මහාවාරො

1. අනුසයවාරවණ්ණනා

3. සත්තන්නං පන මහාවාරානං පඨමෙ අනුසයවාරෙ යස්ස කාමරාගානුසයො අනුසෙති, තස්ස පටිඝානුසයො අනුසෙතීති එත්ථ යදෙතං ‘‘ආමන්තා’’ති පටිවචනං දින්නං, තං දුද්දින්නං විය ඛායති. කස්මා? කාමරාගපටිඝානං එකක්ඛණෙ අනුප්පත්තිතො. යථා හි ‘‘යස්ස මනායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස ධම්මායතනං උප්පජ්ජතීති ‘ආමන්තා’, අස්සාසපස්සාසානං උප්පාදක්ඛණෙ තෙසං කායසඞ්ඛාරො ච උප්පජ්ජති, වචීසඞ්ඛාරො ච උප්පජ්ජතී’’තිආදීසු මනායතනධම්මායතනානි කායසඞ්ඛාරවචීසඞ්ඛාරා ච එකක්ඛණෙ උප්පජ්ජන්ති, න තථා කාමරාගපටිඝා. කාමරාගො හි අට්ඨසු ලොභසහගතචිත්තුප්පාදෙසු උප්පජ්ජති. පටිඝො ද්වීසු දොමනස්සසහගතෙසූති, නත්ථි නෙසං එකක්ඛණෙ උප්පත්ති; තස්මා එත්ථ ‘නො’ති පටිසෙධො කත්තබ්බො සියා. තං අකත්වා පන ‘ආමන්තා’ති පටිවචනස්ස දින්නත්තා හෙට්ඨායමකෙසු විය එත්ථ ඛණපච්චුප්පන්නවසෙන වත්තමානවොහාරං අග්ගහෙත්වා අඤ්ඤථා ගහෙතබ්බො.

කථං? අප්පහීනවසෙන. අප්පහීනතඤ්හි සන්ධාය අයං ‘‘අනුසෙතී’’ති වත්තමානවොහාරො වුත්තො, න ඛණපච්චුප්පන්නතං. යස්මා ච අප්පහීනතං සන්ධාය වුත්තො, තස්මා ‘‘යස්ස කාමරාගානුසයො අනුසෙති, තස්ස පටිඝානුසයො අනුසෙතී’’ති පුච්ඡාය යස්ස කාමරාගානුසයො අප්පහීනො, න අනුප්පත්තිධම්මතං ආපාදිතො, තස්ස පටිඝානුසයොපි අප්පහීනොති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. යස්මා ච තෙසු යස්සෙකො අප්පහීනො, තස්ස ඉතරොපි අප්පහීනොව හොති, තස්මා ‘‘ආමන්තා’’ති වුත්තං. යදි එවං, යං උපරි උප්පජ්ජනවාරෙ ‘යස්ස කාමරාගානුසයො උප්පජ්ජති, තස්ස පටිඝානුසයො උප්පජ්ජතී’ති පුච්ඡිත්වා ‘ආමන්තා’ති වුත්තං; තත්ථ කථං අත්ථො ගහෙතබ්බොති? තත්ථාපි අප්පහීනවසෙනෙව උප්පත්තිපච්චයෙ සති උප්පත්තියා අනිවාරිතවසෙන වා. යථා හි චිත්තකම්මාදීනි ආරභිත්වා අපරිනිට්ඨිතකම්මන්තා චිත්තකාරාදයො තෙසං කම්මන්තානං අකරණක්ඛණෙපි මිත්තසුහජ්ජාදීහි දිට්ඨදිට්ඨට්ඨානෙ ‘‘ඉමෙසු දිවසෙසු කිං කරොථා’’ති වුත්තා, ‘‘චිත්තකම්මං කරොම, කට්ඨකම්මං කරොමා’’ති වදන්ති. තෙ කිඤ්චාපි තස්මිං ඛණෙ න කරොන්ති අවිච්ඡින්නකම්මන්තත්තා පන කතඛණඤ්ච කත්තබ්බඛණඤ්ච උපාදාය කරොන්තියෙව නාම හොන්ති. එවමෙව යම්හි සන්තානෙ අනුසයා අප්පහීනා, යම්හි වා පන නෙසං සන්තානෙ උප්පත්තිපච්චයෙ සති උප්පත්ති අනිවාරිතා, තත්ථ අනුප්පජ්ජනක්ඛණෙපි උප්පන්නපුබ්බඤ්චෙව කාලන්තරෙ උප්පජ්ජනකඤ්ච උපාදාය යස්ස කාමරාගානුසයො උප්පජ්ජති, තස්ස පටිඝානුසයො උප්පජ්ජතියෙව නාමාති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉතො පරෙසුපි එවරූපෙසු විස්සජ්ජනෙසු එසෙව නයො. නො ච තස්සාති ඉදං අනාගාමිස්ස කාමරාගබ්‍යාපාදානං අනවසෙසතො පහීනත්තා වුත්තං. තිණ්ණං පුග්ගලානන්ති පුථුජ්ජනසොතාපන්නසකදාගාමීනං. ද්වින්නං පුග්ගලානන්ති සොතාපන්නසකදාගාමීනං. පරතොපි එවරූපෙසු ඨානෙසු එසෙව නයො.

14. ඔකාසවාරස්ස පඨමදුතියපුච්ඡාසු යස්මා කාමරාගානුසයො කාමධාතුයා ද්වීසු වෙදනාසු අනුසෙති, පටිඝානුසයො දුක්ඛවෙදනාය; තස්මා ‘නො’ති පටිසෙධො කතො. තතියපුච්ඡායං උභින්නම්පි කාමධාතුයා ද්වීසු වෙදනාසු අනුසයනතො ‘ආමන්තා’ති පටිවචනං දින්නං. රූපධාතුඅරූපධාතුයා පන මානානුසයස්ස කාමරාගානුසයෙන සද්ධිං අසාධාරණං උප්පත්තිට්ඨානං. තස්මා නො ච තත්ථ කාමරාගානුසයොති වුත්තං. ඉමිනා නයෙන සබ්බෙසං උප්පත්තිට්ඨානවාරං ඔලොකෙත්වා සාධාරණාසාධාරණං උප්පත්තිට්ඨානං වෙදිතබ්බං.

20. දුකමූලකපුච්ඡායං යස්මා කාමරාගපටිඝානුසයා නාපි එකස්මිං ඨානෙ උප්පජ්ජන්ති, න එකං ධම්මං ආරම්මණං කරොන්ති, තස්මා නත්ථීති පටික්ඛෙපො කතො. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො. යස්මිං ඉමෙ ද්වෙ අනුසයා අනුසයෙය්‍යුං, තං ඨානමෙව නත්ථි. තස්මා ‘‘කත්ථ මානානුසයො අනුසෙතී’’ති අයං පුච්ඡා අපුච්ඡායෙවාති. අඤ්ඤෙසුපි එවරූපෙසු එසෙව නයො.

27. පුග්ගලොකාසවාරෙ චතුන්නන්ති පුථුජ්ජනසොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමීනං.

36. පටිලොමනයෙ යස්ස කාමරාගානුසයො නානුසෙතීති අයං පුච්ඡා අනාගාමිං ගහෙත්වා පුච්ඡති.

56. ද්වින්නං පුග්ගලානං සබ්බත්ථ කාමරාගානුසයො නානුසෙතීති අනාගාමිඅරහන්තානං. කාමධාතුයා තීසු වෙදනාසූති ච වෙදනාග්ගහණෙන වෙදනාසම්පයුත්තකානම්පි තෙසං වත්ථාරම්මණානම්පීති සබ්බෙසම්පි කාමාවචරධම්මානං ගහණං වෙදිතබ්බං. අයං අනුසයවාරෙ විනිච්ඡයකථා.

අනුසයවාරවණ්ණනා.

2. සානුසයවාරවණ්ණනා

66-131. සානුසයවාරෙ පන යො කාමරාගානුසයෙන සානුසයොති යථා එකන්තරිකජරාදිරොගෙන ආබාධිකො යාව තම්හා රොගා න මුච්චති, තාව තස්ස රොගස්ස අනුප්පත්තික්ඛණෙපි සරොගොයෙව නාම හොති. එවං සසංකිලෙසස්ස වට්ටගාමිසත්තස්ස යාව අරියමග්ගෙන අනුසයා සමුග්ඝාතං න ගච්ඡන්ති, තාව තෙසං අනුසයානං අනුප්පත්තික්ඛණෙපි සානුසයොයෙව නාම හොති. එවරූපං සානුසයතං සන්ධාය ‘ආමන්තා’ති වුත්තං. සෙසමෙත්ථ අනුසයවාරසදිසමෙව.

ඔකාසවාරෙ පන ‘‘රූපධාතුයා අරූපධාතුයා එත්ථ මානානුසයෙන සානුසයො’’ති වුත්තෙ තාසු ධාතූසු පුග්ගලස්ස සානුසයතා පඤ්ඤායෙය්‍ය, අනුසයස්ස උප්පත්තිට්ඨානං න පඤ්ඤායෙය්‍ය. අනුසයස්ස ච උප්පත්තිට්ඨානදස්සනත්ථං අයං වාරො ආරද්ධො, තස්මා තතො මානානුසයෙන සානුසයොති වුත්තං. එවඤ්හි සති තතො ධාතුද්වයතො උප්පන්නෙන මානානුසයෙන සානුසයොති අනුසයස්ස උප්පත්තිට්ඨානං දස්සිතං හොති. ඉමස්ස පන පඤ්හස්ස අත්ථෙ අවුත්තෙ ආදිපඤ්හස්ස අත්ථො පාකටො න හොතීති පඨමං න වුත්තො, තස්මා සො එවං වෙදිතබ්බො. යතො කාමරාගානුසයෙනාති යතො උප්පන්නෙන කාමරාගානුසයෙන සානුසයො, කිං සො තතො උප්පන්නෙන පටිඝානුසයෙනපි සානුසයොති? යස්මා පනෙතෙ ද්වෙ එකස්මා ඨානා නුප්පජ්ජන්ති; තස්මා ‘‘නො’’ති පටිසෙධො කතො. අරහා සබ්බත්ථාති අරහා සබ්බධම්මෙසු උප්පජ්ජනකෙන කෙනචි අනුසයෙන නිරානුසයොති. ඉමිනා අත්ථවසෙන නිප්පදෙසට්ඨානෙසු භුම්මවචනමෙව කතන්ති. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථවිනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති.

සානුසයවාරවණ්ණනා.

3. පජහනවාරවණ්ණනා

132-197. පජහනවාරෙ පජහතීති තෙන තෙන මග්ගෙන පහානපරිඤ්ඤාවසෙන පජහති, ආයතිං අනුප්පත්තිධම්මතං ආපාදෙති. ආමන්තාති අනාගාමීමග්ගට්ඨං සන්ධාය පටිවචනං. තදෙකට්ඨං පජහතීති පහානෙකට්ඨතං සන්ධාය වුත්තං. නොති අරහත්තමග්ගට්ඨං සන්ධාය පටිසෙධො.

යතො කාමරාගානුසයං පජහතීති යතො උප්පජ්ජනකං කාමරාගානුසයං පජහතීති අත්ථො. අට්ඨමකොති අරහත්තඵලට්ඨතො පට්ඨාය පච්චොරොහනගණනාය ගණියමානො සොතාපත්තිමග්ගට්ඨො අට්ඨමකො නාම. දක්ඛිණෙය්‍යගණනාය හි අරහා අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යත්තා පඨමො, අරහත්තමග්ගට්ඨො දුතියො, අනාගාමී තතියො…පෙ… සොතාපත්තිමග්ගට්ඨො අට්ඨමො. සො ඉධ ‘‘අට්ඨමකො’’ති වුත්තො. නාමසඤ්ඤායෙව වා එසා තස්සාති. අනාගාමිමග්ගසමඞ්ගිඤ්ච අට්ඨමකඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසාති සද්ධිං පුථුජ්ජනෙන සෙක්ඛාසෙක්ඛා. තෙසු හි පුථුජ්ජනො පහානපරිඤ්ඤාය අභාවෙන නප්පජහති. සෙසා තෙසං අනුසයානං පහීනත්තා. ද්වින්නං මග්ගසමඞ්ගීනන්ති ද්වෙ මග්ගසමඞ්ගිනො ඨපෙත්වාති අත්ථො. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති.

පජහනවාරවණ්ණනා.

4. පරිඤ්ඤාවාරවණ්ණනා

198-263. පරිඤ්ඤාවාරෙ පරිජානාතීති තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානාති. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. අයම්පි හි වාරො පජහනවාරො විය මග්ගට්ඨානඤ්ඤෙව වසෙන විස්සජ්ජිතොති.

පරිඤ්ඤාවාරවණ්ණනා.

5. පහීනවාරවණ්ණනා

264-274. පහීනවාරෙ ඵලට්ඨවසෙනෙව දෙසනා ආරද්ධා. අනාගාමිස්ස හි උභොපෙතෙ අනුසයා පහීනා, තස්මා ‘‘ආමන්තා’’ති වුත්තං.

275-296. ඔකාසවාරෙ යත්ථ කාමරාගානුසයො පහීනො තත්ථ පටිඝානුසයො පහීනොති පුච්ඡිත්වා න වත්තබ්බො පහීනොති වා අප්පහීනොති වාති වුත්තං තං කස්මාති? උප්පත්තිට්ඨානස්ස අසාධාරණත්තා. අඤ්ඤං හි කාමරාගානුසයස්ස උප්පත්තිට්ඨානං, අඤ්ඤං පටිඝානුසයස්ස. අභාවිතමග්ගස්ස ච යත්ථ අනුසයො උප්පජ්ජති, මග්ගෙ භාවිතෙ තත්ථෙව සො පහීනො නාම හොති. තත්ථ යස්මා නෙව කාමරාගානුසයට්ඨානෙ පටිඝානුසයො උප්පජ්ජති, න පටිඝානුසයට්ඨානෙ කාමරාගානුසයො, තස්මා තත්ථ සො පහීනොති වා අප්පහීනොති වා න වත්තබ්බො. සො හි යස්මිං අත්තනො උප්පත්තිට්ඨානෙ කාමරාගානුසයො පහීනො, තස්මිං අප්පහීනත්තා තත්ථ පහීනොති න වත්තබ්බො. යං කාමරාගානුසයස්ස උප්පත්තිට්ඨානං, තස්මිං අට්ඨිතත්තා තත්ථ අප්පහීනොති න වත්තබ්බො.

යත්ථ කාමරාගානුසයො පහීනො, තත්ථ මානානුසයො පහීනොති එත්ථ පන සාධාරණට්ඨානං සන්ධාය ආමන්තාති වුත්තං. කාමරාගානුසයො හි කාමධාතුයා ද්වීසු වෙදනාසු අනුසෙති. මානානුසයො තාසු චෙව රූපාරූපධාතූසු ච. සො ඨපෙත්වා අසාධාරණට්ඨානං සාධාරණට්ඨානෙ තෙන සද්ධිං පහීනො නාම හොති. තස්මා ‘ආමන්තා’ති වුත්තං. ඉමිනා නයෙන සබ්බස්මිම්පි ඔකාසවාරෙ පහීනතා ච නවත්තබ්බතා ච වෙදිතබ්බා. ‘නත්ථී’ති ආගතට්ඨානෙසු පන හෙට්ඨා වුත්තසදිසොව විනිච්ඡයො. පුග්ගලොකාසවාරො, ඔකාසවාරගතිකොයෙව.

297-307. පටිලොමනයෙ යස්ස කාමරාගානුසයො අප්පහීනොති පුථුජ්ජනසොතාපන්නසකදාගාමිවසෙන පුච්ඡති. කිඤ්චාපි හි ඉමෙ ද්වෙ අනුසයා පුථුජ්ජනතො පට්ඨාය යාව අනාගාමිමග්ගට්ඨා ඡන්නං පුග්ගලානං අප්පහීනා. ඉධ පන පරතො ‘‘තිණ්ණං පුග්ගලානං ද්වින්නං පුග්ගලාන’’න්තිආදිවචනතො මග්ගට්ඨා අනධිප්පෙතා, තස්මා පුථුජ්ජනසොතාපන්නසකදාගාමිනොව සන්ධාය ‘ආමන්තා’ති වුත්තං. ද්වින්නං පුග්ගලානන්ති සොතාපන්නසකදාගාමීනං. ඉමිනා නයෙන පුග්ගලවාරෙ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

308-329. ඔකාසවාරපුග්ගලොකාසවාරා පන හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බාති.

පහීනවාරවණ්ණනා.

6. උප්පජ්ජනවාරවණ්ණනා

330. උප්පජ්ජනවාරො අනුසයවාරසදිසොයෙව.

7. ධාතුපුච්ඡාවාරවණ්ණනා

332-340. ධාතුවාරස්ස පුච්ඡාවාරෙ තාව කති අනුසයා අනුසෙන්තීති කති අනුසයා සන්තානං අනුගතා හුත්වා සයන්ති. කති අනුසයා නානුසෙන්තීති කති අනුසයා සන්තානං න අනුගතා හුත්වා සයන්ති. කති අනුසයා භඞ්ගාති කති අනුසයා අනුසෙන්ති නානුසෙන්තීති එවං විභජිතබ්බාති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං සියා, තං හෙට්ඨා පාළිවවත්ථානෙ වුත්තමෙව.

7. ධාතුවිස්සජ්ජනාවාරවණ්ණනා

341-349. නිද්දෙසවාරෙ පනස්ස කස්සචි සත්ත අනුසයා අනුසෙන්තීති පුථුජ්ජනවසෙන වුත්තං. කස්සචි පඤ්චාති සොතාපන්නසකදාගාමිවසෙන වුත්තං. තෙසඤ්හි දිට්ඨානුසයො ච විචිකිච්ඡානුසයො ච පහීනාති පඤ්චෙව අනුසෙන්ති. තත්ථ යථා අනුසයවාරෙ ‘‘අනුසෙන්තී’’ති පදස්ස උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො ගහිතො, එවමිධ න ගහෙතබ්බො. කස්මා? තස්මිං ඛණෙ අනුප්පජ්ජනතො. කාමධාතුං උපපජ්ජන්තස්ස හි විපාකචිත්තඤ්චෙව කම්මසමුට්ඨානරූපඤ්ච උප්පජ්ජති, අකුසලචිත්තං නත්ථි. අනුසයා ච අකුසලචිත්තක්ඛණෙ උප්පජ්ජන්ති, න විපාකචිත්තක්ඛණෙති තස්මිං ඛණෙ අනුප්පජ්ජනතො තථා අත්ථො න ගහෙතබ්බො. කථං පන ගහෙතබ්බොති? යථා ලබ්භති තථා ගහෙතබ්බො. කථඤ්ච ලබ්භති? අප්පහීනට්ඨෙන. යථා හි රාගදොසමොහානං අප්පහීනත්තා. කුසලාබ්‍යාකතචිත්තසමඞ්ගී පුග්ගලො ‘‘සරාගො සදොසො සමොහො’’ති වුච්චති, එවං මග්ගභාවනාය අප්පහීනත්තා පටිසන්ධික්ඛණෙපි තස්ස තස්ස පුග්ගලස්ස තෙ තෙ අනුසයා අනුසෙන්තීති වුච්චන්ති. න කෙවලඤ්ච වුච්චන්ති, අප්පහීනත්තා පන තෙ අනුසෙන්තියෙව නාමාති වෙදිතබ්බා.

අනුසයා භඞ්ගා නත්ථීති යස්ස හි යො අනුසෙති, සො අනුසෙතියෙව; යො නානුසෙති, සො නානුසෙතියෙව. අයං අනුසෙති ච නානුසෙති ච, අයං සියා අනුසෙති සියා නානුසෙතීති, එවං විභජිතබ්බො අනුසයො නාම නත්ථි. රූපධාතුං උපපජ්ජන්තස්ස කස්සචි තයොති අනාගාමිවසෙන වුත්තං. තස්ස හි කාමරාගපටිඝදිට්ඨිවිචිකිච්ඡානුසයා චත්තාරොපි අනවසෙසතො පහීනා. ඉතරෙ තයොව අප්පහීනා. තෙන වුත්තං – ‘‘කස්සචි තයො අනුසයා අනුසෙන්තී’’ති.

න කාමධාතුන්ති කාමධාතුයා පටිසිද්ධත්තා සෙසා ද්වෙ ධාතුයො උපපජ්ජන්තස්සාති අත්ථො. සත්තෙ වාති යස්මා අරියසාවකස්ස රූපධාතුයා චුතස්ස කාමධාතුයං උපපත්ති නාම නත්ථි, පුථුජ්ජනස්සෙව හොති, තස්මා සත්තෙවාති නියමෙත්වා වුත්තං. ‘‘අරූපධාතුයා චුතස්ස කාමධාතුං උපපජ්ජන්තස්ස සත්තෙවා’’ති එත්ථාපි එසෙව නයො. රූපධාතුයා උපපත්ති නත්ථීති කස්මා නත්ථි? උපපත්තිනිප්ඵාදකස්ස රූපාවචරජ්ඣානස්ස අභාවා. සො හි සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා තං ධාතුං උපපන්නොති නාස්ස තත්ථ රූපාවචරජ්ඣානං අත්ථි. තදභාවා රූපධාතුයං උපපත්ති නත්ථීති වෙදිතබ්බා. අරූපධාතුයා චුතස්ස න කාමධාතුන්ති එත්ථ අරූපධාතුයෙව අධිප්පෙතා. ඉමිනා නයෙන සබ්බවිස්සජ්ජනෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බොති.

ධාතුවාරවණ්ණනා.

අනුසයයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.