2. පවත්තිවාරවණ්ණනා

50-205. ඉදානි යස්ස රූපක්ඛන්ධොතිආදිනා නයෙන පවත්තිවාරො ආරද්ධො. කස්මා පනෙත්ථ උද්දෙසවාරො න වුත්තොති? හෙට්ඨා දස්සිතනයත්තා. පණ්ණත්තිවාරස්මිඤ්හි උද්දෙසවාරෙ නයො දස්සිතො. තෙන පන නයෙන සක්කා සො ඉධ අවුත්තොපි ජානිතුන්ති තං අවත්වා නිද්දෙසවාරොව ආරද්ධො. ඉමස්මිං පන පවත්තිවාරසඞ්ඛාතෙ මහාවාරෙ උප්පාදවාරො, නිරොධවාරො, උප්පාදනිරොධවාරොති තයො අන්තරවාරා හොන්ති. තෙසු පඨමො ධම්මානං උප්පාදලක්ඛණස්ස දීපිතත්තා උප්පාදවාරොති වුච්චති. දුතියො තෙසඤ්ඤෙව නිරොධලක්ඛණස්ස දීපිතත්තා නිරොධවාරොති වුච්චති. තතියො උභින්නම්පි ලක්ඛණානං දීපිතත්තා උප්පාදනිරොධවාරොති වුච්චති. උප්පාදවාරෙන චෙත්ථ ධම්මානං උප්පජ්ජනාකාරොව දීපිතො. නිරොධවාරෙන ‘උප්පන්නං නාම නිච්චං නත්ථී’ති තෙසඤ්ඤෙව අනිච්චතා දීපිතා. උප්පාදනිරොධවාරෙන තදුභයං.

තත්ථ උප්පාදවාරෙ තාව තිණ්ණං අද්ධානං වසෙන ඡ කාලභෙදා හොන්ති – පච්චුප්පන්නො, අතීතො, අනාගතො, පච්චුප්පන්නෙනාතීතො, පච්චුප්පන්නෙනානාගතො, අතීතෙනානාගතොති. තෙසු ‘යස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජතී’ති පච්චුප්පන්නාභිධානවසෙන පච්චුප්පන්නො වෙදිතබ්බො. සො පච්චුප්පන්නානං ධම්මානං පච්චක්ඛතො ගහෙතබ්බත්තා අතිවිය සුවිඤ්ඤෙය්‍යොති පඨමං වුත්තො. යස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජිත්ථාති අතීතාභිධානවසෙන අතීතො වෙදිතබ්බො. සො පච්චක්ඛතො අනුභූතපුබ්බානං අතීතධම්මානං අනුමානෙන අනාගතෙහි සුවිඤ්ඤෙය්‍යතරත්තා දුතියං වුත්තො. යස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජිස්සතීති අනාගතාභිධානවසෙන අනාගතො වෙදිතබ්බො. සො පච්චක්ඛතො ච අනුභූතපුබ්බවසෙන ච ගහිතධම්මානුමානෙන ‘අනාගතෙපි එවරූපා ධම්මා උප්පජ්ජිස්සන්තී’ති ගහෙතබ්බතො තතියං වුත්තො.

යස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති, තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජිත්ථාති පච්චුප්පන්නෙන සද්ධිං අතීතාභිධානවසෙන පච්චුප්පන්නෙනාතීතො වෙදිතබ්බො. සො මිස්සකෙසු තීසු සුවිඤ්ඤෙය්‍යතරත්තා චතුත්ථං වුත්තො. යස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජිස්සතීති පච්චුප්පන්නෙන සද්ධිං අනාගතාභිධානවසෙන පච්චුප්පන්නෙනානාගතො වෙදිතබ්බො. සො පච්චක්ඛතො ගහෙතබ්බානං ධම්මානං අත්ථිතාය අත්ථතො සුවිඤ්ඤෙය්‍යතරොති පඤ්චමං වුත්තො. යස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජිත්ථ, තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජිස්සතීති අතීතෙන සද්ධිං අනාගතාභිධානවසෙන අතීතෙනානාගතො වෙදිතබ්බො. සො පුරිමෙහි දුවිඤ්ඤෙය්‍යොති ඡට්ඨං වුත්තො.

එවමෙතෙසු ඡසු කාලභෙදෙසු ය්වායං පඨමො පච්චුප්පන්නො, තත්ථ පුග්ගලතො, ඔකාසතො, පුග්ගලොකාසතොති තයො වාරා හොන්ති. තෙසු යස්සාති පුග්ගලවසෙන ඛන්ධානං උප්පත්තිදීපනො පුග්ගලවාරො. යත්ථාති ඔකාසවසෙන ඛන්ධානං උප්පත්තිදීපනො ඔකාසවාරො. යස්ස යත්ථාති පුග්ගලොකාසවසෙන ඛන්ධානං උප්පත්තිදීපනො පුග්ගලොකාසවාරො. ඉමෙ පන තයොපි වාරා පඨමං අනුලොමනයෙන නිද්දිසිත්වා පච්ඡා පටිලොමනයෙන නිද්දිට්ඨා. තෙසු ‘උප්පජ්ජති’ ‘උප්පජ්ජිත්ථ,’ ‘උප්පජ්ජිස්සතී’ති වචනතො උප්පත්තිදීපනො අනුලොමනයො. ‘නුප්පජ්ජති’, ‘නුප්පජ්ජිත්ථ,’ ‘නුප්පජ්ජිස්සතී’ති වචනතො අනුප්පත්තිදීපනො පටිලොමනයො.

තත්ථ පච්චුප්පන්නකාලෙ තාව පුග්ගලවාරස්ස අනුලොමනයෙ ‘‘යස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති, තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති. යස්ස වා පන වෙදනාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති, තස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති. යස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති, තස්ස සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, උප්පජ්ජති. යස්ස වා පන විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති, තස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජතී’’ති එවං රූපක්ඛන්ධමූලකානි චත්තාරි යමකානි; ‘‘යස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති, තස්ස සඤ්ඤාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජතී’’තිආදිනා නයෙන වෙදනාක්ඛන්ධමූලකානි තීණි; සඤ්ඤාක්ඛන්ධමූලකානි ද්වෙ; සඞ්ඛාරක්ඛන්ධමූලකං එකන්ති අග්ගහිතග්ගහණෙන දස යමකානි හොන්ති.

තත්ථ රූපක්ඛන්ධමූලකෙසු චතූසු ආදිතො එකමෙව විස්සජ්ජිතං. සෙසානි තෙන සදිසවිස්සජ්ජනානීති තන්තියා ලහුභාවත්ථං සඞ්ඛිත්තානි. වෙදනාක්ඛන්ධාදිමූලකෙසුපි ‘ආමන්තා’ති එකසදිසමෙව විස්සජ්ජනං. තස්මා තානිපි තන්තියා ලහුභාවත්ථං සඞ්ඛිත්තානෙවාති එවමෙතානි පච්චුප්පන්නකාලෙ පුග්ගලවාරෙ අනුලොමනයෙ එකයමකවිස්සජ්ජනෙනෙව දස යමකානි විස්සජ්ජිතානි නාම හොන්තීති වෙදිතබ්බානි. යථා ච පුග්ගලවාරෙ දස, එවං ඔකාසවාරෙ දස, පුග්ගලොකාසවාරෙ දසාති පච්චුප්පන්නකාලෙ තීසු වාරෙසු අනුලොමනයෙ තිංස යමකානි හොන්ති. යථා ච අනුලොමනයෙ, එවං පටිලොමනයෙපීති සබ්බානිපි පච්චුප්පන්නකාලෙ සට්ඨි යමකානි හොන්ති. තෙසු වීසපුච්ඡාසතං, චත්තාරීසානි ච ද්වෙ අත්ථසතානි හොන්තීති වෙදිතබ්බානි. එවං සෙසෙසුපි පඤ්චසු කාලභෙදෙසු පුග්ගලාදිභෙදතො අනුලොමපටිලොමනයවසෙන ඡ ඡ වාරා. එකෙකස්මිං වාරෙ දස දස කත්වා සට්ඨි සට්ඨි යමකානීති තීණි යමකසතානි. තානි පුරිමෙහි සද්ධිං සට්ඨාධිකානි තීණි යමකසතානි, වීසාධිකානි සත්තපුච්ඡාසතානි, චත්තාරීසානි ච චුද්දස අත්ථසතානි හොන්ති. ඉදං තාව උප්පාදවාරෙ පාළිවවත්ථානං. යථා ච උප්පාදවාරෙ, තථා නිරොධවාරෙපි, උප්පාදනිරොධවාරෙපීති සබ්බස්මිම්පි පවත්තිමහාවාරෙ අසීති යමකසහස්සං, සට්ඨිසතාධිකානි ද්වෙ පුච්ඡාසහස්සානි, වීසං තිසතාධිකානි ච චත්තාරි අත්ථසහස්සානි වෙදිතබ්බානි.

පාළි පන උප්පාදවාරෙ නිරොධවාරෙ ච තීසු අසම්මිස්සකකාලභෙදෙසු තස්මිං තස්මිං වාරෙ එකෙකමෙව යමකං විස්සජ්ජෙත්වා සඞ්ඛිත්තා. තීසු මිස්සකකාලභෙදෙසු ‘යස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති, තස්ස සඤ්ඤාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජිත්ථා’තිආදිනා නයෙන වෙදනාක්ඛන්ධාදිමූලකෙසුපි එකං යමකං විස්සජ්ජිතං. උප්පාදනිරොධවාරෙ පන ඡසුපි කාලභෙදෙසු තං විස්සජ්ජිතමෙව. සෙසානි තෙන සමානවිස්සජ්ජනත්තා සඞ්ඛිත්තානීති. ඉදං සකලෙපි පවත්තිමහාවාරෙ පාළිවවත්ථානං.

අත්ථවිනිච්ඡයත්ථං පනස්ස ඉදං ලක්ඛණං වෙදිතබ්බං – ඉමස්මිඤ්හි පවත්තිමහාවාරෙ චතුන්නං පඤ්හානං පඤ්ච විස්සජ්ජනානි සත්තවීසතියා ඨානෙසු පක්ඛිපිත්වා අත්ථවිනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. තත්ථ පුරෙපඤ්හො, පච්ඡාපඤ්හො, පරිපුණ්ණපඤ්හො, මොඝපඤ්හොති ඉමෙ චත්තාරො පඤ්හා නාම. එකෙකස්මිඤ්හි යමකෙ ද්වෙ ද්වෙ පුච්ඡා. එකෙකපුච්ඡායපි ද්වෙ ද්වෙ පදානි. තත්ථ යාය පුච්ඡාය විස්සජ්ජනෙ එකෙනෙව පදෙන ගහිතක්ඛන්ධස්ස උප්පාදො වා නිරොධො වා ලබ්භති, අයං පුරෙපඤ්හො නාම. යාය පන පුච්ඡාය විස්සජ්ජනෙ ද්වීහිපි පදෙහි ගහිතක්ඛන්ධානං උප්පාදො වා නිරොධො වා ලබ්භති, අයං පච්ඡාපඤ්හො නාම. යාය පන පුච්ඡාය විස්සජ්ජනෙ එකෙනපි පදෙන ගහිතක්ඛන්ධස්ස ද්වීහිපි පදෙහි ගහිතක්ඛන්ධානං උප්පාදො වා, නිරොධො වා ලබ්භති, අයං පරිපුණ්ණපඤ්හො නාම. යාය පන පුච්ඡාය විස්සජ්ජනෙ පටික්ඛෙපො වා, පටිසෙධො වා ලබ්භති, අයං මොඝපඤ්හො නාම. යස්මා පනෙස අදස්සියමානො න සක්කා ජානිතුං, තස්මා නං දස්සයිස්සාම.

‘යත්ථ රූපක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජති, තත්ථ වෙදනාක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජතී’ති පුච්ඡාය තාව උප්පජ්ජතීති ඉමස්මිං විස්සජ්ජනෙ එකෙනෙව පදෙන ගහිතස්ස වෙදනාක්ඛන්ධස්ස උප්පාදො ලබ්භති, ඉති අයඤ්චෙව අඤ්ඤො ච එවරූපො පඤ්හො පුරෙපඤ්හොති වෙදිතබ්බො. ‘යස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජිත්ථ, තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජිත්ථා’ති පුච්ඡාය පන ‘ආමන්තා’ති ඉමස්මිං විස්සජ්ජනෙ ද්වීහි පදෙහි ගහිතානං රූපවෙදනාක්ඛන්ධානං යස්ස කස්සචි සත්තස්ස අතීතෙ උප්පාදො ලබ්භති. ඉති අයඤ්චෙව අඤ්ඤො ච එවරූපො පඤ්හො පච්ඡාපඤ්හොති වෙදිතබ්බො.

‘යස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති, තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජතී’ති ඉමාය පන පඨමපුච්ඡාය ‘අසඤ්ඤසත්තං උපපජ්ජන්තාන’න්තිආදිකෙ ඉමස්මිං විස්සජ්ජනෙ ‘අසඤ්ඤසත්තං උපපජ්ජන්තානං තෙසං රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති, නො ච තෙසං වෙදනාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජතී’ති ඉමස්මිං කොට්ඨාසෙ එකෙනෙව පදෙන ගහිතස්ස රූපක්ඛන්ධස්සපි උප්පාදො ලබ්භති. ‘පඤ්චවොකාරං උපපජ්ජන්තානං තෙසං රූපක්ඛන්ධො ච උප්පජ්ජති වෙදනාක්ඛන්ධො ච උප්පජ්ජතී’ති ඉමස්මිං කොට්ඨාසෙ ද්වීහිපි පදෙහි සඞ්ගහිතානං රූපවෙදනාක්ඛන්ධානම්පි උප්පාදො ලබ්භති. ඉති අයඤ්චෙව අඤ්ඤො ච එවරූපො පඤ්හො පරිපුණ්ණපඤ්හොති වෙදිතබ්බො. පුරෙපච්ඡාපඤ්හොතිපි එතස්සෙව නාමං. එතස්ස හි විස්සජ්ජනෙ පුරිමකොට්ඨාසෙ එකෙන පදෙන සඞ්ගහිතස්ස රූපක්ඛන්ධස්සෙව උප්පාදො දස්සිතො. දුතියකොට්ඨාසෙ ද්වීහි පදෙහි සඞ්ගහිතානං රූපවෙදනාක්ඛන්ධානං. ඉමිනායෙව ච ලක්ඛණෙන යත්ථ එකෙන පදෙන සඞ්ගහිතස්ස ඛන්ධස්ස උප්පාදො වා නිරොධො වා ලබ්භති, සො පුරෙපඤ්හොති වුත්තො. යත්ථ ද්වීහිපි පදෙහි සඞ්ගහිතානං ඛන්ධානං උප්පාදො වා නිරොධො වා ලබ්භති, සො පච්ඡාපඤ්හොති වුත්තො.

‘යස්ස රූපක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජිත්ථ, තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජිත්ථා’ති ඉමාය පන පුච්ඡාය ‘නත්ථී’ති ඉමස්මිං විස්සජ්ජනෙ පටික්ඛෙපො ලබ්භති. ‘යස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති, තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො නිරුජ්ඣතී’ති පුච්ඡාය ‘නො’ති ඉමස්මිං විස්සජ්ජනෙ පටිසෙධො ලබ්භති. තස්මා අයඤ්චෙව දුවිධො අඤ්ඤො ච එවරූපො පඤ්හො මොඝපඤ්හොති වෙදිතබ්බො. තුච්ඡපඤ්හොතිපි වුච්චති. එවං තාව චත්තාරො පඤ්හා වෙදිතබ්බා.

පාළිගතියා විස්සජ්ජනං, පටිවචනවිස්සජ්ජනං, සරූපදස්සනෙන විස්සජ්ජනං, පටික්ඛෙපෙන විස්සජ්ජනං, පටිසෙධෙන විස්සජ්ජනන්ති ඉමානි පන පඤ්ච විස්සජ්ජනානි නාම. තත්ථ යං විස්සජ්ජනං පාළිපදමෙව හුත්වා අත්ථං විස්සජ්ජෙති, ඉදං පාළිගතියා විස්සජ්ජනං නාම. තං පුරෙපඤ්හෙ ලබ්භති. ‘යත්ථ රූපක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජති තත්ථ වෙදනාක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජතී’ති හි පඤ්හෙ ‘උප්පජ්ජතී’ති ඉදං විස්සජ්ජනං පාළිපදමෙව හුත්වා අත්ථං විස්සජ්ජයමානං ගතං, තස්මා එවරූපෙසු ඨානෙසු පාළිගතියා විස්සජ්ජනං වෙදිතබ්බං. යං පන විස්සජ්ජනං පටිවචනභාවෙන අත්ථං විස්සජ්ජෙති, ඉදං පටිවචනවිස්සජ්ජනං නාම. තං පච්ඡාපඤ්හෙ ලබ්භති. ‘යස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජිත්ථ, තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජිත්ථා’ති හි පඤ්හෙ ‘ආමන්තා’ති ඉදං විස්සජ්ජනං පටිවචනවසෙනෙව අත්ථං විස්සජ්ජයමානං ගතං, තස්මා එවරූපෙසු ඨානෙසු පටිවචනවිස්සජ්ජනං වෙදිතබ්බං. යං විස්සජ්ජනං සරූපෙන දස්සෙත්වා අත්ථං විස්සජ්ජෙති; ඉදං සරූපදස්සනෙන විස්සජ්ජනං නාම. තං පරිපුණ්ණපඤ්හෙ ලබ්භති. ‘යස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති; තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජතී’ති හි පඤ්හෙ ‘අසඤ්ඤසත්තං උපපජ්ජන්තාන’න්ති ඉදං විස්සජ්ජනං ‘ඉමෙසං රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති, නො ච වෙදනාක්ඛන්ධො, ඉමෙසං රූපක්ඛන්ධො ච උප්පජ්ජති, වෙදනාක්ඛන්ධො චා’ති සරූපදස්සනෙනෙව අත්ථං විස්සජ්ජයමානං ගතං. තස්මා එවරූපෙසු ඨානෙසු සරූපදස්සනෙන විස්සජ්ජනං වෙදිතබ්බං. යං පන විස්සජ්ජනං තථාරූපස්ස අත්ථස්සාභාවතො අත්ථපටික්ඛෙපෙන පඤ්හං විස්සජ්ජෙති, ඉදං පටික්ඛෙපෙන විස්සජ්ජනං නාම. යං තථාරූපස්ස අත්ථස්ස එකක්ඛණෙ අලාභතො අත්ථපටිසෙධනෙන පඤ්හං විස්සජ්ජෙති, ඉදං පටිසෙධෙන විස්සජ්ජනං නාම. තං මොඝපඤ්හෙ ලබ්භති. ‘යස්ස රූපක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජිත්ථ, තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජිත්ථා’ති හි පඤ්හෙ ‘නත්ථී’ති ඉදං විස්සජ්ජනං; එවරූපො නාම සත්තො නත්ථීති අත්ථපටික්ඛෙපෙන පඤ්හං විස්සජ්ජයමානං ගතං; තස්මා එවරූපෙසු ඨානෙසු පටික්ඛෙපෙන විස්සජ්ජනං වෙදිතබ්බං. ‘යස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති, තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො නිරුජ්ඣතී’ති පඤ්හෙ පන ‘නො’ති ඉදං විස්සජ්ජනං එකස්මිං පටිසන්ධික්ඛණෙ උප්පාදෙන සද්ධිං නිරොධො නාම න ලබ්භතීති අත්ථපටිසෙධනෙන පඤ්හං විස්සජ්ජයමානං ගතං, තස්මා එවරූපෙසු ඨානෙසු පටිසෙධෙන විස්සජ්ජනං වෙදිතබ්බං.

ඉදානි ඉමෙ චත්තාරො පඤ්හා, ඉමානි ච පඤ්ච විස්සජ්ජනානි, යෙසු සත්තවීසතියා ඨානෙසු පක්ඛිපිතබ්බානි, තානි එවං වෙදිතබ්බානි – අසඤ්ඤසත්තං උපපජ්ජන්තානන්ති එකං ඨානං, අසඤ්ඤසත්තෙ තත්ථාති එකං, අසඤ්ඤසත්තානන්ති එකං; අසඤ්ඤසත්තා චවන්තානන්ති එකං; අරූපං උපපජ්ජන්තානන්ති එකං, අරූපෙ තත්ථාති එකං, අරූපානන්ති එකං, අරූපා චවන්තානන්ති එකං, අරූපෙ පච්ඡිමභවිකානන්ති එකං, අරූපෙ පරිනිබ්බන්තානන්ති එකං; යෙ ච අරූපං උපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්තීති එකං; පඤ්චවොකාරං උපපජ්ජන්තානන්ති එකං, පඤ්චවොකාරෙ තත්ථාති එකං, පඤ්චවොකාරානන්ති එකං පඤ්චවොකාරා චවන්තානන්ති එකං, පඤ්චවොකාරෙ පච්ඡිමභවිකානන්ති එකං, පඤ්චවොකාරෙ පරිනිබ්බන්තානන්ති එකං; සුද්ධාවාසං උපපජ්ජන්තානන්ති එකං, සුද්ධාවාසෙ තත්ථාති එකං, සුද්ධාවාසානන්ති එකං, සුද්ධාවාසෙ පරිනිබ්බන්තානන්ති එකං; සබ්බෙසං උපපජ්ජන්තානන්ති එකං, සබ්බෙසං චවන්තානන්ති එකං; සබ්බසාධාරණවසෙන පච්ඡිමභවිකානන්ති එකං, පරිනිබ්බන්තානන්ති එකං, චතුවොකාරං පඤ්චවොකාරං උපපජ්ජන්තානන්ති එකං, චවන්තානන්ති එකං. එවං ඉමෙසං චතුන්නං පඤ්හානං ඉමානි පඤ්ච විස්සජ්ජනානි ඉමෙසු සත්තවීසතියා ඨානෙසු පක්ඛිපිත්වා ඉමස්මිං පවත්තිමහාවාරෙ අත්ථවිනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. එවං විදිත්වා හි පඤ්හං විස්සජ්ජන්තෙන සුවිස්සජ්ජිතො හොති, අත්ථඤ්ච විනිච්ඡයන්තෙන සුවිනිච්ඡිතො හොති.

තත්ථායං නයො – යස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජතීති යස්ස පුග්ගලස්ස උප්පාදක්ඛණසමඞ්ගිතාය රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති. තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජතීති වෙදනාක්ඛන්ධොපි තස්ස තස්මිඤ්ඤෙව ඛණෙ උප්පජ්ජතීති පුච්ඡති. අසඤ්ඤසත්තං උපපජ්ජන්තානන්ති අචිත්තකපටිසන්ධිවසෙන අසඤ්ඤසත්තභවං උපපජ්ජන්තානං. තෙසං රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජතීති තෙසං එකන්තෙන රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජතියෙව. පවත්තෙ උප්පන්නානං රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජතිපි නිරුජ්ඣතිපි, තස්මා ‘අසඤ්ඤසත්තාන’න්ති අවත්වා’අසඤ්ඤසත්තං උපපජ්ජන්තාන’න්ති වුත්තං. නො ච තෙසං වෙදනාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජතීති අචිත්තකත්තා පන තෙසං වෙදනාක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජතෙව. ඉදං සත්තවීසතියා ඨානෙසු පඨමෙ ඨානෙ පරිපුණ්ණපඤ්හස්ස පුරිමකොට්ඨාසෙ සරූපදස්සනෙන විස්සජ්ජනං. පඤ්චවොකාරං උපපජ්ජන්තානන්ති රූපාරූපමිස්සකපටිසන්ධිවසෙන පඤ්චවොකාරභවං උපපජ්ජන්තානං. තෙසං රූපක්ඛන්ධො ච උප්පජ්ජති, වෙදනාක්ඛන්ධො චාති තෙසං එකන්තෙන රූපවෙදනාක්ඛන්ධසඞ්ඛාතා ද්වෙපි ඛන්ධා උප්පජ්ජන්තියෙව. පවත්තෙ පන තත්ථ උප්පන්නානං තෙ ඛන්ධා උප්පජ්ජන්තිපි නිරුජ්ඣන්තිපි, තස්මා ‘පඤ්චවොකාරාන’න්ති අවත්වා ‘පඤ්චවොකාරං උපපජ්ජන්තාන’න්ති වුත්තං. ඉදං පඤ්චවොකාරං උපපජ්ජන්තානන්ති ඨානෙ පරිපුණ්ණපඤ්හස්ස පච්ඡිමකොට්ඨාසෙ සරූපදස්සනෙන විස්සජ්ජනං. ඉමිනා උපායෙන සබ්බානි විස්සජ්ජනානි වෙදිතබ්බානි.

ඉදං පනෙත්ථ උප්පාදනිරොධෙසු නියමලක්ඛණං – සකලෙපි හි ඉමස්මිං ඛන්ධයමකෙ තත්ථ තත්ථ උප්පන්නානං පවත්තෙ යාව මරණා ඛන්ධානං අපරියන්තෙසු උප්පාදනිරොධෙසු විජ්ජමානෙසුපි ලහුපරිවත්තානං ධම්මානං විනිබ්භොගං කත්වා උප්පාදනිරොධෙ දස්සෙතුං න සුකරන්ති පවත්තියං උප්පාදනිරොධෙ අනාමසිත්වා අභිනවං විපාකවට්ටං නිප්ඵාදයමානෙන නානාකම්මෙන නිබ්බත්තානං පටිසන්ධිඛන්ධානං උප්පාදං දස්සෙතුං සුඛන්ති පටිසන්ධිකාලෙ උප්පාදවසෙනෙව උප්පාදවාරො කථිතො. උප්පන්නස්ස පන විපාකවට්ටස්ස පරියොසානෙන නිරොධං දස්සෙතුං සුඛන්ති මරණකාලෙ නිරොධවසෙන නිරොධවාරො කථිතො.

කිං පනෙත්ථ පවත්තියං උප්පාදනිරොධානං අනාමට්ඨභාවෙ පමාණන්ති? පාළියෙව. පාළියඤ්හි විසෙසෙන උප්පාදවාරස්ස අනාගතකාලවාරෙ ‘පච්ඡිමභවිකානං තෙසං රූපක්ඛන්ධො ච නුප්පජ්ජිස්සති, වෙදනාක්ඛන්ධො ච නුප්පජ්ජිස්සතී’ති අයං පාළි අතිපමාණමෙව. පච්ඡිමභවිකානඤ්හි පවත්තෙ රූපාරූපධම්මානං උප්පජ්ජිතුං යුත්තභාවෙ සතිපි ‘රූපක්ඛන්ධො ච නුප්පජ්ජිස්සති, වෙදනාක්ඛන්ධො ච නුප්පජ්ජිස්සතී’ති සන්නිට්ඨානං කත්වා වුත්තභාවෙන පවත්තෙ උප්පාදො න ගහිතොති වෙදිතබ්බො. ‘සුද්ධාවාසෙ පරිනිබ්බන්තානං තෙසං තත්ථ සඤ්ඤාක්ඛන්ධො න නිරුජ්ඣිත්ථ, නො ච තෙසං තත්ථ වෙදනාක්ඛන්ධො න නිරුජ්ඣතී’ති අයං පන පාළි පවත්තෙ නිරොධස්ස අනාමට්ඨභාවෙ අතිවිය පමාණං. සුද්ධාවාසෙ පරිනිබ්බන්තානඤ්හි චුතිචිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ ඨිතානං පටිසන්ධිතො පට්ඨාය පවත්තෙ උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධසඤ්ඤාක්ඛන්ධානං ගණනපථො නත්ථි. ‘එවං සන්තෙපි තෙසං තත්ථ සඤ්ඤාක්ඛන්ධො න නිරුජ්ඣිත්ථා’ති සන්නිට්ඨානං කත්වා වුත්තභාවෙන පවත්තෙ නිරොධො න ගහිතොති වෙදිතබ්බො.

එවමෙත්ථ උප්පාදනිරොධෙසු නියමලක්ඛණං විදිත්වා පටිසන්ධිඋප්පාදමෙව චුතිනිරොධමෙව ච ගහෙත්වා තෙසු තෙසු ඨානෙසු ආගතානං විස්සජ්ජනානං අත්ථවිනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. සො පන සක්කා ආදිවිස්සජ්ජනෙ වුත්තනයෙන සබ්බත්ථ විදිතුන්ති විස්සජ්ජනපටිපාටියා න විත්ථාරිතො. ඉමිනා පන එවං දින්නෙනපි නයෙන යො එතෙසං අත්ථවිනිච්ඡයං ජානිතුං න සක්කොති, තෙන ආචරියෙ පයිරුපාසිත්වා සාධුකං සුත්වාපි ජානිතබ්බො.

උප්පාදස්ස නිරොධස්ස, උප්පන්නඤ්චාපි එකතො;

නයස්ස අනුලොමස්ස, පටිලොමනයස්ස ච.

වසෙන යානි ඛන්ධෙසු, යමකානි ච පඤ්චසු;

පුග්ගලං අථ ඔකාසං, පුග්ගලොකාසමෙව ච.

ආමසිත්වා පවත්තෙසු, ඨානෙසු කථයී ජිනො;

තෙසං පාළිවවත්ථානං, දස්සිතං අනුපුබ්බතො.

විනිච්ඡයත්ථං අත්ථස්ස, පඤ්හාවිස්සජ්ජනානි ච;

විස්සජ්ජනානං ඨානානි, යානි තානි ච සබ්බසො.

දස්සෙත්වා එකපඤ්හස්මිං, යොජනාපි පකාසිතා;

විත්ථාරෙන ගතෙ එත්ථ, පඤ්හාවිස්සජ්ජනක්කමෙ.

අත්ථං වණ්ණයතා කාතුං, කිං නු සක්කා ඉතො පරං;

නයෙන ඉමිනා තස්මා, අත්ථං ජානන්තු පණ්ඩිතාති.

පවත්තිමහාවාරවණ්ණනා.