5. පඤ්චකනිද්දෙසවණ්ණනා

191. පඤ්චකෙ – තත්‍රාති තෙසු ‘‘ආරභති ච විප්පටිසාරී ච හොතී’’තිආදිනා නයෙන හෙට්ඨා උද්දිට්ඨපුග්ගලෙසු. ය්වායන්ති යො අයං. ආරභතීති එත්ථ ආරම්භසද්දො කම්මකිරියාහිංසනවීරියවිකොපනාපත්තිවීතික්කමෙසු වත්තති. තථා හෙස ‘‘යංකිඤ්චි දුක්ඛං සම්භොති, සබ්බං ආරම්භපච්චයා’’ති (සු. නි. 748) කම්මෙ ආගතො. ‘‘මහායඤ්ඤා මහාරම්භා, න තෙ හොන්ති මහප්ඵලා’’ති (අ. නි. 4.39) කිරියායං. ‘‘සමණං ගොතමං උද්දිස්ස පාණං ආරභන්තී’’ති (ම. නි. 2.51-52) හිංසනෙ. ‘‘ආරභථ, නික්ඛමථ, යුඤ්ජථ බුද්ධසාසනෙ’’ති (සං. නි. 1.185) වීරියෙ. ‘‘බීජගාමභූතගාමසමාරම්භා පටිවිරතො හොතී’’ති (දී. නි. 1.10, 194; ම. නි. 1.293) විකොපනෙ. ‘‘ආරභති ච විප්පටිසාරී ච හොතී’’ති (අ. නි. 5.142) අයං පන ආපත්තිවීතික්කමෙ ආගතො. තස්මා ආපත්තිවීතික්කමවසෙන ආරභති චෙව තප්පච්චයා විප්පටිසාරී ච හොතීති අයමෙත්ථ අත්ථො.

යථාභූතං නප්පජානාතීති අනධිගතත්තා යථාසභාවතො න ජානාති. යත්ථස්සාති යස්මිං අස්ස, යං ඨානං පත්වා එතස්ස පුග්ගලස්ස උප්පන්නා පාපකා අකුසලා ධම්මා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්තීති අත්ථො. කිං පන පත්වා තෙ නිරුජ්ඣන්තීති? අරහත්තමග්ගං. ඵලප්පත්තස්ස පන නිරුද්ධා නාම හොන්ති. එවං සන්තෙපි ඉධ මග්ගකිච්චවසෙන ඵලමෙව වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ආරම්භජාති ආපත්තිවීතික්කමසම්භවා. විප්පටිසාරජාති විප්පටිසාරතො ජාතා. පවඩ්ඪන්තීති පුනප්පුනං උප්පජ්ජනෙන වඩ්ඪන්ති. සාධූති ආයාචනසාධු. ඉදං වුත්තං හොති – යාව අපරද්ධඤ්ච වත ආයස්මතා, එවං සන්තෙපි මයං ආයස්මන්තං යාචාම – ‘‘දෙසෙතබ්බයුත්තකස්ස දෙසනාය, වුට්ඨාතබ්බයුත්තකස්ස වුට්ඨානෙන, ආවිකාතබ්බයුත්තකස්ස ආවිකිරියාය, ආරම්භජෙ ආසවෙ පහාය, සුද්ධන්තෙ ඨිතභාවපච්චවෙක්ඛණෙන විප්පටිසාරජෙ ආසවෙ පටිවිනොදෙත්වා නීහරිත්වා විපස්සනාචිත්තඤ්චෙව විපස්සනාපඤ්ඤඤ්ච භාවෙතූ’’ති. අමුනා පඤ්චමෙන පුග්ගලෙනාති එතෙන පඤ්චමෙන ඛීණාසවපුග්ගලෙන. සමසමො භවිස්සතීති ලොකුත්තරගුණෙහි සමභාවෙනෙව සමො භවිස්සතීති එවං ඛීණාසවෙන ඔවදිතබ්බොති අත්ථො.

ආරභති න විප්පටිසාරී හොතීති ආපත්තිං ආපජ්ජති. තං පන දෙසෙතුං සභාගපුග්ගලං පරියෙසති. තස්මා න විප්පටිසාරී හොති. අඞ්ගුත්තරට්ඨකථායං පන ‘‘වුට්ඨිතත්තා න විප්පටිසාරී හොතී’’ති වුත්තං. න ආරභති විප්පටිසාරී හොතීති ආපත්තිං නාපජ්ජති, විනයපඤ්ඤත්තියං පන අකොවිදත්තා අනාපත්තියං ආපත්තිසඤ්ඤී හුත්වා විප්පටිසාරී හොති. අඞ්ගුත්තරට්ඨකථායං පන ‘‘සකිං ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය පච්ඡා කිඤ්චාපි නාපජ්ජති, විප්පටිසාරං පන විනොදෙතුං න සක්කොතී’’ති වුත්තං. න ආරභති න විප්පටිසාරී හොතීති නෙව ආපත්තිං ආපජ්ජති, න විප්පටිසාරී හොති. කතමො පනෙස පුග්ගලොති? ඔස්සට්ඨවීරියපුග්ගලො. සො හි ‘‘කිං මෙ ඉමස්මිං බුද්ධකාලෙ පරිනිබ්බානෙන, අනාගතෙ මෙත්තෙය්‍යසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ පරිනිබ්බායිස්සාමී’’ති විසුද්ධසීලොපි පටිපත්තිං න පූරෙති. සොපි ‘‘කිමත්ථං ආයස්මා පමත්තො විහරති පුථුජ්ජනස්ස නාම ගති අනිබද්ධා. ආයස්මා හි මෙත්තෙය්‍යසම්මාසම්බුද්ධස්ස සම්මුඛභාවං ලභෙය්‍යපි න ලභෙය්‍යාපීති අරහත්තත්ථාය විපස්සනං භාවෙහී’’ති ඔවදිතබ්බොව. සෙසං සබ්බත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

192. දත්වා අවජානාතීතිආදීසු – එකො භික්ඛු මහාපුඤ්ඤො චතුපච්චයලාභී හොති. සො චීවරාදීනි ලභිත්වා අඤ්ඤං අප්පපුඤ්ඤං ආපුච්ඡති. සොපි තස්මිං පුනප්පුනං ආපුච්ඡන්තෙපි ගණ්හාතියෙව. අථස්ස ඉතරො ථොකං කුපිතො හුත්වා මඞ්කුභාවං උප්පාදෙතුකාමො වදති – ‘‘අයං අත්තනො ධම්මතාය චීවරාදීනි න ලභති, අම්හෙ නිස්සාය ලභතී’’ති. එවං පුග්ගලො දත්වා අවජානාති නාම. එකො පන එකෙන සද්ධිං ද්වෙ තීණි වස්සානි වසන්තො පුබ්බෙ තං පුග්ගලං ගරුං කත්වා පච්ඡා ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ චිත්තීකාරං න කරොති, ආසනාපි න වුට්ඨාති, උපට්ඨානම්පි න ගච්ඡති. එවං පුග්ගලො සංවාසෙන අවජානාති නාම.

ආධෙය්‍යමුඛොති ආදිතො ධෙය්‍යමුඛො. පඨමවචනස්මිංයෙව ඨපිතමුඛොති අත්ථො. අධිමුච්චිතා හොතීති සද්ධාතා හොති. තත්‍රායං නයො – එකො පුග්ගලො සාරුප්පංයෙව භික්ඛුං ‘අසාරුප්පො එසො’ති කථෙති, තං සුත්වා එස නිට්ඨං ගච්ඡති. පුන අඤ්ඤෙන සභාගෙන භික්ඛුනා ‘සාරුප්පො අය’න්ති වුත්තෙපි තස්ස වචනං න ගණ්හාති ‘‘අසුකෙන නාම ‘අසාරුප්පො අය’න්ති අම්හාකං කථිත’’න්ති පුරිමභික්ඛුනොව කථං ගණ්හාති. අපරොපිස්ස දුස්සීලං ‘සීලවා’ති කථෙති. තස්ස වචනං සද්දහිත්වා පුන අඤ්ඤෙන ‘‘අසාරුප්පො එස භික්ඛු, නායං තුම්හාකං සන්තිකං උපසඞ්කමිතුං යුත්තො’’ති වුත්තොපි තස්ස වචනං අග්ගහෙත්වා පුරිමස්සෙව කථං ගණ්හාති. අපරො වණ්ණම්පි කථිතං ගණ්හාති, අවණ්ණම්පි කථිතං ගණ්හාතියෙව. අයම්පි ආධෙය්‍යමුඛොයෙව නාම. ආධාතබ්බමුඛො යං යං සුණාති, තත්ථ තත්ථ ඨපිතමුඛොති අත්ථො.

ලොලොති සද්ධාදීනං ඉත්තරකාලට්ඨිතිකත්තා අස්සද්ධියාදීහි ලුලිතභාවෙන ලොලො. ඉත්තරසද්ධොති පරිත්තසද්ධො, අපරිපුණ්ණසද්ධො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. එත්ථ පන පුනප්පුනං භජනවසෙන සද්ධාව භත්ති. පෙමං සද්ධාපෙමං ගෙහසිතපෙමම්පි වට්ටති. පසාදො සද්ධාපසාදොව. එවං පුග්ගලො ලොලො හොතීති එවං ඉත්තරසද්ධාදිතාය පුග්ගලො ලොලො නාම හොති. හලිද්දිරාගො විය, ථුසරාසිම්හි කොට්ටිතඛාණුකො විය, අස්සපිට්ඨියං ඨපිතකුම්භණ්ඩං විය ච අනිබද්ධට්ඨානො මුහුත්තෙන පසීදති, මුහුත්තෙන කුප්පති.

මන්දො මොමූහොති අඤ්ඤාණභාවෙන මන්දො අවිසදතාය මොමූහො. මහාමූළ්හොති අත්ථො.

193. යොධාජීවූපමෙසු – යොධාජීවාති යුද්ධූපජීවිනො. රජග්ගන්ති හත්ථිඅස්සාදීනං පාදප්පහාරභින්නාය භූමියා උග්ගතං රජක්ඛන්ධං. න සන්ථම්භතීති සන්ථම්භිත්වා ඨාතුං න සක්කොති. සහති රජග්ගන්ති රජක්ඛන්ධං දිස්වාපි අධිවාසෙති. ධජග්ගන්ති හත්ථිඅස්සාදිපිට්ඨෙසු වා රථෙසු වා උස්සාපිතානං ධජානං අග්ගං. උස්සාරණන්ති හත්ථිඅස්සරථාදීනඤ්චෙව බලකායස්ස ච උච්චාසද්දමහාසද්දං. සම්පහාරෙති සමාගතෙ අප්පමත්තකෙපි පහාරෙ. හඤ්ඤතීති විහඤ්ඤති, විඝාතං ආපජ්ජති. බ්‍යාපජ්ජතීති විපත්තිං ආපජ්ජති, පකතිභාවං ජහති. සහති සම්පහාරන්ති ද්වෙ තයො පහාරෙ පත්වාපි සහති, අධිවාසෙති. තමෙව සඞ්ගාමසීසන්ති තමෙව ජයඛන්ධාවාරට්ඨානං. අජ්ඣාවසතීති සත්තාහමත්තං අභිභවිත්වා ආවසති. කිං කාරණා? ලද්ධප්පහාරානං පහාරජග්ගනත්ථඤ්චෙව කතකම්මානං විසෙසං ඤත්වා ඨානන්තරදානත්ථඤ්ච ඉස්සරියසුඛානුභවනත්ථඤ්ච.

194. ඉදානි යස්මා සත්ථු යොධාජීවෙහි කිච්චං නත්ථි, ඉමස්මිං පන සාසනෙ තථාරූපෙ පඤ්ච පුග්ගලෙ දස්සෙතුං ඉදං ඔපම්මං ආභතං, තස්මා තෙ පුග්ගලෙ දස්සෙන්තො එවමෙවන්තිආදිමාහ.

තත්ථ සංසීදතීති මිච්ඡාවිතක්කස්මිං විසීදති, අනුපවිසති. න සක්කොති බ්‍රහ්මචරියං සන්ධාරෙතුන්ති බ්‍රහ්මචරියවාසං අනුපච්ඡිජ්ජමානං ගොපෙතුං න සක්කොති. සික්ඛාදුබ්බල්‍යං ආවිකත්වාති සික්ඛාය දුබ්බලභාවං පකාසෙත්වා. කිමස්ස රජග්ගස්මින්ති කිං තස්ස පුග්ගලස්ස රජග්ගං නාමාති වදති. අභිරූපාති අභිරූපවතී. දස්සනීයාති දස්සනයොග්ගා. පාසාදිකාති දස්සනෙනෙව චිත්තප්පසාදාවහා. පරමායාති උත්තමාය. වණ්ණපොක්ඛරතායාති සරීරවණ්ණෙන චෙව අඞ්ගසණ්ඨානෙන ච.

196. ඌහසතීති අවහසති. උල්ලපතීති කථෙති. උජ්ජග්ඝතීති පාණිං පහරිත්වා මහාහසිතං හසති. උප්පණ්ඩෙතීති උප්පණ්ඩනකථං කථෙති.

197. අභිනිසීදතීති අභිභවිත්වා සන්තිකෙ වා එකාසනෙ වා නිසීදති. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. අජ්ඣොත්ථරතීති අවත්ථරති.

198. විනිවෙඨෙත්වා විනිමොචෙත්වාති ගහිතට්ඨානතො තස්ස හත්ථං විනිවෙඨෙත්වා චෙව, මොචෙත්වා ච. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව.

199. පිණ්ඩපාතිකෙසු – මන්දත්තා මොමූහත්තාති නෙව සමාදානං ජානාති, න ආනිසංසං; අත්තනො පන මන්දත්තා මොමූහත්තා අඤ්ඤාණෙනෙව පිණ්ඩපාතිකො හොති. පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතොති පිණ්ඩපාතිකස්ස මෙ සතො ‘‘අයං පිණ්ඩපාතිකො’’ති චතුපච්චයසක්කාරං කරිස්සන්ති. ලජ්ජී, අප්පිච්ඡොතිආදීහි ච ගුණෙහි සම්භාවෙස්සන්තීති. එවං පාපිකාය ඉච්ඡාය ඨත්වා තාය පාපිච්ඡාය අභිභූතො හුත්වා පිණ්ඩපාතිකො හොති. උම්මාදවසෙන පිණ්ඩාය චරන්තො පන උම්මාදා චිත්තවික්ඛෙපා පිණ්ඩපාතිකො නාම හොති. වණ්ණිතන්ති ඉදං පිණ්ඩපාතිකඞ්ගං නාම බුද්ධෙහි ච බුද්ධසාවකෙහි ච වණ්ණිතං පසත්ථන්ති පිණ්ඩපාතිකො හොති. අප්පිච්ඡතංයෙව නිස්සායාතිආදීසු – ‘‘ඉති අප්පිච්ඡො භවිස්සාමි, ඉදං මෙ පිණ්ඩපාතිකඞ්ගං අප්පිච්ඡතාය සංවත්තිස්සති; ‘ඉති සන්තුට්ඨො භවිස්සාමි ඉදං මෙ පිණ්ඩපාතිකඞ්ගං සන්තුට්ඨියා සංවත්තිස්සති’; ‘ඉති කිලෙසෙ සංලිඛිස්සාමි’, ඉදං මෙ පිණ්ඩපාතිකඞ්ගං කිලෙසසල්ලෙඛනත්ථාය සංවත්තිස්සතී’’ති පිණ්ඩපාතිකො හොති. ඉදමත්ථිතන්ති ඉමාය කල්‍යාණාය පටිපත්තියා අත්ථිකභාවං, ඉමිනා වා පිණ්ඩපාතමත්තෙන අත්ථිකභාවං. යං යං ලද්ධං තෙන තෙනෙව යාපනභාවං නිස්සායාති අත්ථො. අග්ගොති ජෙට්ඨකො. සෙසානි තස්සෙව වෙවචනානි.

ගවා ඛීරන්ති ගාවිතො ඛීරං නාම හොති, න විනා ගාවියා. ඛීරම්හා දධීතිආදීසුපි එසෙව නයො. එවමෙවන්ති යථා එතෙසු පඤ්චසු ගොරසෙසු සප්පිමණ්ඩො අග්ගො; එවමෙවං ඉමෙසු පඤ්චසු පිණ්ඩපාතිකෙසු ය්වායං අප්පිච්ඡතාදීනි නිස්සාය පිණ්ඩපාතිකො හොති. අයං අග්ගො ච සෙට්ඨො ච පාමොක්ඛො ච උත්තමො ච පවරො ච. ඉමෙසු පන පඤ්චසු පිණ්ඩපාතිකෙසු ද්වෙව ජනා පිණ්ඩපාතිකා, තයො න පිණ්ඩපාතිකා. නාමමත්තෙන පන පිණ්ඩපාතිකාති වෙදිතබ්බා. ඛලුපච්ඡාභත්තිකාදීසුපි එසෙව නයොති.

පඤ්චකනිද්දෙසවණ්ණනා.