1. නාගසුත්තවණ්ණනා
43. පඤ්චමස්ස පඨමෙ ආයස්මතා ආනන්දෙන සද්ධින්ති ඉදං ‘‘ආයාමානන්දා’’ති ථෙරං ආමන්තෙත්වා ගතත්තා වුත්තං, සත්ථා පන අනූනෙහි පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි පරිවුතො තත්ථ අගමාසීති වෙදිතබ්බො. තෙනුපසඞ්කමීති තෙහෙව පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි පරිවුතො උපසඞ්කමි. පරිසිඤ්චිත්වාති වොහාරවචනමෙතං, න්හායිත්වාති අත්ථො. පුබ්බාපයමානොති රත්තදුපට්ටං නිවාසෙත්වා උත්තරාසඞ්ගචීවරං ද්වීහි හත්ථෙහි ගහෙත්වා පච්ඡිමලොකධාතුං පිට්ඨිතො කත්වා පුරත්ථිමලොකධාතුං අභිමුඛො වොදකභාවෙන ගත්තානි පුබ්බසදිසානි කුරුමානො අට්ඨාසීති අත්ථො. භික්ඛුසඞ්ඝොපි තෙන තෙන ඨානෙන ඔතරිත්වා න්හත්වා පච්චුත්තරිත්වා සත්ථාරංයෙව පරිවාරෙත්වා අට්ඨාසි. ඉති තස්මිං සමයෙ ආකාසතො පතමානං රත්තසුවණ්ණකුණ්ඩලං විය සූරියො පච්ඡිමලොකධාතුං පටිපජ්ජි, පරිසුද්ධරජතමණ්ඩලො විය පාචීනලොකධාතුතො චන්දො අබ්භුග්ගඤ්ඡි, මජ්ඣට්ඨානෙපි පඤ්චභික්ඛුසතපරිවාරො සම්මාසම්බුද්ධො ඡබ්බණ්ණබුද්ධරස්මියො විස්සජ්ජෙත්වා පුබ්බකොට්ඨකනදීතීරෙ ලොකං අලඞ්කුරුමානො අට්ඨාසි.
තෙන ඛො පන සමයෙන…පෙ… සෙතො නාම නාගොති සෙතවණ්ණතාය එවං ලද්ධනාමො හත්ථිනාගො. මහාතූරියතාළිතවාදිතෙනාති මහන්තෙන තූරියතාළිතවාදිතෙන. තත්ථ පඨමං සඞ්ඝට්ටනං තාළිතං නාම හොති, තතො පරං වාදිතං. ජනොති හත්ථිදස්සනත්ථං සන්නිපතිතමහාජනො. දිස්වා එවමාහාති අඞ්ගපච්චඞ්ගානි ඝංසිත්වා න්හාපෙත්වා උත්තාරෙත්වා බහිතීරෙ ඨපෙත්වා ගත්තානි වොදකානි කත්වා හත්ථාලඞ්කාරෙන අලඞ්කතං තං මහානාගං දිස්වා ඉදං ‘‘අභිරූපො වත, භො’’ති පසංසාවචනමාහ. කායුපපන්නොති සරීරසම්පත්තියා උපපන්නො, පරිපුණ්ණඞ්ගපච්චඞ්ගොති අත්ථො. ආයස්මා උදායීති පටිසම්භිදාප්පත්තො කාළුදායිත්ථෙරො. එතදවොචාති තං මහාජනං හත්ථිස්ස වණ්ණං භණන්තං දිස්වා ‘‘අයං ජනො අහෙතුකපටිසන්ධියං නිබ්බත්තහත්ථිනො වණ්ණං කථෙති, න බුද්ධහත්ථිස්ස. අහං දානි ඉමිනා හත්ථිනාගෙන උපමං කත්වා බුද්ධනාගස්ස වණ්ණං කථෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා එතං ‘‘හත්ථිමෙව නු ඛො, භන්තෙ’’තිආදිවචනං අවොච. තත්ථ මහන්තන්ති ආරොහසම්පන්නං. බ්‍රහන්තන්ති පරිණාහසම්පන්නං. එවමාහාති එවං වදති. අථ භගවා යස්මා අයං නාගසද්දො හත්ථිම්හිචෙව අස්සගොණඋරගරුක්ඛමනුස්සෙසු චාපි පවත්තති, තස්මා හත්ථිම්පි ඛොතිආදිමාහ.
ආගුන්ති පාපකං ලාමකං අකුසලධම්මං. තමහං නාගොති බ්‍රූමීති තං අහං ඉමෙහි තීහි ද්වාරෙහි දසන්නං අකුසලකම්මපථානං ද්වාදසන්නඤ්ච අකුසලචිත්තානං අකරණතො නාගොති වදාමි. අයඤ්හි න ආගුං කරොතීති ඉමිනා අත්ථෙන නාගො. ඉමාහි ගාථාහි අනුමොදාමීති ඉමාහි චතුසට්ඨිපදාහි සොළසහි ගාථාහි අනුමොදාමි අභිනන්දාමි.
මනුස්සභූතන්ති දෙවාදිභාවං අනුපගන්ත්වා මනුස්සමෙව භූතං. අත්තදන්තන්ති අත්තනායෙව දන්තං, න අඤ්ඤෙහි දමථං උපනීතං. භගවා හි අත්තනා උප්පාදිතෙනෙව මග්ගදමථෙන චක්ඛුතොපි දන්තො, සොතතොපි, ඝානතොපි, ජිව්හාතොපි, කායතොපි, මනතොපීති ඉමෙසු ඡසු ඨානෙසු දන්තො සන්තො නිබ්බුතො පරිනිබ්බුතො. තෙනාහ – ‘‘අත්තදන්ත’’න්ති. සමාහිතන්ති දුවිධෙනාපි සමාධිනා සමාහිතං. ඉරියමානන්ති විහරමානං. බ්‍රහ්මපථෙති සෙට්ඨපථෙ, අමතපථෙ, නිබ්බානපථෙ. චිත්තස්සූපසමෙ රතන්ති පඨමජ්ඣානෙන පඤ්ච නීවරණානි වූපසමෙත්වා, දුතියජ්ඣානෙන විතක්කවිචාරෙ, තතියජ්ඣානෙන පීතිං, චතුත්ථජ්ඣානෙන සුඛදුක්ඛං වූපසමෙත්වා තස්මිං චිත්තස්සූපසමෙ රතං අභිරතං.
නමස්සන්තීති කායෙන නමස්සන්ති, වාචාය නමස්සන්ති, මනසා නමස්සන්ති, ධම්මානුධම්මපටිපත්තියා නමස්සන්ති, සක්කරොන්ති ගරුං කරොන්ති. සබ්බධම්මානපාරගුන්ති සබ්බෙසං ඛන්ධායතනධාතුධම්මානං අභිඤ්ඤාපාරගූ, පරිඤ්ඤාපාරගූ, පහානපාරගූ, භාවනාපාරගූ, සච්ඡිකිරියාපාරගූ, සමාපත්තිපාරගූති ඡබ්බිධෙන පාරගමනෙන පාරගතං පාරප්පත්තං මත්ථකප්පත්තං. දෙවාපි තං නමස්සන්තීති දුක්ඛප්පත්තා සුබ්‍රහ්මදෙවපුත්තාදයො සුඛප්පත්තා ච සබ්බෙව දසසහස්සචක්කවාළවාසිනො දෙවාපි තුම්හෙ නමස්සන්ති. ඉති මෙ අරහතො සුතන්ති ඉති මයා චතූහි කාරණෙහි අරහාති ලද්ධවොහාරානං තුම්හාකංයෙව සන්තිකෙ සුතන්ති දීපෙති.
සබ්බසංයොජනාතීතන්ති සබ්බානි දසවිධසංයොජනානි අතික්කන්තං. වනා නිබ්බනමාගතන්ති කිලෙසවනතො නිබ්බනං කිලෙසවනරහිතං නිබ්බානං ආගතං සම්පත්තං. කාමෙහි නෙක්ඛම්මරතන්ති දුවිධෙහි කාමෙහි නික්ඛන්තත්තා පබ්බජ්ජා අට්ඨ සමාපත්තියො චත්තාරො ච අරියමග්ගා කාමෙහි නෙක්ඛම්මං නාම, තත්ථ රතං අභිරතං. මුත්තං සෙලාව කඤ්චනන්ති සෙලධාතුතො මුත්තං කඤ්චනසදිසං.
සබ්බෙ අච්චරුචීති සබ්බසත්තෙ අතික්කමිත්වා පවත්තරුචි. අට්ඨමකඤ්හි අතික්කමිත්වා පවත්තරුචිතාය සොතාපන්නො අච්චරුචි නාම, සොතාපන්නං අතික්කමිත්වා පවත්තරුචිතාය සකදාගාමී…පෙ… ඛීණාසවං අතික්කමිත්වා පවත්තරුචිතාය පච්චෙකසම්බුද්ධො, පච්චෙකසම්බුද්ධං අතික්කමිත්වා පවත්තරුචිතාය සම්මාසම්බුද්ධො අච්චරුචි නාම. හිමවාවඤ්ඤෙ සිලුච්චයෙති යථා හිමවා පබ්බතරාජා අඤ්ඤෙ පබ්බතෙ අතිරොචති, එවං අතිරොචතීති අත්ථො. සච්චනාමොති තච්ඡනාමො භූතනාමො ආගුං අකරණෙනෙව නාගොති එවං අවිතථනාමො.
සොරච්චන්ති සුචිසීලං. අවිහිංසාති කරුණා ච කරුණාපුබ්බභාගො ච. පාදා නාගස්ස තෙ දුවෙති තෙ බුද්ධනාගස්ස දුවෙ පුරිමපාදා.
තපොති ධුතසමාදානං. බ්‍රහ්මචරියන්ති අරියමග්ගසීලං. චරණා නාගස්ස ත්‍යාපරෙති තෙ බුද්ධනාගස්ස අපරෙ ද්වෙ පච්ඡිමපාදා. සද්ධාහත්ථොති සද්ධාමයාය සොණ්ඩාය සමන්නාගතො. උපෙක්ඛාසෙතදන්තවාති ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාමයෙහි සෙතදන්තෙහි සමන්නාගතො.
සති ගීවාති යථා නාගස්ස අඞ්ගපච්චඞ්ගස්මිං සිරාජාලානං ගීවා පතිට්ඨා, එවං බුද්ධනාගස්ස සොරච්චාදීනං ධම්මානං සති. තෙන වුත්තං – ‘‘සති ගීවා’’ති. සිරො පඤ්ඤාති යථා හත්ථිනාගස්ස සිරො උත්තමඞ්ගො, එවං බුද්ධනාගස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤාණං. තෙන හි සො සබ්බධම්මෙ ජානාති. තෙන වුත්තං – ‘‘සිරො පඤ්ඤා’’ති. වීමංසා ධම්මචින්තනාති යථා හත්ථිනාගස්ස අග්ගසොණ්ඩො වීමංසා නාම හොති. සො තාය ථද්ධමුදුකං ඛාදිතබ්බාඛාදිතබ්බඤ්ච වීමංසති, තතො පහාතබ්බං පජහති, ආදාතබ්බං ආදියති, එවමෙව බුද්ධනාගස්ස ධම්මකොට්ඨාසපරිච්ඡෙදකඤාණසඞ්ඛාතා ධම්මචින්තනා වීමංසා. තෙන හි ඤාණෙන සො භබ්බාභබ්බෙ ජානාති. තෙන වුත්තං – ‘‘වීමංසා ධම්මචින්තනා’’ති. ධම්මකුච්ඡිසමාතපොති ධම්මො වුච්චති චතුත්ථජ්ඣානසමාධි, කුච්ඡියෙව සමාතපො කුච්ඡිසමාතපො. සමාතපො නාම සමාතපනට්ඨානං. ධම්මො කුච්ඡිසමාතපො අස්සාති ධම්මකුච්ඡිසමාතපො. චතුත්ථජ්ඣානසමාධිස්මිං ඨිතස්ස හි තෙ තෙ ඉද්ධිවිධාදිධම්මා ඉජ්ඣන්ති, තස්මා සො කුච්ඡිසමාතපොති වුත්තො. විවෙකොති කායචිත්තඋපධිවිවෙකො. යථා නාගස්ස වාලධි මක්ඛිකා වාරෙති, එවං තථාගතස්ස විවෙකො ගහට්ඨපබ්බජිතෙ වාරෙති. තස්මා සො වාලධීති වුත්තො.
ඣායීති දුවිධෙන ඣානෙන ඣායී. අස්සාසරතොති නාගස්ස හි අස්සාසපස්සාසා විය බුද්ධනාගස්ස ඵලසමාපත්ති, තත්ථ රතො, අස්සාසපස්සාසෙහි විය තාය විනා න වත්තතීති අත්ථො. සබ්බත්ථ සංවුතොති සබ්බද්වාරෙසු සංවුතො. අනවජ්ජානීති සම්මාආජීවෙන උප්පන්නභොජනානි. සාවජ්ජානීති පඤ්චවිධමිච්ඡාජීවවසෙන උප්පන්නභොජනානි.
අණුංථූලන්ති ඛුද්දකඤ්ච මහන්තඤ්ච. සබ්බං ඡෙත්වාන බන්ධනන්ති සබ්බං දසවිධම්පි සංයොජනං ඡින්දිත්වාන. නුපලිප්පති ලොකෙනාති ලොකෙන සද්ධිං තණ්හාමානදිට්ඨිලෙපෙහි න ලිප්පති. මහාගිනීති මහාඅග්ගි. විඤ්ඤූහි දෙසිතාති ඉධ පටිසම්භිදාප්පත්තො කාළුදායිත්ථෙරොව විඤ්ඤූ පණ්ඩිතො, තෙන දෙසිතාති අත්ථො. විඤ්ඤස්සන්ති මහානාගා, නාගං නාගෙන දෙසිතන්ති උදායිත්ථෙරනාගෙන දෙසිතං බුද්ධනාගං ඉතරෙ ඛීණාසවා නාගා විජානිස්සන්ති.
සරීරං විජහං නාගො, පරිනිබ්බිස්සතීති බොධිපල්ලඞ්කෙ කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො, යමකසාලන්තරෙ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායිස්සති. එවං පටිසම්භිදාප්පත්තො උදායිත්ථෙරො සොළසහි ගාථාහි චතුසට්ඨියා පදෙහි දසබලස්ස වණ්ණං කථෙන්තො දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. භගවා අනුමොදි. දෙසනාවසානෙ චතුරාසීතිපාණසහස්සානි අමතපානං පිවිංසූති.