3. තතියපණ්ණාසකං

(11) 1. ඵාසුවිහාරවග්ගො

1. සාරජ්ජසුත්තවණ්ණනා

101. තතියස්ස පඨමෙ වෙසාරජ්ජකරණාති විසාරදභාවාවහා. සාරජ්ජං හොතීති දොමනස්සං හොති.

2. උස්සඞ්කිතසුත්තවණ්ණනා

102. දුතියෙ උස්සඞ්කිතපරිසඞ්කිතොති උස්සඞ්කිතො ච පරිසඞ්කිතො ච. අපි අකුප්පධම්මොපීති අපි අකුප්පධම්මො ඛීණාසවො සමානොපි පරෙහි පාපභික්ඛූහි උස්සඞ්කිතපරිසඞ්කිතො හොතීති අත්ථො. වෙසියාගොචරොතිආදීසු වෙසියා වුච්චන්ති රූපූපජීවිනියො, තා ගොචරො අස්සාති වෙසියාගොචරො, තාසං ගෙහං අභිණ්හගමනොති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ පන විධවාති මතපතිකා. ථුල්ලකුමාරිකාති මහල්ලිකකුමාරිකායො.

3. මහාචොරසුත්තවණ්ණනා

103. තතියෙ ඉතො භොගෙන පටිසන්ථරිස්සාමීති ඉතො මම සාපතෙය්‍යතො භොගං ගහෙත්වා තෙන පටිසන්ථාරං කරිස්සාමි, තස්ස ච මම ච අන්තරං පිදහිස්සාමීති අත්ථො. ගහණානීති පරසන්තකානං භණ්ඩානං ගහණානි. ගුය්හමන්තාති ගුහිතබ්බමන්තා. අන්තග්ගාහිකායාති සස්සතං වා උච්ඡෙදං වා ගහෙත්වා ඨිතාය. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. චතුත්ථෙ සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

5. ඵාසුවිහාරසුත්තවණ්ණනා

105. පඤ්චමෙ මෙත්තං කායකම්මන්ති මෙත්තචිත්තෙන පවත්තිතං කායකම්මං. ආවි චෙව රහො චාති සම්මුඛෙ චෙව පරම්මුඛෙ ච. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. යානි තානි සීලානීතිආදි චතුපාරිසුද්ධිසීලවසෙන වුත්තං. සමාධිසංවත්තනිකානීති මග්ගසමාධිඵලසමාධිනිබ්බත්තකානි. සීලසාමඤ්ඤගතොති සමානසීලතං ගතො, එකසදිසසීලො හුත්වාති අත්ථො. තක්කරස්සාති යො නං කරොති, තස්ස. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ සීලං මිස්සකං කථිතං, දිට්ඨි විපස්සනාසම්මාදිට්ඨීති.

6. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා

106. ඡට්ඨෙ නො ච පරං අධිසීලෙ සම්පවත්තා හොතීති පරං සීලභාවෙන න ගරහති න උපවදති. අත්තානුපෙක්ඛීති අත්තනොව කතාකතං ජානනවසෙන අත්තානං අනුපෙක්ඛිතා. නො පරානුපෙක්ඛීති පරස්ස කතාකතෙසු අබ්‍යාවටො. අපඤ්ඤාතොති අපාකටො අප්පපුඤ්ඤො. අපඤ්ඤාතකෙනාති අපඤ්ඤාතභාවෙන අපාකටතාය මන්දපුඤ්ඤතාය. නො පරිතස්සතීති පරිතාසං නාපජ්ජති. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ ඛීණාසවොව කථිතො.

7-8. සීලසුත්තාදිවණ්ණනා

107-108. සත්තමෙ සීලසමාධිපඤ්ඤා මිස්සිකා කථිතා, විමුත්ති අරහත්තඵලං, විමුත්තිඤාණදස්සනං පච්චවෙක්ඛණඤාණං ලොකියමෙව. අට්ඨමෙපි එසෙව නයො. පච්චවෙක්ඛණඤාණං පනෙත්ථ අසෙඛස්ස පවත්තත්තා අසෙඛන්ති වුත්තං.

9-10. චාතුද්දිසසුත්තාදිවණ්ණනා

109-110. නවමෙ චාතුද්දිසොති චතූසු දිසාසු අප්පටිහතචාරො. ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ ඛීණාසවොව කථිතො. දසමෙ අලන්ති යුත්තො. ඉධාපි ඛීණාසවොව කථිතො.

ඵාසුවිහාරවග්ගො පඨමො.

(12) 2. අන්ධකවින්දවග්ගො

1. කුලූපකසුත්තවණ්ණනා

111. දුතියස්ස පඨමෙ අසන්ථවවිස්සාසීති අත්තනා සද්ධිං සන්ථවං අකරොන්තෙසු විස්සාසං අනාපජ්ජන්තෙසුයෙව විස්සාසං කරොති. අනිස්සරවිකප්පීති අනිස්සරොව සමානො ‘‘ඉමං දෙථ, ඉමං ගණ්හථා’’ති ඉස්සරො විය විකප්පෙති. විස්සට්ඨුපසෙවීති විස්සට්ඨානි භින්නකුලානි ඝටනත්ථාය උපසෙවති. උපකණ්ණකජප්පීති කණ්ණමූලෙ මන්තං ගණ්හාති. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බො.

2. පච්ඡාසමණසුත්තවණ්ණනා

112. දුතියෙ පත්තපරියාපන්නං න ගණ්හාතීති උපජ්ඣායෙ නිවත්තිත්වා ඨිතෙ අත්තනො තුච්ඡපත්තං දත්වා තස්ස පත්තං න ගණ්හාති, තතො වා දීයමානං න ගණ්හාති. න නිවාරෙතීති ඉදං වචනං ආපත්තිවීතික්කමවචනං නාමාති න ජානාති. ඤත්වා වාපි, ‘‘භන්තෙ, එවරූපං නාම වත්තුං න වට්ටතී’’ති න නිවාරෙති. කථං ඔපාතෙතීති තස්ස කථං භින්දිත්වා අත්තනො කථං පවෙසෙති. ජළොති ජඩො. එළමූගොති පග්ඝරිතඛෙළමුඛො. තතියං උත්තානමෙව.

4. අන්ධකවින්දසුත්තවණ්ණනා

114. චතුත්ථෙ සීලවා හොථාති සීලවන්තා හොථ. ආරක්ඛසතිනොති ද්වාරරක්ඛිකාය සතියා සමන්නාගතා. නිපක්කසතිනොති ද්වාරරක්ඛනකෙනෙව ඤාණෙන සමන්නාගතස්සතිනො. සතාරක්ඛෙන චෙතසා සමන්නාගතාති සතාරක්ඛෙන චිත්තෙන සමන්නාගතා. අප්පභස්සාති අප්පකථා. සම්මාදිට්ඨිකාති කම්මස්සකතජ්ඣාන-විපස්සනාමග්ග-ඵලවසෙන පඤ්චවිධාය සම්මාදිට්ඨියා සමන්නාගතා. අපිච පච්චවෙක්ඛණඤාණම්පි සම්මාදිට්ඨියෙවාති වෙදිතබ්බා.

5. මච්ඡරිනීසුත්තවණ්ණනා

115. පඤ්චමෙ ආවාසමච්ඡරිනීති ආවාසං මච්ඡරායති, තත්ථ අඤ්ඤෙසං වාසං න සහති. කුලමච්ඡරිනීති උපට්ඨාකකුලං මච්ඡරායති, අඤ්ඤෙසං තත්ථ උපසඞ්කමනං න සහති. ලාභමච්ඡරිනීති ලාභං මච්ඡරායති, අඤ්ඤෙසං තං උප්පජ්ජන්තං න සහති. වණ්ණමච්ඡරිනීති ගුණං මච්ඡරායති, අඤ්ඤෙසං ගුණකථං න සහති. ධම්මමච්ඡරිනීති පරියත්තිධම්මං මච්ඡරායති, අඤ්ඤෙසං දාතුං න ඉච්ඡති.

6-7. වණ්ණනාසුත්තාදිවණ්ණනා

116-117. ඡට්ඨෙ සද්ධාදෙය්‍යං විනිපාතෙතීති පරෙහි සද්ධාය දින්නපිණ්ඩපාතතො අග්ගං අග්ගහෙත්වා පරස්ස දෙති. සත්තමෙ ඉස්සුකිනීති ඉස්සාය සමන්නාගතා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

අන්ධකවින්දවග්ගො දුතියො.

(13) 3. ගිලානවග්ගො

4. දුතියඋපට්ඨාකසුත්තවණ්ණනා

124. තතියස්ස චතුත්ථෙ නප්පටිබලොති කායබලෙන ච ඤාණබලෙන ච අසමන්නාගතො. ආමිසන්තරොති ආමිසහෙතුකො චීවරාදීනි පච්චාසීසමානො.

5-6. අනායුස්සාසුත්තද්වයවණ්ණනා

125-126. පඤ්චමෙ අනායුස්සාති ආයුපච්ඡෙදනා, න ආයුවඩ්ඪනා. ඡට්ඨෙපි එසෙව නයො.

7. වපකාසසුත්තවණ්ණනා

127. සත්තමෙ නාලං සඞ්ඝම්හා වපකාසිතුන්ති සඞ්ඝතො නික්ඛමිත්වා එකකො වසිතුං න යුත්තො. කාමඤ්චෙස සඞ්ඝමජ්ඣෙපි වසිතුං අයුත්තොව අසඞ්ඝසොභනතාය, ඔවාදානුසාසනිප්පටිබද්ධත්තා පන නිප්පරියායෙනෙව සඞ්ඝම්හා වපකාසිතුං න යුත්තො. අලං සඞ්ඝම්හා වපකාසිතුන්ති චාතුද්දිසත්තා සඞ්ඝම්හා නික්ඛම්ම එකකො වසිතුං යුත්තො, සඞ්ඝසොභනතාය පන සඞ්ඝෙපි වසිතුං යුත්තොයෙව. අට්ඨමං උත්තානත්ථමෙව.

9. පරිකුප්පසුත්තවණ්ණනා

129. නවමෙ ආපායිකාති අපායගාමිනො. නෙරයිකාති නිරයගාමිනො. පරිකුප්පාති පරිකුප්පනසභාවා පුරාණවණසදිසා. අතෙකිච්ඡාති අකත්තබ්බපරිකම්මා. දසමං උත්තානත්ථමෙවාති.

ගිලානවග්ගො තතියො.

(14) 4. රාජවග්ගො

1. පඨමචක්කානුවත්තනසුත්තවණ්ණනා

131. චතුත්ථස්ස පඨමෙ ධම්මෙනාති දසකුසලධම්මෙන. චක්කන්ති ආණාචක්කං. අත්ථඤ්ඤූති රජ්ජත්ථං ජානාති. ධම්මඤ්ඤූති පවෙණිධම්මං ජානාති. මත්තඤ්ඤූති දණ්ඩෙ වා බලම්හි වා පමාණං ජානාති. කාලඤ්ඤූති රජ්ජසුඛානුභවනකාලං, විනිච්ඡයකරණකාලං, ජනපදචාරිකාකාලඤ්ච ජානාති. පරිසඤ්ඤූති අයං පරිසා ඛත්තියපරිසා, අයං බ්‍රාහ්මණවෙස්සසුද්දසමණපරිසාති ජානාති.

තථාගතවාරෙ අත්ථඤ්ඤූති පඤ්ච අත්ථෙ ජානාති. ධම්මඤ්ඤූති චත්තාරො ධම්මෙ ජානාති. මත්තඤ්ඤූති චතූසු පච්චයෙසු පටිග්ගහණපරිභොගමත්තං ජානාති. කාලඤ්ඤූති අයං කාලො පටිසල්ලීනස්ස, අයං සමාපත්තියා, අයං ධම්මදෙසනාය, අයං ජනපදචාරිකායාති එවං කාලං ජානාති. පරිසඤ්ඤූති අයං පරිසා ඛත්තියපරිසා…පෙ… අයං සමණපරිසාති ජානාති. අනුත්තරන්ති නවහි ලොකුත්තරධම්මෙහි අනුත්තරං. ධම්මචක්කන්ති සෙට්ඨචක්කං.

2. දුතියචක්කානුවත්තනසුත්තවණ්ණනා

132. දුතියෙ පිතරා පවත්තිතං චක්කන්ති චක්කවත්තිම්හි පබ්බජිතෙ වා කාලකතෙ වා චක්කරතනං සත්තාහමත්තං ඨත්වා අන්තරධායති, කථමෙස තං අනුප්පවත්තෙති නාම? පිතු පවෙණියං ඨත්වා චක්කවත්තිවත්තං පූරෙත්වා චක්කවත්තිරජ්ජං කාරෙන්තොපි පිතරා පවත්තිතමෙව අනුප්පවත්තෙති නාම.

3. ධම්මරාජාසුත්තවණ්ණනා

133. තතියං තිකනිපාතෙ වුත්තනයමෙව. සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බෙ පනෙත්ථ පච්ඡිමපදද්වයමෙව විසෙසො. තත්ථ සම්මාආජීවො සෙවිතබ්බො, මිච්ඡාආජීවො න සෙවිතබ්බො. සප්පායො ගාමනිගමො සෙවිතබ්බො, අසප්පායො න සෙවිතබ්බො.

4. යස්සංදිසංසුත්තවණ්ණනා

134. චතුත්ථෙ උභතොති ද්වීහිපි පක්ඛෙහි. මාතිතො ච පිතිතො චාති යස්ස හි මාතා ඛත්තියා, මාතුමාතා ඛත්තියා, තස්සාපි මාතා ඛත්තියා. පිතා ඛත්තියො, පිතුපිතා ඛත්තියො, තස්සපි පිතා ඛත්තියො. සො උභතො සුජාතො මාතිතො ච පිතිතො ච. සංසුද්ධගහණිකොති සංසුද්ධාය මාතුකුච්ඡියා සමන්නාගතො. ‘‘සමවෙපාකිනියා ගහණියා’’ති එත්ථ පන කම්මජතෙජොධාතු ගහණීති වුච්චති. යාව සත්තමා පිතාමහයුගාති එත්ථ පිතුපිතා පිතාමහො, පිතාමහස්ස යුගං පිතාමහයුගං. යුගන්ති ආයුප්පමාණං වුච්චති. අභිලාපමත්තමෙව චෙතං, අත්ථතො පන පිතාමහොයෙව පිතාමහයුගං. තතො උද්ධං සබ්බෙපි පුබ්බපුරිසා පිතාමහග්ගහණෙනෙව ගහිතා. එවං යාව සත්තමො පුරිසො, තාව සංසුද්ධගහණිකො, අථ වා අක්ඛිත්තො අනුපක්කුට්ඨො ජාතිවාදෙනාති දස්සෙති. අක්ඛිත්තොති ‘‘අපනෙථ එතං, කිං ඉමිනා’’ති එවං අක්ඛිත්තො අනවක්ඛිත්තො. අනුපක්කුට්ඨොති න උපක්කුට්ඨො න අක්කොසං වා නින්දං වා පත්තපුබ්බො. කෙන කාරණෙනාති? ජාතිවාදෙන, ‘‘ඉතිපි හීනජාතිකො එසො’’ති එවරූපෙන වචනෙනාති අත්ථො.

අඩ්ඪොතිආදීසු යො කොචි අත්තනො සන්තකෙන විභවෙන අඩ්ඪො හොති. ඉධ පන න කෙවලං අඩ්ඪොයෙව, මහද්ධනො මහතා අපරිමාණසඞ්ඛෙන ධනෙන සමන්නාගතොති අත්ථො. පඤ්චකාමගුණවසෙන මහන්තා උළාරා භොගා අස්සාති මහාභොගො. පරිපුණ්ණකොසකොට්ඨාගාරොති කොසො වුච්චති භණ්ඩාගාරං, නිදහිත්වා ඨපිතෙන ධනෙන පරිපුණ්ණකොසො, ධඤ්ඤෙන ච පරිපුණ්ණකොට්ඨාගාරොති අත්ථො. අථ වා චතුබ්බිධො කොසො හත්ථී අස්සා රථා රට්ඨන්ති, තිවිධං කොට්ඨාගාරං ධනකොට්ඨාගාරං ධඤ්ඤකොට්ඨාගාරං වත්ථකොට්ඨාගාරන්ති. තං සබ්බම්පි පරිපුණ්ණමස්සාති පරිපුණ්ණකොසකොට්ඨාගාරො. අස්සවායාති කස්සචි බහුම්පි ධනං දෙන්තස්ස සෙනා න සුණාති, සා අනස්සවා නාම හොති. කස්සචි අදෙන්තස්සාපි සුණාතියෙව, අයං අස්සවා නාම. ඔවාදපටිකරායාති ‘‘ඉදං වො කත්තබ්බ, ඉදං න කත්තබ්බ’’න්ති දින්නඔවාදකරාය. පණ්ඩිතොති පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො. බ්‍යත්තොති පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියෙන යුත්තො. මෙධාවීති ඨානුප්පත්තිකපඤ්ඤාය සමන්නාගතො. පටිබලොති සමත්ථො. අත්ථෙ චින්තෙතුන්ති වඩ්ඪිඅත්ථෙ චින්තෙතුං. සො හි පච්චුප්පන්නඅත්ථවසෙනෙව ‘‘අතීතෙපි එවං අහෙසුං, අනාගතෙපි එවං භවිස්සන්තී’’ති චින්තෙති. විජිතාවීනන්ති විජිතවිජයානං, මහන්තෙන වා විජයෙන සමන්නාගතානං. විමුත්තචිත්තානන්ති පඤ්චහි විමුත්තීහි විමුත්තමානසානං.

5-6. පත්ථනාසුත්තද්වයවණ්ණනා

135-136. පඤ්චමෙ නෙගමජානපදස්සාති නිගමවාසිනො ච රට්ඨවාසිනො ච ජනස්ස. හත්ථිස්මින්තිආදීහි හත්ථිඅස්සරථථරුධනුලෙඛමුද්දාගණනාදීනි සොළස මහාසිප්පානි දස්සිතානි. අනවයොති සමත්ථො පරිපුණ්ණො. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඡට්ඨෙ ඔපරජ්ජන්ති උපරාජභාවං.

7. අප්පංසුපතිසුත්තවණ්ණනා

137. සත්තමෙ පුරිසාධිප්පායාති අස්සද්ධම්මවසෙන පුරිසෙ උප්පන්නාධිප්පායා පුරිසජ්ඣාසයා. ආදානාධිප්පායොති ඉදානි ගහෙතුං සක්ඛිස්සාමි, ඉදානි සක්ඛිස්සාමීති එවං ගහණාධිප්පායො. විසංයොගාධිප්පායොති ඉදානි නිබ්බානං පාපුණිස්සාමි, ඉදානි පාපුණිස්සාමීති එවං නිබ්බානජ්ඣාසයො.

8. භත්තාදකසුත්තවණ්ණනා

138. අට්ඨමෙ භත්තාදකොති භත්තක්ඛාදකො, බහුභත්තභුඤ්ජොති අත්ථො. ඔකාසඵරණොති ඔකාසං ඵරිත්වා අඤ්ඤෙසං සම්බාධං කත්වා ඨානෙන ඔකාසඵරණො. තත්ථ තත්ථ ලණ්ඩං සාරෙති පාතෙතීති ලණ්ඩසාරණො. එත්තකා හත්ථීති ගණනකාලෙ සලාකං ගණ්හාතීති සලාකග්ගාහී. නිසීදනසයනවසෙන මඤ්චපීඨං මද්දතීති මඤ්චපීඨමද්දනො. භික්ඛුගණනකාලෙ සලාකං ගණ්හාතීති සලාකග්ගාහී.

9. අක්ඛමසුත්තවණ්ණනා

139. නවමෙ හත්ථිකායන්ති හත්ථිඝටං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. සඞ්ගාමෙ අවචරන්තීති සඞ්ගාමාවචරා. එකිස්සා වා තිණොදකදත්තියා විමානිතොති එකදිවසං එකෙන තිණොදකදානෙන විමානිතො, එකදිවසමත්තං අලද්ධතිණොදකොති අත්ථො. ඉතො පරම්පි එසෙව නයො. න සක්කොති චිත්තං සමාදහිතුන්ති ආරම්මණෙ චිත්තං සම්මා ඨපෙතුං න සක්කොති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං.

10. සොතසුත්තවණ්ණනා

140. දසමෙ දුරුත්තානන්ති න සුට්ඨු වුත්තානං දොසවසෙන පවත්තිතානං ඵරුසවචනානං. දුරාගතානන්ති දුක්ඛුප්පාදනාකාරෙන සොතද්වාරං ආගතානං. වචනපථානන්ති වචනානං. දුක්ඛානන්ති දුක්ඛමානං. තිබ්බානන්ති බහලානං තාපනසභාවානං වා. ඛරානන්ති ඵරුසානං. කටුකානන්ති තිඛිණානං. අසාතානන්ති අමධුරානං. අමනාපානන්ති මනං අප්පායිතුං වඩ්ඪෙතුං අසමත්ථානං. පාණහරානන්ති ජීවිතහරානං. යා සා දිසාති සබ්බසඞ්ඛාරසමථාදිවසෙන දිස්සති අපදිස්සතීති නිබ්බානං දිසාති වෙදිතබ්බං. යස්මා පන තං ආගම්ම සබ්බෙ සඞ්ඛාරා සමථං ගච්ඡන්ති, තස්මා සබ්බසඞ්ඛාරසමථොති වුත්තං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ සීලසමාධිපඤ්ඤා මිස්සිකා කථිතාති.

රාජවග්ගො චතුත්ථො.

(15) 5. තිකණ්ඩකීවග්ගො

1. අවජානාතිසුත්තවණ්ණනා

141. පඤ්චමස්ස පඨමෙ සංවාසෙනාති එකතොවාසෙන. ආදෙය්‍යමුඛොති ආදියනමුඛො, ගහණමුඛොති අත්ථො. තමෙනං දත්වා අවජානාතීති ‘‘අයං දින්නං පටිග්ගහෙතුමෙව ජානාතී’’ති එවං අවමඤ්ඤති. තමෙනං සංවාසෙන අවජානාතීති අප්පමත්තකෙ කිස්මිඤ්චිදෙව කුජ්ඣිත්වා ‘‘ජානාමහං තයා කතකම්මං, එත්තකං අද්ධානං අහං කිං කරොන්තො වසිං, නනු තුය්හමෙව කතාකතං වීමංසන්තො’’තිආදීනි වත්තා හොති. අථ ඉතරො ‘‘අද්ධා කොචි මය්හං දොසො භවිස්සතී’’ති කිඤ්චි පටිප්ඵරිතුං න සක්කොති. තං ඛිප්පඤ්ඤෙව අධිමුච්චිතා හොතීති තං වණ්ණං වා අවණ්ණං වා සීඝමෙව සද්දහති. සද්දහනට්ඨෙන හි ආදානෙන එස ආදියනමුඛොති වුත්තො. ආධෙය්‍යමුඛොති පාළියා පන ඨපිතමුඛොති අත්ථො. මග්ගෙ ඛටආවාටො විය ආගතාගතං උදකං වණ්ණං වා අවණ්ණං වා සද්දහනවසෙන සම්පටිච්ඡිතුං ඨපිතමුඛොති වුත්තං හොති.

ඉත්තරසද්ධොති පරිත්තකසද්ධො. කුසලාකුසලෙ ධම්මෙ න ජානාතීතිආදීසු කුසලෙ ධම්මෙ ‘‘ඉමෙ කුසලා’’ති න ජානාති, අකුසලෙ ධම්මෙ ‘‘ඉමෙ අකුසලා’’ති න ජානාති. තථා සාවජ්ජෙ සදොසධම්මෙ ‘‘ඉමෙ සාවජ්ජා’’ති, අනවජ්ජෙ ච නිද්දොසධම්මෙ ‘‘ඉමෙ අනවජ්ජා’’ති, හීනෙ හීනාති, පණීතෙ පණීතාති. කණ්හසුක්කසප්පටිභාගෙති ‘‘ඉමෙ කණ්හා සුක්කෙ පටිබාහෙත්වා ඨිතත්තා සප්පටිභාගා නාම, ඉමෙ ච සුක්කා කණ්හෙ පටිබාහිත්වා ඨිතත්තා සප්පටිභාගා’’ති න ජානාති.

2. ආරභතිසුත්තවණ්ණනා

142. දුතියෙ ආරභති ච විප්පටිසාරී ච හොතීති ආපත්තිවීතික්කමනවසෙන ආරභති චෙව, තප්පච්චයා ච විප්පටිසාරී හොති. චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තින්ති අරහත්තසමාධිඤ්චෙව අරහත්තඵලඤාණඤ්ච. නප්පජානාතීති අනධිගතත්තා න ජානාති. ආරභති න විප්පටිසාරී හොතීති ආපත්තිං ආපජ්ජති, වුට්ඨිතත්තා පන න විප්පටිසාරී හොති. නාරභති විප්පටිසාරී හොතීති සකිං ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය පච්ඡා කිඤ්චාපි නාපජ්ජති, විප්පටිසාරං පන විනොදෙතුං න සක්කොති. නාරභති න විප්පටිසාරී හොතීති න චෙව ආපත්තිං ආපජ්ජති, න ච විප්පටිසාරී හොති. තඤ්ච චෙතොවිමුත්තිං…පෙ… නිරුජ්ඣන්තීති අරහත්තං පන අප්පත්තො හොති. පඤ්චමනයෙන ඛීණාසවො කථිතො.

ආරම්භජාති ආපත්තිවීතික්කමසම්භවා. විප්පටිසාරජාති විප්පටිසාරතො ජාතා. පවඩ්ඪන්තීති පුනප්පුනං උප්පජ්ජනෙන වඩ්ඪන්ති. ආරම්භජෙ ආසවෙ පහායාති වීතික්කමසම්භවෙ ආසවෙ ආපත්තිදෙසනාය වා ආපත්තිවුට්ඨානෙන වා පජහිත්වා. පටිවිනොදෙත්වාති සුද්ධන්තෙ ඨිතභාවපච්චවෙක්ඛණෙන නීහරිත්වා. චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවෙතූති විපස්සනාචිත්තඤ්ච තංසම්පයුත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවෙතු. සෙසං ඉමිනා උපායෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

3. සාරන්දදසුත්තවණ්ණනා

143. තතියෙ කාමාධිමුත්තානන්ති වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙසු අධිමුත්තානං. ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නොති නවලොකුත්තරධම්මත්ථාය සහසීලකං පුබ්බභාගප්පටිපදං පටිපන්නො පටිපත්තිපූරකො පුග්ගලො දුල්ලභො ලොකස්මිං.

4. තිකණ්ඩකීසුත්තවණ්ණනා

144. චතුත්ථෙ අප්පටිකූලෙති අප්පටිකූලාරම්මණෙ. පටිකූලසඤ්ඤීති පටිකූලන්ති එවංසඤ්ඤී. එස නයො සබ්බත්ථ. කථං පනායං එවං විහරතීති? ඉට්ඨස්මිං වත්ථුස්මිං පන අසුභාය වා ඵරති, අනිච්චතො වා උපසංහරති. එවං තාව අප්පටිකූලෙ පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. අනිට්ඨස්මිං වත්ථුස්මිං මෙත්තාය වා ඵරති, ධාතුතො වා උපසංහරති. එවං පටිකූලෙ අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. උභයස්මිං පන පුරිමනයස්ස ච පච්ඡිමනයස්ස ච වසෙන තතියචතුත්ථවාරා වුත්තා, ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවසෙන පඤ්චමො. ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා චෙසා ඛීණාසවස්ස උපෙක්ඛාසදිසා, න පන ඛීණාසවුපෙක්ඛා. තත්ථ උපෙක්ඛකො විහරෙය්‍යාති මජ්ඣත්තභාවෙ ඨිතො විහරෙය්‍ය. ක්වචනීති කිස්මිඤ්චි ආරම්මණෙ. කත්ථචීති කිස්මිඤ්චි පදෙසෙ. කිඤ්චනති කොචි අප්පමත්තකොපි. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ පඤ්චසු ඨානෙසු විපස්සනාව කථිතා. තං ආරද්ධවිපස්සකො භික්ඛු කාතුං සක්කොති, ඤාණවා පඤ්ඤුත්තරො බහුස්සුතසමණොපි කාතුං සක්කොති. සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිනො කාතුං සක්කොන්තියෙව, ඛීණාසවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති. පඤ්චමං උත්තානමෙව.

6. මිත්තසුත්තවණ්ණනා

146. ඡට්ඨෙ කම්මන්තං කාරෙතීති ඛෙත්තාදිකම්මන්තං කාරෙති. අධිකරණං ආදියතීති චත්තාරි අධිකරණානි ආදියති. පාමොක්ඛෙසු භික්ඛූසූති දිසාපාමොක්ඛෙසු භික්ඛූසු. පටිවිරුද්ධො හොතීති පච්චනීකග්ගාහිතාය විරුද්ධො හොති. අනවත්ථචාරිකන්ති අනවත්ථානචාරිකං.

7. අසප්පුරිසදානසුත්තවණ්ණනා

147. සත්තමෙ අසක්කච්චං දෙතීති න සක්කරිත්වා සුචිං කත්වා දෙති. අචිත්තීකත්වා දෙතීති අචිත්තීකාරෙන අගාරවවසෙන දෙති. අපවිද්ධං දෙතීති න නිරන්තරං දෙති, අථ වා ඡඩ්ඩෙතුකාමො විය දෙති. අනාගමනදිට්ඨිකො දෙතීති කතස්ස නාම ඵලං ආගමිස්සතීති න එවං ආගමනදිට්ඨිං න උප්පාදෙත්වා දෙති.

සුක්කපක්ඛෙ චිත්තීකත්වා දෙතීති දෙය්‍යධම්මෙ ච දක්ඛිණෙය්‍යෙසු ච චිත්තීකාරං උපට්ඨපෙත්වා දෙති. තත්ථ දෙය්‍යධම්මං පණීතං ඔජවන්තං කත්වා දෙන්තො දෙය්‍යධම්මෙ චිත්තීකාරං උපට්ඨපෙති නාම. පුග්ගලං විචිනිත්වා දෙන්තො දක්ඛිණෙය්‍යෙසු චිත්තීකාරං උපට්ඨපෙති නාම. සහත්ථා දෙතීති ආණත්තියා පරහත්ථෙන අදත්වා ‘‘අනමතග්ගෙ සංසාරෙ විචරන්තෙන මෙ හත්ථපාදානං අලද්ධකාලස්ස පමාණං නාම නත්ථි, වට්ටමොක්ඛං භවනිස්සරණං කරිස්සාමී’’ති සහත්ථෙනෙව දෙති. ආගමනදිට්ඨිකොති ‘‘අනාගතභවස්ස පච්චයො භවිස්සතී’’ති කම්මඤ්ච විපාකඤ්ච සද්දහිත්වා දෙතීති.

8. සප්පුරිසදානසුත්තවණ්ණනා

148. අට්ඨමෙ සද්ධායාති දානඤ්ච දානඵලඤ්ච සද්දහිත්වා. කාලෙනාති යුත්තප්පත්තකාලෙන. අනග්ගහිතචිත්තොති අග්ගහිතචිත්තො මුත්තචාගො හුත්වා. අනුපහච්චාති අනුපඝාතෙත්වා ගුණෙ අමක්ඛෙත්වා. කාලාගතා චස්ස අත්ථා පචුරා හොන්තීති අත්ථා ආගච්ඡමානා වයොවුඩ්ඪකාලෙ අනාගන්ත්වා යුත්තප්පත්තකාලෙ පඨමවයස්මිංයෙව ආගච්ඡන්ති චෙව බහූ ච හොන්ති.

9. පඨමසමයවිමුත්තසුත්තවණ්ණනා

149. නවමෙ සමයවිමුත්තස්සාති අප්පිතප්පිතක්ඛණෙයෙව වික්ඛම්භිතෙහි කිලෙසෙහි විමුත්තත්තා සමයවිමුත්තිසඞ්ඛාතාය ලොකියවිමුත්තියා විමුත්තචිත්තස්ස. දසමං උත්තානත්ථමෙව.

තිකණ්ඩකීවග්ගො පඤ්චමො.

තතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.