5. පඤ්චමපණ්ණාසකං

(21) 1. සප්පුරිසවග්ගො

1-6. සික්ඛාපදසුත්තවණ්ණනා

201. පඤ්චමස්ස පඨමෙ අසප්පුරිසන්ති ලාමකපුරිසං තුච්ඡපුරිසං මූළ්හපුරිසං අවිජ්ජාය අන්ධීකතං බාලං. අසප්පුරිසතරන්ති අතිරෙකෙන අසප්පුරිසං. ඉතරෙ ද්වෙ වුත්තපටිපක්ඛවසෙන වෙදිතබ්බා. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. යථා චෙත්ථ, එවං ඉතො පරෙසු පඤ්චසු. එතෙසු හි පඨමං පඤ්චවෙරවසෙන දෙසිතං, දුතියං අස්සද්ධම්මවසෙන, තතියං කායවචීද්වාරවසෙන, චතුත්ථං මනොද්වාරවසෙන, පඤ්චමං අට්ඨමිච්ඡත්තවසෙන, ඡට්ඨං දසමිච්ඡත්තවසෙන.

7-10. පාපධම්මසුත්තචතුක්කවණ්ණනා

207-210. සත්තමෙ පාපන්ති ලාමකං සංකිලිට්ඨපුග්ගලං. කල්‍යාණන්ති භද්දකං අනවජ්ජපුග්ගලං. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. අට්ඨමෙපි එසෙව නයො. නවමෙ පාපධම්මන්ති ලාමකධම්මං. කල්‍යාණධම්මන්ති අනවජ්ජධම්මං. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. දසමෙපි එසෙව නයො. ඉමස්මිං වග්ගෙ දසසුපි සුත්තෙසු අගාරියප්පටිපදා කථිතා. සචෙපි සොතාපන්නසකදාගාමිනො හොන්ති, වට්ටතියෙවාති.

සප්පුරිසවග්ගො පඨමො.

(22) 2. පරිසාවග්ගො

1. පරිසාසුත්තවණ්ණනා

211. දුතියස්ස පඨමෙ පරිසං දූසෙන්තීති පරිසදූසනා. පරිසං සොභෙන්තීති පරිසසොභනා.

2. දිට්ඨිසුත්තවණ්ණනා

212. දුතියෙ මනොදුච්චරිතෙ පරියාපන්නාපි මිච්ඡාදිට්ඨි මහාසාවජ්ජතාය විසුං වුත්තා, තස්සා ච පටිපක්ඛවසෙන සම්මාදිට්ඨි.

3. අකතඤ්ඤුතාසුත්තවණ්ණනා

213. තතියෙ අකතඤ්ඤුතා අකතවෙදිතාති අකතඤ්ඤුතාය අකතවෙදිතාය. උභයම්පෙතං අත්ථතො එකමෙව. සුක්කපක්ඛෙපි එසෙව නයො.

4-7. පාණාතිපාතීසුත්තාදිවණ්ණනා

214-217. චතුත්ථං චතුන්නං කම්මකිලෙසානං තප්පටිපක්ඛස්ස ච වසෙන වුත්තං, පඤ්චමං සුක්කපක්ඛානං ආදිතො චතුන්නං මිච්ඡත්තානං වසෙන, ඡට්ඨං අවසෙසානං චතුන්නං, සත්තමං අනරියවොහාරඅරියවොහාරානං. තථා අට්ඨමනවමදසමානි සප්පටිපක්ඛානං අස්සද්ධම්මානං වසෙන වුත්තානි. සබ්බසුත්තෙසු පන සුක්කපක්ඛධම්මා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකාව කථිතා. නවසු සුත්තෙසු කිඤ්චාපි ‘‘සග්ගෙ’’ති වුත්තං, තයො පන මග්ගා තීණි ච ඵලානි ලබ්භන්තියෙවාති.

පරිසාවග්ගො දුතියො.

(23) 3. දුච්චරිතවග්ගවණ්ණනා

221-231. තතියස්ස පඨමාදීනි උත්තානත්ථානෙව. දසමෙ යො චින්තෙත්වා කබ්‍යං කරොති, අයං චින්තාකවි නාම. යො සුත්වා කරොති, අයං සුතකවි නාම. යො එකං අත්ථං නිස්සාය කරොති, අයං අත්ථකවි නාම. යො තඞ්ඛණඤ්ඤෙව වඞ්ගීසත්ථෙරො විය අත්තනො පටිභානෙන කරොති, අයං පටිභානකවි නාමාති.

දුච්චරිතවග්ගො තතියො.

(24) 4. කම්මවග්ගො

1. සංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා

232. චතුත්ථස්ස පඨමෙ කණ්හන්ති කාළකං දසඅකුසලකම්මපථකම්මං. කණ්හවිපාකන්ති අපායෙ නිබ්බත්තනතො කාළකවිපාකං. සුක්කන්ති පණ්ඩරකං කුසලකම්මපථකම්මං. සුක්කවිපාකන්ති සග්ගෙ නිබ්බත්තනතො පණ්ඩරකවිපාකං. කණ්හසුක්කන්ති මිස්සකකම්මං. කණ්හසුක්කවිපාකන්ති සුඛදුක්ඛවිපාකං. මිස්සකකම්මඤ්හි කත්වා අකුසලෙන තිරච්ඡානයොනියං මඞ්ගලහත්ථිට්ඨානාදීසු උප්පන්නො කුසලෙන පවත්තෙ සුඛං වෙදියති. කුසලෙන රාජකුලෙපි නිබ්බත්තො අකුසලෙන පවත්තෙ දුක්ඛං වෙදියති. අකණ්හං අසුක්කන්ති කම්මක්ඛයකරං චතුමග්ගඤාණං අධිප්පෙතං. තඤ්හි යදි කණ්හං භවෙය්‍ය, කණ්හවිපාකං දදෙය්‍ය. යදි සුක්කං භවෙය්‍ය, සුක්කවිපාකං දදෙය්‍ය. උභයවිපාකස්ස පන අප්පදානතො අකණ්හං අසුක්කන්ති අයමෙත්ථ අත්ථො.

2. විත්ථාරසුත්තවණ්ණනා

233. දුතියෙ සබ්‍යාබජ්ඣන්ති සදොසං. කායසඞ්ඛාරන්ති කායද්වාරචෙතනං. අභිසඞ්ඛරොතීති ආයූහති සම්පිණ්ඩෙති. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. සබ්‍යාබජ්ඣං ලොකන්ති සදුක්ඛං ලොකං. සබ්‍යාබජ්ඣා ඵස්සාති සදුක්ඛා විපාකඵස්සා. සබ්‍යාබජ්ඣං වෙදනං වෙදියතීති සාබාධං විපාකවෙදනං වෙදියති. එකන්තදුක්ඛන්ති එකන්තෙනෙව දුක්ඛං, න සුඛසම්මිස්සං. සෙය්‍යථාපි සත්තා නෙරයිකාති එත්ථ සෙය්‍යථාපීති නිදස්සනත්ථෙ නිපාතො. තෙන කෙවලං නෙරයිකසත්තෙ දස්සෙති, අඤ්ඤෙ පන තංසරික්ඛකා නාම නත්ථි. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. සෙය්‍යථාපි මනුස්සාතිආදීසු පන මනුස්සානං තාව කාලෙන සුඛා වෙදනා උප්පජ්ජති, කාලෙන දුක්ඛා වෙදනා. එකච්චෙ ච දෙවාති එත්ථ පන කාමාවචරදෙවා දට්ඨබ්බා. තෙසඤ්හි මහෙසක්ඛතරා දෙවතා දිස්වා නිසින්නාසනතො වුට්ඨානං, පාරුතඋත්තරාසඞ්ගස්ස ඔතාරණං, අඤ්ජලිපග්ගණ්හනන්තිආදීනං වසෙන කාලෙන දුක්ඛං උප්පජ්ජති, දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවන්තානං කාලෙන සුඛං. එකච්චෙ ච විනිපාතිකාති එත්ථ වෙමානිකපෙතා දට්ඨබ්බා. තෙ නිරන්තරමෙව එකස්මිං කාලෙ සුඛං, එකස්මිං කාලෙ දුක්ඛං වෙදියන්ති. නාගසුපණ්ණහත්ථිඅස්සාදයො පන මනුස්සා විය වොකිණ්ණසුඛදුක්ඛාව හොන්ති. පහානාය යා චෙතනාති එත්ථ විවට්ටගාමිනී මග්ගචෙතනා වෙදිතබ්බා. සා හි කම්මක්ඛයාය සංවත්තතීති.

3. සොණකායනසුත්තවණ්ණනා

234. තතියෙ සිඛාමොග්ගල්ලානොති සීසමජ්ඣෙ ඨිතාය මහතියා සිඛාය සමන්නාගතො මොග්ගල්ලානගොත්තො බ්‍රාහ්මණො. පුරිමානීති අතීතානන්තරදිවසතො පට්ඨාය පුරිමානි, දුතියාදිතො පට්ඨාය පුරිමතරානි වෙදිතබ්බානි. සොණකායනොති තස්සෙව අන්තෙවාසිකො. කම්මසච්චායං භො ලොකොති භො අයං ලොකො කම්මසභාවො. කම්මසමාරම්භට්ඨායීති කම්මසමාරම්භෙන තිට්ඨති. කම්මං ආයූහන්තොව තිට්ඨති, අනායූහන්තො උච්ඡිජ්ජතීති දීපෙති. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

4-9. සික්ඛාපදසුත්තාදිවණ්ණනා

235. චතුත්ථාදීනිපි උත්තානත්ථානෙව. මග්ගඞ්ගෙසු පන යස්මා සතියා උපට්ඨපෙත්වා පඤ්ඤාය පරිච්ඡින්දති, තස්මා උභයමෙව කම්මං. සෙසා අඞ්ගානෙව හොන්ති, නො කම්මන්ති වුත්තං. බොජ්ඣඞ්ගෙසුපි එසෙව නයො. අභිධම්මෙ පන සබ්බම්පෙතං අවිසෙසෙන චෙතනාසම්පයුත්තකම්මන්තෙව වණ්ණිතං.

10. සමණසුත්තවණ්ණනා

241. දසමෙ ඉධෙවාති ඉමස්මිංයෙව සාසනෙ. අයං පන නියමො සෙසපදෙසුපි වෙදිතබ්බො. දුතියාදයොපි හි සමණා ඉධෙව, න අඤ්ඤත්ථ. සුඤ්ඤාති රිත්තා තුච්ඡා. පරප්පවාදාති චත්තාරො සස්සතවාදා, චත්තාරො එකච්චසස්සතිකා, චත්තාරො අන්තානන්තිකා, චත්තාරො අමරාවික්ඛෙපිකා, ද්වෙ අධිච්චසමුප්පන්නිකා, සොළස සඤ්ඤිවාදා, අට්ඨ අසඤ්ඤිවාදා, අට්ඨ නෙවසඤ්ඤිනාසඤ්ඤිවාදා, සත්ත උච්ඡෙදවාදා, පඤ්ච දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදාති ඉමෙ සබ්බෙපි බ්‍රහ්මජාලෙ ආගතද්වාසට්ඨිදිට්ඨියො ඉතො බාහිරානං පරෙසං පවාදා පරප්පවාදා නාම. තෙ සබ්බෙපි ඉමෙහි චතූහි ඵලට්ඨකසමණෙහි සුඤ්ඤා. න හි තෙ එත්ථ සන්ති. න කෙවලඤ්ච එතෙහෙව සුඤ්ඤා, චතූහි පන මග්ගට්ඨකසමණෙහිපි, චතුන්නං මග්ගානං අත්ථාය ආරද්ධවිපස්සකෙහිපීති ද්වාදසහිපි සමණෙහි සුඤ්ඤා එව. ඉදමෙව අත්ථං සන්ධාය භගවතා මහාපරිනිබ්බානෙ (දී. නි. 2.214) වුත්තං –

‘‘එකූනතිංසො වයසා සුභද්ද,

යං පබ්බජිං කිංකුසලානුඑසී;

වස්සානි පඤ්ඤාස සමාධිකානි,

යතො අහං පබ්බජිතො සුභද්ද;

ඤායස්ස ධම්මස්ස පදෙසවත්තී,

ඉතො බහිද්ධා සමණොපි නත්ථි’’.

‘‘දුතියොපි සමණො නත්ථි, තතියොපි සමණො නත්ථි, චතුත්ථොපි සමණො නත්ථි, සුඤ්ඤා පරප්පවාදා සමණෙහි අඤ්ඤෙහී’’ති. එත්ථ හි පදෙසවත්තීති ආරද්ධවිපස්සකො අධිප්පෙතො. තස්මා සොතාපත්තිමග්ගස්ස ආරද්ධවිපස්සකං මග්ගට්ඨං ඵලට්ඨන්ති තයොපි එකතො කත්වා ‘‘සමණොපි නත්ථී’’ති ආහ, සකදාගාමිමග්ගස්ස ආරද්ධවිපස්සකං මග්ගට්ඨං ඵලට්ඨන්ති තයොපි එකතො කත්වා ‘‘දුතියොපි සමණො නත්ථී’’ති ආහ. ඉතරෙසුපි ද්වීසු එසෙව නයො. එකාදසමං උත්තානත්ථමෙවාති.

කම්මවග්ගො චතුත්ථො.

(25) 5. ආපත්තිභයවග්ගො

1. සඞ්ඝභෙදකසුත්තවණ්ණනා

243. පඤ්චමස්ස පඨමෙ අපි නු තං, ආනන්ද, අධිකරණන්ති විවාදාධිකරණාදීසු අඤ්ඤතරං අධිකරණං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස උප්පජ්ජි, සත්ථා තස්ස වූපසන්තභාවං පුච්ඡන්තො එවමාහ. කුතො තං, භන්තෙති, භන්තෙ, කුතො කින්ති කෙන කාරණෙන තං අධිකරණං වූපසමිස්සතීති වදති. කෙවලකප්පන්ති සකලං සමන්තතො. සඞ්ඝභෙදාය ඨිතොති සඞ්ඝෙන සද්ධිං වාදත්ථාය කථිතං පටිකථෙන්තොව ඨිතො. තත්‍රායස්මාති තස්මිං එවං ඨිතෙ ආයස්මා අනුරුද්ධො. න එකවාචිකම්පි භණිතබ්බං මඤ්ඤතීති ‘‘මා, ආවුසො, සඞ්ඝෙන සද්ධිං එවං අවචා’’ති එකවචනම්පි වත්තබ්බං න මඤ්ඤති. වොයුඤ්ජතීති අනුයුඤ්ජති අනුයොගං ආපජ්ජති. අත්ථවසෙති කාරණවසෙ. නාසෙස්සන්තීති උපොසථප්පවාරණං උපගන්තුං අදත්වා නික්කඩ්ඪිස්සන්ති. සෙසං පාළිවසෙනෙව වෙදිතබ්බං.

2. ආපත්තිභයසුත්තවණ්ණනා

244. දුතියෙ ඛුරමුණ්ඩං කරිත්වාති පඤ්ච සිඛණ්ඩකෙ ඨපෙත්වා ඛුරෙන මුණ්ඩං කරිත්වා. ඛරස්සරෙනාති කක්ඛළසද්දෙන. පණවෙනාති වජ්ඣභෙරියා. ථලට්ඨස්සාති එකමන්තෙ ඨිතස්ස. සීසච්ඡෙජ්ජන්ති සීසච්ඡෙදාරහං. යත්‍ර හි නාමාති යං නාම. සො වතස්සාහන්ති සො වත අහං අස්සං, යං එවරූපං පාපං න කරෙය්‍යන්ති අත්ථො. යථාධම්මං පටිකරිස්සතීති ධම්මානුරූපං පටිකරිස්සති, සාමණෙරභූමියං ඨස්සතීති අත්ථො. කාළවත්ථං පරිධායාති කාළපිලොතිකං නිවාසෙත්වා. මොසල්ලන්ති මුසලාභිපාතාරහං. යථාධම්මන්ති ඉධ ආපත්තිතො වුට්ඨාය සුද්ධන්තෙ පතිට්ඨහන්තො යථාධම්මං කරොති නාම. භස්මපුටන්ති ඡාරිකාභණ්ඩිකං. ගාරය්හං භස්මපුටන්ති ගරහිතබ්බඡාරිකාපුටෙන මත්ථකෙ අභිඝාතාරහං. යථාධම්මන්ති ඉධ ආපත්තිං දෙසෙන්තො යථාධම්මං පටිකරොති නාම. උපවජ්ජන්ති උපවාදාරහං. පාටිදෙසනීයෙසූති පටිදෙසෙතබ්බෙසු. ඉමිනා සබ්බාපි සෙසාපත්තියො සඞ්ගහිතා. ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරි ආපත්තිභයානීති, භික්ඛවෙ, ඉමානි චත්තාරි ආපත්තිං නිස්සාය උප්පජ්ජනකභයානි නාමාති.

3. සික්ඛානිසංසසුත්තවණ්ණනා

245. තතියෙ සික්ඛා ආනිසංසා එත්ථාති සික්ඛානිසංසං. පඤ්ඤා උත්තරා එත්ථාති පඤ්ඤුත්තරං. විමුත්ති සාරො එත්ථාති විමුත්තිසාරං. සති ආධිපතෙය්‍යා එත්ථාති සතාධිපතෙය්‍යං. එතෙසං හි සික්ඛාදිසඞ්ඛාතානං ආනිසංසාදීනං අත්ථාය වුස්සතීති වුත්තං හොති. ආභිසමාචාරිකාති උත්තමසමාචාරිකා. වත්තවසෙන පඤ්ඤත්තසීලස්සෙතං අධිවචනං. තථා තථා සො තස්සා සික්ඛායාති තථා තථා සො සික්ඛාකාමො භික්ඛු තස්මිං සික්ඛාපදෙ.

ආදිබ්‍රහ්මචරියිකාති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතානං චතුන්නං මහාසීලානමෙතං අධිවචනං. සබ්බසොති සබ්බාකාරෙන. ධම්මාති චතුසච්චධම්මා. පඤ්ඤාය සමවෙක්ඛිතා හොන්තීති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය සුදිට්ඨා හොන්ති. විමුත්තියා ඵුසිතා හොන්තීති අරහත්තඵලවිමුත්තියා ඤාණඵස්සෙන ඵුට්ඨා හොන්ති. අජ්ඣත්තංයෙව සති සූපට්ඨිතා හොතීති නියකජ්ඣත්තෙයෙව සති සුට්ඨු උපට්ඨිතා හොති. පඤ්ඤාය අනුග්ගහෙස්සාමීති විපස්සනාපඤ්ඤාය අනුග්ගහෙස්සාමි. පඤ්ඤාය සමවෙක්ඛිස්සාමීති ඉධාපි විපස්සනාපඤ්ඤා අධිප්පෙතා. ඵුසිතං වා ධම්මං තත්ථ තත්ථ පඤ්ඤාය අනුග්ගහෙස්සාමීති එත්ථ පන මග්ගපඤ්ඤාව අධිප්පෙතා.

4. සෙය්‍යාසුත්තවණ්ණනා

246. චතුත්ථෙ පෙතාති කාලකතා වුච්චන්ති. උත්තානා සෙන්තීති තෙ යෙභුය්‍යෙන උත්තානකාව සයන්ති. අථ වා පෙත්තිවිසයෙ නිබ්බත්තා පෙතා නාම, තෙ අප්පමංසලොහිතත්තා අට්ඨිසඞ්ඝාතජටිතා එකෙන පස්සෙන සයිතුං න සක්කොන්ති, උත්තානාව සෙන්ති. අනත්තමනො හොතීති තෙජුස්සදත්තා සීහො මිගරාජා ද්වෙ පුරිමපාදෙ එකස්මිං, පච්ඡිමපාදෙ එකස්මිං ඨානෙ ඨපෙත්වා නඞ්ගුට්ඨං අන්තරසත්ථිම්හි පක්ඛිපිත්වා පුරිමපාදපච්ඡිමපාදනඞ්ගුට්ඨානං ඨිතොකාසං සල්ලක්ඛෙත්වා ද්වින්නං පුරිමපාදානං මත්ථකෙ සීසං ඨපෙත්වා සයති. දිවසම්පි සයිත්වා පබුජ්ඣමානො න උත්තසන්තො පබුජ්ඣති, සීසං පන උක්ඛිපිත්වා පුරිමපාදාදීනං ඨිතොකාසං සල්ලක්ඛෙත්වා සචෙ කිඤ්චි ඨානං විජහිත්වා ඨිතං හොති, ‘‘නයිදං තුය්හං ජාතියා, න සූරභාවස්ස අනුරූප’’න්ති අනත්තමනො හුත්වා තත්ථෙව සයති, න ගොචරාය පක්කමති. ඉදං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘අනත්තමනො හොතී’’ති. අවිජහිත්වා ඨිතෙ පන ‘‘තුය්හං ජාතියා ච සූරභාවස්ස ච අනුරූපමිද’’න්ති හට්ඨතුට්ඨො උට්ඨාය සීහවිජම්භනං විජම්භිත්වා කෙසරභාරං විධුනිත්වා තික්ඛත්තුං සීහනාදං නදිත්වා ගොචරාය පක්කමති. තෙන වුත්තං – ‘‘අත්තමනො හොතී’’ති.

5. ථූපාරහසුත්තවණ්ණනා

247. පඤ්චමෙ රාජා චක්කවත්තීති එත්ථ කස්මා භගවා අගාරමජ්ඣෙ වසිත්වා කාලකතස්ස රඤ්ඤො ථූපකරණං අනුජානාති, න සීලවතො පුථුජ්ජනභික්ඛුස්සාති? අනච්ඡරියත්තා. පුථුජ්ජනභික්ඛූනඤ්හි ථූපෙ අනුඤ්ඤායමානෙ තම්බපණ්ණිදීපෙ තාව ථූපානං ඔකාසො න භවෙය්‍ය, තථා අඤ්ඤෙසු ඨානෙසු. තස්මා ‘‘අනච්ඡරියා තෙ භවිස්සන්තී’’ති නානුජානාති. චක්කවත්තී රාජා එකොව නිබ්බත්තති, තෙනස්ස ථූපො අච්ඡරියො හොති. පුථුජ්ජනසීලවතො පන පරිනිබ්බුතභික්ඛුනො විය මහන්තම්පි සක්කාරං කාතුං වට්ටතියෙව. ඡට්ඨසත්තමානි උත්තානත්ථානෙව.

8. පඨමවොහාරසුත්තවණ්ණනා

250. අට්ඨමෙ අනරියවොහාරාති අනරියානං කථා. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

ආපත්තිභයවග්ගො පඤ්චමො.

පඤ්චමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.