9. තණ්හාසුත්තවණ්ණනා

199. නවමෙ ජාලිනින්ති ජාලසදිසං. යථා හි ජාලං සමන්තතො සංසිබ්බිතං ආකුලබ්‍යාකුලං, එවං තණ්හාපීති ජාලසදිසත්තා ජාලිනීති වුත්තා. තයො වා භවෙ අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතාය එතිස්සා තත්ථ තත්ථ අත්තනො කොට්ඨාසභූතං ජාලං අත්ථීතිපි ජාලිනී. සරිතන්ති තත්ථ තත්ථ සරිත්වා සංසරිත්වා ඨිතං. විසටන්ති පත්ථටං වික්ඛිත්තං. විසත්තිකන්ති තත්ථ තත්ථ විසත්තං ලග්ගං ලගිතං. අපිච ‘‘විසමූලාති විසත්තිකා. විසඵලාති විසත්තිකා’’තිආදිනාපි (මහානි. 3; චූළනි. මෙත්තගූමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 22) නයෙනෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. උද්ධස්තොති උපරි ධංසිතො. පරියොනද්ධොති සමන්තා වෙඨිතො. තන්තාකුලකජාතොති තන්තං විය ආකුලජාතො. යථා නාම දුන්නික්ඛිත්තං මූසිකච්ඡින්නං පෙසකාරානං තන්තං තහිං තහිං ආකුලං හොති, ‘‘ඉදං අග්ගං ඉදං මූල’’න්ති අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං දුක්කරං හොති, එවං සත්තා ඉමාය තණ්හාය පරියොනද්ධා ආකුලබ්‍යාකුලා න සක්කොන්ති අත්තනො නිස්සරණමග්ගං උජුං කාතුං. ගුලාගුණ්ඨිකජාතොති ගුලාගුණ්ඨිකං වුච්චති පෙසකාරකඤ්ජියසුත්තං. ගුලා නාම සකුණිකා, තස්සා කුලාවකොතිපි එකෙ. යථා තදුභයම්පි ආකුලං අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං දුක්කරන්ති පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. මුඤ්ජපබ්බජභූතොති මුඤ්ජතිණං විය පබ්බජතිණං විය ච භූතො, තාදිසො ජාතො. යථා තානි තිණානි කොට්ටෙත්වා කතරජ්ජුං ජිණ්ණකාලෙ කත්ථචි පතිතං ගහෙත්වා තෙසං තිණානං ‘‘ඉදං අග්ගං ඉදං මූල’’න්ති අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං දුක්කරං. තම්පි ච පච්චත්තපුරිසකාරෙ ඨත්වා සක්කා භවෙය්‍ය උජුං කාතුං, ඨපෙත්වා පන බොධිසත්තෙ අඤ්ඤො සත්තො අත්තනො ධම්මතාය තණ්හාජාලං පදාලෙත්වා අත්තනො නිස්සරණමග්ගං උජුං කාතුං සමත්ථො නාම නත්ථි. එවමයං ලොකො තණ්හාජාලෙන පරියොනද්ධො අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං සංසාරං නාතිවත්තති. තත්ථ අපායොති නිරය-තිරච්ඡානයොනි-පෙත්තිවිසය-අසුරකායා. සබ්බෙපි හි තෙ වඩ්ඪිසඞ්ඛාතස්ස ආයස්ස අභාවතො අපායාති වුච්චන්ති. තථා දුක්ඛස්ස ගතිභාවතො දුග්ගති. සුඛසමුස්සයතො විනිපතිතත්තා විනිපාතො. ඉතරො පන –

‘‘ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච;

අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා, සංසාරොති පවුච්චති.

තං සබ්බං නාතිවත්තති නාතික්කමති, අථ ඛො චුතිතො පටිසන්ධිං පටිසන්ධිතො චුතින්ති එවං පුනප්පුනං චුතිපටිසන්ධියො ගණ්හමානො තීසු භවෙසු චතූසු යොනීසු පඤ්චසු ගතීසු සත්තසු විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු නවසු සත්තාවාසෙසු මහාසමුද්දෙ වාතක්ඛිත්තනාවා විය යන්තෙ යුත්තගොණො විය ච පරිබ්භමතියෙව.

අජ්ඣත්තිකස්ස උපාදායාති අජ්ඣත්තිකං ඛන්ධපඤ්චකං උපාදාය. ඉදඤ්හි උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං. බාහිරස්ස උපාදායාති බාහිරං ඛන්ධපඤ්චකං උපාදාය, ඉදම්පි උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං. අස්මීති, භික්ඛවෙ, සතීති, භික්ඛවෙ, යදෙතං අජ්ඣත්තං ඛන්ධපඤ්චකං උපාදාය තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන සමූහග්ගාහතො අස්මීති හොති, තස්මිං සතීති අත්ථො. ඉත්ථස්මීති හොතීතිආදීසු පන එවං සමූහතො අහන්ති ගහණෙ සති තතො අනුපනිධාය ච උපනිධාය චාති ද්විධා ගහණං හොති. තත්ථ අනුපනිධායාති අඤ්ඤං ආකාරං අනුපගම්ම සකභාවමෙව ආරම්මණං කත්වා ඉත්ථස්මීති හොති, ඛත්තියාදීසු ඉදංපකාරො අහන්ති එවං තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන හොතීති අත්ථො. ඉදං තාව අනුපනිධාය ගහණං. උපනිධාය ගහණං පන දුවිධං හොති සමතො ච අසමතො ච. තං දස්සෙතුං එවංස්මීති අඤ්ඤථාස්මීති ච වුත්තං. තත්ථ එවංස්මීති ඉදං සමතො උපනිධාය ගහණං, යථායං ඛත්තියො යථායං බ්‍රාහ්මණො, එවමහම්පීති අත්ථො. අඤ්ඤථාස්මීති ඉදං පන අසමතො ගහණං, යථායං ඛත්තියො යථායං බ්‍රාහ්මණො, තතො අඤ්ඤථා අහං, හීනො වා අධිකො වාති අත්ථො. ඉමානි තාව පච්චුප්පන්නවසෙන චත්තාරි තණ්හාවිචරිතානි.

අසස්මීති සතස්මීති ඉමානි පන ද්වෙ යස්මා අත්ථීති අසං, නිච්චස්සෙතං අධිවචනං. සීදතීති සතං, අනිච්චස්සෙතං අධිවචනං. තස්මා සස්සතුච්ඡෙදවසෙන වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි. ඉතො පරානි සන්ති එවමාදීනි චත්තාරි සංසයපරිවිතක්කවසෙන වුත්තානි. සන්ති හොතීති එවමාදීසු අහං සියන්ති හොතීති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. අධිප්පායො පනෙත්ථ පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බො. අපිහං සන්තිආදීනි පන චත්තාරි අපි නාම අහං භවෙය්‍යන්ති එවං පත්ථනාකප්පනවසෙන වුත්තානි. තානිපි පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. භවිස්සන්තිආදීනි පන චත්තාරි අනාගතවසෙන වුත්තානි. තෙසම්පි පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. එවමෙතෙ –

‘‘ද්වෙ දිට්ඨිසීසා සීසඤ්ඤෙ, චත්තාරො සීසමූලකා;

තයො තයොති එතානි, අට්ඨාරස විභාවයෙ.

එතෙසු හි අසස්මි, සතස්මීති එතෙ ද්වෙ දිට්ඨිසීසා නාම. අස්මි, සන්ති, අපිහං සන්ති, භවිස්සන්ති එතෙ චත්තාරො සුද්ධසීසා එව. ඉත්ථස්මීතිආදයො තයො තයොති ද්වාදස සීසමූලකා නාමාති එවමෙතෙ ද්වෙ දිට්ඨිසීසා චත්තාරො සුද්ධසීසා ද්වාදස සීසමූලකාති අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතධම්මා වෙදිතබ්බා. ඉමානි තාව අජ්ඣත්තිකස්ස උපාදාය අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානි. බාහිරස්ස උපාදාය තණ්හාවිචරිතෙසුපි එසෙව නයො. ඉමිනාති ඉමිනා රූපෙන වා…පෙ… විඤ්ඤාණෙන වාති එස විසෙසො වෙදිතබ්බො. සෙසං තාදිසමෙව.

ඉති එවරූපානි අතීතානි ඡත්තිංසාති එකමෙකස්ස පුග්ගලස්ස අතීතෙ අද්ධනි ඡත්තිංස. අනාගතානි ඡත්තිංසාති එකමෙකස්සෙව පුග්ගලස්ස ච අනාගතෙ අද්ධනි ඡත්තිංස. පච්චුප්පන්නානි ඡත්තිංසාති එකස්ස වා පුග්ගලස්ස යථාසම්භවතො බහූනං වා පච්චුප්පන්නෙ අද්ධනි ඡත්තිංසාව. සබ්බසත්තානං පන නියමෙනෙව අතීතෙ අද්ධනි ඡත්තිංස, අනාගතෙ ඡත්තිංස, පච්චුප්පන්නෙ ඡත්තිංස. අනන්තා හි අසදිසතණ්හාමානදිට්ඨිභෙදා සත්තා. අට්ඨසතං තණ්හාවිචරිතං හොන්තීති එත්ථ පන අට්ඨසතසඞ්ඛාතං තණ්හාවිචරිතං හොතීති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො.