7. කථාවත්ථුසුත්තවණ්ණනා
68. සත්තමෙ කථාවත්ථූනීති කථාකාරණානි, කථාය භූමියො පතිට්ඨායොති අත්ථො. අතීතං වා, භික්ඛවෙ, අද්ධානන්ති අතීතමද්ධානං නාම කාලොපි වට්ටති ඛන්ධාපි. අනාගතපච්චුප්පන්නෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ අතීතෙ කස්සපො නාම සම්මාසම්බුද්ධො අහොසි, තස්ස කිකී නාම කාසිකරාජා අග්ගුපට්ඨාකො අහොසි, වීසති වස්සසහස්සානි ආයු අහොසීති ඉමිනා නයෙන කථෙන්තො අතීතං ආරබ්භ කථං කථෙති නාම. අනාගතෙ මෙත්තෙය්‍යො නාම බුද්ධො භවිස්සති, තස්ස සඞ්ඛො නාම රාජා අග්ගුපට්ඨාකො භවිස්සති, අසීති වස්සසහස්සානි ආයු භවිස්සතීති ඉමිනා නයෙන කථෙන්තො අනාගතං ආරබ්භ කථං කථෙති නාම. එතරහි අසුකො නාම රාජා ධම්මිකොති ඉමිනා නයෙන කථෙන්තො පච්චුප්පන්නං ආරබ්භ කථං කථෙති නාම.
කථාසම්පයොගෙනාති කථාසමාගමෙන. කච්ඡොති කථෙතුං යුත්තො. අකච්ඡොති කථෙතුං න යුත්තො. එකංසබ්‍යාකරණීයං පඤ්හන්තිආදීසු, ‘‘චක්ඛු, අනිච්ච’’න්ති පුට්ඨෙන, ‘‘ආම, අනිච්ච’’න්ති එකංසෙනෙව බ්‍යාකාතබ්බං. එසෙව නයො සොතාදීසු. අයං එකංසබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො. ‘‘අනිච්චං නාම චක්ඛූ’’ති පුට්ඨෙන පන ‘‘න චක්ඛුමෙව, සොතම්පි අනිච්චං, ඝානම්පි අනිච්ච’’න්ති එවං විභජිත්වා බ්‍යාකාතබ්බං. අයං විභජ්ජබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො. ‘‘යථා චක්ඛු, තථා සොතං. යථා සොතං, තථා චක්ඛූ’’ති පුට්ඨෙන ‘‘කෙනට්ඨෙන පුච්ඡසී’’ති පටිපුච්ඡිත්වා ‘‘දස්සනට්ඨෙන පුච්ඡාමී’’ති වුත්තෙ ‘‘න හී’’ති බ්‍යාකාතබ්බං. ‘‘අනිච්චට්ඨෙන පුච්ඡාමී’’ති වුත්තෙ, ‘‘ආමා’’ති බ්‍යාකාතබ්බං. අයං පටිපුච්ඡාබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො. ‘‘තං ජීවං තං සරීර’’න්තිආදීනි පුට්ඨෙන පන ‘‘අබ්‍යාකතමෙතං භගවතා’’ති ඨපෙතබ්බො, එස පඤ්හො න බ්‍යාකාතබ්බො. අයං ඨපනීයො පඤ්හො.
ඨානාඨානෙ න සණ්ඨාතීති කාරණාකාරණෙ න සණ්ඨාති. තත්‍රායං නයො – සස්සතවාදී යුත්තෙන කාරණෙන පහොති උච්ඡෙදවාදිං නිග්ගහෙතුං, උච්ඡෙදවාදී තෙන නිග්ගය්හමානො ‘‘කිං පනාහං උච්ඡෙදං වදාමී’’ති සස්සතවාදිභාවමෙව දීපෙති, අත්තනො වාදෙ පතිට්ඨාතුං න සක්කොති. එවං උච්ඡෙදවාදිම්හි පහොන්තෙ සස්සතවාදී, පුග්ගලවාදිම්හි පහොන්තෙ සුඤ්ඤතවාදී, සුඤ්ඤතවාදිම්හි පහොන්තෙ පුග්ගලවාදීති එවං ඨානාඨානෙ න සණ්ඨාති නාම.
පරිකප්පෙ න සණ්ඨාතීති ඉදං පඤ්හපුච්ඡනෙපි පඤ්හකථනෙපි ලබ්භති. කථං? එකච්චො හි ‘‘පඤ්හං පුච්ඡිස්සාමී’’ති කණ්ඨං සොධෙති, සො ඉතරෙන ‘‘ඉදං නාම ත්වං පුච්ඡිස්සසී’’ති වුත්තො ඤාතභාවං ඤත්වා ‘‘න එතං, අඤ්ඤං පුච්ඡිස්සාමී’’ති වදති. පඤ්හං පුට්ඨොපි ‘‘පඤ්හං කථෙස්සාමී’’ති හනුං සංසොධෙති, සො ඉතරෙන ‘‘ඉදං නාම කථෙස්සසී’’ති වුත්තො ඤාතභාවං ඤත්වා ‘‘න එතං, අඤ්ඤං කථෙස්සාමී’’ති වදති. එවං පරිකප්පෙ න සණ්ඨාති නාම.
අඤ්ඤාතවාදෙ න සණ්ඨාතීති අඤ්ඤාතවාදෙ ජානිතවාදෙ න සණ්ඨාති. කථං? එකච්චො පඤ්හං පුච්ඡති, තං ඉතරො ‘‘මනාපො තයා පඤ්හො පුච්ඡිතො, කහං තෙ එස උග්ගහිතො’’ති වදති. ඉතරො පුච්ඡිතබ්බනියාමෙනෙව පඤ්හං පුච්ඡිත්වාපි තස්ස කථාය ‘‘අපඤ්හං නු ඛො පුච්ඡිත’’න්ති විමතිං කරොති. අපරො පඤ්හං පුට්ඨො කථෙති, තමඤ්ඤො ‘‘සුට්ඨු තෙ පඤ්හො කථිතො, කත්ථ තෙ උග්ගහිතො, පඤ්හං කථෙන්තෙන නාම එවං කථෙතබ්බො’’ති වදති. ඉතරො කථෙතබ්බනියාමෙනෙව පඤ්හං කථෙත්වාපි තස්ස කථාය ‘‘අපඤ්හො නු ඛො මයා කථිතො’’ති විමතිං කරොති.
පටිපදාය න සණ්ඨාතීති පටිපත්තියං න තිට්ඨති, වත්තං අජානිත්වා අපුච්ඡිතබ්බට්ඨානෙ පුච්ඡතීති අත්ථො. අයං පඤ්හො නාම චෙතියඞ්ගණෙ පුච්ඡිතෙන න කථෙතබ්බො, තථා භික්ඛාචාරමග්ගෙ ගාමං පිණ්ඩාය චරණකාලෙ. ආසනසාලාය නිසින්නකාලෙ යාගුං වා භත්තං වා ගහෙත්වා නිසින්නකාලෙ පරිභුඤ්ජිත්වා නිසින්නකාලෙ දිවාවිහාරට්ඨානගමනකාලෙපි. දිවාට්ඨානෙ නිසින්නකාලෙ පන ඔකාසං කාරෙත්වාව පුච්ඡන්තස්ස කථෙතබ්බො, අකාරෙත්වා පුච්ඡන්තස්ස න කථෙතබ්බො. ඉදං වත්තං අජානිත්වා පුච්ඡන්තො පටිපදාය න සණ්ඨාති නාම. එවං සන්තායං, භික්ඛවෙ, පුග්ගලො අකච්ඡො හොතීති, භික්ඛවෙ, එතං ඉමස්මිං ච කාරණෙ සති අයං පුග්ගලො න කථෙතුං යුත්තො නාම හොති.
ඨානාඨානෙ සණ්ඨාතීති සස්සතවාදී යුත්තෙන කාරණෙන පහොති උච්ඡෙදවාදිං නිග්ගහෙතුං, උච්ඡෙදවාදී තෙන නිග්ගය්හමානොපි ‘‘අහං තයා සතක්ඛත්තුං නිග්ගය්හමානොපි උච්ඡෙදවාදීයෙවා’’ති වදති. ඉමිනා නයෙන සස්සතපුග්ගලසුඤ්ඤතවාදාදීසුපි නයො නෙතබ්බො. එවං ඨානාඨානෙ සණ්ඨාති නාම. පරිකප්පෙ සණ්ඨාතීති ‘‘පඤ්හං පුච්ඡිස්සාමී’’ති කණ්ඨං සොධෙන්තො ‘‘ත්වං ඉමං නාම පුච්ඡිස්සසී’’ති වුත්තෙ, ‘‘ආම, එතංයෙව පුච්ඡිස්සාමී’’ති වදති. පඤ්හං කථෙස්සාමීති හනුං සංසොධෙන්තොපි ‘‘ත්වං ඉමං නාම කථෙස්සසී’’ති වුත්තෙ, ‘‘ආම, එතංයෙව කථෙස්සාමී’’ති වදති. එවං පරිකප්පෙ සණ්ඨාති නාම.
අඤ්ඤාතවාදෙ සණ්ඨාතීති ඉමං පඤ්හං පුච්ඡිත්වා ‘‘සුට්ඨු තෙ පඤ්හො පුච්ඡිතො, පුච්ඡන්තෙන නාම එවං පුච්ඡිතබ්බ’’න්ති වුත්තෙ සම්පටිච්ඡති, විමතිං න උප්පාදෙති. පඤ්හං කථෙත්වාපි ‘‘සුට්ඨු තෙ පඤ්හො කථිතො, කථෙන්තෙන නාම එවං කථෙතබ්බ’’න්ති වුත්තෙ සම්පටිච්ඡති, විමතිං න උප්පාදෙති. පටිපදාය සණ්ඨාතීති ගෙහෙ නිසීදාපෙත්වා යාගුඛජ්ජකාදීනි දත්වා යාව භත්තං නිට්ඨාති, තස්මිං අන්තරෙ නිසින්නො පඤ්හං පුච්ඡති. සප්පිආදීනි භෙසජ්ජානි අට්ඨවිධානි පානකානි වත්ථච්ඡාදනමාලාගන්ධාදීනි වා ආදාය විහාරං ගන්ත්වා තානි දත්වා දිවාට්ඨානං පවිසිත්වා ඔකාසං කාරෙත්වා පඤ්හං පුච්ඡති. එවඤ්හි වත්තං ඤත්වා පුච්ඡන්තො පටිපදාය සණ්ඨාති නාම. තස්ස පඤ්හං කථෙතුං වට්ටති.
අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරතීති අඤ්ඤෙන වචනෙන අඤ්ඤං පටිච්ඡාදෙති, අඤ්ඤං වා පුච්ඡිතො අඤ්ඤං කථෙති. බහිද්ධා කථං අපනාමෙතීති ආගන්තුකකථං ඔතාරෙන්තො පුරිමකථං බහිද්ධා අපනාමෙති. තත්‍රිදං වත්ථු – භික්ඛූ කිර සන්නිපතිත්වා එකං දහරං, ‘‘ආවුසො, ත්වං ඉමඤ්චිමඤ්ච ආපත්තිං ආපන්නො’’ති ආහංසු. සො ආහ – ‘‘භන්තෙ, නාගදීපං ගතොම්හී’’ති. ආවුසො, න මයං තව නාගදීපගමනෙන අත්ථිකා, ආපත්තිං පන ආපන්නොති පුච්ඡාමාති. භන්තෙ, නාගදීපං ගන්ත්වා මච්ඡෙ ඛාදින්ති. ආවුසො, තව මච්ඡඛාදනෙන කම්මං නත්ථි, ආපත්තිං කිරසි ආපන්නොති. සො ‘‘නාතිසුපක්කො මච්ඡො මය්හං අඵාසුකමකාසි, භන්තෙ’’ති. ආවුසො, තුය්හං ඵාසුකෙන වා අඵාසුකෙන වා කම්මං නත්ථි, ආපත්තිං ආපන්නොසීති. භන්තෙ, යාව තත්ථ වසිං, තාව මෙ අඵාසුකමෙව ජාතන්ති. එවං ආගන්තුකකථාවසෙන බහිද්ධා කථං අපනාමෙතීති වෙදිතබ්බං.
අභිහරතීති ඉතො චිතො ච සුත්තං ආහරිත්වා අවත්ථරති. තෙපිටකතිස්සත්ථෙරො විය. පුබ්බෙ කිර භික්ඛූ මහාචෙතියඞ්ගණෙ සන්නිපතිත්වා සඞ්ඝකිච්චං කත්වා භික්ඛූනං ඔවාදං දත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං පඤ්හසාකච්ඡං කරොන්ති. තත්ථායං ථෙරො තීහි පිටකෙහි තතො තතො සුත්තං ආහරිත්වා දිවසභාගෙ එකම්පි පඤ්හං නිට්ඨාපෙතුං න දෙති. අභිමද්දතීති කාරණං ආහරිත්වා මද්දති. අනුපජග්ඝතීති පරෙන පඤ්හෙ පුච්ඡිතෙපි කථිතෙපි පාණිං පහරිත්වා මහාහසිතං හසති, යෙන පරස්ස ‘‘අපුච්ඡිතබ්බං නු ඛො පුච්ඡිං, අකථෙතබ්බං නු ඛො කථෙසි’’න්ති විමති උප්පජ්ජති. ඛලිතං ගණ්හාතීති අප්පමත්තකං මුඛදොසමත්තං ගණ්හාති, අක්ඛරෙ වා පදෙ වා බ්‍යඤ්ජනෙ වා දුරුත්තෙ ‘‘එවං නාමෙතං වත්තබ්බ’’න්ති උජ්ඣායමානො විචරති. සඋපනිසොති සඋපනිස්සයො සපච්චයො.
ඔහිතසොතොති ඨපිතසොතො. අභිජානාති එකං ධම්මන්ති එකං කුසලධම්මං අභිජානාති අරියමග්ගං. පරිජානාති එකං ධම්මන්ති එකං දුක්ඛසච්චධම්මං තීරණපරිඤ්ඤාය පරිජානාති. පජහති එකං ධම්මන්ති එකං සබ්බාකුසලධම්මං පජහති විනොදෙති බ්‍යන්තීකරොති. සච්ඡිකරොති එකං ධම්මන්ති එකං අරහත්තඵලධම්මං නිරොධමෙව වා පච්චක්ඛං කරොති. සම්මාවිමුත්තිං ඵුසතීති සම්මා හෙතුනා නයෙන කාරණෙන අරහත්තඵලවිමොක්ඛං ඤාණඵස්සෙන ඵුසති.
එතදත්ථා, භික්ඛවෙ, කථාති, භික්ඛවෙ, යා එසා කථාසම්පයොගෙනාති කථා දස්සිතා, සා එතදත්ථා, අයං තස්සා කථාය භූමි පතිට්ඨා. ඉදං වත්ථු යදිදං අනුපාදා චිත්තස්ස විමොක්ඛොති එවං සබ්බපදෙසු යොජනා වෙදිතබ්බා. එතදත්ථා මන්තනාති යා අයං කච්ඡාකච්ඡෙසු පුග්ගලෙසු කච්ඡෙන සද්ධිං මන්තනා, සාපි එතදත්ථායෙව. එතදත්ථා උපනිසාති ඔහිතසොතො සඋපනිසොති එවං වුත්තා උපනිසාපි එතදත්ථායෙව. එතදත්ථං සොතාවධානන්ති තස්සා උපනිසාය සොතාවධානං, තම්පි එතදත්ථමෙව. අනුපාදාති චතූහි උපාදානෙහි අග්ගහෙත්වා. චිත්තස්ස විමොක්ඛොති අරහත්තඵලවිමොක්ඛො. අරහත්තඵලත්ථාය හි සබ්බමෙතන්ති සුත්තන්තං විනිවත්තෙත්වා උපරි ගාථාහි කූටං ගණ්හන්තො යෙ විරුද්ධාතිආදිමාහ.
තත්ථ විරුද්ධාති විරොධසඞ්ඛාතෙන කොපෙන විරුද්ධා. සල්ලපන්තීති සල්ලාපං කරොන්ති. විනිවිට්ඨාති අභිනිවිට්ඨා හුත්වා. සමුස්සිතාති මානුස්සයෙන සුට්ඨු උස්සිතා. අනරියගුණමාසජ්ජාති අනරියගුණකථං ගුණමාසජ්ජ කථෙන්ති. ගුණං ඝට්ටෙත්වා කථා හි අනරියකථා නාම, න අරියකථා, තං කථෙන්තීති අත්ථො. අඤ්ඤොඤ්ඤවිවරෙසිනොති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ඡිද්දං අපරාධං ගවෙසමානා. දුබ්භාසිතන්ති දුක්කථිතං. වික්ඛලිතන්ති අප්පමත්තකං මුඛදොසඛලිතං. සම්පමොහං පරාජයන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස අප්පමත්තෙන මුඛදොසෙන සම්පමොහඤ්ච පරාජයඤ්ච. අභිනන්දන්තීති තුස්සන්ති. නාචරෙති න චරති න කථෙති. ධම්මට්ඨපටිසංයුත්තාති යා ච ධම්මෙ ඨිතෙන කථිතකථා, සා ධම්මට්ඨා චෙව හොති තෙන ච ධම්මෙන පටිසංයුත්තාති ධම්මට්ඨපටිසංයුත්තා. අනුන්නතෙන මනසාති අනුද්ධතෙන චෙතසා. අපළාසොති යුගග්ගාහපළාසවසෙන අපළාසො හුත්වා. අසාහසොති රාගදොසමොහසාහසානං වසෙන අසාහසො හුත්වා.
අනුසූයායමානොති න උසූයමානො. දුබ්භට්ඨෙ නාපසාදයෙති දුක්කථිතස්මිං න අපසාදෙය්‍ය. උපාරම්භං න සික්ඛෙය්‍යාති කාරණුත්තරියලක්ඛණං උපාරම්භං න සික්ඛෙය්‍ය. ඛලිතඤ්ච න ගාහයෙති අප්පමත්තකං මුඛඛලිතං ‘‘අයං තෙ දොසො’’ති න ගාහයෙය්‍ය. නාභිහරෙති නාවත්ථරෙය්‍ය. නාභිමද්දෙති එකං කාරණං ආහරිත්වා න මද්දෙය්‍ය. න වාචං පයුතං භණෙති සච්චාලිකපටිසංයුත්තං වාචං න භණෙය්‍ය. අඤ්ඤාතත්ථන්ති ජානනත්ථං. පසාදත්ථන්ති පසාදජනනත්ථං. න සමුස්සෙය්‍ය මන්තයෙති න මානුස්සයෙන සමුස්සිතො භවෙය්‍ය. න හි මානුස්සිතා හුත්වා පණ්ඩිතා කථයන්ති, මානෙන පන අනුස්සිතොව හුත්වා මන්තයෙ කථෙය්‍ය භාසෙය්‍යාති.