2. තිඨානසුත්තවණ්ණනා

42. දුතියෙ විගතමලමච්ඡෙරෙනාති විගතමච්ඡරියමලෙන. මුත්තචාගොති විස්සට්ඨචාගො. පයතපාණීති ධොතහත්ථො. අස්සද්ධො හි සතක්ඛත්තුං හත්ථෙ ධොවිත්වාපි මලිනහත්ථොව හොති, සද්ධො පන දානාභිරතත්තා මලිනහත්ථොපි ධොතහත්ථොව. වොස්සග්ගරතොති වොස්සග්ගසඞ්ඛාතෙ දානෙ රතො. යාචයොගොති යාචිතුං යුත්තො, යාචකෙහි වා යොගො අස්සාතිපි යාචයොගො. දානසංවිභාගරතොති දානං දදන්තො සංවිභාගඤ්ච කරොන්තො දානසංවිභාගරතො නාම හොති.

දස්සනකාමො සීලවතන්ති දසපි යොජනානි වීසම්පි තිංසම්පි යොජනසතම්පි ගන්ත්වා සීලසම්පන්නෙ දට්ඨුකාමො හොති පාටලිපුත්තකබ්‍රාහ්මණො විය සද්ධාතිස්සමහාරාජා විය ච. පාටලිපුත්තස්ස කිර නගරද්වාරෙ සාලාය නිසින්නා ද්වෙ බ්‍රාහ්මණා කාළවල්ලිමණ්ඩපවාසිමහානාගත්ථෙරස්ස ගුණකථං සුත්වා ‘‘අම්හෙහි තං භික්ඛුං දට්ඨුං වට්ටතී’’ති ද්වෙපි ජනා නික්ඛමිංසු. එකො අන්තරාමග්ගෙ කාලමකාසි. එකො සමුද්දතීරං පත්වා නාවාය මහාතිත්ථපට්ටනෙ ඔරුය්හ අනුරාධපුරං ආගන්ත්වා ‘‘කාළවල්ලිමණ්ඩපො කුහි’’න්ති පුච්ඡි. රොහණජනපදෙති. සො අනුපුබ්බෙන ථෙරස්ස වසනට්ඨානං පත්වා චූළනගරගාමෙ ධුරඝරෙ නිවාසං ගහෙත්වා ථෙරස්ස ආහාරං සම්පාදෙත්වා පාතොව වුට්ඨාය ථෙරස්ස වසනට්ඨානං පුච්ඡිත්වා ගන්ත්වා ජනපරියන්තෙ ඨිතො ථෙරං දූරතොව ආගච්ඡන්තං දිස්වා සකිං තත්ථෙව ඨිතො වන්දිත්වා පුන උපසඞ්කමිත්වා ගොප්ඵකෙසු දළ්හං ගහෙත්වා වන්දන්තො ‘‘උච්චා, භන්තෙ, තුම්හෙ’’ති ආහ. ථෙරො ච නාතිඋච්චො නාතිරස්සො පමාණයුත්තොව, තෙන නං පුන ආහ – ‘‘නාතිඋච්චා තුම්හෙ, තුම්හාකං පන ගුණා මෙචකවණ්ණස්ස සමුද්දස්ස මත්ථකෙන ගන්ත්වා සකලජම්බුදීපතලං අජ්ඣොත්ථරිත්වා ගතා, අහම්පි පාටලිපුත්තනගරද්වාරෙ නිසින්නො තුම්හාකං ගුණකථං අස්සොසි’’න්ති. සො ථෙරස්ස භික්ඛාහාරං දත්වා අත්තනො තිචීවරං පටියාදෙත්වා ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා තස්සොවාදෙ පතිට්ඨාය කතිපාහෙනෙව අරහත්තං පාපුණි.

සද්ධාතිස්සමහාරාජාපි, ‘‘භන්තෙ, මය්හං වන්දිතබ්බයුත්තකං එකං අය්‍යං ආචික්ඛථා’’ති පුච්ඡි. භික්ඛූ ‘‘මඞ්ගලවාසී කුට්ටතිස්සත්ථෙරො’’ති ආහංසු. රාජා මහාපරිවාරෙන පඤ්චයොජනමග්ගං අගමාසි. ථෙරො ‘‘කිං සද්දො එසො, ආවුසො’’ති භික්ඛුසඞ්ඝං පුච්ඡි. ‘‘රාජා, භන්තෙ, තුම්හාකං දස්සනත්ථාය ආගතො’’ති. ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘කිං මය්හං මහල්ලකකාලෙ රාජගෙහෙ කම්ම’’න්ති දිවාට්ඨානෙ මඤ්චෙ නිපජ්ජිත්වා භූමියං ලෙඛං ලිඛන්තො අච්ඡි. රාජා ‘‘කහං ථෙරො’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘දිවාට්ඨානෙ’’ති සුත්වා තත්ථ ගච්ඡන්තො ථෙරං භූමියං ලෙඛං ලිඛන්තං දිස්වා ‘‘ඛීණාසවස්ස නාම හත්ථකුක්කුච්චං නත්ථි, නායං ඛීණාසවො’’ති අවන්දිත්වාව නිවත්ති. භික්ඛුසඞ්ඝො ථෙරං ආහ – ‘‘භන්තෙ, එවංවිධස්ස සද්ධස්ස පසන්නස්ස රඤ්ඤො කස්මා විප්පටිසාරං කරිත්ථා’’ති. ‘‘ආවුසො, රඤ්ඤො පසාදරක්ඛනං න තුම්හාකං භාරො, මහල්ලකත්ථෙරස්ස භාරො’’ති වත්වා අපරභාගෙ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායන්තො භික්ඛුසඞ්ඝං ආහ – ‘‘මය්හං කූටාගාරම්හි අඤ්ඤම්පි පල්ලඞ්කං අත්ථරථා’’ති. තස්මිං අත්ථතෙ ථෙරො – ‘‘ඉදං කූටාගාරං අන්තරෙ අප්පතිට්ඨහිත්වා රඤ්ඤා දිට්ඨකාලෙයෙව භූමියං පතිට්ඨාතූ’’ති අධිට්ඨහිත්වා පරිනිබ්බායි. කූටාගාරං පඤ්චයොජනමග්ගං ආකාසෙන අගමාසි. පඤ්චයොජනමග්ගෙ ධජං ධාරෙතුං සමත්ථා රුක්ඛා ධජපග්ගහිතාව අහෙසුං. ගච්ඡාපි ගුම්බාපි සබ්බෙ කූටාගාරාභිමුඛා හුත්වා අට්ඨංසු.

රඤ්ඤොපි පණ්ණං පහිණිංසු ‘‘ථෙරො පරිනිබ්බුතො, කූටාගාරං ආකාසෙන ආගච්ඡතී’’ති. රාජා න සද්දහි. කූටාගාරං ආකාසෙන ගන්ත්වා ථූපාරාමං පදක්ඛිණං කත්වා සිලාචෙතියට්ඨානං අගමාසි. චෙතියං සහ වත්ථුනා උප්පතිත්වා කූටාගාරමත්ථකෙ අට්ඨාසි, සාධුකාරසහස්සානි පවත්තිංසු. තස්මිං ඛණෙ මහාබ්‍යග්ඝත්ථෙරො නාම ලොහපාසාදෙ සත්තමකූටාගාරෙ නිසින්නො භික්ඛූනං විනයකම්මං කරොන්තො තං සද්දං සුත්වා ‘‘කිං සද්දො එසො’’ති පටිපුච්ඡි. භන්තෙ, මඞ්ගලවාසී කුට්ටතිස්සත්ථෙරො පරිනිබ්බුතො, කූටාගාරං පඤ්චයොජනමග්ගං ආකාසෙන ආගතං, තත්ථ සො සාධුකාරසද්දොති. ආවුසො, පුඤ්ඤවන්තෙ නිස්සාය සක්කාරං ලභිස්සාමාති අන්තෙවාසිකෙ ඛමාපෙත්වා ආකාසෙනෙව ආගන්ත්වා තං කූටාගාරං පවිසිත්වා දුතියමඤ්චෙ නිසීදිත්වා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි. රාජා ගන්ධපුප්ඵචුණ්ණානි ආදාය ගන්ත්වා ආකාසෙ ඨිතං කූටාගාරං දිස්වා කූටාගාරං පූජෙසි. තස්මිං ඛණෙ කූටාගාරං ඔතරිත්වා පථවියං පතිට්ඨිතං. රාජා මහාසක්කාරෙන සරීරකිච්චං කාරෙත්වා ධාතුයො ගහෙත්වා චෙතියං අකාසි. එවරූපා සීලවන්තානං දස්සනකාමා නාම හොන්ති.

සද්ධම්මං සොතුමිච්ඡතීති තථාගතප්පවෙදිතං සද්ධම්මං සොතුකාමො හොති පිණ්ඩපාතිකත්ථෙරාදයො විය. ගඞ්ගාවනවාලිඅඞ්ගණම්හි කිර තිංස භික්ඛූ වස්සං උපගතා අන්වද්ධමාසං උපොසථදිවසෙ චතුපච්චයසන්තොසභාවනාරාමමහාඅරියවංසඤ්ච (අ. නි. 4.28) කථෙන්ති. එකො පිණ්ඩපාතිකත්ථෙරො පච්ඡාභාගෙන ආගන්ත්වා පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ නිසීදි. අථ නං එකො ගොනසො ජඞ්ඝපිණ්ඩිමංසං සණ්ඩාසෙන ගණ්හන්තො විය ඩංසි. ථෙරො ඔලොකෙන්තො ගොනසං දිස්වා ‘‘අජ්ජ ධම්මස්සවනන්තරායං න කරිස්සාමී’’ති ගොනසං ගහෙත්වා ථවිකාය පක්ඛිපිත්වා ථවිකාමුඛං බන්ධිත්වා අවිදූරෙ ඨානෙ ඨපෙත්වා ධම්මං සුණන්තොව නිසීදි. අරුණුග්ගමනඤ්ච විසං වික්ඛම්භෙත්වා ථෙරස්ස තිණ්ණං ඵලානං පාපුණනඤ්ච විසස්ස දට්ඨට්ඨානෙනෙව ඔතරිත්වා පථවිපවිසනඤ්ච ධම්මකථිකත්ථෙරස්ස ධම්මකථානිට්ඨාපනඤ්ච එකක්ඛණෙයෙව අහොසි. තතො ථෙරො ආහ – ‘‘ආවුසො එකො මෙ චොරො ගහිතො’’ති ථවිකං මුඤ්චිත්වා ගොනසං විස්සජ්ජෙසි. භික්ඛූ දිස්වා ‘‘කාය වෙලාය දට්ඨත්ථ, භන්තෙ’’ති පුච්ඡිංසු. හිය්‍යො සායන්හසමයෙ, ආවුසොති. කස්මා, භන්තෙ, එවං භාරියං කම්මං කරිත්ථාති. ආවුසො, සචාහං දීඝජාතිකෙන දට්ඨොති වදෙය්‍යං, නයිමං එත්තකං ආනිසංසං ලභෙය්‍යන්ති. ඉදං තාව පිණ්ඩපාතිකත්ථෙරස්ස වත්ථු.

දීඝවාපියම්පි ‘‘මහාජාතකභාණකත්ථෙරො ගාථාසහස්සං මහාවෙස්සන්තරං කථෙස්සතී’’ති තිස්සමහාගාමෙ තිස්සමහාවිහාරවාසී එකො දහරො සුත්වා තතො නික්ඛමිත්වා එකාහෙනෙව නවයොජනමග්ගං ආගතො. තස්මිංයෙව ඛණෙ ථෙරො ධම්මකථං ආරභි. දහරො දූරමග්ගාගමනෙන සඤ්ජාතකායදරථත්තා පට්ඨානගාථාය සද්ධිං අවසානගාථංයෙව වවත්ථපෙසි. තතො ථෙරස්ස ‘‘ඉදමවොචා’’ති වත්වා උට්ඨාය ගමනකාලෙ ‘‘මය්හං ආගමනකම්මං මොඝං ජාත’’න්ති රොදමානො අට්ඨාසි. එකො මනුස්සො තං කථං සුත්වා ගන්ත්වා ථෙරස්ස ආරොචෙසි, ‘‘භන්තෙ, ‘තුම්හාකං ධම්මකථං සොස්සාමී’ති එකො දහරභික්ඛු තිස්සමහාවිහාරා ආගතො, සො ‘කායදරථභාවෙන මෙ ආගමනං මොඝං ජාත’න්ති රොදමානො ඨිතො’’ති. ගච්ඡථ සඤ්ඤාපෙථ නං ‘‘පුන ස්වෙ කථෙස්සාමා’’ති. සො පුනදිවසෙ ථෙරස්ස ධම්මකථං සුත්වා සොතාපත්තිඵලං පාපුණි.

අපරාපි උල්ලකොලිකණ්ණිවාසිකා එකා ඉත්ථී පුත්තකං පායමානා ‘‘දීඝභාණකමහාඅභයත්ථෙරො නාම අරියවංසපටිපදං කථෙතී’’ති සුත්වා පඤ්චයොජනමග්ගං ගන්ත්වා දිවාකථිකත්ථෙරස්ස නිසින්නකාලෙයෙව විහාරං පවිසිත්වා භූමියං පුත්තං නිපජ්ජාපෙත්වා දිවාකථිකත්ථෙරස්ස ඨිතකාව ධම්මං අස්සොසි. සරභාණකෙ ථෙරෙ උට්ඨිතෙ දීඝභාණකමහාඅභයත්ථෙරො චතුපච්චයසන්තොසභාවනාරාමමහාඅරියවංසං ආරභි. සා ඨිතකාව පග්ගණ්හාති. ථෙරො තයො එව පච්චයෙ කථෙත්වා උට්ඨානාකාරං අකාසි. සා උපාසිකා ආහ – ‘‘අය්‍යො, ‘අරියවංසං කථෙස්සාමී’ති සිනිද්ධභොජනං භුඤ්ජිත්වා මධුරපානකං පිවිත්වා යට්ඨිමධුකතෙලාදීහි භෙසජ්ජං කත්වා කථෙතුං යුත්තට්ඨානෙයෙව උට්ඨහතී’’ති. ථෙරො ‘‘සාධු, භගිනී’’ති වත්වා උපරි භාවනාරාමං පට්ඨපෙසි. අරුණුග්ගමනඤ්ච ථෙරස්ස ‘‘ඉදමවොචා’’ති වචනඤ්ච උපාසිකාය සොතාපත්තිඵලුප්පත්ති ච එකක්ඛණෙයෙව අහොසි.

අපරාපි කළම්පරවාසිකා ඉත්ථී අඞ්කෙන පුත්තං ආදාය ‘‘ධම්මං සොස්සාමී’’ති චිත්තලපබ්බතං ගන්ත්වා එකං රුක්ඛං නිස්සාය දාරකං නිපජ්ජාපෙත්වා සයං ඨිතකාව ධම්මං සුණාති. රත්තිභාගසමනන්තරෙ එකො දීඝජාතිකො තස්සා පස්සන්තියායෙව සමීපෙ නිපන්නදාරකං චතූහි දාඨාහි ඩංසිත්වා අගමාසි. සා චින්තෙසි – ‘‘සචාහං ‘පුත්තො මෙ සප්පෙන දට්ඨො’ති වක්ඛාමි, ධම්මස්ස අන්තරායො භවිස්සති. අනෙකක්ඛත්තුං ඛො පන මෙ අයං සංසාරවට්ටෙ වට්ටන්තියා පුත්තො අහොසි, ධම්මමෙව චරිස්සාමී’’ති තියාමරත්තිං ඨිතකාව ධම්මං පග්ගණ්හිත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය අරුණෙ උග්ගතෙ සච්චකිරියාය පුත්තස්ස විසං නිම්මථෙත්වා පුත්තං ගහෙත්වා ගතා. එවරූපා පුග්ගලා ධම්මං සොතුකාමා නාම හොන්ති.