4. නිදානසුත්තවණ්ණනා
34. චතුත්ථෙ නිදානානීති කාරණානි. කම්මානන්ති වට්ටගාමිකම්මානං. ලොභො නිදානං කම්මානං සමුදයායාති ලුබ්භනපලුබ්භනසභාවො ලොභො වට්ටගාමිකම්මානං සමුදයාය පිණ්ඩකරණත්ථාය නිදානං කාරණං පච්චයොති අත්ථො. දොසොති දුස්සනපදුස්සනසභාවො දොසො. මොහොති මුය්හනපමුය්හනසභාවො මොහො.
ලොභපකතන්ති ලොභෙන පකතං, ලොභාභිභූතෙන ලුද්ධෙන හුත්වා කතකම්මන්ති අත්ථො. ලොභතො ජාතන්ති ලොභජං. ලොභො නිදානමස්සාති ලොභනිදානං. ලොභො සමුදයො අස්සාති ලොභසමුදයං. සමුදයොති පච්චයො, ලොභපච්චයන්ති අත්ථො. යත්ථස්ස අත්තභාවො නිබ්බත්තතීති යස්මිං ඨානෙ අස්ස ලොභජකම්මවතො පුග්ගලස්ස අත්තභාවො නිබ්බත්තති, ඛන්ධා පාතුභවන්ති. තත්ථ තං කම්මං විපච්චතීති තෙසු ඛන්ධෙසු තං කම්මං විපච්චති. දිට්ඨෙ වා ධම්මෙතිආදි යස්මා තං කම්මං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං වා හොති උපපජ්ජවෙදනීයං වා අපරපරියායවෙදනීයං වා, තස්මා තං පභෙදං දස්සෙතුං වුත්තං. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො.
අඛණ්ඩානීති අභින්නානි. අපූතීනීති පූතිභාවෙන අබීජත්තං අප්පත්තානි. අවාතාතපහතානීති න වාතෙන න ච ආතපෙන හතානි. සාරාදානීති ගහිතසාරානි සාරවන්තානි න නිස්සාරානි. සුඛසයිතානීති සන්නිචයභාවෙන සුඛං සයිතානි. සුඛෙත්තෙති මණ්ඩඛෙත්තෙ. සුපරිකම්මකතාය භූමියාති නඞ්ගලකසනෙන චෙව අට්ඨදන්තකෙන ච සුට්ඨු පරිකම්මකතාය ඛෙත්තභූමියා. නික්ඛිත්තානීති ඨපිතානි රොපිතානි. අනුප්පවෙච්ඡෙය්‍යාති අනුප්පවෙසෙය්‍ය. වුද්ධින්තිආදීසු උද්ධග්ගමනෙන වුද්ධිං, හෙට්ඨා මූලප්පතිට්ඨානෙන විරූළ්හිං, සමන්තා විත්ථාරිකභාවෙන වෙපුල්ලං.
යං පනෙත්ථ දිට්ඨෙ වා ධම්මෙතිආදි වුත්තං, තත්ථ අසම්මොහත්ථං ඉමස්මිං ඨානෙ කම්මවිභත්ති නාම කථෙතබ්බා. සුත්තන්තිකපරියායෙන හි එකාදස කම්මානි විභත්තානි. සෙය්‍යථිදං – දිට්ඨධම්මවෙදනීයං උපපජ්ජවෙදනීයං අපරපරියායවෙදනීයං, යග්ගරුකං යබ්බහුලං යදාසන්නං කටත්තා වා පන කම්මං, ජනකං උපත්ථම්භකං උපපීළකං උපඝාතකන්ති. තත්ථ එකජවනවීථියං සත්තසු චිත්තෙසු කුසලා වා අකුසලා වා පඨමජවනචෙතනා දිට්ඨධම්මවෙදනීයකම්මං නාම. තං ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකං දෙති කාකවළියපුණ්ණසෙට්ඨීනං විය කුසලං, නන්දයක්ඛනන්දමාණවකනන්දගොඝාතකකොකාලියසුප්පබුද්ධදෙවදත්තචිඤ්චමාණවිකානං විය ච අකුසලං. තථා අසක්කොන්තං පන අහොසිකම්මං නාම හොති, අවිපාකං සම්පජ්ජති. තං මිගලුද්දකොපමාය සාධෙතබ්බං. යථා හි මිගලුද්දකෙන මිගං දිස්වා ධනුං ආකඩ්ඪිත්වා ඛිත්තො සරො සචෙ න විරජ්ඣති, තං මිගං තත්ථෙව පාතෙති, අථ නං මිගලුද්දකො නිච්චම්මං කත්වා ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡෙත්වා මංසං ආදාය පුත්තදාරං තොසෙන්තො ගච්ඡති. සචෙ පන විරජ්ඣති, මිගො පලායිත්වා පුන තං දිසං න ඔලොකෙති. එවං සම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. සරස්ස අවිරජ්ඣිත්වා මිගවිජ්ඣනං විය හි දිට්ඨධම්මවෙදනීයස්ස කම්මස්ස විපාකවාරපටිලාභො, අවිජ්ඣනං විය අවිපාකභාවාය සම්පජ්ජනන්ති.
අත්ථසාධිකා පන සත්තමජවනචෙතනා උපපජ්ජවෙදනීයකම්මං නාම. තං අනන්තරෙ අත්තභාවෙ විපාකං දෙති. තං පනෙතං කුසලපක්ඛෙ අට්ඨසමාපත්තිවසෙන, අකුසලපක්ඛෙ පඤ්චානන්තරියකම්මවසෙන වෙදිතබ්බං. තත්ථ අට්ඨසමාපත්තිලාභී එකාය සමාපත්තියා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තති. පඤ්චන්නම්පි ආනන්තරියානං කත්තා එකෙන කම්මෙන නිරයෙ නිබ්බත්තති, සෙසසමාපත්තියො ච කම්මානි ච අහොසිකම්මභාවංයෙව ආපජ්ජන්ති, අවිපාකානි හොන්ති. අයම්පි අත්ථො පුරිමඋපමායයෙව දීපෙතබ්බො.
උභින්නං අන්තරෙ පන පඤ්චජවනචෙතනා අපරපරියායවෙදනීයකම්මං නාම. තං අනාගතෙ යදා ඔකාසං ලභති, තදා විපාකං දෙති. සති සංසාරප්පවත්තියා අහොසිකම්මං නාම න හොති. තං සබ්බං සුනඛලුද්දකෙන දීපෙතබ්බං. යථා හි සුනඛලුද්දකෙන මිගං දිස්වා සුනඛො විස්සජ්ජිතො මිගං අනුබන්ධිත්වා යස්මිං ඨානෙ පාපුණාති, තස්මිං යෙව ඩංසති; එවමෙවං ඉදං කම්මං යස්මිං ඨානෙ ඔකාසං ලභති, තස්මිංයෙව විපාකං දෙති, තෙන මුත්තො සත්තො නාම නත්ථි.
කුසලාකුසලෙසු පන ගරුකාගරුකෙසු යං ගරුකං හොති, තං යග්ගරුකං නාම. තදෙතං කුසලපක්ඛෙ මහග්ගතකම්මං, අකුසලපක්ඛෙ පඤ්චානන්තරියකම්මං වෙදිතබ්බං. තස්මිං සති සෙසානි කුසලානි වා අකුසලානි වා විපච්චිතුං න සක්කොන්ති, තදෙව දුවිධම්පි පටිසන්ධිං දෙති. යථා හි සාසපප්පමාණාපි සක්ඛරා වා අයගුළිකා වා උදකරහදෙ පක්ඛිත්තා උදකපිට්ඨෙ උප්ලවිතුං න සක්කොති, හෙට්ඨාව පවිසති; එවමෙව කුසලෙපි අකුසලෙපි යං ගරුකං, තදෙව ගණ්හිත්වා ගච්ඡති.
කුසලාකුසලෙසු පන යං බහුලං හොති, තං යබ්බහුලං නාම. තං දීඝරත්තං ලද්ධාසෙවනවසෙන වෙදිතබ්බං. යං වා බලවකුසලකම්මෙසු සොමනස්සකරං, අකුසලකම්මෙසු සන්තාපකරං, එතං යබ්බහුලං නාම. තදෙතං යථා නාම ද්වීසු මල්ලෙසු යුද්ධභූමිං ඔතිණ්ණෙසු යො බලවා, සො ඉතරං පාතෙත්වා ගච්ඡති; එවමෙව ඉතරං දුබ්බලකම්මං අවත්ථරිත්වා යං ආසෙවනවසෙන වා බහුලං, ආසන්නවසෙන වා බලවං, තං විපාකං දෙති, දුට්ඨගාමණිඅභයරඤ්ඤො කම්මං විය.
සො කිර චූළඞ්ගණියයුද්ධෙ පරාජිතො වළවං ආරුය්හ පලායි. තස්ස චූළුපට්ඨාකො තිස්සාමච්චො නාම එකකොව පච්ඡතො අහොසි. සො එකං අටවිං පවිසිත්වා නිසින්නො ජිඝච්ඡාය බාධයමානාය – ‘‘භාතික තිස්ස, අතිවිය නො ජිඝච්ඡා බාධති, කිං කරිස්සාමා’’ති ආහ. අත්ථි, දෙව, මයා සාටකන්තරෙ ඨපෙත්වා එකං සුවණ්ණසරකභත්තං ආභතන්ති. තෙන හි ආහරාති. සො නීහරිත්වා රඤ්ඤො පුරතො ඨපෙසි. රාජා දිස්වා, ‘‘තාත, චත්තාරො කොට්ඨාසෙ කරොහී’’ති ආහ. මයං තයො ජනා, කස්මා දෙවො චත්තාරො කොට්ඨාසෙ කාරයතීති? භාතික තිස්ස, යතො පට්ඨාය අහං අත්තානං සරාමි, න මෙ අය්‍යානං අදත්වා ආහාරො පරිභුත්තපුබ්බො අත්ථි, ස්වාහං අජ්ජපි අදත්වා න පරිභුඤ්ජිස්සාමීති. සො චත්තාරො කොට්ඨාසෙ අකාසි. රාජා ‘‘කාලං ඝොසෙහී’’ති ආහ. ඡඩ්ඩිතාරඤ්ඤෙ කුතො, අය්‍යෙ, ලභිස්සාම දෙවාති. ‘‘නායං තව භාරො. සචෙ මම සද්ධා අත්ථි, අය්‍යෙ, ලභිස්සාම, විස්සත්ථො කාලං ඝොසෙහී’’ති ආහ. සො ‘‘කාලො, භන්තෙ, කාලො, භන්තෙ’’ති තික්ඛත්තුං ඝොසෙසි.
අථස්ස බොධිමාතුමහාතිස්සත්ථෙරො තං සද්දං දිබ්බාය සොතධාතුයා සුත්වා ‘කත්ථායං සද්දො’ති තං ආවජ්ජෙන්තො ‘‘අජ්ජ දුට්ඨගාමණිඅභයමහාරාජා යුද්ධපරාජිතො අටවිං පවිසිත්වා නිසින්නො එකං සරකභත්තං චත්තාරො කොට්ඨාසෙ කාරෙත්වා ‘එකකොව න පරිභුඤ්ජිස්සාමී’ති කාලං ඝොසාපෙසී’’ති ඤත්වා ‘‘අජ්ජ මයා රඤ්ඤො සඞ්ගහං කාතුං වට්ටතී’’ති මනොගතියා ආගන්ත්වා රඤ්ඤො පුරතො අට්ඨාසි. රාජා දිස්වා පසන්නචිත්තො ‘‘පස්ස, භාතික, තිස්සා’’ති වත්වා ථෙරං වන්දිත්වා ‘‘පත්තං, භන්තෙ, දෙථා’’ති ආහ. ථෙරො පත්තං නීහරි. රාජා අත්තනො කොට්ඨාසෙන සද්ධිං ථෙරස්ස කොට්ඨාසං පත්තෙ පක්ඛිපිත්වා, ‘‘භන්තෙ, ආහාරපරිස්සයො නාම මා කදාචි හොතූ’’ති වන්දිත්වා අට්ඨාසි. තිස්සාමච්චොපි ‘‘මම අය්‍යපුත්තෙ පස්සන්තෙ භුඤ්ජිතුං න සක්ඛිස්සාමී’’ති අත්තනො කොට්ඨාසං ථෙරස්සෙව පත්තෙ ආකිරි. වළවාපි චින්තෙසි – ‘‘මය්හම්පි කොට්ඨාසං ථෙරස්සෙව දාතුං වට්ටතී’’ති. රාජා වළවං ඔලොකෙත්වා ‘‘අයම්පි අත්තනො කොට්ඨාසං ථෙරස්සෙව පත්තෙ පක්ඛිපනං පච්චාසීසතී’’ති ඤත්වා තම්පි තත්ථෙව පක්ඛිපිත්වා ථෙරං වන්දිත්වා උය්‍යොජෙසි. ථෙරො තං භත්තං ආදාය ගන්ත්වා ආදිතො පට්ඨාය භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආලොපසඞ්ඛෙපෙන අදාසි.
රාජාපි චින්තෙසි – ‘‘අතිවියම්හා ජිඝච්ඡිතා, සාධු වතස්ස සචෙ අතිරෙකභත්තසිත්ථානි පහිණෙය්‍යා’’ති. ථෙරො රඤ්ඤො චිත්තං ඤත්වා අතිරෙකභත්තං එතෙසං යාපනමත්තං කත්වා පත්තං ආකාසෙ ඛිපි, පත්තො ආගන්ත්වා රඤ්ඤො හත්ථෙ පතිට්ඨාසි. භත්තං තිණ්ණම්පි ජනානං යාවදත්ථං අහොසි. අථ රාජා පත්තං ධොවිත්වා ‘‘තුච්ඡපත්තං න පෙසිස්සාමී’’ති උත්තරිසාටකං මොචෙත්වා උදකං පුඤ්ඡිත්වා සාටකං පත්තෙ ඨපෙත්වා ‘‘පත්තො ගන්ත්වා මම අය්‍යස්ස හත්ථෙ පතිට්ඨාතූ’’ති ආකාසෙ ඛිපි. පත්තො ගන්ත්වා ථෙරස්ස හත්ථෙ පතිට්ඨාසි.
අපරභාගෙ රඤ්ඤො තථාගතස්ස සරීරධාතූනං අට්ඨමභාගං පතිට්ඨාපෙත්වා වීසරතනසතිකං මහාචෙතියං කාරෙන්තස්ස අපරිනිට්ඨිතෙයෙව චෙතියෙ කාලකිරියාසමයො අනුප්පත්තො. අථස්ස මහාචෙතියස්ස දක්ඛිණපස්සෙ නිපන්නස්ස පඤ්චනිකායවසෙන භික්ඛුසඞ්ඝෙ සජ්ඣායං කරොන්තෙ ඡහි දෙවලොකෙහි ඡ රථා ආගන්ත්වා පුරතො ආකාසෙ අට්ඨංසු. රාජා ‘‘පුඤ්ඤපොත්ථකං ආහරථා’’ති ආදිතො පට්ඨාය පුඤ්ඤපොත්ථකං වාචාපෙසි. අථ නං කිඤ්චි කම්මං න පරිතොසෙසි. සො ‘‘පරතො වාචෙථා’’ති ආහ. පොත්ථකවාචකො ‘‘චූළඞ්ගණියයුද්ධෙ පරාජිතෙන තෙ දෙව අටවිං පවිසිත්වා නිසින්නෙන එකං සරකභත්තං චත්තාරො කොට්ඨාසෙ කාරෙත්වා බොධිමාතුමහාතිස්සත්ථෙරස්ස භික්ඛා දින්නා’’ති ආහ. රාජා ‘‘ඨපෙහී’’ති වත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං පුච්ඡි, ‘‘භන්තෙ, කතරො දෙවලොකො රමණීයො’’ති? සබ්බබොධිසත්තානං වසනට්ඨානං තුසිතභවනං මහාරාජාති. රාජා කාලං කත්වා තුසිතභවනතො ආගතරථෙව පතිට්ඨාය තුසිතභවනං අගමාසි. ඉදං බලවකම්මස්ස විපාකදානෙ වත්ථු.
යං පන කුසලාකුසලෙසු ආසන්නමරණෙ අනුස්සරිතුං සක්කොති, තං යදාසන්නං නාම. තදෙතං යථා නාම ගොගණපරිපුණ්ණස්ස වජස්ස ද්වාරෙ විවටෙ පරභාගෙ දම්මගවබලවගවෙසු සන්තෙසුපි යො වජද්වාරස්ස ආසන්නො හොති අන්තමසො දුබ්බලජරග්ගවොපි, සො එව පඨමතරං නික්ඛමති, එවමෙව අඤ්ඤෙසු කුසලාකුසලෙසු සන්තෙසුපි මරණකාලස්ස ආසන්නත්තා විපාකං දෙති.
තත්‍රිමානි වත්ථූනි – මධුඅඞ්ගණගාමෙ කිර එකො දමිළදොවාරිකො පාතොව බළිසං ආදාය ගන්ත්වා මච්ඡෙ වධිත්වා තයො කොට්ඨාසෙ කත්වා එකෙන තණ්ඩුලං ගණ්හාති, එකෙන දධිං, එකං පචති. ඉමිනා නීහාරෙන පඤ්ඤාස වස්සානි පාණාතිපාතකම්මං කත්වා අපරභාගෙ මහල්ලකො අනුට්ඨානසෙය්‍යං උපගච්ඡති. තස්මිං ඛණෙ ගිරිවිහාරවාසී චූළපිණ්ඩපාතිකතිස්සත්ථෙරො ‘‘මා අයං සත්තො මයි පස්සන්තෙ නස්සතූ’’ති ගන්ත්වා තස්ස ගෙහද්වාරෙ අට්ඨාසි. අථස්ස භරියා, ‘‘සාමි, ථෙරො ආගතො’’ති ආරොචෙසි. අහං පඤ්ඤාස වස්සානි ථෙරස්ස සන්තිකං න ගතපුබ්බො, කතරෙන මෙ ගුණෙන ථෙරො ආගමිස්සති, ගච්ඡාති නං වදථාති. සා ‘‘අතිච්ඡථ, භන්තෙ’’ති ආහ. ථෙරො ‘‘උපාසකස්ස කා සරීරප්පවත්තී’’ති පුච්ඡි. දුබ්බලො, භන්තෙති. ථෙරො ඝරං පවිසිත්වා සතිං උප්පාදෙත්වා ‘‘සීලං ගණ්හිස්සසී’’ති ආහ. ආම, භන්තෙ, දෙථාති. ථෙරො තීණි සරණානි දත්වා පඤ්ච සීලානි දාතුං ආරභි. තස්ස පඤ්ච සීලානීති වචනකාලෙයෙව ජිව්හා පපති. ථෙරො ‘‘වට්ටිස්සති එත්තක’’න්ති නික්ඛමිත්වා ගතො. සොපි කාලං කත්වා චාතුමහාරාජිකභවනෙ නිබ්බත්ති. නිබ්බත්තක්ඛණෙයෙව ච ‘‘කිං නු ඛො කම්මං කත්වා මයා ඉදං ලද්ධ’’න්ති ආවජ්ජෙන්තො ථෙරං නිස්සාය ලද්ධභාවං ඤත්වා දෙවලොකතො ආගන්ත්වා ථෙරං වන්දිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. ‘‘කො එසො’’ති ච වුත්තෙ ‘‘අහං, භන්තෙ, දමිළදොවාරිකො’’ති ආහ. කුහිං නිබ්බත්තොසීති? චාතුමහාරාජිකෙසු, භන්තෙ, සචෙ මෙ අය්‍යො පඤ්ච සීලානි අදස්ස, උපරි දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො අස්සං. අහං කිං කරිස්සාමි, ත්වං ගණ්හිතුං නාසක්ඛි, පුත්තකාති. සො ථෙරං වන්දිත්වා දෙවලොකමෙව ගතො. ඉදං තාව කුසලකම්මෙ වත්ථු.
අන්තරගඞ්ගාය පන මහාවාචකාලඋපාසකො නාම අහොසි. සො තිංස වස්සානි සොතාපත්තිමග්ගත්ථාය ද්වත්තිංසාකාරං සජ්ඣායිත්වා ‘‘අහං එවං ද්වත්තිංසාකාරං සජ්ඣායන්තො ඔභාසමත්තම්පි නිබ්බත්තෙතුං නාසක්ඛිං, බුද්ධසාසනං අනිය්‍යානිකං භවිස්සතී’’ති දිට්ඨිවිපල්ලාසං පත්වා කාලකිරියං කත්වා මහාගඞ්ගාය නවඋසභිකො සුසුමාරපෙතො හුත්වා නිබ්බත්ති. එකං සමයං කච්ඡකතිත්ථෙන සට්ඨි පාසාණත්ථම්භසකටානි අගමංසු. සො සබ්බෙපි තෙ ගොණෙ ච පාසාණෙ ච ඛාදි. ඉදං අකුසලකම්මෙ වත්ථු.
එතෙහි පන තීහි මුත්තං අඤ්ඤාණවසෙන කතං කටත්තා වා පන කම්මං නාම. තං යථා නාම උම්මත්තකෙන ඛිත්තදණ්ඩං යත්ථ වා තත්ථ වා ගච්ඡති, එවමෙව තෙසං අභාවෙ යත්ථ කත්ථචි විපාකං දෙති.
ජනකං නාම එකං පටිසන්ධිං ජනෙත්වා පවත්තිං න ජනෙති, පවත්තෙ අඤ්ඤං කම්මං විපාකං නිබ්බත්තෙති. යථා හි මාතා ජනෙතියෙව, ධාතියෙව පන ජග්ගති; එවමෙවං මාතා විය පටිසන්ධිනිබ්බත්තකං ජනකකම්මං, ධාති විය පවත්තෙ සම්පත්තකම්මං. උපත්ථම්භකං නාම කුසලෙපි ලබ්භති අකුසලෙපි. එකච්චො හි කුසලං කත්වා සුගතිභවෙ නිබ්බත්තති. සො තත්ථ ඨිතො පුනප්පුනං කුසලං කත්වා තං කම්මං උපත්ථම්භෙත්වා අනෙකානි වස්සසතසහස්සානි සුගතිභවස්මිංයෙව විචරති. එකච්චො අකුසලං කත්වා දුග්ගතිභවෙ නිබ්බත්තති. සො තත්ථ ඨිතො පුනප්පුනං අකුසලං කත්වා තං කම්මං උපත්ථම්භෙත්වා බහූනි වස්සසතසහස්සානි දුග්ගතිභවස්මිංයෙව විචරති.
අපරො නයො – ජනකං නාම කුසලම්පි හොති අකුසලම්පි. තං පටිසන්ධියම්පි පවත්තෙපි රූපාරූපවිපාකක්ඛන්ධෙ ජනෙති. උපත්ථම්භකං පන විපාකං ජනෙතුං න සක්කොති, අඤ්ඤෙන කම්මෙන දින්නාය පටිසන්ධියා ජනිතෙ විපාකෙ උප්පජ්ජනකසුඛදුක්ඛං උපත්ථම්භෙති, අද්ධානං පවත්තෙති. උපපීළකං නාම අඤ්ඤෙන කම්මෙන දින්නාය පටිසන්ධියා ජනිතෙ විපාකෙ උප්පජ්ජනකසුඛදුක්ඛං පීළෙති බාධෙති, අද්ධානං පවත්තිතුං න දෙති. තත්‍රායං නයො – කුසලකම්මෙ විපච්චමානෙ අකුසලකම්මං උපපීළකං හුත්වා තස්ස විපච්චිතුං න දෙති. අකුසලකම්මෙ විපච්චමානෙ කුසලකම්මං උපපීළකං හුත්වා තස්ස විපච්චිතුං න දෙති. යථා වඩ්ඪමානකං රුක්ඛං වා ගච්ඡං වා ලතං වා කොචිදෙව දණ්ඩෙන වා සත්ථෙන වා භින්දෙය්‍ය වා ඡින්දෙය්‍ය වා, අථ සො රුක්ඛො වා ගච්ඡො වා ලතා වා වඩ්ඪිතුං න සක්කුණෙය්‍ය; එවමෙවං කුසලං විපච්චමානං අකුසලෙන උපපීළිතං, අකුසලං වා පන විපච්චමානං කුසලෙන උපපීළිතං විපච්චිතුං න සක්කොති. තත්ථ සුනක්ඛත්තස්ස අකුසලකම්මං කුසලං උපපීළෙසි, චොරඝාතකස්ස කුසලකම්මං අකුසලං උපපීළෙසි.
රාජගහෙ කිර වාතකාළකො පඤ්ඤාස වස්සානි චොරඝාතකම්මං අකාසි. අථ නං රඤ්ඤො ආරොචෙසුං – ‘‘දෙව, වාතකාළකො මහල්ලකො චොරෙ ඝාතෙතුං න සක්කොතී’’ති. ‘‘අපනෙථ නං තස්මා ඨානන්තරාති. අමච්චා නං අපනෙත්වා අඤ්ඤං තස්මිං ඨානෙ ඨපයිංසු. වාතකාළකොපි යාව තං කම්මං අකාසි, තාව අහතවත්ථානි වා අච්ඡාදිතුං සුරභිපුප්ඵානි වා පිළන්ධිතුං පායාසං වා භුඤ්ජිතුං උච්ඡාදනන්හාපනං වා පච්චනුභොතුං නාලත්ථ. සො ‘‘දීඝරත්තං මෙ කිලිට්ඨවෙසෙන චරිත’’න්ති ‘‘පායාසං මෙ පචාහී’’ති භරියං ආණාපෙත්වා න්හානීයසම්භාරානි ගාහාපෙත්වා න්හානතිත්ථං ගන්ත්වා සීසං න්හත්වා අහතවත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා ගන්ධෙ විලිම්පිත්වා පුප්ඵානි පිළන්ධිත්වා ඝරං ආගච්ඡන්තො සාරිපුත්තත්ථෙරං දිස්වා ‘‘සංකිලිට්ඨකම්මතො චම්හි අපගතො, අය්‍යො ච මෙ දිට්ඨො’’ති තුට්ඨමානසො ථෙරං ඝරං නෙත්වා නවසප්පිසක්කරචුණ්ණාභිසඞ්ඛතෙන පායාසෙන පරිවිසි. ථෙරො තස්ස අනුමොදනමකාසි. සො අනුමොදනං සුත්වා අනුලොමිකඛන්තිං පටිලභිත්වා ථෙරං අනුගන්ත්වා නිවත්තමානො අන්තරාමග්ගෙ තරුණවච්ඡාය ගාවියා මද්දිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපිතො ගන්ත්වා තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්ති. භික්ඛූ තථාගතං පුච්ඡිංසු – ‘‘භන්තෙ, චොරඝාතකො අජ්ජෙව කිලිට්ඨකම්මතො අපනීතො, අජ්ජෙව කාලඞ්කතො, කහං නු ඛො නිබ්බත්තො’’ති? තාවතිංසභවනෙ, භික්ඛවෙති. භන්තෙ, චොරඝාතකො දීඝරත්තං පුරිසෙ ඝාතෙසි, තුම්හෙ ච එවං වදෙථ, නත්ථි නු ඛො පාපකම්මස්ස ඵලන්ති. මා, භික්ඛවෙ, එවං අවචුත්ථ, බලවකල්‍යාණමිත්තූපනිස්සයං ලභිත්වා ධම්මසෙනාපතිස්ස පිණ්ඩපාතං දත්වා අනුමොදනං සුත්වා අනුලොමිකඛන්තිං පටිලභිත්වා සො තත්ථ නිබ්බත්තොති.
‘‘සුභාසිතං සුණිත්වාන, නාගරියො චොරඝාතකො;
අනුලොමඛන්තිං ලද්ධාන, මොදතී තිදිවං ගතො’’ති.
උපඝාතකං පන සයං කුසලම්පි අකුසලම්පි සමානං අඤ්ඤං දුබ්බලකම්මං ඝාතෙත්වා තස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකස්ස ඔකාසං කරොති. එවං පන කම්මෙන කතෙ ඔකාසෙ තං විපාකං උප්පන්නං නාම වුච්චති. උපච්ඡෙදකන්තිපි එතස්සෙව නාමං. තත්‍රායං නයො – කුසලකම්මස්ස විපච්චනකාලෙ එකං අකුසලකම්මං උට්ඨාය තං කම්මං ඡින්දිත්වා පාතෙති. අකුසලකම්මස්සපි විපච්චනකාලෙ එකං කුසලකම්මං උට්ඨාය තං කම්මං ඡින්දිත්වා පාතෙති. ඉදං උපච්ඡෙදකං නාම. තත්ථ අජාතසත්තුනො කම්මං කුසලච්ඡෙදකං අහොසි, අඞ්ගුලිමාලත්ථෙරස්ස අකුසලච්ඡෙදකන්ති. එවං සුත්තන්තිකපරියායෙන එකාදස කම්මානි විභත්තානි.
අභිධම්මපරියායෙන පන සොළස කම්මානි විභත්තානි, සෙය්‍යථිදං – ‘‘අත්ථෙකච්චානි පාපකානි කම්මසමාදානානි ගතිසම්පත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්ති, අත්ථෙකච්චානි පාපකානි කම්මසමාදානානි උපධිසම්පත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්ති, අත්ථෙකච්චානි පාපකානි කම්මසමාදානානි කාලසම්පත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්ති, අත්ථෙකච්චානි පාපකානි කම්මසමාදානානි පයොගසම්පත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්ති. අත්ථෙකච්චානි පාපකානි කම්මසමාදානානි ගතිවිපත්තිං ආගම්ම විපච්චන්ති, උපධිවිපත්තිං, කාලවිපත්තිං, පයොගවිපත්තිං ආගම්ම විපච්චන්ති. අත්ථෙකච්චානි කල්‍යාණානි කම්මසමාදානානි ගතිවිපත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්ති, උපධිවිපත්ති, කාලවිපත්ති, පයොගවිපත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්ති. අත්ථෙකච්චානි කල්‍යාණානි කම්මසමාදානානි ගතිසම්පත්තිං ආගම්ම විපච්චන්ති, උපධිසම්පත්තිං, කාලසම්පත්තිං, පයොගසම්පත්තිං ආගම්ම විපච්චන්තී’’ති (විභ. 810).
තත්ථ පාපකානීති ලාමකානි. කම්මසමාදානානීති කම්මග්ගහණානි. ගහිතසමාදින්නානං කම්මානමෙතං අධිවචනං. ගතිසම්පත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්තීතිආදීසු අනිට්ඨාරම්මණානුභවනාරහෙ කම්මෙ විජ්ජමානෙයෙව සුගතිභවෙ නිබ්බත්තස්ස තං කම්මං ගතිසම්පත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම. ගතිසම්පත්තියා පතිබාහිතං හුත්වා න විපච්චතීති අත්ථො. යො පන පාපකම්මෙන දාසියා වා කම්මකාරියා වා කුච්ඡියං නිබ්බත්තිත්වා උපධිසම්පන්නො හොති, අත්තභාවසමිද්ධියං තිට්ඨති. අථස්ස සාමිකා තස්ස රූපසම්පත්තිං දිස්වා ‘‘නායං කිලිට්ඨකම්මස්සානුච්ඡවිකො’’ති චිත්තං උප්පාදෙත්වා අත්තනො ජාතපුත්තං විය භණ්ඩාගාරිකාදිට්ඨානෙසු ඨපෙත්වා සම්පත්තිං යොජෙත්වා පරිහරන්ති. එවරූපස්ස කම්මං උපධිසම්පත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම. යො පන පඨමකප්පිකකාලසදිසෙ සුලභසම්පන්නරසභොජනෙ සුභික්ඛකාලෙ නිබ්බත්තති, තස්ස විජ්ජමානම්පි පාපකම්මං කාලසම්පත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම. යො පන සම්මාපයොගං නිස්සාය ජීවති, උපසඞ්කමිතබ්බයුත්තකාලෙ උපසඞ්කමති, පටික්කමිතබ්බයුත්තකාලෙ පටික්කමති, පලායිතබ්බයුත්තකාලෙ පලායති. ලඤ්ජදානයුත්තකාලෙ ලඤ්ජං දෙති, චොරිකයුත්තකාලෙ චොරිකං කරොති, එවරූපස්ස පාපකම්මං පයොගසම්පත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම.
දුග්ගතිභවෙ නිබ්බත්තස්ස පන පාපකම්මං ගතිවිපත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. යො පන දාසියා වා කම්මකාරියා වා කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්තො දුබ්බණ්ණො හොති දුස්සණ්ඨානො, ‘‘යක්ඛො නු ඛො මනුස්සො නු ඛො’’ති විමතිං උප්පාදෙති. සො සචෙ පුරිසො හොති, අථ නං ‘‘නායං අඤ්ඤස්ස කම්මස්ස අනුච්ඡවිකො’’ති හත්ථිං වා රක්ඛාපෙන්ති අස්සං වා ගොණෙ වා, තිණකට්ඨාදීනි වා ආහරාපෙන්ති, ඛෙළසරකං වා ගණ්හාපෙන්ති. සචෙ ඉත්ථී හොති, අථ නං හත්ථිඅස්සාදීනං භත්තමාසාදීනි වා පචාපෙන්ති, කචවරං වා ඡඩ්ඩාපෙන්ති, අඤ්ඤං වා පන ජිගුච්ඡනීයකම්මං කාරෙන්ති. එවරූපස්ස පාපකම්මං උපධිවිපත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. යො පන දුබ්භික්ඛකාලෙ වා පරිහීනසම්පත්තිකාලෙ වා අන්තරකප්පෙ වා නිබ්බත්තති, තස්ස පාපකම්මං කාලවිපත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. යො පන පයොගං සම්පාදෙතුං න ජානාති, උපසඞ්කමිතබ්බයුත්තකාලෙ උපසඞ්කමිතුං න ජානාති…පෙ… චොරිකයුත්තකාලෙ චොරිකං කාතුං න ජානාති, තස්ස පාපකම්මං පයොගවිපත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම.
යො පන ඉට්ඨාරම්මණානුභවනාරහෙ කම්මෙ විජ්ජමානෙයෙව ගන්ත්වා දුග්ගතිභවෙ නිබ්බත්තති, තස්ස තං කම්මං ගතිවිපත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම. යො පන පුඤ්ඤානුභාවෙන රාජරාජමහාමත්තාදීනං ගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා කාණො වා හොති කුණී වා ඛඤ්ජො වා පක්ඛහතො වා, තස්ස ඔපරජ්ජසෙනාපතිභණ්ඩාගාරිකට්ඨානාදීනි න අනුච්ඡවිකානීති න දෙන්ති. ඉච්චස්ස තං පුඤ්ඤං උපධිවිපත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම. යො පන දුබ්භික්ඛකාලෙ වා පරිහීනසම්පත්තිකාලෙ වා අන්තරකප්පෙ වා මනුස්සෙසු නිබ්බත්තති, තස්ස තං කල්‍යාණකම්මං කාලවිපත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම. යො හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව පයොගං සම්පාදෙතුං න ජානාති, තස්ස කල්‍යාණකම්මං පයොගවිපත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම.
කල්‍යාණකම්මෙන පන සුගතිභවෙ නිබ්බත්තස්ස තං කම්මං ගතිසම්පත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. රාජරාජමහාමත්තාදීනං කුලෙ නිබ්බත්තිත්වා උපධිසම්පත්තිං පත්තස්ස අත්තභාවසමිද්ධියං ඨිතස්ස දෙවනගරෙ සමුස්සිතරතනතොරණසදිසං අත්තභාවං දිස්වා ‘‘ඉමස්ස ඔපරජ්ජසෙනාපතිභණ්ඩාගාරිකට්ඨානාදීනි අනුච්ඡවිකානී’’ති දහරස්සෙව සතො තානි ඨානන්තරානි දෙන්ති, එවරූපස්ස කල්‍යාණකම්මං උපධිසම්පත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. යො පඨමකප්පිකෙසු වා සුලභන්නපානකාලෙ වා නිබ්බත්තති, තස්ස කල්‍යාණකම්මං කාලසම්පත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. යො වුත්තනයෙනෙව පයොගං සම්පාදෙතුං ජානාති, තස්ස කම්මං පයොගසම්පත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. එවං අභිධම්මපරියායෙන සොළස කම්මානි විභත්තානි.
අපරානිපි පටිසම්භිදාමග්ගපරියායෙන ද්වාදස කම්මානි විභත්තානි. සෙය්‍යථිදං – ‘‘අහොසි කම්මං අහොසි කම්මවිපාකො, අහොසි කම්මං නාහොසි කම්මවිපාකො, අහොසි කම්මං අත්ථි කම්මවිපාකො, අහොසි කම්මං නත්ථි කම්මවිපාකො, අහොසි කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකො, අහොසි කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකො, අත්ථි කම්මං අත්ථි කම්මවිපාකො, අත්ථි කම්මං නත්ථි කම්මවිපාකො, අත්ථි කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකො, අත්ථි කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකො, භවිස්සති කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකො, භවිස්සති කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකො’’ති (පටි. ම. 1.234).
තත්ථ යං කම්මං අතීතෙ ආයූහිතං අතීතෙයෙව විපාකවාරං ලභි, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං ජනෙසි, රූපජනකං රූපං, තං අහොසි කම්මං අහොසි කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං පන විපාකවාරං න ලභි, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං රූපජනකං වා රූපං ජනෙතුං නාසක්ඛි, තං අහොසි කම්මං නාහොසි කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං පන අතීතෙ ආයූහිතං එතරහි ලද්ධවිපාකවාරං පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං ජනෙත්වා රූපජනකං රූපං ජනෙත්වා ඨිතං, තං අහොසි කම්මං අත්ථි කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං අලද්ධවිපාකවාරං පටිසන්ධිජනකං වා පටිසන්ධිං රූපජනකං වා රූපං ජනෙතුං නාසක්ඛි, තං අහොසි කම්මං නත්ථි කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං පන අතීතෙ ආයූහිතං අනාගතෙ විපාකවාරං ලභිස්සති, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං රූපජනකං රූපං ජනෙතුං සක්ඛිස්සති, තං අහොසි කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං අනාගතෙ විපාකවාරං න ලභිස්සති, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං රූපජනකං වා රූපං ජනෙතුං න සක්ඛිස්සති, තං අහොසි කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං.
යං පන එතරහි ආයූහිතං එතරහියෙව විපාකවාරං ලභති, තං අත්ථි කම්මං අත්ථි කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං පන එතරහි විපාකවාරං න ලභති, තං අත්ථි කම්මං නත්ථි කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං පන එතරහි ආයූහිතං අනාගතෙ විපාකවාරං ලභිස්සති, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං රූපජනකං රූපං ජනෙතුං සක්ඛිස්සති, තං අත්ථි කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං පන විපාකවාරං න ලභිස්සති, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං රූපජනකං වා රූපං ජනෙතුං සක්ඛිස්සති, තං අත්ථි කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං.
යං පනානාගතෙ ආයූහිස්සති, අනාගතෙයෙව විපාකවාරං ලභිස්සති, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං රූපජනකං වා රූපං ජනෙස්සති, තං භවිස්සති කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං පන විපාකවාරං න ලභිස්සති, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං රූපජනකං වා රූපං ජනෙතුං න සක්ඛිස්සති, තං භවිස්සති කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං. එවං පටිසම්භිදාමග්ගපරියායෙන ද්වාදස කම්මානි විභත්තානි.
ඉති ඉමානි චෙව ද්වාදස අභිධම්මපරියායෙන විභත්තානි ච සොළස කම්මානි අත්තනො ඨානා ඔසක්කිත්වා සුත්තන්තිකපරියායෙන වුත්තානි එකාදස කම්මානියෙව භවන්ති. තානිපි තතො ඔසක්කිත්වා තීණියෙව කම්මානි හොන්ති දිට්ඨධම්මවෙදනීයං, උපපජ්ජවෙදනීයං, අපරපරියායවෙදනීයන්ති. තෙසං සඞ්කමනං නත්ථි, යථාඨානෙයෙව තිට්ඨන්ති. යදි හි දිට්ඨධම්මවෙදනීයං කම්මං උපපජ්ජවෙදනීයං වා අපරපරියායවෙදනීයං වා භවෙය්‍ය, ‘‘දිට්ඨෙ වා ධම්මෙ’’ති සත්ථා න වදෙය්‍ය. සචෙපි උපපජ්ජවෙදනීයං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං වා අපරපරියායවෙදනීයං වා භවෙය්‍ය, ‘‘උපපජ්ජ වා’’ති සත්ථා න වදෙය්‍ය. අථාපි අපරපරියායවෙදනීයං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං වා උපපජ්ජවෙදනීයං වා භවෙය්‍ය, ‘‘අපරෙ වා පරියායෙ’’ති සත්ථා න වදෙය්‍ය.
සුක්කපක්ඛෙපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. එත්ථ පන ලොභෙ විගතෙති ලොභෙ අපගතෙ නිරුද්ධෙ. තාලවත්ථුකතන්ති තාලවත්ථු විය කතං, මත්ථකච්ඡින්නතාලො විය පුන අවිරුළ්හිසභාවං කතන්ති අත්ථො. අනභාවං කතන්ති අනුඅභාවං කතං, යථා පුන නුප්පජ්ජති, එවං කතන්ති අත්ථො. එවස්සූති එවං භවෙය්‍යුං. එවමෙව ඛොති එත්ථ බීජානි විය කුසලාකුසලං කම්මං දට්ඨබ්බං, තානි අග්ගිනා ඩහනපුරිසො විය යොගාවචරො, අග්ගි විය මග්ගඤාණං, අග්ගිං දත්වා බීජානං ඩහනකාලො විය මග්ගඤාණෙන කිලෙසානං දඩ්ඪකාලො, මසිකතකාලො විය පඤ්චන්නං ඛන්ධානං ඡින්නමූලකෙ කත්වා ඨපිතකාලො, මහාවාතෙ ඔපුනිත්වා නදියා වා පවාහෙත්වා අප්පවත්තිකතකාලො විය උපාදින්නකසන්තානස්ස නිරොධෙන ඡින්නමූලකානං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං අප්පටිසන්ධිකභාවෙන නිරුජ්ඣිත්වා පුන භවස්මිං පටිසන්ධිං අග්ගහිතකාලො වෙදිතබ්බො.
මොහජඤ්චාපවිද්දසූති මොහජඤ්චාපි අවිද්දසු. ඉදං වුත්තං හොති – යං සො අවිදූ අන්ධබාලො ලොභජඤ්ච දොසජඤ්ච මොහජඤ්චාති කම්මං කරොති, එවං කරොන්තෙන යං තෙන පකතං කම්මං අප්පං වා යදි වා බහුං. ඉධෙව තං වෙදනියන්ති තං කම්මං තෙන බාලෙන ඉධ සකෙ අත්තභාවෙයෙව වෙදනීයං, තස්සෙව තං අත්තභාවෙ විපච්චතීති අත්ථො. වත්ථුං අඤ්ඤං න විජ්ජතීති තස්ස කම්මස්ස විපච්චනත්ථාය අඤ්ඤං වත්ථු නත්ථි. න හි අඤ්ඤෙන කතං කම්මං අඤ්ඤස්ස අත්තභාවෙ විපච්චති. තස්මා ලොභඤ්ච දොසඤ්ච, මොහජඤ්චාපි විද්දසූති තස්මා යො විදූ මෙධාවී පණ්ඩිතො තං ලොභජාදිභෙදං කම්මං න කරොති, සො විජ්ජං උප්පාදයං භික්ඛු, සබ්බා දුග්ගතියො ජහෙ, අරහත්තමග්ගවිජ්ජං උප්පාදෙත්වා තං වා පන විජ්ජං උප්පාදෙන්තො සබ්බා දුග්ගතියො ජහති. දෙසනාසීසමෙවෙතං, සුගතියොපි පන සො ඛීණාසවො ජහතියෙව. යම්පි චෙතං ‘‘තස්මා ලොභඤ්ච දොසඤ්චා’’ති වුත්තං, එත්ථාපි ලොභදොසසීසෙන ලොභජඤ්ච දොසජඤ්ච කම්මමෙව නිද්දිට්ඨන්ති වෙදිතබ්බං. එවං සුත්තන්තෙසුපි ගාථායපි වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතන්ති.