(16) 4. එකධම්මපාළි-චතුත්ථවග්ගවණ්ණනා
322. චතුත්ථවග්ගස්ස පඨමෙ ජම්බුදීපෙති ජම්බුයා පඤ්ඤාතො පාකටො දීපොති ජම්බුදීපො. ඉමස්ස කිර දීපස්ස සඤ්ඤාණභූතා යොජනසතුබ්බෙධා පණ්ණාසයොජනසාඛා පඤ්චදසයොජනාවට්ටක්ඛන්ධා හිමවන්තපබ්බතෙ ජාතා කප්පට්ඨායිනී මහාජම්බූ නාම අත්ථි, තාය අයං දීපො ජම්බුදීපොති වුච්චති. යථා ච ඉමස්මිං දීපෙ ජම්බුරුක්ඛො කප්පට්ඨායී, තථා අපරගොයානෙ කදම්බරුක්ඛො, උත්තරකුරූසු කප්පරුක්ඛො, පුබ්බවිදෙහෙ සිරීසරුක්ඛො, අසුරානං චිත්තපාටලිරුක්ඛො, සුපණ්ණානං සිම්බලිරුක්ඛො, දෙවානං පාරිච්ඡත්තකොති ඉමෙපි කප්පට්ඨායිනොව.
‘‘පාටලී සිම්බලී ජම්බූ, දෙවානං පාරිච්ඡත්තකො;
කදම්බො කප්පරුක්ඛො ච, සිරීසො භවති සත්තමො’’ති.
ආරාමරාමණෙය්‍යකන්ති පුප්ඵාරාමඵලාරාමානං රාමණෙය්‍යකං වෙළුවන-ජීවකම්බවන-ජෙතවනපුබ්බාරාමසදිසං. තං ඉමස්මිං ජම්බුදීපෙ අප්පමත්තකං පරිත්තකං, න බහුකන්ති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. එත්ථ වනරාමණෙය්‍යකන්ති නාගවනසාලවනචම්පකවනාදිසදිසං වඞ්කපබ්බතහිමවන්තපබ්බතපදෙසාදීසු අරඤ්ඤවනං වෙදිතබ්බං. භූමිරාමණෙය්‍යකන්ති ජෙතවනවිහාරමගධක්ඛෙත්තාදිසදිසං සමං භූමිට්ඨානං. පොක්ඛරණිරාමණෙය්‍යකන්ති ජෙතවනපොක්ඛරණිගග්ගරාපොක්ඛරණිසදිසානං වට්ටචතුරස්සදීඝවඞ්කාදිසණ්ඨානානං පොක්ඛරණීනං සන්නිවෙසනට්ඨානං. උක්කූලවිකූලන්ති උක්කූලඤ්ච විකූලඤ්ච. තත්ථ උක්කූලං උන්නතට්ඨානං, විකූලං නින්නට්ඨානං. නදීවිදුග්ගන්ති නදීනං භින්නට්ඨානං තං දුග්ගමත්තා නදීවිදුග්ගන්ති වුච්චති. ඛාණුකණ්ටකට්ඨානන්ති තත්ථජාතකානඤ්චෙව ආහරියමානානඤ්ච ඛාණුකණ්ටකාදීනං පතිට්ඨානට්ඨානං. පබ්බතවිසමන්ති ගිරිවිසමං. යෙ ඔදකාති යෙ ච උදකෙ ජායන්ති, තෙයෙව බහුතරා. ඉතො කිර සුවණ්ණභූමි සත්තමත්තානි යොජනසතානි හොති, එකෙන වාතෙන ගච්ඡන්තී නාවා සත්තහි අහොරත්තෙහි ගච්ඡති. අථෙකස්මිං සමයෙ එවං ගච්ඡන්තී නාවා සත්තාහම්පි නන්දියාවට්ටමච්ඡපිට්ඨෙනෙව ගතා. එවං ඔදකානං සත්තානං බහුභාවො වෙදිතබ්බො.
අපිච ථලට්ඨානස්ස පරිත්තභාවෙන උදකස්ස ච බහුභාවෙනාපි අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. යථා හි මහාතළාකෙ එකොව උප්පලගච්ඡො අස්ස, තස්ස චත්තාරි ච පණ්ණානි, මජ්ඣෙ ච එකං උප්පලමකුලං අස්ස. එවමෙවං චත්තාරි පණ්ණානි විය චත්තාරො දීපා, මජ්ඣෙ උප්පලමකුලං විය සිනෙරුපබ්බතො, සෙසං උදකං විය උදකපරික්ඛිත්තො ඔකාසො. තස්ස මහන්තභාවො ඉද්ධිමන්තානං පාකටො හොති. තෙසඤ්හි ආකාසෙන ගච්ඡන්තානං චත්තාරො මහාදීපා චත්තාරි පණ්ණානි විය උපට්ඨහන්ති, සිනෙරුපබ්බතො මජ්ඣෙ උප්පලමකුලං විය, සෙසං උදකං විය උදකපරික්ඛිත්තො ඔකාසො. එවං මහන්තෙ උදකෙ ජාතත්තා ඔදකාව බහුතරා වෙදිතබ්බා.
323. දුතියාදීසු අඤ්ඤත්‍ර මනුස්සෙහීති ඉධ චත්තාරො අපායා අඤ්ඤත්‍ර මනුස්සෙහීති අධිප්පෙතා.
මජ්ඣිමෙසු ජනපදෙසූති ‘‘පුරත්ථිමාය දිසාය ගජඞ්ගලං නාම නිගමො, තස්ස පරෙන මහාසාලා, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. පුරත්ථිමදක්ඛිණාය දිසාය සල්ලවතී නාම නදී, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. දක්ඛිණාය දිසාය සෙතකණ්ණිකං නාම නිගමො, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. පච්ඡිමාය දිසාය ථූණං නාම බ්‍රාහ්මණගාමො, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. උත්තරාය දිසාය උසීරද්ධජො නාම පබ්බතො, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ’’ති (මහාව. 259) එවං පරිච්ඡින්නෙ ජනපදෙති අත්ථො. අයඤ්හි ජනපදො මුදිඞ්ගසණ්ඨානො උජුකෙන කත්ථචි අසීතියොජනො හොති, කත්ථචි යොජනසතිකො, කත්ථචි ද්වියොජනසතිකො, මජ්ඣෙන පන තියොජනසතිකො, පරියන්තපරික්ඛෙපෙන නවමත්තයොජනසතිකො හොති. එත්තකෙ ඨානෙ බුද්ධපච්චෙකබුද්ධා මහාසාවකා බුද්ධුපට්ඨාකා බුද්ධසාවකා බුද්ධමාතා බුද්ධපිතා චක්කවත්තී රාජාති ඉමෙ සත්තා නිබ්බත්තන්ති. අපිච උපාදායුපාදායාපි මජ්ඣිමපදෙසො ලබ්භති. සකලොපි හි ජම්බුදීපො මජ්ඣිමපදෙසො නාම, සෙසදීපා පච්චන්තිමා ජනපදා. තම්බපණ්ණිදීපෙ අනුරාධපුරං මජ්ඣිමපදෙසො නාම, සෙසො පච්චන්තොති එවං නයො වෙදිතබ්බො.
324. පඤ්ඤවන්තො අජළා අනෙළමූගාති එත්ථ කම්මස්සකතපඤ්ඤා, ඣානපඤ්ඤා විපස්සනාපඤ්ඤා, මග්ගපඤ්ඤා, ඵලපඤ්ඤාති එතාහි සමන්නාගතා පඤ්ඤවන්තො නාම, අමූළ්හා අජළා නාම. යෙසං එළා මුඛතො න ගලති, තෙ අනෙළමූගා නාම, අනෙළමුඛා නිද්දොසමුඛාති අත්ථො. පටිබලාති සමත්ථා, කායබලෙන චෙව ඤාණබලෙන ච සමන්නාගතා. අත්ථමඤ්ඤාතුන්ති අත්ථානත්ථං කාරණාකාරණං ජානිතුං. දුප්පඤ්ඤාති අප්පඤ්ඤා නිප්පඤ්ඤා. ජළාති මන්දා මොමූහා.
325. අරියෙන පඤ්ඤාචක්ඛුනාති සහවිපස්සනෙන මග්ගෙන. අවිජ්ජාගතාති අවිජ්ජන්ධකාරෙන සමන්නාගතා.
326. යෙ ලභන්ති තථාගතං දස්සනායාති යෙ තථාගතස්ස ගුණෙ ජානිත්වා තථාගතං චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන පස්සිතුං ලභන්ති.
327. තථාගතප්පවෙදිතන්ති තථාගතෙන පවෙදිතං පකාසෙත්වා කථිතං. සවනායාති සොතවිඤ්ඤාණෙන සොතුං.
328. ධාරෙන්තීති න පම්මුස්සන්ති.
329. ධාතානං ධම්මානං අත්ථං උපපරික්ඛන්තීති පගුණාය පාළියා අත්ථානත්ථං උපපරික්ඛන්ති.
330. අත්ථමඤ්ඤාය ධම්මමඤ්ඤායාති අට්ඨකථඤ්ච පාළිඤ්ච ජානිත්වා. ධම්මානුධම්මං පටිපජ්ජන්තීති අනුලොමපටිපදං පූරෙන්ති.
331. සංවෙජනීයෙසු ඨානෙසූති සංවෙගජනකෙසු කාරණෙසු. සංවිජ්ජන්තීති සංවෙගං ආපජ්ජන්ති.
332. යොනිසො පදහන්තීති උපායෙන පධානවීරියං කරොන්ති.
333. වවස්සග්ගාරම්මණන්ති වවස්සග්ගො වුච්චති නිබ්බානං, තං ආරම්මණං කරිත්වාති අත්ථො. ලභන්ති සමාධින්ති මග්ගසමාධිඤ්ච ඵලසමාධිඤ්ච පාපුණන්ති.
334. අන්නග්ගරසග්ගානන්ති උත්තමන්නානඤ්ච උත්තමරසානඤ්ච. උඤ්ඡෙන කපාලාභතෙන යාපෙන්තීති උඤ්ඡාචාරෙන වනමූලඵලාඵලෙන වා කපාලෙන ආභතභත්තෙන වා යාපෙන්ති. එත්ථ ච යො කස්සචිදෙව ඛාදනීයස්ස භොජනීයස්ස අත්ථාය චිත්තෙ උප්පන්නෙ තංඛණංයෙව න තං ලභති, අයං අන්නග්ගරසග්ගානං න ලාභී නාම. යස්සපි තංඛණංයෙව ලභිත්වා ඔලොකෙන්තස්ස වණ්ණගන්ධරසා අමනාපා හොන්ති, අයම්පි අන්නග්ගරසග්ගානං න ලාභී නාම. යස්ස පන වණ්ණගන්ධරසා පටිලභන්ති, මනාපා හොන්ති, අයං අන්නග්ගරසග්ගානං ලාභී නාම. සො උත්තමකොටියා චක්කවත්තී රාජා, හෙට්ඨිමකොටියා ධම්මාසොකො වෙදිතබ්බො. සඞ්ඛෙපතො හි යස්ස භත්තස්ස එකපාති සතසහස්සං අග්ඝති, ඉදං අන්නග්ගරසග්ගං නාම. යං පන භික්ඛුසඞ්ඝං පිණ්ඩාය චරන්තං දිස්වා මනුස්සා උත්තමපණීතං භත්තං දෙන්ති, ඉදං කිං නාමාති? ඉදං උඤ්ඡෙන කපාලාභතෙන යාපෙන්තෙ උපාදාය අන්නග්ගරසග්ගං නාම වුච්චතීති.
335. අත්ථරසස්සාතිආදීසු අත්ථරසො නාම චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි, ධම්මරසො නාම චත්තාරො මග්ගා, විමුත්තිරසො නාම අමතනිබ්බානං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.
චතුත්ථවග්ගවණ්ණනා.
ජම්බුදීපපෙය්‍යාලො නිට්ඨිතො.