16. එකධම්මපාළි

(16) 3. එකධම්මපාළි-තතියවග්ගවණ්ණනා

308. තතියස්ස පඨමෙ මිච්ඡාදිට්ඨිකොති අයාථාවදිට්ඨිකො. විපරීතදස්සනොති තායෙව මිච්ඡාදිට්ඨියා විපරීතදස්සනො. සද්ධම්මා වුට්ඨාපෙත්වාති දසකුසලකම්මපථධම්මතො වුට්ඨාපෙත්වා. අසද්ධම්මෙ පතිට්ඨාපෙතීති දසඅකුසලකම්මපථසඞ්ඛාතෙ අසද්ධම්මෙ පතිට්ඨාපෙති. එකපුග්ගලොති චෙත්ථ ඡහි සත්ථාරෙහි සද්ධිං දෙවදත්තො ච අඤ්ඤෙ ච එවරූපා වෙදිතබ්බා.

309. දුතියෙ සම්මාදිට්ඨිකොති යාථාවදිට්ඨිකො. අවිපරීතදස්සනොති තායෙව සම්මාදිට්ඨියා අවිපරීතදස්සනො. අසද්ධම්මාති දසඅකුසලකම්මපථතො. සද්ධම්මෙති දසකුසලකම්මපථසඞ්ඛාතෙ සද්ධම්මෙ. එකපුග්ගලොති චෙත්ථ අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ චක්කවත්තී රාජා සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තොති එවමාදයො ලබ්භන්ති, උප්පන්නෙ බුද්ධෙ බුද්ධො චෙව බුද්ධසාවකා ච.

310. තතියෙ මිච්ඡාදිට්ඨිපරමානීති මිච්ඡාදිට්ඨි පරමා එතෙසන්ති මිච්ඡාදිට්ඨිපරමානි. පඤ්ච හි ආනන්තරියකම්මානි මහාසාවජ්ජානි නාම, තෙහිපි මිච්ඡාදිට්ඨියෙව මහාසාවජ්ජතරාති අධිප්පායො. කස්මා? තෙසඤ්හි පරිච්ඡෙදො අත්ථි. චත්තාරි හි ආනන්තරියකම්මානි නිරයෙ නිබ්බත්තාපෙන්තීති වුත්තානි. සඞ්ඝභෙදකම්මම්පි නිරයෙ කප්පට්ඨිතිකමෙව හොති. එවමෙතෙසං පරිච්ඡෙදො අත්ථි, කොටි පඤ්ඤායති. නියතමිච්ඡාදිට්ඨියා පන පරිච්ඡෙදො නත්ථි. සා හි වට්ටස්ස මූලං, තාය සමන්නාගතස්ස භවතො වුට්ඨානං නත්ථි. යෙ තස්ස සොතබ්බං මඤ්ඤන්ති, තෙපි විප්පටිපාදෙති. තාය ච සමන්නාගතස්ස නෙව සග්ගො අත්ථි න මග්ගො. කප්පවිනාසෙ මහාජනෙ බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තෙපි නියතමිච්ඡාදිට්ඨිකො තත්ථ අනිබ්බත්තිත්වා පිට්ඨිචක්කවාළෙ නිබ්බත්තති. කිං පන පිට්ඨිචක්කවාළං න ඣායතීති? ඣායති, තස්මිං ඣායමානෙපි එස ආකාසෙ එකස්මිං ඔකාසෙ පච්චතියෙවාති වදන්ති.

311. චතුත්ථෙ මක්ඛලීති ‘‘මා ඛලී’’ති වචනං උපාදාය එවංලද්ධනාමො තිත්ථකරො. නදීමුඛෙති ද්වින්නං නදීනං සමාගතට්ඨානෙ. දෙසනාමත්තමෙවෙතං, ද්වින්නං කන්දරානං, ද්වින්නං උදකානං, සමුද්දස්ස ච, ලොණියා ච, සමුද්දස්ස ච නදියා චාති එතෙසම්පි යස්ස කස්සචි සමාගතට්ඨානං, අඤ්ඤම්පි තථාරූපං උදකං. ඛිපන්ති කුමිනං. උඩ්ඩෙය්‍යාති ඔඩ්ඩෙය්‍ය. මනුස්සා හි නළෙහි වා උච්ඡූහි වා වෙළූහි වා පලාසන්තිසලාකාය වා එකං ද්වෙ තයො වා කුම්භෙ ගණ්හනප්පමාණකුමිනං කත්වා මුඛවට්ටියා යොත්තෙන බන්ධිත්වා නදීමුඛං නෙත්වා ද්වීසු පස්සෙසු ඛාණුකෙ කොට්ටෙත්වා යොත්තෙහි තත්ථ බන්ධන්ති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. තස්මිඤ්හි පවිට්ඨස්ස ඛුද්දකස්ස මච්ඡස්සාපි මොක්ඛො නත්ථි. අනයායාති අවඩ්ඪියා. බ්‍යාසනායාති විනාසාය. මක්ඛලි මොඝපුරිසොති අයං මක්ඛලි ගොසාලො තුච්ඡපුරිසො. මනුස්සඛිප්පං මඤ්ඤෙ ලොකෙ උප්පන්නොති මහාජනස්ස සග්ගමොක්ඛගමනමග්ගෙ තත්ථ ගමනනිවාරණත්ථං මනුස්සකුමිනං විය ලොකෙ උප්පන්නො.

312. පඤ්චමාදීසු දුරක්ඛාතෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මවිනයෙති දුරක්ඛාතධම්මවිනයො නාම බාහිරකසාසනං. තත්ථ හි සත්ථාපි අසබ්බඤ්ඤූ හොති, ධම්මොපි දුරක්ඛාතො, ගණොපි දුප්පටිපන්නො. යො ච සමාදපෙතීති යො ආචරියපුග්ගලො සමාදපෙති. යඤ්ච සමාදපෙතීති යං අන්තෙවාසිකං සමාදපෙති. යො ච සමාදපිතො තථත්තාය පටිපජ්ජතීති යො අන්තෙවාසිකො ආචරියෙන සමාදපිතො තස්ස වචනං කරොන්තො තථාභාවාය පටිපජ්ජති. බහුං අපුඤ්ඤං පසවන්තීති සමාදපකො හි පාණාතිපාතාදීසු ජඞ්ඝසතං සමාදපෙන්තො තෙසං සබ්බෙසම්පි අකුසලෙන සමකමෙව අකුසලං පාපුණාති. තෙනාහ – ‘‘සබ්බෙ තෙ බහුං අපුඤ්ඤං පසවන්තී’’ති.

313. ස්වාක්ඛාතෙති සුට්ඨු අක්ඛාතෙ සුදෙසිතෙ. එවරූපෙ හි ධම්මවිනයෙ සත්ථා ච සබ්බඤ්ඤූ හොති, ධම්මො ච ස්වාක්ඛාතො, ගණො ච සුප්පටිපන්නො. සබ්බෙ තෙ බහුං පුඤ්ඤං පසවන්තීති සමාදපකො හි භික්ඛූ පිණ්ඩාය පවිට්ඨෙ දිස්වා යාගුභත්තාදීනි සමාදපෙන්තො සබ්බෙසම්පි දායකානං කුසලෙන සමකං කුසලං පාපුණාති. තෙන වුත්තං – ‘‘බහුං පුඤ්ඤං පසවන්තී’’ති.

314. දායකෙන මත්තා ජානිතබ්බාති දායකපුග්ගලෙන පමාණං ජානිතබ්බං, පමාණෙන දාතබ්බං, පූරෙත්වා අතිරෙකං න දාතබ්බං. න දාතබ්බන්ති හි අවත්වා පමාණවසෙන ථොකං දාතබ්බන්ති වුත්තං. කස්මා? පූරෙත්වා අතිරෙකෙ දින්නෙපි හි අතිරෙකා මනුස්සසම්පත්ති වා දිබ්බසම්පත්ති වා නිබ්බානසම්පත්ති වා නත්ථි. නො පටිග්ගාහකෙනාති පටිග්ගාහකස්ස පන මත්තං ජානිත්වා පටිග්ගහණකිච්චං නාම නත්ථි. කස්මා? තස්ස හි මත්තං ඤත්වා පූරෙතබ්බා මත්තපටිග්ගහණමූලිකා අප්පිච්ඡපටිපදා නාම නත්ථි. යත්තකං පන ලභති, තත්තකං ගහෙතබ්බං. අතිරෙකග්ගහණමූලං හිස්ස පුත්තදාරභරණං භවිස්සති.

315. පටිග්ගාහකෙන මත්තා ජානිතබ්බාති පටිග්ගාහකපුග්ගලෙන පමාණං ජානිතබ්බං. කථං? තෙන හි දායකස්ස වසො වෙදිතබ්බො, දෙය්‍යධම්මස්ස වසො වෙදිතබ්බො, අත්තනො ථාමො වෙදිතබ්බො. යදි හි දෙය්‍යධම්මො බහු හොති, දායකො අප්පං දාතුකාමො, දායකස්ස වසෙන අප්පං ගණ්හිතබ්බං. දෙය්‍යධම්මො අප්පො, දායකො බහුං දාතුකාමො, දෙය්‍යධම්මස්ස වසෙන අප්පං ගණ්හිතබ්බං. දෙය්‍යධම්මොපි බහු, දායකොපි බහුං දාතුකාමො, අත්තනො ථාමං ඤත්වා පමාණෙනෙව ගණ්හිතබ්බං. එවං මත්තං ඤත්වා පටිග්ගණ්හන්තො හි අප්පිච්ඡපටිපදං පූරෙති. අනුප්පන්නස්ස ලාභො උප්පජ්ජති, උප්පන්නො ලාභො ථාවරොව හොති. අප්පසන්නා පසීදන්ති, පසන්නාපි භිය්‍යො පසාදමාපජ්ජන්ති, මහාජනස්ස චක්ඛුභූතො හොති, සාසනං චිරට්ඨිතිකං කරොති.

තත්‍රිමානි වත්ථූනි – රොහණජනපදෙ කිර කුටිම්බියවිහාරෙ එකො දහරො දුබ්භික්ඛසමයෙ තස්මිං ගාමෙ එකස්ස කම්මකාරස්ස ගෙහෙ භුඤ්ජනත්ථාය කටච්ඡුභත්තං ගහෙත්වා ගමනත්ථාය ච කටච්ඡුභත්තමෙව ලභති. සො එකදිවසං තස්මිං ගෙහෙ එකං ආගන්තුකං දිස්වා එකමෙව කටච්ඡුභත්තං ගණ්හි. අථස්ස ‘‘කෙන කාරණෙනා’’ති වුත්තෙ තමත්ථං වත්වා සො කුලපුත්තො පසීදිත්වා ‘‘අම්හාකං කුලූපකභදන්තො එවරූපො නාමා’’ති රාජද්වාරෙ මිත්තාමච්චානං කථෙසි. තෙ සබ්බෙපි තස්ස අප්පිච්ඡගුණෙ පසන්නා එකදිවසෙනෙව සට්ඨි ධුරභත්තානි ඨපෙසුං. එවං අප්පිච්ඡො අනුප්පන්නලාභං උප්පාදෙති.

සද්ධාතිස්සමහාරාජාපි චූළුපට්ඨාකං තිස්සාමච්චං වීමංසිත්වා තෙන එකං තිත්තිරං පචාපෙත්වා ආහරාපෙසි. අථ පරිභොගසමයෙ ‘‘අග්ගං දත්වා පරිභුඤ්ජිස්සාමී’’ති අට්ඨකසාලපරිවෙණෙ මහාථෙරස්ස භණ්ඩග්ගාහසාමණෙරස්ස තිත්තිරමංසං දෙන්තො තස්මිං ථොකංයෙව පටිග්ගණ්හන්තෙ තස්ස අප්පිච්ඡගුණෙ පසීදිත්වා ‘‘පසන්නොස්මි, තාත, අට්ඨ තෙ ධුරභත්තානි දෙමී’’ති ආහ. මහාරාජ, උපජ්ඣායස්ස දෙමීති. අපරානිපි අට්ඨ දෙමීති. තානි අම්හාකං ආචරියස්ස දෙමීති. අපරානිපි අට්ඨ දම්මීති. තානි සමානුපජ්ඣායානං දම්මීති. අපරානිපි අට්ඨ දම්මීති. තානි භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දම්මීති. අපරානිපි අට්ඨ දම්මීති. සාමණෙරො අධිවාසෙසි. එවමස්ස උප්පන්නො ලාභො ථාවරො හොති.

අප්පසන්නා පසීදන්තීති එත්ථපි – දීඝබ්‍රාහ්මණො කිර බ්‍රාහ්මණෙ භොජෙන්තො පඤ්ච පඤ්ච භත්තසරකානි දත්වා සන්තප්පෙතුං නාසක්ඛි. අථෙකදිවසං ‘‘සමණා කිර නාම අප්පිච්ඡා’’ති කථං සුත්වා වීමංසනත්ථාය භත්තං ගාහාපෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස භත්තකිච්චකරණවෙලාය විහාරං ගන්ත්වා තිංසමත්තෙ භික්ඛූ භොජනසාලායං භුඤ්ජන්තෙ දිස්වා එකං භත්තසරකං ගහෙත්වා සඞ්ඝත්ථෙරස්ස සන්තිකං අගමාසි. ථෙරො අඞ්ගුලිං චාලෙත්වා ථොකමෙව අග්ගහෙසි. එතෙනෙව නියාමෙන එකං භත්තසරකං සබ්බෙසං සම්පාපුණි. තතො බ්‍රාහ්මණො ‘‘සච්චොයෙව එතෙසං සමණානං ගුණො’’ති අප්පිච්ඡතාය පසන්නො සහස්සං විස්සජ්ජෙත්වා තස්මිංයෙව විහාරෙ චෙතියං කාරෙසි. එවං අප්පසන්නා පසීදන්ති.

පසන්නා භිය්‍යො පසීදන්තීති එත්ථ වත්ථුනා කිච්චං නත්ථි. පසන්නානඤ්හි අප්පිච්ඡං දිස්වා පසාදො භිය්‍යො වඩ්ඪතියෙව.

මජ්ඣන්තිකතිස්සත්ථෙරසදිසෙ පන අප්පිච්ඡෙ දිස්වා මහාජනො අප්පිච්ඡො භවිතුං මඤ්ඤතීති අප්පිච්ඡො මහාජනස්ස චක්ඛුභූතො නාම හොති.

‘‘අප්පිච්ඡතා, භික්ඛවෙ, සද්ධම්මස්ස ඨිතියා අසම්මොසාය අනන්තරධානාය සංවත්තතී’’ති (අ. නි. 1.116-129) වචනතො පන අප්පිච්ඡො සාසනං චිරට්ඨිතිකං කරොති නාම.

නො දායකෙනාති ස්වාක්ඛාතෙ ධම්මවිනයෙ පන දායකස්ස පමාණං ඤත්වා දාතබ්බකිච්චං නාම නත්ථි. යත්තකො දෙය්‍යධම්මො අත්ථි, තත්තකං අවත්ථරිත්වා දාතුං වට්ටති. අවත්ථරිත්වා දින්නකාරණා හි එස මනුස්සසම්පත්තිං, දිබ්බසම්පත්තිං, නිබ්බානසම්පත්තිඤ්ච අවත්ථරිත්වා උත්තරුත්තරි පණීතපණීතමෙව ලභති.

316. යො ආරද්ධවීරියො, සො දුක්ඛං විහරතීති පඤ්චාතපතප්පනමරුප්පපාතපතනාදිච්චානුපරිවත්තන-උක්කුටිකප්පධානාදීනි අනුයුඤ්ජන්තො දිට්ඨෙ චෙව ධම්මෙ දුක්ඛං විහරති, තස්සෙව බාහිරසමයෙ සමාදින්නස්ස තපචරණස්ස විපාකෙන නිරයෙ උප්පජ්ජිත්වා සම්පරායෙපි දුක්ඛං විහරති.

317. යො කුසීතො, සො දුක්ඛං විහරතීති අයම්පි දිට්ඨෙ ධම්මෙ චෙව සම්පරායෙ ච දුක්ඛං විහරති. කථං? යස්ස හි පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය යොනිසො මනසිකාරො නත්ථි, බුද්ධවචනං න උග්ගණ්හාති, ආචරියුපජ්ඣායවත්තං න කරොති, චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණවත්තං න කරොති. ජනස්ස පන සද්ධාදෙය්‍යං අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිත්වා දිවසං සෙය්‍යසුඛං පස්සසුඛං අනුයුඤ්ජිත්වා පබුද්ධකාලෙ තයො විතක්කෙ විතක්කෙති. සො කතිපාහෙනෙව භික්ඛුභාවා චවති? එවං දිට්ඨධම්මෙ ච දුක්ඛං විහරති. පබ්බජිත්වා පන සමණධම්මස්ස සම්මා අකතත්තා ච –

‘‘කුසො යථා දුග්ගහිතො, හත්ථමෙවානුකන්තති;

සාමඤ්ඤං දුප්පරාමට්ඨං, නිරයායුපකඩ්ඪතී’’ති. (ධ. ප. 311) –

අපායස්මිංයෙව පටිසන්ධිං ගණ්හති. එවං සම්පරායෙපි දුක්ඛං විහරති.

318. යො කුසීතො, සො සුඛං විහරතීති කාලෙන කාලං වුත්තප්පකාරෙ තපචරණෙ කිඤ්චි කිඤ්චි තපචරණං කත්වා කාලෙන කාලං ඔදාතවත්ථවසනො මාලාගන්ධවිලෙපනධරො මධුරභොජනං භුඤ්ජන්තො මුදුකාසු සෙය්‍යාසු සයන්තො දිට්ඨෙ ධම්මෙ චෙව සුඛං විහරති සම්පරායෙ ච. සො හි තස්ස තපචරණස්ස ගාළ්හං අග්ගහිතත්තා නාතිබහුං නිරයෙ දුක්ඛං අනුභවති. තස්මා සම්පරායෙ සුඛං විහරති නාම.

319. යො ආරද්ධවීරියො, සො සුඛං විහරතීති ආරද්ධවීරියො හි පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය වත්තෙසු පරිපූරකාරී හොති, බුද්ධවචනං උග්ගණ්හාති, යොනිසො මනසිකාරෙ කම්මං කරොති. අථස්ස වත්තපූරණඤ්චෙව උග්ගහිතබුද්ධවචනඤ්ච සමණධම්මකිරියඤ්ච ආවජ්ජෙන්තස්ස චිත්තං පසීදති. එවං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සුඛං විහරති. දිට්ඨධම්මෙ පන අරහත්තං පාපුණිතුං අසක්කොන්තො නිබ්බත්තභවෙ ඛිප්පාභිඤ්ඤො හොතීති සම්පරායෙපි සුඛං විහරති නාම.

320. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, අප්පමත්තකොපි ගූථො දුග්ගන්ධො හොතීති ඉදං සුත්තං අට්ඨුප්පත්තියං වුත්තං. කතරඅට්ඨුප්පත්තියන්ති? නවකනිපාතෙ (අ. නි. 9.12) සත්තුප්පාදසුත්ත අට්ඨුප්පත්තියං. තථාගතො හි තං අත්ථං කථෙන්තො – ‘‘නව පුග්ගලා නිරයතො මුත්තා, තිරච්ඡානයොනිතො මුත්තා, පෙත්තිවිසයතො මුත්තා’’ති කථෙසි. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘සචෙ ඛො පන මෙ පුත්තා ඉමං ධම්මදෙසනං සුත්වා ඛීණනිරයම්හා ඛීණතිරච්ඡානයොනිකා ඛීණපෙත්තිවිසයා ඛීණාපායදුග්ගතිවිනිපාතාති මඤ්ඤමානා උපරිමග්ගඵලත්ථාය වායමිතුං න මඤ්ඤෙය්‍යුං, තෙසං සංවෙගං ජනෙස්සාමී’’ති සංවෙගජනනත්ථං ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ’’ති ඉමං සුත්තමාරභි. තත්ථ අප්පමත්තකොති ථොකමත්තකො පරිත්තප්පමාණො, අන්තමසො කුසග්ගෙනපි ගහෙත්වා උපසිඞ්ඝියමානො දුග්ගන්ධොව හොති. අප්පමත්තකම්පි භවං න වණ්ණෙමීති අප්පමත්තකම්පි කාලං භවෙ පටිසන්ධිං න වණ්ණයාමි. ඉදානිස්ස උපමං දස්සෙන්තො ආහ – අන්තමසො අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තම්පීති. සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන ද්වෙ අඞ්ගුලියො එකතො කත්වා පහරණමත්තම්පි කාලන්ති වුත්තං හොති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

තතියවග්ගවණ්ණනා.