(14) 4. චතුත්ථඑතදග්ගවග්ගො

ආනන්දත්ථෙරවත්ථු

219-223. චතුත්ථස්ස පඨමෙ බහුස්සුතානන්තිආදීසු අඤ්ඤෙපි ථෙරා බහුස්සුතා සතිමන්තා ගතිමන්තා ධිතිමන්තා උපට්ඨාකා ච අත්ථි. අයං පනායස්මා බුද්ධවචනං උග්ගණ්හන්තො දසබලස්ස සාසනෙ භණ්ඩාගාරිකපරියත්තියං ඨත්වා ගණ්හි. තස්මා බහුස්සුතානං අග්ගො නාම ජාතො. ඉමස්සෙව ච ථෙරස්ස බුද්ධවචනං ගහෙත්වා ධාරණකසති අඤ්ඤෙහි ථෙරෙහි බලවතරා අහොසි, තස්මා සතිමන්තානං අග්ගො නාම ජාතො. අයමෙව චායස්මා එකපදෙ ඨත්වා සට්ඨි පදසහස්සානි ගණ්හන්තො සත්ථාරා කථිතනියාමෙනෙව සබ්බපදානි ජානාති, තස්මා ගතිමන්තානං අග්ගො නාම ජාතො. තස්සෙව චායස්මතො බුද්ධවචනං උග්ගණ්හනවීරියං සජ්ඣායනවීරියඤ්ච ධාරණවීරියඤ්ච සත්ථු උපට්ඨානවීරියඤ්ච අඤ්ඤෙහි අසදිසං අහොසි, තස්මා ධිතිමන්තානං අග්ගො නාම ජාතො. තථාගතං උපට්ඨහන්තො චෙස න අඤ්ඤෙසං උපට්ඨාකභික්ඛූනං උපට්ඨානාකාරෙන උපට්ඨහි, අඤ්ඤෙ හි තථාගතං උපට්ඨහන්තා න චිරං උපට්ඨහිංසු, න ච බුද්ධානං මනං ගහෙත්වා උපට්ඨහිංසු. අයං ථෙරො පන උපට්ඨාකට්ඨානං ලද්ධදිවසතො පට්ඨාය ආරද්ධවීරියො හුත්වා තථාගතස්ස මනං ගහෙත්වා උපට්ඨහි. තස්මා උපට්ඨාකානං අග්ගො නාම ජාතො.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – ඉතො කිර සතසහස්සමත්ථකෙ කප්පෙ පදුමුත්තරො නාම සත්ථා ලොකෙ උප්පජ්ජි. තස්ස හංසවතී නාම නගරං අහොසි, නන්දො නාම රාජා පිතා, සුමෙධා නාම දෙවී මාතා, බොධිසත්තො උත්තරකුමාරො නාම අහොසි. සො පුත්තස්ස ජාතදිවසෙ මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛම්ම පබ්බජිත්වා පධානමනුයුත්තො අනුක්කමෙන සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා ‘‘අනෙකජාතිසංසාර’’න්ති උදානං උදානෙත්වා සත්තාහං බොධිපල්ලඞ්කෙ වීතිනාමෙත්වා ‘‘පථවියං ඨපෙස්සාමී’’ති පාදං අභිනීහරි. අථ පථවිං භින්දිත්වා හෙට්ඨා වුත්තප්පමාණං පදුමං උට්ඨාසි. තදුපාදාය භගවා පදුමුත්තරොතෙව පඤ්ඤායිත්ථ. තස්ස දෙවලො ච සුජාතො ච ද්වෙ අග්ගසාවකා අහෙසුං, අමිතා ච අසමා ච ද්වෙ අග්ගසාවිකා, සුමනො නාම උපට්ඨාකො. පදුමුත්තරො භගවා පිතු සඞ්ගහං කුරුමානො භික්ඛුසතසහස්සපරිවාරො හංසවතියා රාජධානියා වසති.

කනිට්ඨභාතා පනස්ස සුමනකුමාරො නාම. තස්ස රාජා හංසවතිතො වීසයොජනසතෙ භොගගාමං අදාසි. සො කදාචි කදාචි ආගන්ත්වා පිතරඤ්ච සත්ථාරඤ්ච පස්සති. අථෙකදිවසං පච්චන්තො කුපිතො සුමනො රඤ්ඤො පෙසෙසි. රාජා ‘‘ත්වං මයා තත්ථ කස්මා ඨපිතො’’ති පටිපෙසෙසි. සො චොරෙ වූපසමෙත්වා ‘‘උපසන්තො, දෙව, ජනපදො’’ති රඤ්ඤො පෙසෙසි. රාජා තුට්ඨො ‘‘සීඝං මම පුත්තො ආගච්ඡතූ’’ති ආහ. තස්ස සහස්සමත්තා අමච්චා හොන්ති. සො තෙහි සද්ධිං අන්තරාමග්ගෙ මන්තෙසි – ‘‘මය්හං පිතා තුට්ඨො සචෙ මෙ වරං දෙති, කිං ගණ්හාමී’’ති? අථ නං එකච්චෙ ‘‘හත්ථිං ගණ්හථ, අස්සං ගණ්හථ, ජනපදං ගණ්හථ, සත්ත රතනානි ගණ්හථා’’ති ආහංසු. අපරෙ ‘‘තුම්හෙ පථවිස්සරස්ස පුත්තා, න තුම්හාකං ධනං දුල්ලභං, ලද්ධම්පි චෙතං සබ්බං පහාය ගමනීයං, පුඤ්ඤමෙව එකං ආදාය ගමනීයං. තස්මා දෙවෙ වරං දදමානෙ තෙමාසං පදුමුත්තරභගවන්තං උපට්ඨාතුං වරං ගණ්හථා’’ති ආහංසු. සො ‘‘තුම්හෙ මය්හං කල්‍යාණමිත්තා, න මෙතං චිත්තං අත්ථි, තුම්හෙහි පන උප්පාදිතං, එවං කරිස්සාමී’’ති ගන්ත්වා පිතරං වන්දිත්වා පිතරා ආලිඞ්ගෙත්වා මත්ථකෙ චුම්බෙත්වා ‘‘වරං තෙ පුත්ත දෙමී’’ති වුත්තෙ ‘‘ඉච්ඡාමහං, මහාරාජ, භගවන්තං තෙමාසං චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහන්තො ජීවිතං අවඤ්ඣං කාතුං, ඉමං මෙ දෙව වරං දෙහී’’ති ආහ. න සක්කා, තාත, අඤ්ඤං වරෙහීති. දෙව, ඛත්තියානං නාම ද්වෙ කථා නත්ථි, එතදෙව මෙ වරං දෙහි, න මම අඤ්ඤෙන අත්ථොති. තාත, බුද්ධානං නාම චිත්තං දුජ්ජානං, සචෙ භගවා න ඉච්ඡිස්සති, මයා දින්නෙපි කිං භවිස්සතීති? ‘‘සාධු, දෙව, අහං භගවතො චිත්තං ජානිස්සාමී’’ති විහාරං ගතො.

තෙන ච සමයෙන භත්තකිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා භගවා ගන්ධකුටිං පවිට්ඨො හොති, සො මණ්ඩලමාළෙ සන්නිපතිතානං භික්ඛූනං සන්තිකං අගමාසි. තෙ නං ආහංසු – ‘‘රාජපුත්ත, කස්මා ආගතොසී’’ති? භගවන්තං දස්සනාය, දස්සෙථ මෙ භගවන්තන්ති. න මයං, රාජපුත්ත, ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සත්ථාරං දට්ඨුං ලභාමාති. කො පන, භන්තෙ, ලභතීති? සුමනත්ථෙරො නාම රාජපුත්තාති. සො ‘‘කුහිං, භන්තෙ, ථෙරො’’ති? ථෙරස්ස නිසින්නට්ඨානං පුච්ඡිත්වා ගන්ත්වා වන්දිත්වා ‘‘ඉච්ඡාමහං, භන්තෙ, භගවන්තං පස්සිතුං, දස්සෙථ මෙ භගවන්ත’’න්ති ආහ. ථෙරො පස්සන්තස්සෙව රාජකුමාරස්ස ආපොකසිණජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා මහාපථවිං උදකං අධිට්ඨාය පථවියං නිමුජ්ජිත්වා සත්ථු ගන්ධකුටියංයෙව පාතුරහොසි. අථ නං භගවා ‘‘සුමන කස්මා ආගතොසී’’ති ආහ. රාජපුත්තො, භන්තෙ, භගවන්තං දස්සනාය ආගතොති. තෙන හි භික්ඛු ආසනං පඤ්ඤාපෙහීති. පුන ථෙරො පස්සන්තස්සෙව රාජකුමාරස්ස බුද්ධාසනං ගහෙත්වා අන්තොගන්ධකුටියං නිමුජ්ජිත්වා බහිපරිවෙණෙ පාතුභවිත්වා පරිවෙණෙ ආසනං පඤ්ඤාපෙසි. රාජකුමාරො ඉමානි ද්වෙ අච්ඡරියාකාරානි දිස්වා ‘‘මහන්තො වතායං භික්ඛූ’’ති චින්තෙසි.

භගවාපි ගන්ධකුටිතො නික්ඛමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. රාජපුත්තො භගවන්තං වන්දිත්වා පටිසන්ථාරං අකාසි. ‘‘කදා ආගතොසි රාජපුත්තා’’ති වුත්තෙ, ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙසු ගන්ධකුටිං පවිට්ඨෙසු, භික්ඛූ පන ‘න මයං ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ භගවන්තං දට්ඨුං ලභාමා’ති මං ථෙරස්ස සන්තිකං පාහෙසුං. ථෙරො පන එකවචනෙනෙව දස්සෙති, ථෙරො, භන්තෙ, තුම්හාකං සාසනෙ වල්ලභො මඤ්ඤෙ’’ති. ආම රාජකුමාර, වල්ලභො එස භික්ඛු මය්හං සාසනෙති. භන්තෙ, බුද්ධානං සාසනෙ කිං කත්වා වල්ලභා හොන්තීති? දානං දත්වා සීලං සමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා කුමාරාති. භගවා අහං ථෙරො විය බුද්ධසාසනෙ වල්ලභො හොතුකාමො, ස්වෙ මය්හං භික්ඛං අධිවාසෙථාති. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන. රාජකුමාරො අත්තනො වසනට්ඨානං ගන්ත්වා සබ්බරත්තිං මහාසක්කාරං සජ්ජෙත්වා සත්ත දිවසානි ඛන්ධාවාරභත්තං නාම අදාසි.

සත්තමෙ දිවසෙ සත්ථාරං වන්දිත්වා, භන්තෙ, මයා පිතු සන්තිකා තෙමාසං අන්තොවස්සං තුම්හාකං පටිජග්ගනවරො ලද්ධො, තෙමාසං මෙ වස්සාවාසං අධිවාසෙථාති. භගවා ‘‘අත්ථි නු ඛො තත්ථ ගතෙන අත්ථො’’ති ඔලොකෙත්වා ‘‘අත්ථී’’ති දිස්වා ‘‘සුඤ්ඤාගාරෙ ඛො, රාජකුමාර, තථාගතා අභිරමන්තී’’ති ආහ. කුමාරො ‘‘අඤ්ඤාතං භගවා අඤ්ඤාතං සුගතා’’ති වත්වා ‘‘අහං, භන්තෙ, පුරිමතරං ගන්ත්වා විහාරං කාරෙමි, මයා පෙසිතෙ භික්ඛුසතසහස්සෙන සද්ධිං ආගච්ඡථා’’ති භගවන්තං පටිඤ්ඤං ගාහාපෙත්වා පිතු සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘දින්නා මෙ, දෙව, භගවතා පටිඤ්ඤා, මයා පහිතෙ භගවන්තං පෙසෙය්‍යථා’’ති වත්වා පිතරං වන්දිත්වා නික්ඛමිත්වා යොජනෙ යොජනෙ විහාරං කාරෙන්තො වීසයොජනසතං අද්ධානං ගතො. ගන්ත්වා ච අත්තනො නගරෙ විහාරට්ඨානං විචිනන්තො සොභනනාමස්ස කුටුම්බිකස්ස උය්‍යානං දිස්වා සතසහස්සෙන කිණිත්වා සතසහස්සං විස්සජ්ජෙත්වා විහාරං කාරෙසි. තත්ථ භගවතො ගන්ධකුටිං සෙසභික්ඛූනඤ්ච රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානත්ථාය කුටිලෙණමණ්ඩපෙ කාරෙත්වා පාකාරපරික්ඛෙපං ද්වාරකොට්ඨකඤ්ච නිට්ඨාපෙත්වා පිතු සන්තිකං පෙසෙසි – ‘‘නිට්ඨිතං මය්හං කිච්චං, සත්ථාරං පහිණථා’’ති.

රාජා භගවන්තං භොජෙත්වා ‘‘භගවා සුමනස්ස කිච්චං නිට්ඨිතං, තුම්හාකං ගමනං පච්චාසීසතී’’ති ආහ. භගවා භික්ඛුසතසහස්සපරිවුතො යොජනෙ යොජනෙ විහාරෙසු වසමානො අගමාසි. කුමාරො ‘‘සත්ථා ආගච්ඡතී’’ති සුත්වා යොජනං පච්චුග්ගන්ත්වා ගන්ධමාලාදීහි පූජයමානො විහාරං පවෙසෙත්වා –

‘‘සතසහස්සෙන මෙ කීතං, සතසහස්සෙන මාපිතං;

සොභනං නාම උය්‍යානං, පටිග්ගණ්හ මහාමුනී’’ති. –

විහාරං නිය්‍යාදෙසි. සො වස්සූපනායිකාදිවසෙ දානං දත්වා අත්තනො පුත්තදාරෙ ච අමච්චෙ ච පක්කොසාපෙත්වා ආහ – ‘‘සත්ථා අම්හාකං සන්තිකං දූරතොව ආගතො, බුද්ධා ච නාම ධම්මගරුකා න ආමිසචක්ඛුකා. තස්මා අහං ඉමං තෙමාසං ද්වෙ සාටකෙ නිවාසෙත්වා දස සීලානි සමාදියිත්වා ඉධෙව වසිස්සාමි, තුම්හෙ ඛීණාසවසතසහස්සස්ස ඉමිනාව නීහාරෙන තෙමාසං දානං දදෙය්‍යාථා’’ති.

සො සුමනත්ථෙරස්ස වසනට්ඨානසභාගෙයෙව ඨානෙ වසන්තො යං ථෙරො භගවතො වත්තං කරොති, තං සබ්බං දිස්වා ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ එකන්තවල්ලභො එස ථෙරො, එතස්සෙව මෙ ඨානන්තරං පත්ථෙතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා උපකට්ඨාය පවාරණාය ගාමං පවිසිත්වා සත්තාහං මහාදානං දත්වා සත්තමෙ දිවසෙ භික්ඛුසතසහස්සස්ස පාදමූලෙ තිචීවරං ඨපෙත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, යදෙතං මයා සත්තාහං ඛන්ධාවාරදානතො පට්ඨාය පුඤ්ඤං කතං, තං නෙව සක්කසම්පත්තිං, න මාරබ්‍රහ්මසම්පත්තිං පත්ථයන්තෙන, බුද්ධස්ස පන උපට්ඨාකභාවං පත්ථෙන්තෙන කතං. තස්මා අහම්පි භගවා අනාගතෙ සුමනත්ථෙරො විය එකස්ස බුද්ධස්ස උපට්ඨාකො හොමී’’ති පඤ්චපතිට්ඨිතෙන පතිට්ඨහිත්වා වන්දි. සත්ථා තස්ස අනන්තරායං දිස්වා බ්‍යාකරිත්වා පක්කාමි. කුමාරො තං සුත්වා ‘‘බුද්ධා ච නාම අද්වෙජ්ඣකථා හොන්තී’’ති දුතියදිවසෙ ගොතමබුද්ධස්ස පත්තචීවරං ගහෙත්වා පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො ගච්ඡන්තො විය අහොසි.

සො තස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ වස්සසතසහස්සං දානං දත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තිත්වා කස්සපබුද්ධකාලෙ පිණ්ඩාය චරතො ථෙරස්ස පත්තග්ගහණත්ථං උත්තරිසාටකං දත්වා පූජං අකාසි. පුන සග්ගෙ නිබ්බත්තිත්වා තතො චුතො බාරාණසිරාජා හුත්වා උපරිපාසාදවරගතො ගන්ධමාදනතො ආකාසෙන ආගච්ඡන්තෙ අට්ඨ පච්චෙකබුද්ධෙ දිස්වා නිමන්තාපෙත්වා භොජෙත්වා අත්තනො මඞ්ගලඋය්‍යානෙ තෙසං අට්ඨ පණ්ණසාලායො කාරෙත්වා තෙසං නිසීදනත්ථාය අත්තනො නිවෙසනෙ අට්ඨ සබ්බරතනමයානි පීඨානි චෙව මණිආධාරකෙ ච පටියාදෙත්වා දස වස්සසහස්සානි උපට්ඨානං අකාසි. එතානි පාකටට්ඨානානි.

කප්පසතසහස්සං පන දානං දදමානොව අම්හාකං බොධිසත්තෙන සද්ධිං තුසිතපුරෙ නිබ්බත්තිත්වා තතො චුතො අමිතොදනසක්කස්ස ගෙහෙ නිබ්බත්ති. අථස්ස සබ්බෙව ඤාතකෙ ආනන්දිතෙ පමුදිතෙ කරොන්තො ජාතොති ආනන්දොත්වෙව නාමං අකංසු. සො අනුපුබ්බෙන කතාභිනික්ඛමනෙ සම්මාසම්බොධිං පත්වා පඨමගමනෙන කපිලවත්ථුං ආගන්ත්වා තතො නික්ඛන්තෙ භගවති භගවතො පරිවාරත්ථං රාජකුමාරෙසු පබ්බජන්තෙසු භද්දියාදීහි සද්ධිං නික්ඛමිත්වා භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා නචිරස්සෙව ආයස්මතො පුණ්ණස්ස මන්තාණිපුත්තස්ස සන්තිකෙ ධම්මකථං සුත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි.

තෙන ඛො පන සමයෙන භගවතො පඨමබොධියං වීසති වස්සානි අනිබද්ධා උපට්ඨාකා අහෙසුං. එකදා නාගසමාලො පත්තචීවරං ගහෙත්වා විචරි එකදා නාගිතො, එකදා උපවානො, එකදා සුනක්ඛත්තො, එකදා චුන්දො සමණුද්දෙසො, එකදා සාගතො, එකදා රාධො, එකදා මෙඝියො. තත්ථ එකදා භගවා නාගසමාලත්ථෙරෙන සද්ධිං අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො ද්වෙධාපථං පත්තො. ථෙරො මග්ගා ඔක්කම්ම ‘‘භගවා අහං ඉමිනා මග්ගෙන ගච්ඡාමී’’ති ආහ. අථ නං භගවා ‘‘එහි භික්ඛු, ඉමිනා මග්ගෙන ගච්ඡාමා’’ති ආහ. සො ‘‘හන්ද භගවා තුම්හාකං පත්තචීවරං ගණ්හථ, අහං ඉමිනා මග්ගෙන ගච්ඡාමී’’ති වත්වා පත්තචීවරං භූමියං ඨපෙතුං ආරද්ධො. අථ නං භගවා ‘‘ආහර භික්ඛූ’’ති වත්වා පත්තචීවරං ගහෙත්වා ගතො. තස්සපි භික්ඛුනො ඉතරෙන මග්ගෙන ගච්ඡතො චොරා පත්තචීවරඤ්චෙව හරිංසු, සීසඤ්ච භින්දිංසු. සො ‘‘භගවා ඉදානි මෙ පටිසරණං, න අඤ්ඤො’’ති චින්තෙත්වා ලොහිතෙන ගලන්තෙන භගවතො සන්තිකං ආගමි. ‘‘කිමිදං භික්ඛූ’’ති ච වුත්තෙ තං පවත්තිං ආරොචෙසි. අථ නං භගවා ‘‘මා චින්තෙයි භික්ඛු, එතස්ස කාරණායෙව තං නිවාරයිම්හා’’ති වත්වා සමස්සාසෙසි.

එකදා පන භගවා මෙඝියත්ථෙරෙන සද්ධිං පාචීනවංසෙ මිගදායෙ ජන්තුගාමං අගමාසි. තත්‍රාපි මෙඝියො ජන්තුගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා නදීතීරෙ පාසාදිකං අම්බවනං දිස්වා ‘‘භගවා තුම්හාකං පත්තචීවරං ගණ්හථ, අහං තස්මිං අම්බවනෙ සමණධම්මං කරොමී’’ති වත්වා භගවතා තික්ඛත්තුං නිවාරියමානොපි ගන්ත්වා අකුසලවිතක්කෙහි අන්වාසත්තො පච්චාගන්ත්වා තං පවත්තිං ආරොචෙසි. තම්පි භගවා ‘‘ඉමමෙව තෙ කාරණං සල්ලක්ඛෙත්වා නිවාරයිම්හා’’ති වත්වා අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං අගමාසි. තත්ථ ගන්ධකුටිපරිවෙණෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නො භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘භික්ඛවෙ, ඉදානිම්හි මහල්ලකො, ‘එකච්චෙ භික්ඛූ ඉමිනා මග්ගෙන ගච්ඡාමා’ති වුත්තෙ අඤ්ඤෙන ගච්ඡන්ති, එකච්චෙ මය්හං පත්තචීවරං භූමියං නික්ඛිපන්ති, මය්හං නිබද්ධුපට්ඨාකං එකං භික්ඛුං ජානාථා’’ති. භික්ඛූනං ධම්මසංවෙගො උදපාදි. අථායස්මා සාරිපුත්තො උට්ඨායාසනා භගවන්තං වන්දිත්වා ‘‘අහං, භන්තෙ, තුම්හෙයෙව පත්ථයමානො සතසහස්සකප්පාධිකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං පාරමියො පූරයිං, නනු මාදිසො මහාපඤ්ඤො උපට්ඨාකො නාම වට්ටති, අහං උපට්ඨහිස්සාමී’’ති ආහ. තං භගවා ‘‘අලං, සාරිපුත්ත, යස්සං දිසායං ත්වං විහරසි, අසුඤ්ඤා වෙ සා දිසා, තව හි ඔවාදො බුද්ධානං ඔවාදසදිසො, තෙන මෙ තයා උපට්ඨාකකිච්චං අත්ථී’’ති පටික්ඛිපි. එතෙනෙව උපායෙන මහාමොග්ගල්ලානං ආදිං කත්වා අසීති මහාසාවකා උට්ඨහිංසු. තෙ සබ්බෙ භගවා පටික්ඛිපි.

ආනන්දත්ථෙරො පන තුණ්හීයෙව නිසීදි. අථ නං භික්ඛූ ආහංසු – ‘‘ආවුසො ආනන්ද, භික්ඛුසඞ්ඝො උපට්ඨාකට්ඨානං යාචති, ත්වම්පි යාචාහී’’ති. යාචිත්වා ලද්ධට්ඨානං නාම, ආවුසො, කීදිසං හොති, කිං මං සත්ථා න පස්සති? සචෙ සත්ථා රොචිස්සති, ‘‘ආනන්දො මං උපට්ඨහතූ’’ති වක්ඛතීති. අථ භගවා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ආනන්දො අඤ්ඤෙහි උස්සාහෙතබ්බො, සයමෙව ජානිත්වා මං උපට්ඨහිස්සතී’’ති ආහ. තතො භික්ඛූ ‘‘උට්ඨෙහි, ආවුසො ආනන්ද, උට්ඨෙහි, ආවුසො ආනන්ද, දසබලං උපට්ඨාකට්ඨානං යාචාහී’’ති ආහංසු. ථෙරො උට්ඨහිත්වා චත්තාරො පටික්ඛෙපා චතස්සො ච ආයාචනාති අට්ඨ වරෙ යාචි.

චත්තාරො පටික්ඛෙපා නාම – ‘‘සචෙ මෙ, භන්තෙ, භගවා අත්තනා ලද්ධං පණීතං චීවරං න දස්සති, පිණ්ඩපාතං න දස්සති, එකගන්ධකුටියං වසිතුං න දස්සති, නිමන්තනං ගහෙත්වා න ගමිස්සති, එවාහං භගවන්තං උපට්ඨහිස්සාමී’’ති වත්වා ‘‘කං පනෙත්ථ, ආනන්ද, ආදීනවං අද්දසා’’ති වුත්තෙ ආහ – ‘‘සචාහං, භන්තෙ, ඉමානි වත්ථූනි ලභිස්සාමි, භවිස්සන්ති වත්තාරො ‘ආනන්දො දසබලෙන ලද්ධං පණීතං චීවරං පරිභුඤ්ජති, පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජති, එකගන්ධකුටියං වසති, එකතො නිමන්තනං ගච්ඡති. එතං ලාභං ලභන්තො තථාගතං උපට්ඨාති, කො එවං උපට්ඨහතො භාරො’’’ති? ඉමෙ චත්තාරො පටික්ඛෙපෙ යාචි.

චතස්සො ආයාචනා නාම – ‘‘සචෙ, භන්තෙ, භගවා මයා ගහිතනිමන්තනං ගමිස්සති, සචාහං තිරොරට්ඨා තිරොජනපදා භගවන්තං දට්ඨුං ආගතං පරිසං ආගතක්ඛණෙයෙව භගවන්තං දස්සෙතුං ලච්ඡාමි, යදා මෙ කඞ්ඛා උප්පජ්ජති, තස්මිංයෙව ඛණෙ භගවන්තං උපසඞ්කමිතුං ලච්ඡාමි, තථා යං භගවා මය්හං පරම්මුඛෙ ධම්මං දෙසෙති, තං ආගන්ත්වා මය්හං කථෙස්සති, එවාහං භගවන්තං උපට්ඨහිස්සාමී’’ති වත්වා ‘‘කං පනෙත්ථ, ආනන්ද, ආනිසංසං පස්සසී’’ති වුත්තෙ ආහ – ‘‘ඉධ, භන්තෙ, සද්ධා කුලපුත්තා භගවතො ඔකාසං අලභන්තා මං එවං වදන්ති ‘ස්වෙ, භන්තෙ ආනන්ද, භගවතා සද්ධිං අම්හාකං ඝරෙ භික්ඛං ගණ්හෙය්‍යාථා’ති. සචෙ භගවා තත්ථ න ගමිස්සති, ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙයෙව පරිසං දස්සෙතුං, කඞ්ඛඤ්ච විනොදෙතුං ඔකාසං න ලච්ඡාමි, භවිස්සන්ති වත්තාරො ‘කිං ආනන්දො දසබලං උපට්ඨාති. එත්තකම්පිස්ස භගවා අනුග්ගහං න කරොතී’ති. භගවතො ච පරම්මුඛා මං පුච්ඡිස්සන්ති ‘අයං, ආවුසො ආනන්ද, ගාථා, ඉදං සුත්තං, ඉදං ජාතකං කත්ථ දෙසිත’න්ති. සචාහං තං න සම්පාදයිස්සාමි, භවිස්සන්ති වත්තාරො – ‘එත්තකම්පි, ආවුසො, න ජානාසි, කස්මා ත්වං ඡායා විය භගවන්තං අවිජහන්තො දීඝරත්තං විචරසී’ති. තෙනාහං පරම්මුඛා දෙසිතස්සපි ධම්මස්ස පුන කථනං ඉච්ඡාමී’’ති. ඉමා චතස්සො ආයාචනා යාචි. භගවාපිස්ස අදාසි.

එවං ඉමෙ අට්ඨ වරෙ ගහෙත්වා නිබද්ධුපට්ඨාකො අහොසි. තස්සෙව ඨානන්තරස්ස අත්ථාය කප්පසතසහස්සං පූරිතානං පාරමීනං ඵලං පාපුණි. සො උපට්ඨාකට්ඨානං ලද්ධදිවසතො පට්ඨාය දසබලස්ස දුවිධෙන උදකෙන තිවිධෙන දන්තකට්ඨෙන හත්ථපාදපරිකම්මෙන පිට්ඨිපරිකම්මෙන ගන්ධකුටිපරිවෙණං සම්මජ්ජනෙනාති එවමාදීහි කිච්චෙහි උපට්ඨහන්තො ‘‘ඉමාය නාම වෙලාය සත්ථු ඉමං නාම ලද්ධුං වට්ටති, ඉදං නාම කාතුං වට්ටතී’’ති දිවසභාගං සන්තිකාවචරො හුත්වා රත්තිභාගසමනන්තරෙ දණ්ඩදීපිකං ගහෙත්වා එකරත්තිං ගන්ධකුටිපරිවෙණං නව වාරෙ අනුපරියායති. එවඤ්හිස්ස අහොසි – ‘‘සචෙ මෙ ථිනමිද්ධං ඔක්කමෙය්‍ය, දසබලෙ පක්කොසන්තෙ පටිවචනං දාතුං න සක්කුණෙය්‍ය’’න්ති. තස්මා සබ්බරත්තිං දණ්ඩදීපිකං හත්ථෙන න මුඤ්චති. ඉදමෙත්තකං වත්ථු. අපරභාගෙ පන සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අනෙකපරියායෙන ධම්මභණ්ඩාගාරිකආනන්දත්ථෙරස්ස වණ්ණං කථෙත්වා ථෙරං ඉමස්මිං සාසනෙ බහුස්සුතානං සතිමන්තානං ගතිමන්තානං ධිතිමන්තානං උපට්ඨාකානඤ්ච භික්ඛූනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

උරුවෙලකස්සපත්ථෙරවත්ථු

224. දුතියෙ මහාපරිසානන්ති මහාපරිවාරානං උරුවෙලකස්සපො අග්ගොති දස්සෙති. අඤ්ඤෙසඤ්හි ථෙරානං කඤ්චි කාලං පරිවාරො මහා හොති කඤ්චි කාලං අප්පො, ඉමස්ස පන ථෙරස්ස ද්වීහි භාතිකෙහි සද්ධිං එකං සමණසහස්සං නිබද්ධපරිවාරොව අහොසි. තෙසු එකෙකස්මිං එකෙකං පබ්බාජෙන්තෙ ද්වෙ සමණසහස්සානි හොන්ති, ද්වෙ ද්වෙ පබ්බාජෙන්තෙ තීණි සහස්සානි හොන්ති. තස්මා සො මහාපරිවාරානං අග්ගො නාම ජාතො. කස්සපොති පනස්ස ගොත්තං. උරුවෙලායං පබ්බජිතත්තා උරුවෙලකස්සපොති පඤ්ඤායිත්ථ.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා වයප්පත්තො සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං මහාපරිසානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා ‘‘මයාපි අනාගතෙ එවරූපෙන භවිතුං වට්ටතී’’ති සත්තාහං බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා තිචීවරෙන අච්ඡාදෙත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා මහාපරිසානං අග්ගභාවත්ථං පත්ථනං අකාසි. සත්ථා අනන්තරායං දිස්වා අනාගතෙ ගොතමබුද්ධස්ස සාසනෙ මහාපරිසානං අග්ගො භවිස්සතී’’ති බ්‍යාකරිත්වා පක්කාමි.

සොපි කුලපුත්තො යාවජීවං කල්‍යාණකම්මං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉතො ද්වෙනවුතිකප්පමත්ථකෙ ඵුස්සබුද්ධස්ස වෙමාතිකකනිට්ඨභාතා හුත්වා නිබ්බත්තො, පිතා මහින්දරාජා නාම. අපරෙ පනස්ස ද්වෙ කනිට්ඨභාතරො අහෙසුං. එවං තෙ තයො භාතරො විසුං විසුං ඨානන්තරං ලභිංසු. තෙ හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව කුපිතං පච්චන්තං වූපසමෙත්වා පිතු සන්තිකා වරං ලභිත්වා ‘‘තෙමාසං දසබලං පටිජග්ගිස්සාමා’’ති වරං ගණ්හිංසු. අථ නෙසං එතදහොසි – ‘‘අම්හෙහි දසබලං පටිජග්ගන්තෙහි අනුච්ඡවිකං කාතුං වට්ටතී’’ති එකං අමච්චං උප්පාදකට්ඨානෙ ඨපෙත්වා එකං ආයවයජානනකං කත්වා එකං බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පරිවෙසකට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අත්තනා දස සීලානි සමාදාය තෙමාසං සික්ඛාපදානි රක්ඛිංසු. තෙ තයො අමච්චා හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ බිම්බිසාරවිසාඛරට්ඨපාලා ජාතා.

තෙ පන රාජකුමාරා වුත්ථවස්සෙ දසබලෙ සහත්ථා බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පච්චයපූජාය පූජෙත්වා යාවජීවං කල්‍යාණකම්මං කත්වා අම්හාකං දසබලස්ස නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව බ්‍රාහමණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා අත්තනො ගොත්තවසෙන තයොපි ජනා කස්සපා එව නාම ජාතා. තෙ වයප්පත්තා තයො වෙදෙ උග්ගණ්හිංසු. තෙසං ජෙට්ඨභාතිකස්ස පඤ්ච මාණවකසතානි පරිවාරො අහොසි, මජ්ඣිමස්ස තීණි, කනිට්ඨස්ස ද්වෙ. තෙ අත්තනො ගන්ථෙ සාරං ඔලොකෙන්තා දිට්ඨධම්මිකමෙව පස්සිංසු, න සම්පරායිකං. අථ නෙසං ජෙට්ඨභාතා අත්තනො පරිවාරෙන සද්ධිං උරුවෙලං ගන්ත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා උරුවෙලකස්සපො නාම ජාතො, මහාගඞ්ගානදීවඞ්කෙ පබ්බජිතො නදීකස්සපො නාම ජාතො, ගයාසීසෙ පබ්බජිතො ගයාකස්සපො නාම ජාතො.

එවං තෙසු ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා තත්ථ වසන්තෙසු බහූනං දිවසානං අච්චයෙන අම්හාකං බොධිසත්තො මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා පටිවිද්ධසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණො අනුක්කමෙන ධම්මචක්කං පවත්තෙත්වා පඤ්චවග්ගියෙ ථෙරෙ අරහත්තෙ පතිට්ඨාපෙත්වා යසදාරකප්පමුඛෙ පඤ්චපඤ්ඤාස සහායකෙපි විනෙත්වා සට්ඨි අරහන්තෙ ‘‘චරථ, භික්ඛවෙ, චාරික’’න්ති බහුජනහිතාය චාරිකං පෙසෙත්වා භද්දවග්ගියෙ විනෙත්වා උරුවෙලකස්සපස්ස හෙතුං දිස්වා ‘‘මයි ගතෙ තයො භාතිකා සපරිවාරා අරහත්තං පාපුණිස්සන්තී’’ති ඤත්වා එකකො අදුතියො උරුවෙලකස්සපස්ස වසනට්ඨානං ගන්ත්වා වසනත්ථාය අග්‍යාගාරං යාචිත්වා තත්ථ කතං නාගදමනං ආදිං කත්වා අඩ්ඪුඩ්ඪසහස්සෙහි පාටිහාරියෙහි උරුවෙලකස්සපං සපරිවාරං විනෙත්වා පබ්බාජෙසි. තස්ස පබ්බජිතභාවං ඤත්වා ඉතරෙපි ද්වෙ භාතරො සපරිවාරා ආගන්ත්වා පබ්බජිංසු, සබ්බෙපි එහිභික්ඛූ ඉද්ධිමයපත්තචීවරධරා අහෙසුං.

සත්ථා තං සමණසහස්සං ආදාය ගයාසීසං ගන්ත්වා පිට්ඨිපාසාණෙ නිසින්නො ‘‘කථංරූපා නු ඛො එතෙසං ධම්මදෙසනා සප්පායා’’ති ඔලොකෙන්තො ‘‘ඉමෙ අග්ගිං පරිචරන්තා විචරිංසු, ඉමෙසං තයො භවෙ ආදිත්තාගාරසදිසෙ කත්වා දස්සෙතුං වට්ටතී’’ති ආදිත්තපරියායසුත්තං (මහාව. 54) දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සබ්බෙව අරහත්තං පත්තා. සත්ථා තෙහි පරිවුතො පුබ්බෙ බිම්බිසාරරඤ්ඤො දින්නපටිඤ්ඤත්තා රාජගහනගරෙ ලට්ඨිවනුය්‍යානං අගමාසි. රාජා දසබලස්ස ආගතභාවං සුත්වා ද්වාදසනහුතෙහි බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙහි සද්ධිං සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. සත්ථා සබ්බාවන්තං පරිසං ඔලොකෙත්වා මහාජනං උරුවෙලකස්සපස්ස නිපච්චකාරං කරොන්තං දිස්වා ‘‘ඉමෙ මය්හං වා කස්සපස්ස වා මහන්තභාවං න ජානන්ති, සවිතක්කා ච නාම දෙසනං සම්පටිච්ඡිතුං න සක්කොන්තී’’ති චින්තෙත්වා, ‘‘කස්සප, තුය්හං උපට්ඨාකානං විතක්කං ඡින්දා’’ති ථෙරස්ස සඤ්ඤං අදාසි. ථෙරො සත්ථු වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා උට්ඨායාසනා සත්ථාරං පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා තාලප්පමාණං ආකාසං උප්පතිත්වා ඉද්ධිවිකුබ්බනං දස්සෙත්වා ‘‘සත්ථා මෙ, භන්තෙ, භගවා, සාවකොහමස්මි, සත්ථා මෙ, භන්තෙ, භගවා, සාවකොහමස්මී’’ති වත්වා ඔරුය්හ දසබලස්ස පාදෙ වන්දි. එතෙනුපායෙන සත්තමෙ වාරෙ සත්තතාලප්පමාණං ආකාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා පුන ආගන්ත්වා දසබලස්ස පාදෙ වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි.

තස්මිං කාලෙ මහාජනො ‘‘අයං ලොකෙ මහාසමණො’’ති සත්ථරි නිබ්බිතක්කො ජාතො, අථස්ස සත්ථා ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ රාජා එකාදසනහුතෙහි බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතො, එකනහුතං උපාසකත්තං පටිවෙදෙසි. තෙපි උරුවෙලකස්සපස්ස පරිවාරා සහස්සමත්තා භික්ඛූ අත්තනො ආසෙවනවසෙන චින්තෙසුං – ‘‘අම්හාකං පබ්බජිතකිච්චං මත්ථකං පත්තං, බහි ගන්ත්වා කිං කරිස්සාමා’’ති උරුවෙලකස්සපත්ථෙරංයෙව පරිවාරෙත්වා විචරිංසු. තෙසු එකෙකස්මිං එකෙකං නිස්සිතකං ගණ්හන්තෙ ද්වෙ සහස්සානි හොන්ති, ද්වෙ ද්වෙ ගණ්හන්තෙ තීණි සහස්සානි හොන්ති. තතො පට්ඨාය යත්තකා තෙසං නිස්සිතකා, තත්තකෙ කථෙතුං වට්ටතීති. ඉදමෙත්ථ වත්ථු. අපරභාගෙ පන සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ථෙරං මහාපරිසානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

කාළුදායිත්ථෙරවත්ථු

225. තතියෙ කුලප්පසාදකානන්ති කුලං පසාදෙන්තානං. අයං හි ථෙරො අදිට්ඨබුද්ධදස්සනංයෙව සුද්ධොදනමහාරාජස්ස නිවෙසනං පසාදෙසි, තස්මා කුලප්පසාදකානං අග්ගො නාම ජාතො.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං කුලප්පසාදකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො අම්හාකං බොධිසත්තස්ස මාතුකුච්ඡියං පටිසන්ධිග්ගහණදිවසෙ කපිලවත්ථුස්මිංයෙව අමච්චගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි. ජාතදිවසෙ බොධිසත්තෙන සද්ධිංයෙව ජාතොති තංදිවසංයෙව තං දුකූලචුම්බුටකෙ නිපජ්ජාපෙත්වා බොධිසත්තස්ස උපට්ඨානත්ථාය නයිංසු. බොධිසත්තෙන හි සද්ධිං බොධිරුක්ඛො රාහුලමාතා චතස්සො නිධිකුම්භියො ආරොහනියහත්ථී කණ්ඩකො ඡන්නො කාළුදායීති ඉමෙ සත්ත එකදිවසෙ ජාතත්තා සහජාතා නාම අහෙසුං. අථස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ සකලනගරස්ස උදග්ගචිත්තදිවසෙ ජාතොති උදායීත්වෙව නාමං අකංසු. ථොකං කාළධාතුකත්තා පන කාළුදායී නාම ජාතො. සො බොධිසත්තෙන සද්ධිං කුමාරකීළං කීළන්තො වුද්ධිං අගමාසි.

අපරභාගෙ බොධිසත්තො මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා අනුක්කමෙන සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො ලොකානුග්ගහං කරොන්තො රාජගහං උපනිස්සාය විහරති. තස්මිං සමයෙ සුද්ධොදනමහාරාජා ‘‘සිද්ධත්ථකුමාරො අභිසම්බොධිං පත්වා රාජගහං උපනිස්සාය වෙළුවනෙ විහරතී’’ති සුත්වා පුරිසසහස්සපරිවාරං එකං අමච්චං ‘‘පුත්තං මෙ ඉධ ආනෙහී’’ති පෙසෙසි. සො සට්ඨියොජනමග්ගං ගන්ත්වා දසබලස්ස චතුපරිසමජ්ඣෙ නිසීදිත්වා ධම්මදෙසනාවෙලාය විහාරං පාවිසි. සො ‘‘තිට්ඨතු තාව රඤ්ඤා පහිතසාසන’’න්ති පරිසපරියන්තෙ ඨිතො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා යථාඨිතොව සද්ධිං පුරිසසහස්සෙහි අරහත්තං පාපුණි. අථ නෙසං සත්ථා ‘‘එථ භික්ඛවො’’ති හත්ථං පසාරෙසි, සබ්බෙ තංඛණංයෙව ඉද්ධිමයපත්තචීවරධරා වස්සසට්ඨිකත්ථෙරා විය අහෙසුං. අරහත්තං පත්තකාලතො පට්ඨාය පන අරියා නාම මජ්ඣත්තාව හොන්තීති රඤ්ඤා පහිතසාසනං දසබලස්ස න කථෙසි. රාජා ‘‘නෙව ගතො ආගච්ඡති, න සාසනං සුය්‍යතී’’ති ‘‘එහි, තාත, ත්වං ගච්ඡා’’ති තෙනෙව නියාමෙන අඤ්ඤං අමච්චං පෙසෙසි. සොපි ගන්ත්වා පුරිමනයෙනෙව සද්ධිං පරිසාය අරහත්තං පත්වා තුණ්හී අහොසි. එවං නවහි අමච්චෙහි සද්ධිං නව පුරිසසහස්සානි පෙසෙසි. සබ්බෙ අත්තනො කිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා තුණ්හී අහෙසුං.

අථ රාජා චින්තෙසි – ‘‘එත්තකා ජනා මයි සිනෙහාභාවෙන දසබලස්ස ඉධාගමනත්ථාය න කිඤ්චි කථයිංසු, අඤ්ඤෙ ගන්ත්වාපි දසබලං ආනෙතුං න සක්ඛිස්සන්ති. මය්හං ඛො පන පුත්තො උදායී දසබලෙන සද්ධිං එකවයො සහපංසුකීළිකො, මයි චස්ස සිනෙහො අත්ථී’’ති කාළුදායිං පක්කොසාපෙත්වා, ‘‘තාත, පුරිසසහස්සපරිවාරො ගන්ත්වා දසබලං ආනෙහී’’ති ආහ. පඨමං ගතපුරිසා විය පබ්බජිතුං ලභන්තො ආනෙස්සාමි, දෙවාති. යංකිඤ්චි කත්වා මම පුත්තං දස්සෙහීති. ‘‘සාධු, දෙවා’’ති රඤ්ඤො සාසනං ආදාය රාජගහං ගන්ත්වා සත්ථු ධම්මදෙසනාවෙලාය පරිසපරියන්තෙ ඨිතො ධම්මං සුත්වා සපරිවාරො අරහත්තඵලං පත්වා එහිභික්ඛුභාවෙ පතිට්ඨාසි. තතො චින්තෙසි – ‘‘න තාව දසබලස්ස කුලනගරං ගන්තුං එස කාලො, වසන්තසමයෙ සුපුප්ඵිතෙසු වනසණ්ඩෙසු හරිතතිණසඤ්ඡන්නාය පථවියා එස කාලො භවිස්සතී’’ති කාලං පටිමානෙන්තො තස්ස කාලස්ස ආගතභාවං ඤත්වා –

‘‘නාතිසීතං නාතිඋණ්හං, නාතිදුබ්භික්ඛඡාතකං;

සද්දලා හරිතා භූමි, එස කාලො මහාමුනී’’ති. –

සට්ඨිමත්තාහි ගාථාහි දසබලස්ස කුලනගරං ගමනත්ථාය ගමනවණ්ණං වණ්ණෙසි. සත්ථා ‘‘උදායී ගමනවණ්ණං කථෙති, කපිලවත්ථුනගරං ගන්තුං එස කාලො’’ති වීසතිසහස්සභික්ඛුපරිවාරො අතුරිතගමනෙන චාරිකං නික්ඛමි.

උදායිත්ථෙරො සත්ථු නික්ඛන්තභාවං ඤත්වා ‘‘පිතු මහාරාජස්ස සඤ්ඤං දාතුං වට්ටතී’’ති වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා රඤ්ඤො නිවෙසනෙ පාතුරහොසි. සුද්ධොදනමහාරාජා ථෙරං දිස්වා තුට්ඨචිත්තො මහාරහෙ පල්ලඞ්කෙ නිසීදාපෙත්වා අත්තනො පටියාදිතස්ස නානග්ගරසභොජනස්ස පත්තං පූරෙත්වා අදාසි. ථෙරො උට්ඨාය ගමනාකප්පං දස්සෙසි. නිසීදිත්වාව භුඤ්ජ, තාතාති. සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා භුඤ්ජිස්සාමි, මහාරාජාති. කහං පන, තාත, සත්ථාති? වීසතිසහස්සභික්ඛුපරිවාරො තුම්හාකං දස්සනත්ථාය චාරිකං නික්ඛන්තො, මහාරාජාති. තුම්හෙ ඉමං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා යාව මම පුත්තො ඉමං නගරං සම්පාපුණාති, තාවස්ස ඉතොව පිණ්ඩපාතං හරථාති. ථෙරො භත්තකිච්චං කත්වා දසබලස්ස ආහරිතබ්බං භත්තං ගහෙත්වා ධම්මකථං කථෙත්වා දසබලස්ස අදස්සනෙනෙව සකලරාජනිවෙසනං සද්ධාපටිලාභං ලභාපෙත්වා සබ්බෙසං පස්සන්තානඤ්ඤෙව පත්තං ආකාසෙ විස්සජ්ජෙත්වා සයම්පි වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා පිණ්ඩපාතං ආදාය සත්ථු හත්ථෙ ඨපෙසි, සත්ථා තං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජි. ථෙරො සට්ඨියොජනමග්ගං යොජනපරමං ගච්ඡන්තස්ස සත්ථුනො දිවසෙ දිවසෙ රාජගෙහතො භත්තං ආහරිත්වා අදාසි. එවං වත්ථු වෙදිතබ්බං. අථ අපරභාගෙ සත්ථා ‘‘මය්හං පිතු මහාරාජස්ස සකලනිවෙසනං පසාදෙසී’’ති ථෙරං කුලප්පසාදකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

බාකුලත්ථෙරවත්ථු

226. චතුත්ථෙ අප්පාබාධානන්ති නිරාබාධානං. බාකුලොති ද්වීසු කුලෙසු වඩ්ඪිතත්තා එවංලද්ධනාමො ථෙරො.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයං කිර අතීතෙ ඉතො කප්පසතසහස්සාධිකෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යමත්ථකෙ අනොමදස්සිදසබලස්ස නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව බ්‍රාහ්මණකුලෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා වයං ආගම්ම උග්ගහිතවෙදො වෙදත්තයෙ සාරං අපස්සන්තො ‘‘සම්පරායිකත්ථං ගවෙසිස්සාමී’’ති පබ්බතපාදෙ ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා පඤ්චාභිඤ්ඤා-අට්ඨසමාපත්තිලාභී හුත්වා ඣානකීළිතාය වීතිනාමෙසි. තස්මිං සමයෙ අනොමදස්සී බොධිසත්තො සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා අරියගණපරිවුතො චාරිකං චරති. තාපසො ‘‘තීණි රතනානි උප්පන්නානී’’ති සුත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මං සුත්වා දෙසනාපරියොසානෙ සරණෙසු පතිට්ඨිතො, අත්තනො ඨානං පන විජහිතුං නාසක්ඛි. සො කාලෙන කාලං සත්ථු දස්සනාය චෙව ගච්ඡති, ධම්මඤ්ච සුණාති.

අථෙකස්මිං සමයෙ තථාගතස්ස උදරවාතො උප්පජ්ජි. තාපසො සත්ථු දස්සනත්ථාය ආගතො ‘‘සත්ථා ගිලානො’’ති සුත්වා ‘‘කො, භන්තෙ, ආබාධො’’ති. ‘‘උදරවාතො’’ති වුත්තෙ ‘‘අයං කාලො මය්හං පුඤ්ඤං කාතු’’න්ති පබ්බතපාදං ගන්ත්වා නානාවිධානි භෙසජ්ජානි සමොධානෙත්වා ‘‘ඉදං භෙසජ්ජං සත්ථු උපනෙථා’’ති උපට්ඨාකත්ථෙරස්ස අදාසි. සහ භෙසජ්ජස්ස උපයොගෙන උදරවාතො පටිප්පස්සම්භි. සො සත්ථු ඵාසුකකාලෙ ගන්ත්වා එවමාහ – ‘‘භන්තෙ, යදිදං මම භෙසජ්ජෙන තථාගතස්ස ඵාසුකං ජාතං, තස්ස මෙ නිස්සන්දෙන නිබ්බත්තනිබ්බත්තභවෙ ගද්දූහනමත්තම්පි සරීරෙ බ්‍යාධි නාම මා හොතූ’’ති. ඉදමස්ස තස්මිං අත්තභාවෙ කල්‍යාණකම්මං.

සො තතො චුතො බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා සත්ථාරං එකං භික්ඛුං අප්පාබාධානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවතායුකං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො විපස්සීදසබලස්ස නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව බන්ධුමතීනගරෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තො පුරිමනයෙනෙව ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා ඣානලාභී හුත්වා පබ්බතපාදෙ වසති.

විපස්සීබොධිසත්තොපි සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සපරිවාරො බන්ධුමතීනගරං උපනිස්සාය පිතු මහාරාජස්ස සඞ්ගහං කරොන්තො ඛෙමෙ මිගදායෙ විහරති. අථායං තාපසො දසබලස්ස ලොකෙ නිබ්බත්තභාවං ඤත්වා ආගන්ත්වා සත්ථු ධම්මකථං සුත්වා සරණෙසු පතිට්ඨාසි, අත්තනො පබ්බජ්ජං ජහිතුං නාසක්ඛි, කාලෙන කාලං පන සත්ථු උපට්ඨානං ගච්ඡති.

අථෙකස්මිං සමයෙ ඨපෙත්වා සත්ථාරඤ්චෙව ද්වෙ අග්ගසාවකෙ ච හිමවති පුප්ඵිතානං විසරුක්ඛානං වාතසම්ඵස්සෙන සෙසභික්ඛූනං මත්ථකරොගො නාම උදපාදි. තාපසො සත්ථු උපට්ඨානං ආගතො භික්ඛූ සසීසං පාරුපිත්වා නිපන්නෙ දිස්වා – ‘‘කිං, භන්තෙ, භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අඵාසුක’’න්ති පුච්ඡි. භික්ඛූනං තිණපුප්ඵකරොගො, ආවුසොති. තාපසො චින්තෙසි – ‘‘අයං කාලො මය්හං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස කායවෙය්‍යාවතිකකම්මං කත්වා පුඤ්ඤං නිබ්බත්තෙතු’’න්ති අත්තනො ආනුභාවෙන නානාවිධානි භෙසජ්ජානි සංකඩ්ඪිත්වා යොජෙත්වා අදාසි. සබ්බභික්ඛූනං රොගො තංඛණංයෙව වූපසන්තො.

සො යාවතායුකං ඨත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා එකනවුතිකප්පෙ දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො කස්සපබුද්ධකාලෙ බාරාණසියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො ඝරාවාසං වසන්තො ‘‘මය්හං වසනගෙහං දුබ්බලං, පච්චන්තං ගන්ත්වා දබ්බසම්භාරං ආහරිත්වා ගෙහං කරිස්සාමී’’ති වඩ්ඪකීහි සද්ධිං ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ එකං ජිණ්ණං මහාවිහාරං දිස්වා ‘‘තිට්ඨතු තාව මය්හං ගෙහකම්මං, න තං මයා සද්ධිං ගමිස්සති, යංකිඤ්චි කත්වා පන සද්ධිං ගමනකම්මමෙව පුරෙතරං කාතුං වට්ටතී’’ති තෙහෙව වඩ්ඪකීහි දබ්බසම්භාරං ගාහාපෙත්වා තස්මිං විහාරෙ උපොසථාගාරං කාරෙසි, භොජනසාලං අග්ගිසාලං දීඝචඞ්කමං ජන්තාඝරං කප්පියකුටිං වච්චකුටිං ආරොග්‍යසාලං කාරෙසි, යංකිඤ්චි භික්ඛුසඞ්ඝස්ස උපභොගපරිභොගං භෙසජ්ජං නාම සබ්බං පටියාදෙත්වා ඨපෙසි.

සො යාවජීවං කුසලං කත්වා එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො අම්හාකං දසබලස්ස නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව කොසම්බියං සෙට්ඨිගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි. තස්ස පටිසන්ධිග්ගහණදිවසතො පට්ඨාය තං සෙට්ඨිකුලං ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තං අහොසි. අථස්ස මාතා පුත්තං විජායිත්වා චින්තෙසි – ‘‘අයං දාරකො පුඤ්ඤවා කතාධිකාරො, යත්තකං කාලං අරොගො දීඝායුකො හුත්වා තිට්ඨති, තත්තකං අම්හාකං සම්පත්තිදායකො භවිස්සති. ජාතදිවසෙයෙව මහායමුනාය න්හාතදාරකා නිරොගා හොන්තී’’ති න්හාපනත්ථාය නං පෙසෙසි. ‘‘පඤ්චමෙ දිවසෙ සීසං න්හාපෙත්වා නදීකීළනත්ථාය නං පෙසෙසී’’ති මජ්ඣිමභාණකා. තත්ථ ධාතියා දාරකං නිමුජ්ජනුම්මුජ්ජනවසෙන කීළාපෙන්තියා එකො මච්ඡො දාරකං දිස්වා ‘‘භක්ඛො මෙ අය’’න්ති මඤ්ඤමානො මුඛං විවරිත්වා උපගතො. ධාතී දාරකං ඡඩ්ඩෙත්වා පලාතා, මච්ඡො තං ගිලි. පුඤ්ඤවා සත්තො දුක්ඛං න පාපුණි, සයනගබ්භං පවිසිත්වා නිපන්නො විය අහොසි. මච්ඡො දාරකස්ස තෙජෙන තත්තඵාලං ගිලිත්වා ඩය්හමානො විය වෙගෙන තිංසයොජනං ගන්ත්වා බාරාණසිනගරවාසිනො මච්ඡබන්ධස්ස ජාලං පාවිසි. මහාමච්ඡා නාම ජාලෙන බද්ධා මාරියමානාව මරන්ති, අයං පන දාරකස්ස තෙජෙන ජාලතො නීහටමත්තොව මතො. මච්ඡබන්ධා ච මහාමච්ඡං ලභිත්වා ඵාලෙත්වා වික්කිණන්ති, තං පන දාරකස්ස ආනුභාවෙන අඵාලෙත්වා සකලමෙව කාජෙන හරිත්වා ‘‘සහස්සෙන දෙමා’’ති වදන්තා නගරෙ විචරිංසු, කොචි න ගණ්හාති.

තස්මිං පන නගරෙ අපුත්තකං අසීතිකොටිවිභවං සෙට්ඨිකුලං අත්ථි. තස්ස ද්වාරමූලං පත්වා ‘‘කිං ගහෙත්වා දෙථා’’ති වුත්තා ‘‘කහාපණ’’න්ති ආහංසු. තෙහි කහාපණං දත්වා ගහිතො. සෙට්ඨිභරියාපි අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු මච්ඡෙ න කෙළායති, තංදිවසං පන මච්ඡං ඵලකෙ ඨපෙත්වා සයමෙව ඵාලෙසි. මච්ඡඤ්ච නාම කුච්ඡිතො ඵාලෙන්ති, සා පන පිට්ඨිතො ඵාලෙන්තී මච්ඡකුච්ඡියං සුවණ්ණවණ්ණං දාරකං දිස්වා ‘‘මච්ඡකුච්ඡියං මෙ පුත්තො ලද්ධො’’ති නාදං නදිත්වා දාරකං ආදාය සාමිකස්ස සන්තිකං අගමාසි. සෙට්ඨි තාවදෙව භෙරිං චරාපෙත්වා දාරකමාදාය රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘මච්ඡකුච්ඡියං මෙ, දෙව, දාරකො ලද්ධො, කිං කරොමා’’ති ආහ. පුඤ්ඤවා එස, යො මච්ඡකුච්ඡියං ආරොගො වසි, පොසෙහි නන්ති.

අස්සොසි ඛො ඉතරං කුලං ‘‘බාරාණසියං කිර එකං සෙට්ඨිකුලං මච්ඡකුච්ඡියං දාරකං ලභී’’ති. තෙ තත්ථ අගමංසු. අථස්ස මාතා දාරකං අලඞ්කරිත්වා කීළාපියමානං දිස්වා ‘‘මනාපො වතායං දාරකො’’ති ගහෙත්වා පකතිං ආචික්ඛි. ඉතරා ‘‘මය්හං පුත්තො’’ති ආහ. කහං තෙ ලද්ධොති. මච්ඡකුච්ඡියන්ති. න තුය්හං පුත්තො, මය්හං පුත්තොති. කහං තෙ ලද්ධොති. මයා දස මාසෙ කුච්ඡියා ධාරිතො, අථ නං නදියා කීළාපියමානං මච්ඡො ගිලීති. තුය්හං පුත්තො අඤ්ඤෙන මච්ඡෙන ගිලිතො භවිස්සති, අයං පන මයා මච්ඡකුච්ඡියං ලද්ධොති උභොපි රාජකුලං අගමංසු. රාජා ආහ – ‘‘අයං දස මාසෙ කුච්ඡියා ධාරිතත්තා අමාතා කාතුං න සක්කා, මච්ඡං ගණ්හන්තාපි වක්කයකනාදීනි බහි කත්වා ගණ්හන්තා නාම නත්ථීති මච්ඡකුච්ඡියං ලද්ධත්තා අයම්පි අමාතා කාතුං න සක්කා, දාරකො උභින්නම්පි කුලානං දායාදො හොතූ’’ති. තතො පට්ඨාය ද්වෙපි කුලානි අතිවිය ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තානි අහෙසුං. තස්ස ද්වීහි කුලෙහි වඩ්ඪිතත්තා බාකුලකුමාරොති නාමං කරිංසු.

තස්ස විඤ්ඤුතං පත්තස්ස ද්වීසුපි නගරෙසු තයො තයො පාසාදෙ කාරෙත්වා නාටකානි පච්චුපට්ඨපෙසුං. එකෙකස්මිං නගරෙ චත්තාරො චත්තාරො මාසෙ වසති. එකස්මිං නගරෙ චත්තාරො මාසෙ වුත්ථස්ස සඞ්ඝාටනාවාසු මණ්ඩපං කාරෙත්වා තත්ථ නං සද්ධිං නාටකෙහි ආරොපෙන්ති. සො සම්පත්තිං අනුභවමානො චතූහි මාසෙහි ඉතරං නගරං ගච්ඡති. තංනගරවාසීනි නාටකානි ‘‘ද්වීහි මාසෙහි උපඩ්ඪමග්ගං ආගතො භවිස්සතී’’ති පච්චුග්ගන්ත්වා තං පරිවාරෙත්වා ද්වීහි මාසෙහි අත්තනො නගරං නෙන්ති, ඉතරානි නාටකානි නිවත්තිත්වා අත්තනො නගරමෙව ගච්ඡන්ති. තත්ථ චත්තාරො මාසෙ වසිත්වා තෙනෙව නියාමෙන පුන ඉතරං නගරං ගච්ඡති. එවමස්ස සම්පත්තිං අනුභවන්තස්ස අසීති වස්සානි පරිපුණ්ණානි.

තස්මිං සමයෙ අම්හාකං බොධිසත්තො සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො අනුක්කමෙන චාරිකං චරමානො කොසම්බිං පාපුණි, බාරාණසින්ති මජ්ඣිමභාණකා. බාකුලො සෙට්ඨිපි ඛො ‘‘දසබලො ආගතො’’ති සුත්වා බහුං ගන්ධමාලං ආදාය සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මකථං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජි. සො සත්තාහමෙව පුථුජ්ජනො හුත්වා අට්ඨමෙ අරුණෙ සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. අථස්ස ද්වීසු නගරෙසු ගිහිකාලෙ පරිචාරිකමාතුගාමා අත්තනො කුලඝරානි ආගන්ත්වා තත්ථ වසමානා චීවරානි කත්වා පහිණිංසු. ථෙරො එකං අද්ධමාසං කොසම්බිවාසිකෙහි පහිතං චීවරං භුඤ්ජති, එකං අද්ධමාසං බාරාණසිවාසිකෙහීති. එතෙනෙව නියාමෙන ද්වීසුපි නගරෙසු යං යං උත්තමං, තං තං ථෙරස්සෙව ආහරියති. ථෙරස්ස අසීති වස්සානි අගාරමජ්ඣෙ වසන්තස්ස ද්වීහඞ්ගුලෙහි ගන්ධපිණ්ඩං ගහෙත්වා උපසිඞ්ඝනමත්තම්පි කාලං න කොචි ආබාධො නාම අහොසි. ආසීතිමෙ වස්සෙ සුඛෙනෙව පබ්බජ්ජං උපගතො. පබ්බජිතස්සාපිස්ස අප්පමත්තකොපි ආබාධො වා චතූහි පච්චයෙහි වෙකල්ලං වා නාහොසි. සො පච්ඡිමෙ කාලෙ පරිනිබ්බානසමයෙපි පුරාණගිහිසහායකස්ස අචෙලකස්සපස්ස අත්තනො කායිකචෙතසිකසුඛදීපනවසෙනෙව සකලං බාකුලසුත්තං (ම. නි. 3.209 ආදයො) කථෙත්වා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි. එවං අට්ඨුප්පත්ති සමුට්ඨිතා. සත්ථා පන ථෙරස්ස ධරමානකාලෙයෙව ථෙරෙ යථා පටිපාටියා ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො බාකුලත්ථෙරං ඉමස්මිං සාසනෙ අප්පාබාධානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

සොභිතත්ථෙරවත්ථු

227. පඤ්චමෙ පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්තානන්ති පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධසන්තානං අනුස්සරණසමත්ථානං සොභිතත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. සො කිර පුබ්බෙනිවාසං අනුපටිපාටියා අනුස්සරමානො පඤ්ච කප්පසතානි අසඤ්ඤිභවෙ අචිත්තකපටිසන්ධිං නයතො අග්ගහෙසි ආකාසෙ පදං දස්සෙන්තො විය. තස්මා පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්තානං අග්ගො නාම ජාතො.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා වයප්පත්තො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං පුබ්බෙනිවාසඤාණලාභීනං භික්ඛූනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං කුසලකම්මං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති, සොභිතොතිස්ස නාමං අකංසු.

සො අපරෙන සමයෙන සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්වා පුබ්බෙනිවාසඤාණෙ චිණ්ණවසී අහොසි. සො අනුපටිපාටියා අත්තනො නිබ්බත්තට්ඨානං අනුස්සරන්තො යාව අසඤ්ඤිභවෙ අචිත්තකපටිසන්ධි, තාව පටිසන්ධිං අද්දස. තතො පරං අන්තරෙ පඤ්ච කප්පසතානි පවත්තිං අදිස්වා අවසානෙ චුතිං දිස්වා ‘‘කිං නාමෙත’’න්ති ආවජ්ජමානො නයවසෙන ‘‘අසඤ්ඤිභවො භවිස්සතී’’ති නිට්ඨං අගමාසි. සත්ථා ඉමං කාරණං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ථෙරං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

උපාලිත්ථෙරවත්ථු

228. ඡට්ඨෙ විනයධරානං යදිදං උපාලීති විනයධරානං භික්ඛූනං උපාලිත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. ථෙරො කිර තථාගතස්සෙව සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තථාගතස්සෙව සන්තිකෙ විනයපිටකං උග්ගණ්හිත්වා භාරුකච්ඡකවත්ථුං, අජ්ජුකවත්ථුං, (පාරා. 158) කුමාරකස්සපවත්ථුන්ති ඉමානි තීණි වත්ථූනි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සද්ධිං සංසන්දෙත්වා කථෙසි. තස්මා විනයධරානං අග්ගො නාම ජාතො.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ කිරෙස හංසවතියං කුලඝරෙ නිබ්බත්තො එකදිවසං සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං විනයධරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ කප්පකගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, උපාලිදාරකොතිස්ස නාමං අකංසු. සො වයප්පත්තො ඡන්නං ඛත්තියානං පසාධකො හුත්වා තථාගතෙ අනුපියම්බවනෙ විහරන්තෙ පබ්බජ්ජත්ථාය නික්ඛමන්තෙහි තෙති ඡහි ඛත්තියෙහි සද්ධිං නික්ඛමිත්වා පබ්බජි. තස්ස පබ්බජ්ජාවිධානං පාළියං (චූළව. 330) ආගතමෙව.

සො පබ්බජිත්වා උපසම්පන්නො සත්ථාරං කම්මට්ඨානං කථාපෙත්වා ‘‘මය්හං, භන්තෙ, අරඤ්ඤවාසං අනුජානාථා’’ති ආහ. භික්ඛු තව අරඤ්ඤෙ වසන්තස්ස එකමෙව ධුරං වඩ්ඪිස්සති, අම්හාකං පන සන්තිකෙ වසන්තස්ස විපස්සනාධුරඤ්ච ගන්ථධුරඤ්ච පරිපූරෙස්සතීති. ථෙරො සත්ථු වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. අථ නං සත්ථා සයමෙව සකලං විනයපිටකං උග්ගණ්හාපෙසි. සො අපරභාගෙ හෙට්ඨා වුත්තානි තීණි වත්ථූනි විනිච්ඡිනි. සත්ථා එකෙකස්මිං විනිච්ඡිතෙ සාධුකාරං දත්වා තයොපි විනිච්ඡයෙ අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ථෙරං විනයධරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

නන්දකත්ථෙරවත්ථු

229. සත්තමෙ භික්ඛුනොවාදකානං යදිදං නන්දකොති අයං හි ථෙරො ධම්මකථං කථෙන්තො එකසමොධානෙ පඤ්ච භික්ඛුනීසතානි අරහත්තං පාපෙසි. තස්මා භික්ඛුනොවාදකානං අග්ගො නාම ජාතො.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයඤ්හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං භික්ඛුනොවාදකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා වයප්පත්තො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි, පුබ්බෙනිවාසඤාණෙ ච චිණ්ණවසී අහොසි. සො චතූසු පරිසාසු සම්පත්තාසු ‘‘සබ්බෙසංයෙව මනං ගහෙත්වා කථෙතුං සක්කොතී’’ති ධම්මකථිකනන්දකො නාම ජාතො. තථාගතොපි ඛො රොහිණීනදීතීරෙ චුම්බටකකලහෙ නික්ඛමිත්වා පබ්බජිතානං පඤ්චන්නං සාකියකුමාරසතානං අනභිරතියා උප්පන්නාය තෙ භික්ඛූ ආදාය කුණාලදහං ගන්ත්වා කුණාලජාතකකථාය (ජා. 2.21.කුණාලජාතක) නෙසං සංවිග්ගභාවං ඤත්වා චතුසච්චකථං කථෙත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාපෙසි. අපරභාගෙ මහාසමයසුත්තං (දී. නි. 2.331 ආදයො) කථෙත්වා අග්ගඵලං අරහත්තං පාපෙසි. තෙසං ථෙරානං පුරාණදුතියිකා ‘‘අම්හෙ දානි ඉධ කිං කරිස්සාමා’’ති වත්වා සබ්බාව එකචිත්තා හුත්වා මහාපජාපතිං උපසඞ්කමිත්වා පබ්බජ්ජං යාචිංසු. තාපි පඤ්චසතා ථෙරියා සන්තිකෙ පබ්බජ්ජඤ්ච උපසම්පදඤ්ච ලභිංසු. අතීතානන්තරාය පන ජාතියා සබ්බාව තා නන්දකත්ථෙරස්ස රාජපුත්තභාවෙ ඨිතස්ස පාදපරිචාරිකා අහෙසුං.

තෙන සමයෙන සත්ථා ‘‘භික්ඛූ භික්ඛුනියො ඔවදන්තූ’’ති ආහ. ථෙරො අත්තනො වාරෙ සම්පත්තෙ තාසං පුරිමභවෙ අත්තනො පාදපරිචාරිකභාවං ඤත්වා චින්තෙසි – ‘‘මං ඉමස්ස භික්ඛුනීසඞ්ඝස්ස මජ්ඣෙ නිසින්නං උපමායො ච කාරණානි ච ආහරිත්වා ධම්මං කථයමානං දිස්වා අඤ්ඤො පුබ්බෙනිවාසඤාණලාභී භික්ඛු ඉමං කාරණං ඔලොකෙත්වා ‘ආයස්මා නන්දකො යාවජ්ජදිවසා ඔරොධෙ න විස්සජ්ජෙති, සොභතායමායස්මා ඔරොධපරිවුතො’ති වත්තබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යා’’ති. තස්මා සයං අගන්ත්වා අඤ්ඤං භික්ඛුං පෙසෙසි. තා පන පඤ්චසතා භික්ඛුනියො ථෙරස්සෙව ඔවාදං පච්චාසීසන්ති. ඉමිනා කාරණෙන භගවා ‘‘අත්තනො වාරෙ සම්පත්තෙ අඤ්ඤං අපෙසෙත්වා සයමෙව ගන්ත්වා භික්ඛුනීසඞ්ඝං ඔවදාහී’’ති ථෙරං ආහ. සො සත්ථු කථං පටිබාහිතුං අසක්කොන්තො අත්තනො වාරෙ සම්පත්තෙ චාතුද්දසෙ භික්ඛුනිසඞ්ඝස්ස ඔවාදං දත්වා සබ්බාව තා භික්ඛුනියො සළායතනපටිමණ්ඩිතාය ධම්මදෙසනාය සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාපෙසි.

තා භික්ඛුනියො ථෙරස්ස ධම්මදෙසනාය අත්තමනා හුත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා අත්තනො පටිවිද්ධගුණං ආරොචෙසුං. සත්ථා ‘‘කස්මිං නු ඛො ධම්මං දෙසෙන්තෙ ඉමා භික්ඛුනියො උපරිමග්ගඵලානි පාපුණෙය්‍යු’’න්ති ආවජ්ජෙන්තො පුන ‘‘තංයෙව නන්දකස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා පඤ්චසතාපි එතා අරහත්තං පාපුණිස්සන්තී’’ති දිස්වා පුනදිවසෙපි ථෙරස්සෙව සන්තිකං ධම්මස්සවනත්ථාය පෙසෙසි. තා පුනදිවසෙ ධම්මං සුත්වා සබ්බාව අරහත්තං පත්තා. තංදිවසං භගවා තාසං භික්ඛුනීනං අත්තනො සන්තිකං ආගතකාලෙ ධම්මදෙසනාය සඵලභාවං ඤත්වා ‘‘හිය්‍යො නන්දකස්ස ධම්මදෙසනා චාතුද්දසියං චන්දසදිසී අහොසි, අජ්ජ පන්නරසියං චන්දසදිසී’’ති වත්වා ථෙරස්ස සාධුකාරං දත්වා තදෙව ච කාරණං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ථෙරං භික්ඛුනොවාදකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

නන්දත්ථෙරවත්ථු

230. අට්ඨමෙ ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරානන්ති ඡසු ඉන්ද්‍රියෙසු පිහිතද්වාරානං නන්දත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. කිඤ්චාපි හි සත්ථුසාවකා අගුත්තද්වාරා නාම නත්ථි, නන්දත්ථෙරො පන දසසු දිසාසු යං යං දිසං ඔලොකෙතුකාමො හොති, න තං චතුසම්පජඤ්ඤවසෙන අපරිච්ඡින්දිත්වා ඔලොකෙති. තස්මා ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරානං අග්ගො නාම ජාතො.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා වයප්පත්තො සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො කපිලවත්ථුපුරෙ මහාපජාපතිගොතමියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි. අථස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ ඤාතිසඞ්ඝං නන්දයන්තො තොසෙන්තො ජාතොති නන්දකුමාරොතෙව නාමං අකංසු.

මහාසත්තොපි සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො ලොකානුග්ගහං කරොන්තො රාජගහතො කපිලවත්ථුපුරං ගන්ත්වා පඨමදස්සනෙනෙව පිතරං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාපෙසි. පුනදිවසෙ පිතු නිවෙසනං ගන්ත්වා රාහුලමාතාය ඔවාදං දත්වා සෙසජනස්සපි ධම්මං කථෙසි. පුනදිවසෙ නන්දකුමාරස්ස අභිසෙකගෙහපවෙසනආවාහමඞ්ගලෙසු වත්තමානෙසු තස්ස නිවෙසනං ගන්ත්වා කුමාරං පත්තං ගාහාපෙත්වා පබ්බාජෙතුං විහාරාභිමුඛො පායාසි. නන්දකුමාරං අභිසෙකමඞ්ගලං න තථා පීළෙසි, පත්තං ආදාය ගමනකාලෙ පන ජනපදකල්‍යාණී උපරිපාසාදවරගතා සීහපඤ්ජරං උග්ඝාටෙත්වා ‘‘තුවටං ඛො, අය්‍යපුත්ත, ආගච්ඡෙය්‍යාසී’’ති යං වාචං නිච්ඡාරෙසි. තං සුත්වා ගෙහසිතඡන්දරාගවසෙන ඔලොකෙන්තො පනෙස සත්ථරි ගාරවෙන යථාරුචියා නිමිත්තං ගහෙතුං නාසක්ඛි, තෙනස්ස චිත්තසන්තාපො අහොසි. අථ නං ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ නිවත්තෙස්සති, ඉමස්මිං ඨානෙ නිවත්තෙස්සතී’’ති චින්තෙන්තමෙව සත්ථා විහාරං නෙත්වා පබ්බාජෙසි. පබ්බජිතොපි පටිබාහිතුං අසක්කොන්තො තුණ්හී අහොසි. පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය පන ජනපදකල්‍යාණියා වුත්තවචනමෙව සරති. අථස්ස සා ආගන්ත්වා අවිදූරෙ ඨිතා විය අහොසි. සො අනභිරතියා පීළිතො ථොකං ඨානං ගච්ඡති, තස්ස ගුම්බං වා ගච්ඡං වා අතික්කමන්තස්සෙව දසබලො පුරතො ඨිතකො විය අහොසි. සො අග්ගිම්හි පක්ඛිත්තං කුක්කුටපත්තං විය පටිනිවත්තිත්වා අත්තනො වසනට්ඨානමෙව පවිසති.

සත්ථා චින්තෙසි – ‘‘නන්දො අතිවිය පමත්තො විහරති, අනභිරතිං වූපසමෙතුං න සක්කොති, එතස්ස චිත්තනිබ්බාපනං කාතුං වට්ටතී’’ති. තතො නං ආහ – ‘‘එහි, නන්ද, දෙවචාරිකං ගච්ඡිස්සාමා’’ති. භගවා කථාහං ඉද්ධිමන්තෙහි ගන්තබ්බට්ඨානං ගමිස්සාමීති. ත්වං කෙවලං ගමනචිත්තං උප්පාදෙහි, ගන්ත්වා පස්සිස්සසීති. සො දසබලස්ස ආනුභාවෙන තථාගතෙනෙව සද්ධිං දෙවචාරිකං ගන්ත්වා සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො නිවෙසනං ඔලොකෙත්වා පඤ්ච අච්ඡරාසතානි අද්දස. සත්ථා නන්දත්ථෙරං සුභනිමිත්තවසෙන තා ඔලොකෙන්තං දිස්වා, ‘‘නන්ද, ඉමා නු ඛො අච්ඡරා මනාපා, අථ ජනපදකල්‍යාණී’’ති පුච්ඡි. භන්තෙ, ජනපදකල්‍යාණී ඉමා අච්ඡරා උපනිධාය කණ්ණනාසච්ඡින්නකා මක්කටී විය ඛායතීති. නන්ද, එවරූපා අච්ඡරා සමණධම්මං කරොන්තානං න දුල්ලභාති. සචෙ මෙ, භන්තෙ භගවා, පාටිභොගො හොති, අහං සමණධම්මං කරිස්සාමීති. විස්සත්ථො ත්වං, නන්ද, සමණධම්මං කරොහි. සචෙ තෙ සප්පටිසන්ධිකා කාලකිරියා භවිස්සති, අහං එතාසං පටිලාභත්ථාය පාටිභොගොති. ඉති සත්ථා යථාරුචියා දෙවචාරිකං චරිත්වා ජෙතවනමෙව පච්චාගඤ්ඡි.

තතො පට්ඨාය නන්දත්ථෙරො අච්ඡරානං හෙතු රත්තින්දිවං සමණධම්මං කරොති. සත්ථා භික්ඛූ ආණාපෙසි – ‘‘තුම්හෙ නන්දස්ස වසනට්ඨානෙ ‘එකො කිර භික්ඛු දසබලං පාටිභොගං කත්වා අච්ඡරානං හෙතු සමණධම්මං කරොතී’ති තත්ථ තත්ථ කථෙන්තා විචරථා’’ති. තෙ සත්ථු වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා ‘‘භතකො කිරායස්මා නන්දො, උපක්කිතකො කිරායස්මා නන්දො, අච්ඡරානං හෙතු බ්‍රහ්මචරියං චරති, භගවා කිරස්ස පාටිභොගො පඤ්චන්නං අච්ඡරාසතානං පටිලාභාය කකුටපාදීන’’න්ති ථෙරස්ස සවනූපචාරෙ කථෙන්තා විචරන්ති. නන්දත්ථෙරො තං කථං සුත්වා ‘‘ඉමෙ භික්ඛූ න අඤ්ඤං කථෙන්ති, මං ආරබ්භ කථෙන්ති, අයුත්තං මම කම්ම’’න්ති පටිසඞ්ඛානං උප්පාදෙත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. අථස්ස අරහත්තපත්තක්ඛණෙයෙව අඤ්ඤතරා දෙවතා භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසි, සයම්පි භගවා අඤ්ඤාසියෙව. පුනදිවසෙ නන්දත්ථෙරො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහ – ‘‘යං මෙ, භන්තෙ භගවා, පාටිභොගො පඤ්චන්නං අච්ඡරාසතානං පටිලාභාය කකුටපාදීනං, මුඤ්චාමහං, භන්තෙ, භගවන්තං එතස්මා පටිස්සවා’’ති. එවං වත්ථු (උදා. 22) සමුට්ඨිතං. සත්ථා අපරභාගෙ ජෙතවනවිහාරෙ විහරන්තො ථෙරං ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

මහාකප්පිනත්ථෙරවත්ථු

231. නවමෙ භික්ඛුඔවාදකානන්ති භික්ඛූ ඔවදන්තානං මහාකප්පිනත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. අයං කිර ථෙරො එකසමොධානස්මිංයෙව ධම්මකථං කථෙන්තො භික්ඛුසහස්සං අරහත්තං පාපෙසි. තස්මා භික්ඛුඔවාදකානං අග්ගො නාම ජාතො.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලඝරෙ නිබ්බත්තිත්වා අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං භික්ඛුඔවාදකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ බාරාණසියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා පුරිසසහස්සස්ස ගණජෙට්ඨකො හුත්වා ගබ්භසහස්සපටිමණ්ඩිතං මහාපරිවෙණං කාරෙසි. තෙ සබ්බෙපි ජනා යාවජීවං කුසලං කත්වා කප්පිනඋපාසකං ජෙට්ඨකං කත්වා සපුත්තදාරා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තා. එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිංසු.

අථ අම්හාකං සත්ථු නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව අයං කප්පිනො පච්චන්තදෙසෙ කුක්කුටවතීනගරෙ රාජගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, සෙසපුරිසා තස්මිංයෙව නගරෙ අමච්චකුලෙසු නිබ්බත්තිංසු. තෙසු කප්පිනකුමාරො පිතු අච්චයෙන ඡත්තං උස්සාපෙත්වා මහාකප්පිනරාජා නාම ජාතො. පුබ්බෙ කල්‍යාණකම්මකරණකාලෙ තස්ස ඝරසාමිනී ඉත්ථී සමානජාතිකෙ රාජකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා මහාකප්පිනරඤ්ඤො අග්ගමහෙසී ජාතා, අනොජාපුප්ඵසදිසවණ්ණතාය පනස්සා අනොජාදෙවීත්වෙව නාමං අහොසි. මහාකප්පිනරාජාපි සුතවිත්තකො අහොසි. සො පාතොව උට්ඨාය චතූහි ද්වාරෙහි සීඝං දූතෙ පෙසෙසි – ‘‘යත්ථ බහුස්සුතෙ සුතධරෙ පස්සථ, තතො නිවත්තිත්වා මය්හං ආරොචෙථා’’ති.

තෙන ඛො පන සමයෙන අම්හාකං සත්ථා ලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා සාවත්ථිං උපනිස්සාය පටිවසති. තස්මිං කාලෙ සාවත්ථිනගරවාසිනො වාණිජා සාවත්ථියං උට්ඨානකභණ්ඩං ගහෙත්වා, තං නගරං ගන්ත්වා, භණ්ඩං පටිසාමෙත්වා, ‘‘රාජානං පස්සිස්සාමා’’ති පණ්ණාකාරං ගහෙත්වා, රාජකුලද්වාරං ගන්ත්වා, ‘‘රාජා උය්‍යානං ගතො’’ති සුත්වා, උය්‍යානං ගන්ත්වා, ද්වාරෙ ඨිතා පටිහාරකස්ස ආරොචයිංසු. අථ රඤ්ඤො නිවෙදි, තෙ රාජා පක්කොසාපෙත්වා නිය්‍යාතිතපණ්ණාකාරෙ වන්දිත්වා ඨිතෙ, ‘‘තාතා, කුතො ආගච්ඡථා’’ති පුච්ඡි. සාවත්ථිතො, දෙවාති. කච්චි වො රට්ඨං සුභික්ඛං, ධම්මිකො රාජාති? ආම, දෙවාති. අත්ථි පන තුම්හාකං දෙසෙ කිඤ්චි සාසනන්ති? අත්ථි දෙව, න පන සක්කා උච්ඡිට්ඨමුඛෙහි කථෙතුන්ති. රාජා සුවණ්ණභිඞ්ගාරෙන උදකං දාපෙසි. තෙ මුඛං වික්ඛාලෙත්වා දසබලාභිමුඛා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා, ‘‘දෙව, අම්හාකං දෙසෙ බුද්ධරතනං නාම උප්පන්න’’න්ති ආහංසු. රඤ්ඤො ‘‘බුද්ධො’’ති වචනෙ සුතමත්තෙයෙව සකලසරීරං ඵරමානා පීති උප්පජ්ජි. තතො ‘‘බුද්ධොති, තාතා, වදථා’’ති ආහ. බුද්ධොති, දෙව, වදාමාති. එවං තික්ඛත්තුං වදාපෙත්වා ‘‘බුද්ධොතිපදං අපරිමාණං, නාස්ස සක්කා පරිමාණං කාතු’’න්ති තස්මිංයෙව පදෙ පසන්නො සතසහස්සං දත්වා ‘‘අපරං කිං සාසන’’න්ති පුච්ඡි. දෙව ධම්මරතනං නාම උප්පන්නන්ති. තම්පි සුත්වා තථෙව තික්ඛත්තුං පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා අපරම්පි සතසහස්සං දත්වා පුන ‘‘අඤ්ඤං කිං සාසන’’න්ති පුච්ඡි. සඞ්ඝරතනං දෙව උප්පන්නන්ති. තම්පි සුත්වා තථෙව පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා අපරම්පි සතසහස්සං දත්වා දින්නභාවං පණ්ණෙ ලිඛිත්වා, ‘‘තාතා, දෙවියා සන්තිකං ගච්ඡථා’’ති පෙසෙසි. තෙසු ගතෙසු අමච්චෙ පුච්ඡි – ‘‘තාතා, බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො, තුම්හෙ කිං කරිස්සථා’’ති? දෙව තුම්හෙ කිං කත්තුකාමාති? අහං පබ්බජිස්සාමීති. මයම්පි පබ්බජිස්සාමාති. තෙ සබ්බෙපි ඝරං වා කුටුම්බං වා අනපලොකෙත්වා යෙ අස්සෙ ආරුය්හ ගතා තෙහෙව නික්ඛමිංසු.

වාණිජා අනොජාදෙවියා සන්තිකං ගන්ත්වා පණ්ණං දස්සෙසුං. සා තං වාචෙත්වා ‘‘රඤ්ඤා තුම්හාකං බහූ කහාපණා දින්නා, කිං තුම්හෙහි කතං, තාතා’’ති පුච්ඡි. පියසාසනං, දෙවි, ආනීතන්ති. අම්හෙපි සක්කා, තාතා, සුණාපෙතුන්ති? සක්කා, දෙවි, උච්ඡිට්ඨමුඛෙහි පන වත්තුං න සක්කාති. සා සුවණ්ණභිඞ්ගාරෙන උදකං දාපෙසි. තෙ මුඛං වික්ඛාලෙත්වා රඤ්ඤො ආරොචිතනියාමෙනෙව ආරොචෙසුං. සාපි තං සුත්වා උප්පන්නපාමොජ්ජා තෙනෙව නයෙන එකෙකස්මිං පදෙ තික්ඛත්තුං පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා පටිඤ්ඤාගණනාය තීණි තීණි කත්වා නව සතසහස්සානි අදාසි. වාණිජා සබ්බානිපි ද්වාදස සතසහස්සානි ලභිංසු. අථ නෙ ‘‘රාජා කහං, තාතා’’ති පුච්ඡි. පබ්බජිස්සාමීති නික්ඛන්තො, දෙවීති. ‘‘තෙන හි, තාතා, තුම්හෙ ගච්ඡථා’’ති තෙ උය්‍යොජෙත්වා රඤ්ඤා සද්ධිං ගතානං අමච්චානං මාතුගාමෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘තුම්හෙ අත්තනො සාමිකානං ගතට්ඨානං ජානාථ අම්මා’’ති පුච්ඡි. ජානාම, අය්‍යෙ, රඤ්ඤා සද්ධිං උය්‍යානකීළං ගතාති. ආම, අම්මා ගතා, තත්ථ පන ගන්ත්වා ‘‘බුද්ධො උප්පන්නො, ධම්මො උප්පන්නො, සඞ්ඝො උප්පන්නො’’ති සුත්වා ‘‘දසබලස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිස්සාමා’’ති ගතා, තුම්හෙ කිං කරිස්සථාති? තුම්හෙ පන, අය්‍යෙ, කිං කත්තුකාමාති? ‘‘අහං පබ්බජිස්සාමි, න තෙහි වන්තවමනං ජිව්හග්ගෙ ඨපෙය්‍යන්ති. ‘‘යදි එවං, මයම්පි පබ්බජිස්සාමා’’ති සබ්බාපි රථෙ යොජෙත්වා නික්ඛමිංසු.

රාජාපි අමච්චසහස්සෙහි සද්ධිං ගඞ්ගාතීරං පාපුණි, තස්මිං සමයෙ ගඞ්ගා පූරා හොති. අථ නං දිස්වා ‘‘අයං ගඞ්ගා පූරා හොති චණ්ඩමච්ඡාකිණ්ණා, අම්හෙහි ච සද්ධිං ආගතා දාසා වා මනුස්සා වා නත්ථි, යෙ නො නාවං වා උළුම්පං වා කත්වා දදෙය්‍යුං. එතස්ස පන සත්ථු ගුණා නාම හෙට්ඨා අවීචිතො උපරි යාව භවග්ගා පත්ථටා. සචෙ එස සත්ථා සම්මාසම්බුද්ධො, ඉමෙසං අස්සානං ඛුරපිට්ඨානි මා තෙමෙන්තූ’’ති උදකපිට්ඨෙන අස්සෙ පක්ඛන්දාපෙසුං. එකස්ස අස්සස්සාපි ඛුරපිට්ඨමත්තං න තෙමි, රාජමග්ගෙන ගච්ඡන්තා විය පරතීරං පත්වා පරතො අඤ්ඤං මහානදිං පාපුණිංසු. ‘‘දුතියා කින්නමා’’ති පුච්ඡි. නීලවාහිනී නාම ගම්භීරතොපි පුථුලතොපි අඩ්ඪයොජනමත්තා දෙවාති. තත්ථ අඤ්ඤා සච්චකිරියා නත්ථි, තාය එව සච්චකිරියාය තම්පි අඩ්ඪයොජනවිත්ථාරං නදිං අතික්කමිංසු. අථ තතියං චන්දභාගං නාම මහානදිං පත්වා තම්පි තාය එව සච්චකිරියාය අතික්කමිංසු.

සත්ථාපි තංදිවසං පච්චූසසමයෙ මහාකරුණාසමාපත්තිතො වුට්ඨාය ලොකං ඔලොකෙන්තො ‘‘අජ්ජ මහාකප්පිනො තියොජනසතිකං රජ්ජං පහාය අමච්චසහස්සපරිවාරො මම සන්තිකෙ පබ්බජිතුං ආගච්ඡතී’’ති දිස්වා ‘‘මයා තෙසං පච්චුග්ගමනං කාතුං යුත්ත’’න්ති පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො සාවත්ථියං පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො සයමෙව පත්තචීවරං ගහෙත්වා ආකාසෙ උප්පතිත්වා චන්දභාගාය තීරෙ තෙසං උත්තරණතිත්ථඅභිමුඛට්ඨානෙ මහානිග්‍රොධරුක්ඛො අත්ථි, තත්ථ පල්ලඞ්කෙන නිසීදිත්වා පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා ඡබ්බණ්ණබුද්ධරස්මියො විස්සජ්ජෙසි. තෙ තෙන තිත්ථෙන උත්තරන්තා බුද්ධරස්මියො ඉතො චිතො ච ධාවන්තියො ඔලොකෙත්වා දසබලස්ස පුණ්ණචන්දසස්සිරිකං මුඛං දිස්වා ‘‘යං සත්ථාරං උද්දිස්ස මයං පබ්බජිතා, අද්ධා සො එසො’’ති දස්සනෙනෙව නිට්ඨං ගන්ත්වා දිට්ඨට්ඨානතො පට්ඨාය ඔණමිත්වා වන්දමානා ආගම්ම සත්ථාරං වන්දිංසු. රාජා ගොප්ඵකෙසු ගහෙත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි සද්ධිං අමච්චසහස්සෙන. සත්ථා තෙසං ධම්මකථං කථෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සබ්බෙව අරහත්තෙ පතිට්ඨාය සත්ථාරං පබ්බජ්ජං යාචිංසු. සත්ථා ‘‘පුබ්බෙ ඉමෙ චීවරදානස්ස දින්නත්තා අත්තනො පත්තචීවරානි ගහෙත්වාව ආගතා’’ති සුවණ්ණවණ්ණං හත්ථං පසාරෙත්වා ‘‘එථ භික්ඛවො, ස්වාක්ඛාතො ධම්මො, චරථ බ්‍රහ්මචරියං සම්මා දුක්ඛස්ස අන්තකිරියායා’’ති ආහ. සාව තෙසං ආයස්මන්තානං පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච අහොසි, වස්සසට්ඨිකත්ථෙරා විය සත්ථාරං පරිවාරයිංසු.

අනොජාපි දෙවී රථසහස්සපරිවාරා ගඞ්ගාතීරං පත්වා රඤ්ඤො අත්ථාය ආභතං නාවං වා උළුම්පං වා අදිස්වා අත්තනො බ්‍යත්තතාය චින්තෙසි – ‘‘රාජා සච්චකිරියං කත්වා ගතො භවිස්සති, සො පන සත්ථා න කෙවලං තෙසංයෙව අත්ථාය නිබ්බත්තො, සචෙ සො සත්ථා සම්මාසම්බුද්ධො, අම්හාකං රථා මා උදකෙ නිමුජ්ජිංසූ’’ති උදකපිට්ඨෙන රථෙ පක්ඛන්දාපෙසි. රථානං නෙමිවට්ටිමත්තම්පි න තෙමි. දුතියනදිම්පි තතියනදිම්පි තෙනෙව සච්චකාරෙන උත්තරි. උත්තරමානා එව ච නිග්‍රොධරුක්ඛමූලෙ සත්ථාරං අද්දස. සත්ථාපි ‘‘ඉමාසං අත්තනො සාමිකෙ පස්සන්තීනං ඡන්දරාගො උප්පජ්ජිත්වා මග්ගඵලානං අන්තරායං කරෙය්‍ය, ධම්මං සොතුං ච න සක්ඛිස්සන්තී’’ති. යථා අඤ්ඤමඤ්ඤං න පස්සන්ති, තථා අකාසි. තා සබ්බාපි තිත්ථතො උත්තරිත්වා දසබලං වන්දිත්වා නිසීදිංසු. සත්ථා තාසං ධම්මකථං කථෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සබ්බා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය අඤ්ඤමඤ්ඤං පස්සිංසු. සත්ථා ‘‘උප්පලවණ්ණා ආගච්ඡතූ’’ති චින්තෙසි. ථෙරී ආගන්ත්වා සබ්බා පබ්බාජෙත්වා ආදාය භික්ඛුනිඋපස්සයං ගතා, සත්ථා භික්ඛුසහස්සං ගහෙත්වා ආකාසෙන ජෙතවනං අගමාසි.

අථායං මහාකප්පිනත්ථෙරො අත්තනො කිච්චං මත්ථකප්පත්තං ඤත්වා අප්පොස්සුක්කො හුත්වා ඵලසමාපත්තිසුඛෙන වීතිනාමෙන්තො අරඤ්ඤගතොපි රුක්ඛමූලගතොපි සුඤ්ඤාගාරගතොපි ‘‘අහො සුඛං අහො සුඛ’’න්ති අභිණ්හං උදානං උදානෙසි. භික්ඛූ කථං උප්පාදෙසුං ‘‘කප්පිනත්ථෙරො රජ්ජසුඛං අනුස්සරන්තො උදානං උදානෙතී’’ති. තෙ තථාගතස්ස ආරොචෙසුං. භගවා ‘‘මම පුත්තො මග්ගසුඛං ඵලසුඛං ආරබ්භ උදානං උදානෙසී’’ති වත්වා ධම්මපදෙ ඉමං ගාථමාහ –

‘‘ධම්මපීති සුඛං සෙති, විප්පසන්නෙන චෙතසා;

අරියප්පවෙදිතෙ ධම්මෙ, සදා රමති පණ්ඩිතො’’ති. (ධ. ප. 79);

අථෙකදිවසං සත්ථා තස්ස අන්තෙවාසිකභික්ඛුසහස්සං ආමන්තෙත්වා ආහ – ‘‘කච්චි වො, භික්ඛවෙ, ආචරියො ධම්මං දෙසෙතී’’ති. න භගවා දෙසෙති, අප්පොස්සුක්කො දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරං අනුයුත්තො විහරති, කස්සචි ඔවාදමත්තම්පි න දෙතීති. සත්ථා තං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘සච්චං කිර ත්වං, කප්පින, අන්තෙවාසිකානං ඔවාදමත්තම්පි න දෙසී’’ති? සච්චං භගවාති. බ්‍රාහ්මණ, මා එවං කරි, අජ්ජ පට්ඨාය අන්තෙවාසිකානං ධම්මං දෙසෙහීති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති ථෙරො සත්ථු කථං සිරවරෙන සම්පටිච්ඡිත්වා එකසමොධානෙයෙව සමණසහස්සස්ස ධම්මං දෙසෙත්වා සබ්බෙ අරහත්තං පාපෙසි. අපරභාගෙ සත්ථා සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසින්නො පටිපාටියා ථෙරෙ ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො මහාකප්පිනත්ථෙරං භික්ඛුඔවාදකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

සාගතත්ථෙරවත්ථු

232. දසමෙ තෙජොධාතුකුසලානන්ති තෙජොධාතුං සමාපජ්ජිතුං කුසලානං සාගතත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. අයඤ්හි ථෙරො තෙජොධාතුසමාපත්තියා අම්බතිත්ථනාගස්ස තෙජසා තෙජං පරියාදියිත්වා තං නාගං නිබ්බිසෙවනං අකාසි. තස්මා තෙජොධාතුකුසලානං අග්ගො නාම ජාතො.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා අපරභාගෙ සත්ථුධම්මදෙසනං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං තෙජොධාතුකුසලානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති, සාගතමාණවොතිස්ස නාමං අකංසු. සො අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා තත්ථ වසීභාවං පාපුණි.

අථෙකදිවසං සත්ථා චාරිකං චරමානො කොසම්බිනගරසමීපං අගමාසි. තෙන ච සමයෙන නදීතිත්ථෙ පොරාණකනාවිකස්ස බහූ ආගන්තුකගමිකා වෙරිනො හුත්වා තං පොථෙත්වා මාරයිංසු. සො විරුද්ධෙන චිත්තෙන පත්ථනං පට්ඨපෙත්වා තස්මිංයෙව තිත්ථෙ මහානුභාවො නාගරාජා හුත්වා නිබ්බත්තො. සො විරුද්ධචිත්තත්තා අකාලෙයෙව වස්සාපෙති, කාලෙ පන න වස්සාපෙති, සස්සානි න සම්මා සම්පජ්ජන්ති. සකලරට්ඨවාසිනො ච තස්ස වූපසමනත්ථං අනුසංවච්ඡරං බලිකම්මං කරොන්ති, වසනත්ථාය චස්ස එකං ගෙහං අකංසු. සත්ථාපි තෙනෙව තිත්ථෙන උත්තරිත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො ‘‘තස්මිංයෙව පදෙසෙ රත්තිං වසිස්සාමී’’ති අගමාසි.

අථායං ථෙරො ‘‘චණ්ඩො කිරෙත්ථ නාගරාජා’’ති සුත්වා ‘‘ඉමං නාගරාජානං දමෙත්වා නිබ්බිසෙවනං කත්වා සත්ථු වසනට්ඨානං පරියාදෙතුං වට්ටතී’’ති නාගරාජස්ස වසනට්ඨානං පවිසිත්වා පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසීදි. නාගො කුජ්ඣිත්වා ‘‘කොනාමායං මුණ්ඩකො මය්හං වසනට්ඨානං පවිසිත්වා නිසින්නො’’ති ධූපායි, ථෙරො උත්තරිතරං ධූපායි. නාගො, පජ්ජලි, ථෙරොපි උත්තරිතරං පජ්ජලිත්වා තස්ස තෙජං පරියාදියි. සො ‘‘මහන්තො වතායං භික්ඛූ’’ති ථෙරස්ස පාදමූලෙ නිපතිත්වා, ‘‘භන්තෙ, තුම්හාකං සරණං ගච්ඡාමී’’ති ආහ. මය්හං සරණගමනකිච්චං නත්ථි, දසබලස්ස සරණං ගච්ඡාති. සො ‘‘සාධූ’’ති සරණගතො හුත්වා තතො පට්ඨාය න කඤ්චි විහෙඨෙති, දෙවම්පි සම්මා වස්සාපෙති, සස්සානි සම්මා සම්පජ්ජන්ති.

කොසම්බිවාසිනො ‘‘අය්‍යෙන කිර සාගතෙන අම්බතිත්ථකනාගො දමිතො’’ති සුත්වා සත්ථු ආගමනං උදික්ඛමානා දසබලස්ස මහාසක්කාරං සජ්ජයිංසු. තෙ දසබලස්ස මහාසක්කාරං කත්වා ඡබ්බග්ගියානං වචනෙන සබ්බගෙහෙසු කාපොතිකං පසන්නං පටියාදෙත්වා පුනදිවසෙ සාගතත්ථෙරස්ස පිණ්ඩාය චරන්තස්ස ගෙහෙ ගෙහෙ ථොකං ථොකං අදංසු. ථෙරො අපඤ්ඤත්තෙ සික්ඛාපදෙ මනුස්සෙහි යාචියමානො ගෙහෙ ගෙහෙ ථොකං ථොකං පිවිත්වා අවිදූරං ගන්ත්වාව අනාහාරිකභාවෙන සතිං විස්සජ්ජෙත්වා සඞ්කාරට්ඨානෙ පති.

සත්ථා කතභත්තකිච්චො නික්ඛමන්තො තං දිස්වා ගාහාපෙත්වා විහාරං ගන්ත්වා විගරහිත්වා සික්ඛාපදං පඤ්ඤාපෙසි. සො පුනදිවසෙ සතිං ලභිත්වා අත්තනා කතකාරණං සුත්වා අච්චයං දෙසෙත්වා දසබලං ඛමාපෙත්වා උප්පන්නසංවෙගො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. එවං වත්ථු විනයෙ සමුට්ඨිතං. තං තත්ථ ආගතනයෙනෙව විත්ථාරතො වෙදිතබ්බං. අපරභාගෙ පන සත්ථා ජෙතවනෙ මහාවිහාරෙ නිසීදිත්වා පටිපාටියා ථෙරෙ ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො සාගතත්ථෙරං තෙජොධාතුකුසලානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

රාධත්ථෙරවත්ථු

233. එකාදසමෙ පටිභානෙය්‍යකානන්ති සත්ථු ධම්මදෙසනාපටිභානස්ස පච්චයභූතානං පටිභානජනකානං භික්ඛූනං රාධත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. ථෙරස්ස හි දිට්ඨිසමුදාචාරඤ්ච ඔකප්පනියසද්ධඤ්ච ආගම්ම දසබලස්ස නවනවා ධම්මදෙසනා පටිභාති. තස්මා ථෙරො පටිභානෙය්‍යකානං අග්ගො නාම ජාතො.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං පටිභානෙය්‍යකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං තථාගතං පරිචරිත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහනගරෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, රාධමාණවොතිස්ස නාමං අකංසු.

සො මහල්ලකකාලෙ අත්තනො පුත්තදාරෙන අබහුමතො ‘‘පබ්බජිත්වා කාලං වීතිනාමෙස්සාමී’’ති විහාරං ගන්ත්වා ථෙරෙ පබ්බජ්ජං යාචි. ‘‘ජිණ්ණො මහල්ලකබ්‍රාහ්මණො’’ති න කොචි පබ්බාජෙතුං ඉච්ඡි. අථෙකදිවසං බ්‍රාහ්මණො සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා පටිසන්ථාරං කත්වා එකමන්තං නිසීදි. සත්ථා තස්ස උපනිස්සයසම්පත්තිං දිස්වා කථං සමුට්ඨාපෙතුකාමො ‘‘කිං, බ්‍රාහ්මණ, පුත්තදාරා තං පටිජග්ගන්තී’’ති? කුතො, භො ගොතම, පටිජග්ගනං, මහල්ලකොති මං බහි නීහරිංසු. කිං පන තෙ, බ්‍රාහ්මණ, පබ්බජිතුං න වට්ටතීති? කො මං, භො ගොතම, පබ්බාජෙස්සති, මහල්ලකභාවෙන මං න කොචි ඉච්ඡතීති. සත්ථා සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සඤ්ඤං අදාසි. ථෙරො සත්ථු වචනං සිරසා සම්පටිච්ඡිත්වා රාධබ්‍රාහ්මණං පබ්බාජෙත්වා චින්තෙසි – ‘‘සත්ථා ඉමං බ්‍රාහ්මණං සාදරෙන පබ්බජාපෙසි, න ඛො මෙ එතං අනාදරෙන පරිහරිතුං වට්ටතී’’ති රාධත්ථෙරං ආදාය ගාමකාවාසං අගමාසි. තත්‍රස්ස අධුනා පබ්බජිතත්තා කිච්ඡලාභිස්ස ථෙරො අත්තනො පත්තං ආවාසං දෙති, අත්තනො පත්තං පණීතපිණ්ඩපාතම්පි තස්සෙව දත්වා සයං පිණ්ඩාය චරති. රාධත්ථෙරො සෙනාසනසප්පායඤ්ච භොජනසප්පායඤ්ච ලභිත්වා සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි.

අථ නං ථෙරො ගහෙත්වා දසබලං පස්සිතුං ආගතො. සත්ථා ජානන්තොව පුච්ඡි – ‘‘යො තෙ මයා, සාරිපුත්ත, නිස්සිතකො දින්නො, කීදිසං තස්ස, න උක්කණ්ඨතී’’ති? භන්තෙ, සාසනෙ අභිරමිතභික්ඛු නාම එවරූපො භවෙය්‍යාති. අථායස්මතො සාරිපුත්තස්ස ‘‘සාරිපුත්තත්ථෙරො කතඤ්ඤූ කතවෙදී’’ති සඞ්ඝමජ්ඣෙ කථා උදපාදි. තං සුත්වා සත්ථා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘අනච්ඡරියං, භික්ඛවෙ, සාරිපුත්තස්ස ඉදානි කතඤ්ඤූකතවෙදිතා, සො අතීතෙ අහෙතුකපටිසන්ධියං නිබ්බත්තොපි කතඤ්ඤූකතවෙදීයෙව අහොසී’’ති. කතරස්මිං කාලෙ භගවාති?

අතීතෙ, භික්ඛවෙ, පබ්බතපාදම්හි පඤ්චසතමත්තා වඩ්ඪකිපුරිසා මහාඅරඤ්ඤං පවිසිත්වා දබ්බසම්භාරෙ ඡින්දිත්වා මහාඋළුම්පං බන්ධිත්වා නදියා ඔතාරෙන්ති. අථෙකො හත්ථිනාගො එකස්මිං විසමට්ඨානෙ සොණ්ඩාය සාඛං ගණ්හන්තො සාඛාභඞ්ගවෙගං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තො තිඛිණඛාණුකෙ පාදෙන අවත්ථාසි, පාදො විද්ධො, දුක්ඛවෙදනා වත්තන්ති. සො ගමනං අභිනීහරිතුං අසක්කොන්තො තත්ථෙව නිපජ්ජි. සො කතිපාහච්චයෙන තෙ වඩ්ඪකී අත්තනො සමීපෙන ගච්ඡන්තෙ දිස්වා ‘‘ඉමෙ නිස්සායාහං ජීවිතං ලභිස්සාමී’’ති තෙසං අනුපදං අගමාසි. තෙ නිවත්තිත්වා හත්ථිං දිස්වා භීතා පලායන්ති. සො තෙසං පලායනභාවං ඤත්වා අට්ඨාසි, පුන ඨිතකාලෙ අනුබන්ධි.

වඩ්ඪකිජෙට්ඨකො චින්තෙසි – ‘‘අයං හත්ථි අම්හෙසු තිට්ඨන්තෙසු අනුබන්ධති, පලායන්තෙසු තිට්ඨති, භවිස්සති තත්ථ කාරණ’’න්ති. සබ්බෙ තං තං රුක්ඛං ආරුය්හ තස්ස ආගමනං පටිමානෙන්තා නිසීදිංසු. සො තෙසං සන්තිකං ආගන්ත්වා අත්තනො පාදං දස්සෙන්තො පරිවත්තෙත්වා නිපජ්ජි. තදා වඩ්ඪකීනං සඤ්ඤා උදපාදි – ‘‘ගිලානභාවෙන, භො, එස ආගච්ඡති, න අඤ්ඤෙන කාරණෙනා’’ති තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා පාදෙ පවිට්ඨඛාණුකං දිස්වා ‘‘ඉමිනා කාරණෙන එස ආගතො’’ති තිඛිණවාසියා ඛාණුකකොටියං ඔධිං දත්වා දළ්හාය රජ්ජුයා බන්ධිත්වා කඩ්ඪිත්වා නීහරිංසු. අථස්ස වණමුඛං පීළෙත්වා පුබ්බලොහිතං නීහරිත්වා කසාවොදකෙන ධොවිත්වා අත්තනො ජානනභෙසජ්ජං මක්ඛෙත්වා නචිරස්සෙව ඵාසුකං අකංසු.

හත්ථිනාගො ගිලානා වුට්ඨිතො චින්තෙසි – ‘‘ඉමෙ මය්හං බහුපකාරා, ඉමෙ මයා නිස්සාය ජීවිතං ලද්ධං, මයා ඉමෙසං කතඤ්ඤුනා කතවෙදිනා භවිතුං වට්ටතී’’ති අත්තනො වසනට්ඨානං ගන්ත්වා සෙතං ගන්ධහත්ථිපොතකං ආනෙසි. වඩ්ඪකිනො හත්ථිපොතකං දිස්වා ‘‘අම්හාකං හත්ථී පුත්තම්පි ගහෙත්වා ආගතො’’ති අතිවිය තුට්ඨචිත්තා අහෙසුං. හත්ථිනාගො චින්තෙසි – ‘‘මයි තිට්ඨන්තෙ ‘කිං නු ඛො අයං ආගතො’ති මම ආගතකාරණං න ජානිස්සන්තී’’ති ඨිතට්ඨානතො පක්කාමි. හත්ථිපොතකො පිතු පච්ඡතො පච්ඡතො අනුපායාසි. හත්ථිනාගො තස්ස ආගතභාවං ඤත්වා නිවත්තනත්ථාය සද්දසඤ්ඤං අදාසි. සො පිතු කථං සුත්වා නිවත්තිත්වා වඩ්ඪකීනං සන්තිකං ගතො. වඩ්ඪකිනො ‘‘ඉමං හත්ථිපොතකං අම්හාකං දාතුං ආගතො භවිස්සති එසො’’ති ඤත්වා ‘‘අම්හාකං සන්තිකෙ තයා කත්තබ්බකිච්චං නත්ථි, පිතු සන්තිකංයෙව ගච්ඡා’’ති පහිණිංසු. හත්ථිනාගො යාවතතියං අත්තනො සන්තිකං ආගතම්පි පුන වඩ්ඪකීනංයෙව සමීපං පෙසෙසි. තතො පට්ඨාය වඩ්ඪකිනො හත්ථිපොතකං අත්තනො සන්තිකෙ කත්වා පටිජග්ගන්ති. භොජනකාලෙ එකෙකං භත්තපිණ්ඩං දෙන්ති, භත්තං තස්ස යාවදත්ථං අහොසි. සො වඩ්ඪකීහි අන්තොගහනෙ කොට්ටිතං දබ්බසම්භාරං ආහරිත්වා අඞ්ගණට්ඨානෙ රාසිං කරොති. එතෙනෙව නියාමෙන අඤ්ඤම්පි උපකාරකම්මං කරොති.

සත්ථා ඉමං කාරණං ආහරිත්වා පුබ්බෙපි සාරිපුත්තස්ස කතඤ්ඤූකතවෙදිභාවං දීපෙති. සාරිපුත්තත්ථෙරො හි තදා මහාහත්ථී අහොසි, අට්ඨුප්පත්තියං ආගතො ඔස්සට්ඨවීරියො භික්ඛු හත්ථිපොතකො අහොසි. සංයුත්තනිකායං පන පත්වා සකලං රාධසංයුත්තං, ධම්මපදෙ ච –

‘‘නිධීනංව පවත්තාරං, යං පස්සෙ වජ්ජදස්සිනං;

නිග්ගය්හවාදිං මෙධාවිං, තාදිසං පණ්ඩිතං භජෙ;

තාදිසං භජමානස්ස, සෙය්‍යො හොති න පාපියො’’ති. (ධ. ප. 76) –

ගාථා ථෙරස්ස ධම්මදෙසනා නාම. අපරභාගෙ පන සත්ථා පටිපාටියා ථෙරෙ ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො රාධත්ථෙරං පටිභානෙය්‍යකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

මොඝරාජත්ථෙරවත්ථු

234. ද්වාදසමෙ ලූඛචීවරධරානන්ති ලූඛචීවරං ධාරෙන්තානං මොඝරාජා අග්ගොති දස්සෙති. අයං හි ථෙරො සත්ථලූඛං සුත්තලූඛං රජනලූඛන්ති තිවිධෙනපි ලූඛෙන සමන්නාගතං පංසුකූලං ධාරෙසි. තස්මා ලූඛචීවරධරානං අග්ගො නාම ජාතො.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා නිබ්බත්ති, තතො අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං ලූඛචීවරධරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො කස්සපදසබලස්ස නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව කට්ඨවාහනනගරෙ අමච්චගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි. අපරභාගෙ වයප්පත්තො කට්ඨවාහනරාජානං උපට්ඨහන්තො අමච්චට්ඨානං ලභි.

තස්මිං කාලෙ කස්සපදසබලො ලොකෙ උප්පජ්ජි. කට්ඨවාහනරාජා ‘‘බුද්ධො කිර ලොකෙ උප්පන්නො’’ති සුත්වා තං පක්කොසාපෙත්වා ආහ – ‘‘තාත, බුද්ධො කිර ලොකෙ උප්පන්නො, ඉමං පච්චන්තනගරං එකප්පහාරෙනෙව උභොහි අම්හෙහි තුච්ඡං කාතුං න සක්කා, ත්වං තාව මජ්ඣිමදෙසං ගන්ත්වා බුද්ධස්ස උප්පන්නභාවං ඤත්වා දසබලං ඉමං නගරං ආනෙහී’’ති පුරිසසහස්සෙන සද්ධිං පෙසෙසි. සො අනුපුබ්බෙන සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මකථං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො තත්ථෙව පබ්බජිත්වා වීසති වස්සසහස්සානි සමණධම්මං අකාසි. තෙන සද්ධිං ගතපුරිසා පන සබ්බෙපි නිවත්තිත්වා පුන රඤ්ඤො සන්තිකං ආගතා.

අයං ථෙරො පරිපුණ්ණසීලො කාලං කත්වා එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො අම්හාකං දසබලස්ස නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව සාවත්ථියං බ්‍රාහ්මණකුලෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, මොඝරාජමාණවොතිස්ස නාමං අකංසු. කට්ඨවාහනරාජාපි කස්සපස්ස භගවතො අධිකාරකම්මං කත්වා එකං බුද්ධන්තරං සපරිවාරො දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා අම්හාකං දසබලස්ස නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව සාවත්ථියං පුරොහිතගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, බාවරිමාණවොතිස්ස නාමං අකංසු. සො අපරෙන සමයෙන තයො වෙදෙ උග්ගණ්හිත්වා සොළසන්නං මාණවකසහස්සානං සිප්පං වාචෙන්තො චරති. අථස්ස පසෙනදිකොසලරඤ්ඤො කාලෙ පිතු අච්චයෙන පුරොහිතට්ඨානං අදංසු. තදා අයම්පි මොඝරාජමාණවො බාවරිබ්‍රාහ්මණස්ස සන්තිකෙ සිප්පං ගණ්හාති.

අථෙකදිවසං බාවරිබ්‍රාහ්මණො රහොගතො අත්තනො සිප්පෙ සාරං ඔලොකෙන්තො සම්පරායිකං සාරං අදිස්වා ‘‘එකං පබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා සම්පරායිකං ගවෙසෙස්සාමී’’ති කොසලරාජානං උපසඞ්කමිත්වා අත්තනො පබ්බජ්ජං අනුජානාපෙසි. සො තෙන අනුඤ්ඤාතො සොළසහි මාණවකසහස්සෙහි පරිවුතො පබ්බජ්ජත්ථාය නික්ඛමි. කොසලරාජාපි තෙන සද්ධිංයෙව එකං අමච්චං කහාපණසහස්සං දත්වා පෙසෙසි – ‘‘යස්මිං ඨානෙ ආචරියො පබ්බජති, තත්‍රස්ස වසනට්ඨානං ගහෙත්වා දෙථා’’ති. බාවරිබ්‍රාහ්මණො ඵාසුකට්ඨානං ඔලොකෙන්තො මජ්ඣිමදෙසතො පටික්කම්ම අස්සකරඤ්ඤො ච මුළ්හකරඤ්ඤො ච සීමන්තරෙ ගොධාවරිතීරෙ අත්තනො වසනට්ඨානං කාරෙසි.

අථෙකො පුරිසො ජටිලානං දස්සනාය ගතො තෙසං සන්තකෙ භූමිට්ඨානෙ තෙහි අනුඤ්ඤාතො අත්තනො වසනට්ඨානං අකාසි. තෙන කතං දිස්වා අපරං කුලසතං ගෙහසතං කාරෙසි. තෙ සබ්බෙපි සන්නිපතිත්වා ‘‘මයං අය්‍යානං සන්තකෙ භූමිභාගෙ වසාම, මුධා වසිතුං න කාරණං, සුඛවාසං වො දස්සාමා’’ති එකෙකො එකෙකං කහාපණං බාවරිබ්‍රාහ්මණස්ස වසනට්ඨානෙ ඨපෙසි. සබ්බෙහිපි ආභතකහාපණා සතසහස්සමත්තා අහෙසුං. බාවරිබ්‍රාහ්මණො ‘‘කිමත්ථං එතෙ ආභතා’’ති ආහ. සුඛවාසදානත්ථාය, භන්තෙති. සචාහං හිරඤ්ඤසුවණ්ණෙන අත්ථිකො අස්සං, අහං මහන්තං ධනරාසිං පහාය න පබ්බජෙය්‍යං. තුම්හාකං කහාපණෙ ගණ්හිත්වා ගච්ඡථාති. අම්හෙහි අය්‍යස්ස පරිච්චත්තං න පුන ගණ්හාම, අනුසංවච්ඡරං පන එතෙනෙව නියාමෙන ආහරිස්සාම, ඉමෙ ගහෙත්වා අය්‍යො දානං දෙතූති. බ්‍රාහ්මණො අධිවාසෙත්වා කපණද්ධිකවණිබ්බකයාචකානං දානමුඛෙ නිය්‍යාතෙසි. තස්ස අපරාපරං දායකභාවො සකලජම්බුදීපෙ පඤ්ඤායිත්ථ.

තතො කාලිඞ්ගරට්ඨෙ දුන්නිවිට්ඨෙ නාම ගාමෙ ජූජකබ්‍රාහ්මණස්ස වංසෙ ජාතබ්‍රාහ්මණස්ස බ්‍රාහ්මණී උට්ඨාය සමුට්ඨාය බ්‍රාහ්මණං චොදෙති – ‘‘බාවරී, කිර දානං දෙති, ගන්ත්වා තතො හිරඤ්ඤසුවණ්ණං ආහරා’’ති. සො තාය චොදියමානො සණ්ඨාතුං අසක්කොන්තො බාවරිස්ස සන්තිකං ගච්ඡමානො බාවරිම්හි දානං දත්වා පණ්ණසාලං පවිසිත්වා නිපජ්ජිත්වා දානං අනුස්සරමානෙ ගතො. ගන්ත්වා ච ‘‘දානං මෙ, බ්‍රාහ්මණ, දෙහි, දානං මෙ, බ්‍රාහ්මණ, දෙහී’’ති ආහ. අකාලෙ ත්වං, බ්‍රාහ්මණ, ආගතො, සම්පත්තයාචකානං මෙ දින්නං, ඉදානි කහාපණං නත්ථීති. න මය්හං, බ්‍රාහ්මණ, බහූහි කහාපණෙහි අත්ථො, තව එත්තකං දානං දදන්තස්ස න සක්කා කහාපණෙහි විනා භවිතුං, මය්හං පඤ්ච කහාපණසතානි දෙහීති. බ්‍රාහ්මණ, පඤ්චපි සතානි නත්ථි, පුන දානකාලෙ සම්පත්තෙ ලභිස්සසීති. කිං පනාහං තව දානකාලෙ ආගමිස්සාමීති? බාවරිබ්‍රාහ්මණස්ස පණ්ණසාලද්වාරෙ වාලුකං ථූපං කත්වා සමන්තතො රත්තවණ්ණානි පුප්ඵානි විකිරිත්වා මන්තං ජප්පෙන්තො විය ඔට්ඨෙ චාලෙත්වා චාලෙත්වා ‘‘මුද්ධා ඵලතු සත්තධා’’ති වදති.

බාවරිබ්‍රාහ්මණො චින්තෙසි – ‘‘අයං මහාතපො තපචාරං ගණ්හිත්වා චරණබ්‍රාහ්මණකො මය්හං සත්තදිවසමත්ථකෙ ‘සත්තධා මුද්ධා ඵාලතූ’ති වදති, මය්හඤ්ච ඉමස්ස දාතබ්බානි පඤ්ච කහාපණසතානි නත්ථි, එකංසෙන මං එස ඝාතෙස්සතී’’ති. එවං තස්මිං සොකසල්ලසමප්පිතෙ නිපන්නෙ රත්තිභාගසමනන්තරෙ අනන්තරත්තභාවෙ බාවරිස්ස මාතා දෙවතා හුත්වා නිබ්බත්ති. සා පුත්තස්ස සොකසල්ලසමප්පිතභාවං දිස්වා ආගන්ත්වා ආහ – ‘‘තාත, එස මුද්ධං වා මුද්ධඵාලනං වා න ජානාති, ත්වම්පි ලොකෙ බුද්ධානං උප්පන්නභාවං න ජානාසි. සචෙ තෙ සංසයො අත්ථි, සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා පුච්ඡ, සො තෙ එතං කාරණං කථෙස්සතී’’ති. බ්‍රාහ්මණො දෙවතාය කථං සුතකාලතො පට්ඨාය අස්සාසං ලභිත්වා පුනදිවසෙ උට්ඨිතෙ අරුණෙ සබ්බෙව අන්තෙවාසිකෙ පක්කොසිත්වා, ‘‘තාතා, බුද්ධො කිර ලොකෙ උප්පන්නො, තුම්හෙ සීඝං ගන්ත්වා ‘බුද්ධො වා නො වා’ති ඤත්වා ආගන්ත්වා මය්හං ආරොචෙථ, අහං සත්ථු සන්තිකං ගමිස්සාමි. අපිච ඛො පන මය්හං මහල්ලකභාවෙන ජීවිතන්තරායො දුජ්ජානො, තුම්හෙ තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ඉමිනා ච ඉමිනා ච නියාමෙන පඤ්හෙ පුච්ඡථා’’ති මුද්ධඵාලනපඤ්හං නාම අභිසඞ්ඛරිත්වා අදාසි.

තතො චින්තෙසි – ‘‘සබ්බෙ ඉමෙ මාණවා පණ්ඩිතා, සත්ථු ධම්මකථං සුත්වා අත්තනො කිච්චෙ මත්ථකං පත්තෙ පුන මය්හං සන්තිකං ආගච්ඡෙය්‍යුං වා නො වා’’ති. අථ අත්තනො භාගිනෙය්‍යස්ස අජිතමාණවස්ස නාම සඤ්ඤං අදාසි – ‘‘ත්වං පන එකන්තෙනෙව මම සන්තිකං ආගන්තුං අරහසි, තයා පටිලද්ධගුණං ආගන්ත්වා මය්හං කථෙය්‍යාසී’’ති. අථ තෙ සොළසසහස්සජටිලා අජිතමාණවං ජෙට්ඨකං කත්වා සොළසහි ජෙට්ඨන්තෙවාසිකෙහි සද්ධිං ‘‘සත්ථාරං පඤ්හං පුච්ඡිස්සාමා’’ති චාරිකං චරන්තා ගතගතට්ඨානෙ, ‘‘අය්‍යා, කහං ගච්ඡථ, කහං ගච්ඡථා’’ති පුච්ඡිතා ‘‘දසබලස්ස සන්තිකං පඤ්හං පුච්ඡිතුං ගච්ඡාමා’’ති කොටිතො පට්ඨාය පරිසං සංකඩ්ඪන්තා අනෙකයොජනසතං මග්ගං ගතා. සත්ථා ‘‘තෙසං ආගමනදිවසෙ අඤ්ඤස්ස ඔකාසො න භවිස්සති, ඉදං ඉමිස්සා පරිසාය අනුච්ඡවිකට්ඨාන’’න්ති ගන්ත්වා පාසාණචෙතියෙ පිට්ඨිපාසාණෙ නිසීදි. සො අජිතමාණවොපි සපරිසො තං පිට්ඨිපාසාණං ආරුය්හ සත්ථු සරීරසම්පත්තිං දිස්වා ‘‘අයං පුරිසො ඉමස්මිං ලොකෙ විවටච්ඡදො බුද්ධො භවිස්සතී’’ති අත්තනො ආචරියෙන පහිතෙ පඤ්හෙ මනසා පුච්ඡන්තොව ගතො.

තංදිවසං තස්මිං ඨානෙ සම්පත්තපරිසා ද්වාදසයොජනිකා අහොසි. තෙසං සොළසන්නං අන්තෙවාසිකානං අන්තරෙ මොඝරාජමාණවො ‘‘අහං සබ්බෙහි පණ්ඩිතතරො’’ති මානත්ථද්ධො, තස්ස එතදහොසි – ‘‘අයං අජිතමාණවො සබ්බෙසං ජෙට්ඨකො, එතස්ස පඨමතරං මම පඤ්හං පුච්ඡිතුං න යුත්ත’’න්ති. තස්ස ලජ්ජායන්තො පඨමතරං පඤ්හං අපුච්ඡිත්වා තෙන පුච්ඡිතෙ දුතියො හුත්වා සත්ථාරං පඤ්හං පුච්ඡි. සත්ථා ‘‘මානත්ථද්ධො මොඝරාජමාණවා, න තාවස්ස ඤාණං පරිපාකං ගච්ඡති, අස්ස මානං නිවාරිතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා ආහ – ‘‘තිට්ඨ ත්වං, මොඝරාජ, අඤ්ඤෙ තාව පඤ්හෙ පුච්ඡන්තූ’’ති. සො සත්ථු සන්තිකා අපසාදං ලභිත්වා චින්තෙසි – ‘‘අහං එත්තකං කාලං මයා පණ්ඩිතතරො නාම නත්ථීති විචරාමි, බුද්ධා ච නාම අජානිත්වා න කථෙන්ති. සත්ථාරා මම පුච්ඡාය දොසො දිට්ඨො භවිස්සතී’’ති තුණ්හී අහොසි. සො අට්ඨහි ජනෙහි පටිපාටියා පඤ්හෙ පුච්ඡිතෙ අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො නවමො හුත්වා පුන උට්ඨාසි. පුනපි නං සත්ථා අපසාදෙසි.

සො පුනපි තුණ්හී හුත්වා ‘‘සඞ්ඝනවකො දානි භවිතුං න සක්ඛිස්සාමී’’ති පඤ්චදසමො හුත්වා පඤ්හං පුච්ඡි. අථ සත්ථා ඤාණස්ස පරිපාකභාවං ඤත්වා පඤ්හං කථෙසි. සො දෙසනාපරියොසානෙ අත්තනො පරිවාරෙන ජටිලසහස්සෙන සද්ධිං අරහත්තං පාපුණි. ඉමිනාව නියාමෙන සෙසානිපි පන්නරස ජටිලසහස්සානි අරහත්තං පාපුණිංසු. සබ්බෙපි ඉද්ධිමයපත්තචීවරධරා එහිභික්ඛූව අහෙසුං. සෙසජනා පන න කථියන්ති. අයං මොඝරාජත්ථෙරො තතො පට්ඨාය තීහි ලූඛෙහි සමන්නාගතං චීවරං ධාරෙති. එවං පාරායනෙ (සු. නි. 982 ආදයො) වත්ථු සමුට්ඨිතං. සත්ථා පන අපරභාගෙ ජෙතවනෙ නිසින්නො ථෙරෙ පටිපාටියා ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො මොඝරාජත්ථෙරං ඉමස්මිං සාසනෙ ලූඛචීවරධරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තො ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං ලූඛචීවරධරානං යදිදං මොඝරාජා’’ති ආහ.

චතුත්ථවග්ගවණ්ණනා.

එකචත්තාලීසසුත්තමත්තාය ථෙරපාළියා වණ්ණනා නිට්ඨිතා.