1. සුත්තන්තභාජනීයං
431. චත්තාරො ඉද්ධිපාදා – ඉධ භික්ඛු ඡන්දසමාධිපධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවෙති, වීරියසමාධිපධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවෙති, චිත්තසමාධිපධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවෙති, වීමංසාසමාධිපධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවෙති.
1. ඡන්දිද්ධිපාදො
432. කථඤ්ච භික්ඛු ඡන්දසමාධිපධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවෙති? ඡන්දං චෙ භික්ඛු අධිපතිං කරිත්වා ලභති සමාධිං, ලභති චිත්තස්සෙකග්ගතං [චිත්තස්ස එකග්ගතං (සී. ස්‍යා.)] – අයං වුච්චති ‘‘ඡන්දසමාධි’’. සො අනුප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං අනුප්පාදාය ඡන්දං ජනෙති වායමති වීරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති, උප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං පහානාය ඡන්දං ජනෙති වායමති වීරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති, අනුප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං උප්පාදාය ඡන්දං ජනෙති වායමති වීරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති, උප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං ඨිතියා අසම්මොසාය භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය භාවනාය පාරිපූරියා ඡන්දං ජනෙති වායමති වීරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති. ඉමෙ වුච්චන්ති ‘‘පධානසඞ්ඛාරා’’. ඉති අයඤ්ච ඡන්දසමාධි, ඉමෙ ච පධානසඞ්ඛාරා. තදෙකජ්ඣං අභිසඤ්ඤහිත්වා අභිසඞ්ඛිපිත්වා ඡන්දසමාධිපධානසඞ්ඛාරොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං [සඞ්ඛං (සී.)] ගච්ඡති.
433. තත්ථ කතමො ඡන්දො? යො ඡන්දො ඡන්දිකතා කත්තුකම්‍යතා කුසලො ධම්මච්ඡන්දො – අයං වුච්චති ‘‘ඡන්දො’’.
තත්ථ කතමො සමාධි? යා චිත්තස්ස ඨිති සණ්ඨිති අවට්ඨිති අවිසාහාරො අවික්ඛෙපො අවිසාහටමානසතා සමථො සමාධින්ද්‍රියං සමාධිබලං සම්මාසමාධි – අයං වුච්චති ‘‘සමාධි’’.
තත්ථ කතමො පධානසඞ්ඛාරො? යො චෙතසිකො වීරියාරම්භො නික්කමො පරක්කමො උය්‍යාමො වායාමො උස්සාහො උස්සොළ්හී ථාමො ඨිති අසිථිලපරක්කමතා අනික්ඛිත්තඡන්දතා අනික්ඛිත්තධුරතා ධුරසම්පග්ගාහො වීරියං වීරියින්ද්‍රියං වීරියබලං සම්මාවායාමො – අයං වුච්චති ‘‘පධානසඞ්ඛාරො’’. ඉති ඉමිනා ච ඡන්දෙන, ඉමිනා ච සමාධිනා, ඉමිනා ච පධානසඞ්ඛාරෙන උපෙතො හොති සමුපෙතො උපාගතො සමුපාගතො උපපන්නො සම්පන්නො සමන්නාගතො. තෙන වුච්චති ‘‘ඡන්දසමාධිපධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතො’’ති.
434. ඉද්ධීති. යා තෙසං ධම්මානං ඉද්ධි සමිද්ධි ඉජ්ඣනා සමිජ්ඣනා ලාභො පටිලාභො පත්ති සම්පත්ති ඵුසනා සච්ඡිකිරියා උපසම්පදා.
‘‘ඉද්ධිපාදො’’ති. තථාභූතස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො.
‘‘ඉද්ධිපාදං භාවෙතී’’ති. තෙ ධම්මෙ ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති. තෙන වුච්චති ‘‘ඉද්ධිපාදං භාවෙතී’’ති.
2. වීරියිද්ධිපාදො
435. කථඤ්ච භික්ඛු වීරියසමාධිපධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවෙති? වීරියං චෙ භික්ඛු අධිපතිං කරිත්වා ලභති සමාධිං ලභති චිත්තස්සෙකග්ගතං – අයං වුච්චති ‘‘වීරියසමාධි’’. සො අනුප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං අනුප්පාදාය ඡන්දං ජනෙති වායමති වීරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති, උප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං පහානාය…පෙ… අනුප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං උප්පාදාය…පෙ… උප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං ඨිතියා අසම්මොසාය භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය භාවනාය පාරිපූරියා ඡන්දං ජනෙති වායමති වීරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති. ඉමෙ වුච්චන්ති ‘‘පධානසඞ්ඛාරා’’. ඉති අයඤ්ච වීරියසමාධි, ඉමෙ ච පධානසඞ්ඛාරා; තදෙකජ්ඣං අභිසඤ්ඤූහිත්වා අභිසඞ්ඛිපිත්වා වීරියසමාධිපධානසඞ්ඛාරොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති.
436. තත්ථ කතමං වීරියං? යො චෙතසිකො වීරියාරම්භො…පෙ… සම්මාවායාමො – ඉදං වුච්චති ‘‘වීරියං’’.
තත්ථ කතමො සමාධි? යා චිත්තස්ස ඨිති සණ්ඨිති අවට්ඨිති අවිසාහාරො අවික්ඛෙපො අවිසාහටමානසතා සමථො සමාධින්ද්‍රියං සමාධිබලං සම්මාසමාධි – අයං වුච්චති ‘‘සමාධි’’.
තත්ථ කතමො පධානසඞ්ඛාරො? යො චෙතසිකො වීරියාරම්භො…පෙ… සම්මාවායාමො – අයං වුච්චති ‘‘පධානසඞ්ඛාරො’’. ඉති ඉමිනා ච වීරියෙන, ඉමිනා ච සමාධිනා, ඉමිනා ච පධානසඞ්ඛාරෙන උපෙතො හොති…පෙ… සමන්නාගතො. තෙන වුච්චති ‘‘වීරියසමාධිපධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතො’’ති.
437. ඉද්ධීති. යා තෙසං ධම්මානං ඉද්ධි සමිද්ධි ඉජ්ඣනා සමිජ්ඣනා ලාභො පටිලාභො පත්ති සම්පත්ති ඵුසනා සච්ඡිකිරියා උපසම්පදා.
ඉද්ධිපාදොති. තථාභූතස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො.
ඉද්ධිපාදං භාවෙතීති. තෙ ධම්මෙ ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති. තෙන වුච්චති ‘‘ඉද්ධිපාදං භාවෙතී’’ති.
3. චිත්තිද්ධිපාදො
438. කථඤ්ච භික්ඛු චිත්තසමාධිපධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවෙති? චිත්තං චෙ භික්ඛු අධිපතිං කරිත්වා ලභති සමාධිං ලභති චිත්තස්සෙකග්ගතං – අයං වුච්චති ‘‘චිත්තසමාධි’’. සො අනුප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං අනුප්පාදාය ඡන්දං ජනෙති වායමති වීරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති, උප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං පහානාය…පෙ… අනුප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං උප්පාදාය…පෙ… උප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං ඨිතියා අසම්මොසාය භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය භාවනාය පාරිපූරියා ඡන්දං ජනෙති වායමති වීරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති. ඉමෙ වුච්චන්ති ‘‘පධානසඞ්ඛාරා’’. ඉති අයඤ්ච චිත්තසමාධි, ඉමෙ ච පධානසඞ්ඛාරා; තදෙකජ්ඣං අභිසඤ්ඤූහිත්වා අභිසඞ්ඛිපිත්වා චිත්තසමාධිපධානසඞ්ඛාරොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති.
439. තත්ථ කතමං චිත්තං? යං චිත්තං මනො මානසං…පෙ… තජ්ජාමනොවිඤ්ඤාණධාතු – ඉදං වුච්චති ‘‘චිත්තං’’.
තත්ථ කතමො සමාධි? යා චිත්තස්ස ඨිති සණ්ඨිති…පෙ… සම්මාසමාධි – අයං වුච්චති ‘‘සමාධි’’.
තත්ථ කතමො පධානසඞ්ඛාරො? යො චෙතසිකො වීරියාරම්භො…පෙ… සම්මාවායාමො – අයං වුච්චති ‘‘පධානසඞ්ඛාරො’’. ඉති ඉමිනා ච චිත්තෙන, ඉමිනා ච සමාධිනා, ඉමිනා ච පධානසඞ්ඛාරෙන උපෙතො හොති…පෙ… සමන්නාගතො. තෙන වුච්චති ‘‘චිත්තසමාධිපධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතො’’ති.
440. ඉද්ධීති. යා තෙසං ධම්මානං ඉද්ධි සමිද්ධි ඉජ්ඣනා සමිජ්ඣනා ලාභො පටිලාභො පත්ති සම්පත්ති ඵුසනා සච්ඡිකිරියා උපසම්පදා.
ඉද්ධිපාදොති. තථාභූතස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො.
ඉද්ධිපාදං භාවෙතීති. තෙ ධම්මෙ ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති. තෙන වුච්චති ‘‘ඉද්ධිපාදං භාවෙතී’’ති.
4. වීමංසිද්ධිපාදො
441. කථඤ්ච භික්ඛු වීමංසාසමාධිපධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවෙති? වීමංසං චෙ භික්ඛු අධිපතිං කරිත්වා ලභති සමාධිං ලභති චිත්තස්සෙකග්ගතං – අයං වුච්චති ‘‘වීමංසාසමාධි’’. සො අනුප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං අනුප්පාදාය ඡන්දං ජනෙති වායමති වීරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති, උප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං පහානාය…පෙ… අනුප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං උප්පාදාය…පෙ… උප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං ඨිතියා අසම්මොසාය භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය භාවනාය පාරිපූරියා ඡන්දං ජනෙති වායමති වීරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති. ඉමෙ වුච්චන්ති ‘‘පධානසඞ්ඛාරා’’. ඉති අයඤ්ච වීමංසාසමාධි, ඉමෙ ච පධානසඞ්ඛාරා; තදෙකජ්ඣං අභිසඤ්ඤූහිත්වා අභිසඞ්ඛිපිත්වා වීමංසාසමාධිපධානසඞ්ඛාරොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති.
442. තත්ථ කතමා වීමංසා? යා පඤ්ඤා පජානනා…පෙ… අමොහො ධම්මවිචයො සම්මාදිට්ඨි – අයං වුච්චති ‘‘වීමංසා’’.
තත්ථ කතමො සමාධි? යා චිත්තස්ස ඨිති සණ්ඨිති…පෙ… සම්මාසමාධි – අයං වුච්චති ‘‘සමාධි’’.
තත්ථ කතමො පධානසඞ්ඛාරො? යො චෙතසිකො වීරියාරම්භො …පෙ… සම්මාවායාමො – අයං වුච්චති ‘‘පධානසඞ්ඛාරො’’. ඉති ඉමාය ච වීමංසාය, ඉමිනා ච සමාධිනා, ඉමිනා ච පධානසඞ්ඛාරෙන උපෙතො හොති…පෙ… සමන්නාගතො. තෙන වුච්චති ‘‘වීමංසාසමාධිපධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතො’’ති.
443. ඉද්ධීති. යා තෙසං ධම්මානං ඉද්ධි සමිද්ධි ඉජ්ඣනා සමිජ්ඣනා ලාභො පටිලාභො පත්ති සම්පත්ති ඵුසනා සච්ඡිකිරියා උපසම්පදා.
ඉද්ධිපාදොති. තථාභූතස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණඛන්ධො.
ඉද්ධිපාදං භාවෙතීති. තෙ ධම්මෙ ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති. තෙන වුච්චති ‘‘ඉද්ධිපාදං භාවෙතී’’ති.
සුත්තන්තභාජනීයං.