4. ධම්මානුපස්සනානිද්දෙසො

367. කථඤ්ච භික්ඛු අජ්ඣත්තං ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති? ඉධ භික්ඛු සන්තං වා අජ්ඣත්තං කාමච්ඡන්දං ‘‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං කාමච්ඡන්දො’’ති පජානාති, අසන්තං වා අජ්ඣත්තං කාමච්ඡන්දං ‘‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං කාමච්ඡන්දො’’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස කාමච්ඡන්දස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස කාමච්ඡන්දස්ස පහානං හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච පහීනස්ස කාමච්ඡන්දස්ස ආයතිං අනුප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති. සන්තං වා අජ්ඣත්තං බ්‍යාපාදං…පෙ… සන්තං වා අජ්ඣත්තං ථිනමිද්ධං [ථීනමිද්ධං (සී. ස්‍යා.)] …පෙ… සන්තං වා අජ්ඣත්තං උද්ධච්චකුක්කුච්චං…පෙ… සන්තං වා අජ්ඣත්තං විචිකිච්ඡං ‘‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං විචිකිච්ඡා’’ති පජානාති, අසන්තං වා අජ්ඣත්තං විචිකිච්ඡං ‘‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං විචිකිච්ඡා’’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නාය විචිකිච්ඡාය උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නාය විචිකිච්ඡාය පහානං හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච පහීනාය විචිකිච්ඡාය ආයතිං අනුප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති.

සන්තං වා අජ්ඣත්තං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’’ති පජානාති, අසන්තං වා අජ්ඣත්තං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය පාරිපූරී හොති තඤ්ච පජානාති, සන්තං වා අජ්ඣත්තං ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගං…පෙ… සන්තං වා අජ්ඣත්තං වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගං [විරියසම්බොජ්ඣඞ්ගං (සී. ස්‍යා.)] …පෙ… සන්තං වා අජ්ඣත්තං පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං …පෙ… සන්තං වා අජ්ඣත්තං පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගං…පෙ… සන්තං වා අජ්ඣත්තං සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගං…පෙ… සන්තං වා අජ්ඣත්තං උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො’’ති පජානාති, අසන්තං වා අජ්ඣත්තං උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො’’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය පාරිපූරී හොති තඤ්ච පජානාති. සො තං නිමිත්තං ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති ස්වාවත්ථිතං වවත්ථපෙති. සො තං නිමිත්තං ආසෙවිත්වා භාවෙත්වා බහුලීකරිත්වා ස්වාවත්ථිතං වවත්ථපෙත්වා බහිද්ධා ධම්මෙසු චිත්තං උපසංහරති.

කථඤ්ච භික්ඛු බහිද්ධා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති? ඉධ භික්ඛු සන්තං වාස්ස කාමච්ඡන්දං ‘‘අත්ථිස්ස කාමච්ඡන්දො’’ති පජානාති, අසන්තං වාස්ස කාමච්ඡන්දං ‘‘නත්ථිස්ස කාමච්ඡන්දො’’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස කාමච්ඡන්දස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස කාමච්ඡන්දස්ස පහානං හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච පහීනස්ස කාමච්ඡන්දස්ස ආයතිං අනුප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති. සන්තං වාස්ස බ්‍යාපාදං…පෙ… සන්තං වාස්ස ථිනමිද්ධං…පෙ… සන්තං වාස්ස උද්ධච්චකුක්කුච්චං…පෙ… සන්තං වාස්ස විචිකිච්ඡං ‘‘අත්ථිස්ස විචිකිච්ඡා’’ති පජානාති, අසන්තං වාස්ස විචිකිච්ඡං ‘‘නත්ථිස්ස විචිකිච්ඡා’’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නාය විචිකිච්ඡාය උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නාය විචිකිච්ඡාය පහානං හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච පහීනාය විචිකිච්ඡාය ආයතිං අනුප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති.

සන්තං වාස්ස සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘‘අත්ථිස්ස සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’’ති පජානාති, අසන්තං වාස්ස සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘‘නත්ථිස්ස සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය පාරිපූරී හොති තඤ්ච පජානාති. සන්තං වාස්ස ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගං…පෙ… සන්තං වාස්ස වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගං…පෙ… සන්තං වාස්ස පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං…පෙ… සන්තං වාස්ස පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගං…පෙ… සන්තං වාස්ස සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගං…පෙ… සන්තං වාස්ස උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘‘අත්ථිස්ස උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො’’ති පජානාති, අසන්තං වාස්ස උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘‘නත්ථිස්ස උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො’’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය පාරිපූරී හොති තඤ්ච පජානාති. සො තං නිමිත්තං ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති ස්වාවත්ථිතං වවත්ථපෙති. සො තං නිමිත්තං ආසෙවිත්වා භාවෙත්වා බහුලීකරිත්වා ස්වාවත්ථිතං වවත්ථපෙත්වා අජ්ඣත්තබහිද්ධා ධම්මෙසු චිත්තං උපසංහරති.

කථඤ්ච භික්ඛු අජ්ඣත්තබහිද්ධා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති? ඉධ භික්ඛු සන්තං වා කාමච්ඡන්දං ‘‘අත්ථි කාමච්ඡන්දො’’ති පජානාති, අසන්තං වා කාමච්ඡන්දං ‘‘නත්ථි කාමච්ඡන්දො’’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස කාමච්ඡන්දස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස කාමච්ඡන්දස්ස පහානං හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච පහීනස්ස කාමච්ඡන්දස්ස ආයතිං අනුප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති. සන්තං වා බ්‍යාපාදං…පෙ… සන්තං වා ථිනමිද්ධං…පෙ… සන්තං වා උද්ධච්චකුක්කුච්චං…පෙ… සන්තං වා විචිකිච්ඡං ‘‘අත්ථි විචිකිච්ඡා’’ති පජානාති, අසන්තං වා විචිකිච්ඡං ‘‘නත්ථි විචිකිච්ඡා’’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නාය විචිකිච්ඡාය උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නාය විචිකිච්ඡාය පහානං හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච පහීනාය විචිකිච්ඡාය ආයතිං අනුප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති.

සන්තං වා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘‘අත්ථි සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’’ති පජානාති, අසන්තං වා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘‘නත්ථි සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය පාරිපූරී හොති තඤ්ච පජානාති. සන්තං වා ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගං…පෙ… සන්තං වා වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගං…පෙ… සන්තං වා පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං…පෙ… සන්තං වා පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගං…පෙ… සන්තං වා සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගං…පෙ… සන්තං වා උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘‘අත්ථි උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො’’ති පජානාති, අසන්තං වා උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘‘නත්ථි උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො’’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය පාරිපූරී හොති තඤ්ච පජානාති. එවං භික්ඛු අජ්ඣත්තබහිද්ධා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං.

368. අනුපස්සීති. තත්ථ කතමා අනුපස්සනා? යා පඤ්ඤා පජානනා…පෙ… අමොහො ධම්මවිචයො සම්මාදිට්ඨි – අයං වුච්චති අනුපස්සනා. ඉමාය අනුපස්සනාය උපෙතො හොති සමුපෙතො උපාගතො සමුපාගතො උපපන්නො සම්පන්නො සමන්නාගතො. තෙන වුච්චති ‘‘අනුපස්සී’’ති.

369. විහරතීති. ඉරියති වත්තති පාලෙති යපෙති යාපෙති චරති විහරති. තෙන වුච්චති ‘‘විහරතී’’ති.

370. ආතාපීති. තත්ථ කතමො ආතාපො? යො චෙතසිකො වීරියාරම්භො…පෙ… සම්මාවායාමො – අයං වුච්චති ‘‘ආතාපො’’. ඉමිනා ආතාපෙන උපෙතො හොති…පෙ… සමන්නාගතො. තෙන වුච්චති ‘‘ආතාපී’’ති.

371. සම්පජානොති. තත්ථ කතමං සම්පජඤ්ඤං? යා පඤ්ඤා පජානනා…පෙ… අමොහො ධම්මවිචයො සම්මාදිට්ඨි – ඉදං වුච්චති ‘‘සම්පජඤ්ඤං’’. ඉමිනා සම්පජඤ්ඤෙන උපෙතො හොති…පෙ… සමන්නාගතො. තෙන වුච්චති ‘‘සම්පජානො’’ති.

372. සතිමාති. තත්ථ කතමා සති? යා සති අනුස්සති…පෙ… සම්මාසති – අයං වුච්චති ‘‘සති’’. ඉමාය සතියා උපෙතො හොති…පෙ… සමන්නාගතො. තෙන වුච්චති ‘‘සතිමා’’ති.

373. විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සන්ති. තත්ථ කතමො ලොකො? තෙව ධම්මා ලොකො. පඤ්චපි උපාදානක්ඛන්ධා ලොකො. අයං වුච්චති ‘‘ලොකො’’. තත්ථ කතමා අභිජ්ඣා? යො රාගො සාරාගො…පෙ… චිත්තස්ස සාරාගො – අයං වුච්චති ‘‘අභිජ්ඣා’’. තත්ථ කතමං දොමනස්සං? යං චෙතසිකං අසාතං චෙතසිකං දුක්ඛං චෙතොසම්ඵස්සජං අසාතං දුක්ඛං වෙදයිතං චෙතොසම්ඵස්සජා අසාතා දුක්ඛා වෙදනා – ඉදං වුච්චති ‘‘දොමනස්සං’’. ඉති අයඤ්ච අභිජ්ඣා ඉදඤ්ච දොමනස්සං ඉමම්හි ලොකෙ විනීතා හොන්ති පටිවිනීතා සන්තා සමිතා වූපසන්තා අත්ථඞ්ගතා අබ්භත්ථඞ්ගතා අප්පිතා බ්‍යප්පිතා සොසිතා විසොසිතා බ්‍යන්තීකතා. තෙන වුච්චති ‘‘විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්ස’’න්ති.

ධම්මානුපස්සනානිද්දෙසො.

සුත්තන්තභාජනීයං.