1. එකකපුග්ගලපඤ්ඤත්ති

1. කතමො ච පුග්ගලො සමයවිමුත්තො? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො කාලෙන කාලං සමයෙන සමයං අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා [ඵස්සිත්වා (සී. පී.)] විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා එකච්චෙ ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘සමයවිමුත්තො’’.

2. කතමො ච පුග්ගලො අසමයවිමුත්තො? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො න හෙව ඛො කාලෙන කාලං සමයෙන සමයං අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘අසමයවිමුත්තො’’. සබ්බෙපි අරියපුග්ගලා අරියෙ විමොක්ඛෙ අසමයවිමුත්තා.

3. කතමො ච පුග්ගලො කුප්පධම්මො? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො ලාභී හොති රූපසහගතානං වා අරූපසහගතානං වා සමාපත්තීනං. සො ච ඛො න නිකාමලාභී හොති න අකිච්ඡලාභී න අකසිරලාභී; න යත්ථිච්ඡකං යදිච්ඡකං යාවතිච්ඡකං සමාපජ්ජතිපි වුට්ඨාතිපි. ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ජති, යං තස්ස පුග්ගලස්ස පමාදමාගම්ම තා සමාපත්තියො කුප්පෙය්‍යුං – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘කුප්පධම්මො’’.

4. කතමො ච පුග්ගලො අකුප්පධම්මො? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො ලාභී හොති රූපසහගතානං වා අරූපසහගතානං වා සමාපත්තීනං. සො ච ඛො නිකාමලාභී හොති අකිච්ඡලාභී අකසිරලාභී; යත්ථිච්ඡකං යදිච්ඡකං යාවතිච්ඡකං සමාපජ්ජතිපි වුට්ඨාතිපි. අට්ඨානමෙතං අනවකාසො යං තස්ස පුග්ගලස්ස පමාදමාගම්ම තා සමාපත්තියො කුප්පෙය්‍යුං – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘අකුප්පධම්මො’’. සබ්බෙපි අරියපුග්ගලා අරියෙ විමොක්ඛෙ අකුප්පධම්මා.

5. කතමො ච පුග්ගලො පරිහානධම්මො? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො ලාභී හොති රූපසහගතානං වා අරූපසහගතානං වා සමාපත්තීනං. සො ච ඛො න නිකාමලාභී හොති න අකිච්ඡලාභී න අකසිරලාභී; න යත්ථිච්ඡකං යදිච්ඡකං යාවතිච්ඡකං සමාපජ්ජතිපි වුට්ඨාතිපි. ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ජති, යං සො පුග්ගලො පමාදමාගම්ම තාහි සමාපත්තීහි පරිහායෙය්‍ය – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘පරිහානධම්මො’’.

6. කතමො ච පුග්ගලො අපරිහානධම්මො? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො ලාභී හොති රූපසහගතානං වා අරූපසහගතානං වා සමාපත්තීනං. සො ච ඛො නිකාමලාභී හොති අකිච්ඡලාභී අකසිරලාභී; යත්ථිච්ඡකං යදිච්ඡකං යාවතිච්ඡකං සමාපජ්ජතිපි වුට්ඨාතිපි. අට්ඨානමෙතං අනවකාසො යං සො පුග්ගලො පමාදමාගම්ම තාහි සමාපත්තීහි පරිහායෙය්‍ය – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘අපරිහානධම්මො’’. සබ්බෙපි අරියපුග්ගලා අරියෙ විමොක්ඛෙ අපරිහානධම්මා.

7. කතමො ච පුග්ගලො චෙතනාභබ්බො? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො ලාභී හොති රූපසහගතානං වා අරූපසහගතානං වා සමාපත්තීනං. සො ච ඛො න නිකාමලාභී හොති න අකිච්ඡලාභී න අකසිරලාභී; න යත්ථිච්ඡකං යදිච්ඡකං යාවතිච්ඡකං සමාපජ්ජතිපි වුට්ඨාතිපි. සචෙ අනුසඤ්චෙතෙති, න පරිහායති තාහි සමාපත්තීහි. සචෙ න අනුසඤ්චෙතෙති, පරිහායති තාහි සමාපත්තීහි – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘චෙතනාභබ්බො’’.

8. කතමො ච පුග්ගලො අනුරක්ඛණාභබ්බො? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො ලාභී හොති රූපසහගතානං වා අරූපසහගතානං වා සමාපත්තීනං. සො ච ඛො න නිකාමලාභී හොති න අකිච්ඡලාභී න අකසිරලාභී; න යත්ථිච්ඡකං යදිච්ඡකං යාවතිච්ඡකං සමාපජ්ජතිපි වුට්ඨාතිපි. සචෙ අනුරක්ඛති, න පරිහායති තාහි සමාපත්තීහි. සචෙ න අනුරක්ඛති, පරිහායති තාහි සමාපත්තීහි – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘අනුරක්ඛණාභබ්බො’’.

9. කතමො ච පුග්ගලො පුථුජ්ජනො? යස්ස පුග්ගලස්ස තීණි සංයොජනානි අප්පහීනානි; න ච තෙසං ධම්මානං පහානාය පටිපන්නො – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘පුථුජ්ජනො’’.

10. කතමො ච පුග්ගලො ගොත්‍රභූ? යෙසං ධම්මානං සමනන්තරා අරියධම්මස්ස අවක්කන්ති හොති තෙහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘ගොත්‍රභූ’’.

11. කතමො ච පුග්ගලො භයූපරතො? සත්ත සෙක්ඛා භයූපරතා, යෙ ච පුථුජ්ජනා සීලවන්තො. අරහා අභයූපරතො.

12. කතමො ච පුග්ගලො අභබ්බාගමනො? යෙ තෙ පුග්ගලා කම්මාවරණෙන සමන්නාගතා, කිලෙසාවරණෙන සමන්නාගතා, විපාකාවරණෙන සමන්නාගතා, අස්සද්ධා අච්ඡන්දිකා දුප්පඤ්ඤා එළා, අභබ්බා නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තං – ඉමෙ වුච්චන්ති පුග්ගලා ‘‘අභබ්බාගමනා’’.

13. කතමො ච පුග්ගලො භබ්බාගමනො? යෙ තෙ පුග්ගලා න කම්මාවරණෙන සමන්නාගතා, න කිලෙසාවරණෙන සමන්නාගතා, න විපාකාවරණෙන සමන්නාගතා, සද්ධා ඡන්දිකා පඤ්ඤවන්තො [පඤ්ඤවන්තා (සී.)] අනෙළා, භබ්බා නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තං – ඉමෙ වුච්චන්ති පුග්ගලා ‘‘භබ්බාගමනා’’.

14. කතමො ච පුග්ගලො නියතො? පඤ්ච පුග්ගලා ආනන්තරිකා, යෙ ච මිච්ඡාදිට්ඨිකා නියතා, අට්ඨ ච අරියපුග්ගලා නියතා. අවසෙසා පුග්ගලා අනියතා.

15. කතමො ච පුග්ගලො පටිපන්නකො? චත්තාරො මග්ගසමඞ්ගිනො පුග්ගලා පටිපන්නකා, චත්තාරො ඵලසමඞ්ගිනො පුග්ගලා ඵලෙ ඨිතා.

16. කතමො ච පුග්ගලො සමසීසී? යස්ස පුග්ගලස්ස අපුබ්බං අචරිමං ආසවපරියාදානඤ්ච හොති ජීවිතපරියාදානඤ්ච – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘සමසීසී’’.

17. කතමො ච පුග්ගලො ඨිතකප්පී? අයඤ්ච පුග්ගලො සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො අස්ස, කප්පස්ස ච උඩ්ඩය්හනවෙලා අස්ස, නෙව තාව කප්පො උඩ්ඩය්හෙය්‍ය යාවායං පුග්ගලො න සොතාපත්තිඵලං සච්ඡිකරොති. අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘ඨිතකප්පී’’. සබ්බෙපි මග්ගසමඞ්ගිනො පුග්ගලා ඨිතකප්පිනො.

18. කතමො ච පුග්ගලො අරියො? අට්ඨ අරියපුග්ගලා අරියා. අවසෙසා පුග්ගලා අනරියා.

19. කතමො ච පුග්ගලො සෙක්ඛො? චත්තාරො මග්ගසමඞ්ගිනො තයො ඵලසමඞ්ගිනො පුග්ගලා ‘‘සෙක්ඛා’’. අරහා අසෙක්ඛො. අවසෙසා පුග්ගලා නෙවසෙක්ඛනාසෙක්ඛා.

20. කතමො ච පුග්ගලො තෙවිජ්ජො? තීහි විජ්ජාහි සමන්නාගතො පුග්ගලො ‘‘තෙවිජ්ජො’’.

21. කතමො ච පුග්ගලො ඡළභිඤ්ඤො? ඡහි අභිඤ්ඤාහි සමන්නාගතො පුග්ගලො ‘‘ඡළභිඤ්ඤො’’.

22. කතමො ච පුග්ගලො සම්මාසම්බුද්ධො? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු සාමං සච්චානි අභිසම්බුජ්ඣති; තත්ථ ච සබ්බඤ්ඤුතං පාපුණාති, බලෙසු ච වසීභාවං – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො’’.

23. කතමො ච පුග්ගලො පච්චෙකසම්බුද්ධො? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු සාමං සච්චානි අභිසම්බුජ්ඣති; න ච තත්ථ සබ්බඤ්ඤුතං පාපුණාති, න ච බලෙසු වසීභාවං – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘පච්චෙකසම්බුද්ධො’’.

24. කතමො ච පුග්ගලො උභතොභාගවිමුත්තො? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති; පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘උභතොභාගවිමුත්තො’’.

25. කතමො ච පුග්ගලො පඤ්ඤාවිමුත්තො? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො න හෙව ඛො අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති; පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘පඤ්ඤාවිමුත්තො’’.

26. කතමො ච පුග්ගලො කායසක්ඛී? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති; පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා එකච්චෙ ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘කායසක්ඛී’’.

27. කතමො ච පුග්ගලො දිට්ඨිප්පත්තො? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්ති යථාභූතං පජානාති, ‘‘අයං දුක්ඛසමුදයො’’ති යථාභූතං පජානාති, ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධො’’ති යථාභූතං පජානාති, ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති යථාභූතං පජානාති. තථාගතප්පවෙදිතා චස්ස ධම්මා පඤ්ඤාය වොදිට්ඨා හොන්ති වොචරිතා. පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා එකච්චෙ ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘දිට්ඨිප්පත්තො’’.

28. කතමො ච පුග්ගලො සද්ධාවිමුත්තො? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්ති යථාභූතං පජානාති, ‘‘අයං දුක්ඛසමුදයො’’ති යථාභූතං පජානාති, ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධො’’ති යථාභූතං පජානාති, ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති යථාභූතං පජානාති. තථාගතප්පවෙදිතා චස්ස ධම්මා පඤ්ඤාය වොදිට්ඨා හොන්ති වොචරිතා. පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා එකච්චෙ ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති, නො ච ඛො යථා දිට්ඨිප්පත්තස්ස – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘සද්ධාවිමුත්තො’’.

29. කතමො ච පුග්ගලො ධම්මානුසාරී? යස්ස පුග්ගලස්ස සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නස්ස පඤ්ඤින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොති, පඤ්ඤාවාහිං පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමං අරියමග්ගං භාවෙති – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘ධම්මානුසාරී’’. සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො පුග්ගලො ධම්මානුසාරී ඵලෙ ඨිතො දිට්ඨිප්පත්තො.

30. කතමො ච පුග්ගලො සද්ධානුසාරී? යස්ස පුග්ගලස්ස සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නස්ස සද්ධින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොති, සද්ධාවාහිං සද්ධාපුබ්බඞ්ගමං අරියමග්ගං භාවෙති – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘සද්ධානුසාරී’’. සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො පුග්ගලො සද්ධානුසාරී ඵලෙ ඨිතො සද්ධාවිමුත්තො.

31. කතමො ච පුග්ගලො සත්තක්ඛත්තුපරමො? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නො හොති අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායනො [සම්බොධිපරායණො (සී. ක.)]. සො සත්තක්ඛත්තුං දෙවෙ ච මානුසෙ ච සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘සත්තක්ඛත්තුපරමො’’.

32. කතමො ච පුග්ගලො කොලඞ්කොලො? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නො හොති අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායනො. සො ද්වෙ වා තීණි වා කුලානි සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘කොලඞ්කොලො’’.

33. කතමො ච පුග්ගලො එකබීජී? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නො හොති අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායනො. සො එකංයෙව මානුසකං භවං නිබ්බත්තෙත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘එකබීජී’’.

34. කතමො ච පුග්ගලො සකදාගාමී? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා රාගදොසමොහානං තනුත්තා සකදාගාමී හොති, සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘සකදාගාමී’’.

35. කතමො ච පුග්ගලො අනාගාමී? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා ඔපපාතිකො හොති, තත්ථ පරිනිබ්බායී අනාවත්තිධම්මො තස්මා ලොකා – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘අනාගාමී’’.

36. කතමො ච පුග්ගලො අන්තරාපරිනිබ්බායී? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා ඔපපාතිකො හොති, තත්ථ පරිනිබ්බායී අනාවත්තිධම්මො තස්මා ලොකා. සො උපපන්නං වා සමනන්තරා අප්පත්තං වා වෙමජ්ඣං ආයුප්පමාණං අරියමග්ගං සඤ්ජනෙති උපරිට්ඨිමානං සංයොජනානං පහානාය – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘අන්තරාපරිනිබ්බායී’’.

37. කතමො ච පුග්ගලො උපහච්චපරිනිබ්බායී? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා ඔපපාතිකො හොති, තත්ථ පරිනිබ්බායී අනාවත්තිධම්මො තස්මා ලොකා. සො අතික්කමිත්වා වෙමජ්ඣං ආයුප්පමාණං උපහච්ච වා කාලකිරියං [කාලං කිරියං (ක.)] අරියමග්ගං සඤ්ජනෙති උපරිට්ඨිමානං සංයොජනානං පහානාය – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘උපහච්චපරිනිබ්බායී’’.

38. කතමො ච පුග්ගලො අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා ඔපපාතිකො හොති, තත්ථ පරිනිබ්බායී අනාවත්තිධම්මො තස්මා ලොකා. සො අසඞ්ඛාරෙන අරියමග්ගං සඤ්ජනෙති උපරිට්ඨිමානං සංයොජනානං පහානාය – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී’’.

39. කතමො ච පුග්ගලො සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා ඔපපාතිකො හොති, තත්ථ පරිනිබ්බායී අනාවත්තිධම්මො තස්මා ලොකා. සො සසඞ්ඛාරෙන අරියමග්ගං සඤ්ජනෙති උපරිට්ඨිමානං සංයොජනානං පහානාය – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී’’.

40. කතමො ච පුග්ගලො උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා ඔපපාතිකො හොති, තත්ථ පරිනිබ්බායී අනාවත්තිධම්මො තස්මා ලොකා. සො අවිහා චුතො අතප්පං ගච්ඡති, අතප්පා චුතො සුදස්සං ගච්ඡති, සුදස්සා චුතො සුදස්සිං ගච්ඡති, සුදස්සියා චුතො අකනිට්ඨං ගච්ඡති; අකනිට්ඨෙ අරියමග්ගං සඤ්ජනෙති උපරිට්ඨිමානං සංයොජනානං පහානාය – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී’’.

41. කතමො ච පුග්ගලො සොතාපන්නො සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො? තිණ්ණං සංයොජනානං පහානාය පටිපන්නො පුග්ගලො සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො. යස්ස පුග්ගලස්ස තීණි සංයොජනානි පහීනානි – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘සොතාපන්නො’’.

42. කාමරාගබ්‍යාපාදානං තනුභාවාය පටිපන්නො පුග්ගලො සකදාගාමිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො. යස්ස පුග්ගලස්ස කාමරාගබ්‍යාපාදා තනුභූතා – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘සකදාගාමී’’.

43. කාමරාගබ්‍යාපාදානං අනවසෙසප්පහානාය පටිපන්නො පුග්ගලො අනාගාමිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො. යස්ස පුග්ගලස්ස කාමරාගබ්‍යාපාදා අනවසෙසා පහීනා – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘අනාගාමී’’.

44. රූපරාගඅරූපරාගමානඋද්ධච්චඅවිජ්ජාය අනවසෙසප්පහානාය පටිපන්නො පුග්ගලො අරහත්තඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො. යස්ස පුග්ගලස්ස රූපරාගො අරූපරාගො මානො උද්ධච්චං අවිජ්ජා අනවසෙසා පහීනා – අයං වුච්චති පුග්ගලො ‘‘අරහා’’.

එකකනිද්දෙසො.