8. අනුස්සතිකම්මට්ඨානනිද්දෙසවණ්ණනා

මරණස්සතිකථාවණ්ණනා

167. ඉතොති දෙවතානුස්සතියා. සා හි ඡසු අනුස්සතීසු සබ්බපච්ඡා නිද්දිට්ඨත්තා ආසන්නා, පච්චක්ඛා ච. අනන්තරායාති තදනන්තරං උද්දිට්ඨත්තා වුත්තං. මරණස්ස සති මරණස්සතීති මරණං තාව දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ මරණ’’න්තිආදි වුත්තං. කාමඤ්චෙත්ථ ඛන්ධානං භෙදො ‘‘ජරාමරණං ද්වීහි ඛන්ධෙහි සඞ්ගහිත’’න්ති (ධාතු. 71) වචනතො චුතිඛන්ධානං විනාසො මරණන්ති වත්තබ්බං, විසෙසතො පන තං ජීවිතින්ද්‍රියස්ස විනාසභාවෙන කම්මට්ඨානිකානං පච්චුපතිට්ඨතීති ‘‘ජීවිතින්ද්‍රියස්ස උපච්ඡෙදො’’ති වුත්තං. තෙනෙවාහ නිද්දෙසෙ ‘‘කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො ජීවිතින්ද්‍රියස්සුපච්ඡෙදො’’ති (විභ. 236; දී. නි. 2.390; ම. නි. 1.92, 123). තත්ථ එකභවපරියාපන්නස්සාති එකෙන භවෙන පරිච්ඡින්නස්ස. ජීවිතින්ද්‍රියස්ස උපච්ඡෙදොති ජීවිතින්ද්‍රියප්පබන්ධස්ස විච්ඡෙදො ආයුක්ඛයාදිවසෙන අන්තරධානං. සමුච්ඡෙදමරණන්ති අරහතො සන්තානස්ස සබ්බසො උච්ඡෙදභූතං මරණං. සඞ්ඛාරානං ඛණභඞ්ගසඞ්ඛාතන්ති සඞ්ඛතධම්මානං උදයවයපරිච්ඡින්නස්ස පවත්තිඛණස්ස භඞ්ගො නිරොධොති සඞ්ඛං ගතං. ඛණිකමරණන්ති යථාවුත්තඛණවන්තං තස්මිංයෙව ඛණෙ ලබ්භමානං මරණං. යං ඛන්ධප්පබන්ධං උපාදාය රුක්ඛාදිසමඤ්ඤා, තස්මිං අනුපච්ඡින්නෙපි අල්ලතාදිවිගමනං නිස්සාය මතවොහාරො සම්මුතිමරණං. න තං ඉධ අධිප්පෙතන්ති තං සමුච්ඡෙදඛණිකසම්මුතිමරණං ඉධ මරණානුස්සතියං නාධිප්පෙතං අබාහුල්ලතො, අනුපට්ඨහනතො, අසංවෙගවත්ථුතො චාති අධිප්පායො.

අධිප්පෙතං සතියා ආරම්මණභාවෙන. ආයුආදීනං ඛයකාලෙ මරණං කාලමරණං. තෙසං අපරික්ඛීණකාලෙ මරණං අකාලමරණං. ‘‘කාලමරණං පුඤ්ඤක්ඛයෙනා’’ති ඉදං යථාධිකාරං සම්පත්තිභවවසෙන වුත්තං, විපත්තිභවවසෙන පන ‘‘පාපක්ඛයෙනා’’ති වත්තබ්බං.

ආයුසන්තානජනකපච්චයසම්පත්තියාති ආයුප්පබන්ධස්ස පවත්තාපනකානං ආහාරාදිපච්චයානං සම්පත්තියං. විපක්කවිපාකත්තාති අත්තනො ඵලානුරූපං දාතබ්බවිපාකස්ස දින්නත්තා. ගතිකාලාහාරාදිසම්පත්තියාඅභාවෙනාති දෙවානං විය ගතිසම්පත්තියා, පඨමකප්පියානං විය කාලසම්පත්තියා, උත්තරකුරුකාදීනං විය ආහාරසම්පත්තියා ච අභාවෙන. ආදි-සද්දෙන උතුසුක්කසොණිතාදිං පරිග්ගය්හති. අජ්ජතනකාලපුරිසානං වියාති විය-සද්දො අට්ඨානෙ පට්ඨපිතො, අජ්ජතනකාලපුරිසානං වස්සසතමත්තපරිමාණස්ස විය ආයුනො ඛයවසෙනාති යොජනා. එවං හි අනාගතෙපි පරමායුනො සඞ්ගහො කතො හොති, අතීතෙ පන ගතිසම්පත්තියා විය කාලාහාරාදිසම්පත්තියා භාවෙන අනෙකවස්සසහස්ස පරිමාණොපි ආයු අහොසි. අයඤ්ච විභාගො වත්තමානස්ස අන්තරකප්පස්ස වසෙන වුත්තොති දට්ඨබ්බං. කලාබුරාජාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන නන්දයක්ඛනන්දමාණවකාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තං සබ්බම්පීති යං ‘‘කාලමරණං අකාලමරණං, තත්ථාපි පුඤ්ඤක්ඛයමරණං ආයුක්ඛයමරණං උභයක්ඛයමරණං උපක්කමමරණ’’න්ති වුත්තප්පභෙදං මරණං, තං සබ්බම්පි.

168. යොනිසොති උපායෙන. මනසිකාරොති මරණාරම්මණො මනසිකාරො. යෙන පන උපායෙන මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො, තං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන දස්සෙතුං ‘‘අයොනිසො පවත්තයතො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අයොනිසො පවත්තයතොති අනුපායෙන සතිං, සංවෙගං, ඤාණඤ්ච අනුපට්ඨපෙත්වා මරණං අනුස්සරතො. තදෙතං සබ්බම්පීති සොකපාමොජ්ජානං උප්පජ්ජනං, සංවෙගස්ස අනුප්පජ්ජනං, සන්තාසස්ස උප්පජ්ජනඤ්ච යථාක්කමං සතිසංවෙගඤාණවිහරතො හොති. යො හි ‘‘මරණං නාමෙතං ජාතස්ස එකන්තික’’න්ති පණ්ඩිතානං වචනං සරති, තත්ථ සංවෙගජාතො හොති සම්පජානො ච, තස්ස ඉට්ඨජනමරණාදිනිමිත්තං සොකාදයො අනොකාසාව. තස්මාති යස්මා අයොනිසො මනසිකාරං පවත්තයතො එතෙ දොසා, තස්මා. තත්ථ තත්ථාති අරඤ්ඤසුසානාදීසු. හතමතසත්තෙති චොරාදීහි හතෙ, සරසෙන මතෙ ච සත්තෙ. දිට්ඨපුබ්බා සම්පත්ති යෙසං තෙ දිට්ඨපුබ්බසම්පත්තී, තෙසං දිට්ඨපුබ්බසම්පත්තීනං. යොජෙත්වාති උපට්ඨපෙත්වා. එකච්චස්සාති තික්ඛින්ද්‍රියස්ස ඤාණුත්තරස්ස.

169. වධකපච්චුපට්ඨානතොති ඝාතකස්ස විය පති පති උපට්ඨානතො ආසන්නභාවතො. සම්පත්තිවිපත්තිතොති ආරොග්‍යාදිසම්පත්තීනං විය ජීවිතසම්පත්තියා විපජ්ජනතො. උපසංහරණතොති පරෙසං මරණං දස්සෙත්වා අත්තනො මරණස්ස උපනයනතො. කායබහුසාධාරණතොති සරීරස්ස බහූනං සාධාරණභාවතො. ආයුදුබ්බලතොති ජීවිතස්ස දුබ්බලභාවතො. අනිමිත්තතොති මරණස්ස වවත්ථිතනිමිත්තාභාවතො. අද්ධානපරිච්ඡෙදතොති කාලස්ස පරිච්ඡන්නභාවතො. ඛණපරිත්තතොති ජීවිතක්ඛණස්ස ඉත්තරභාවතො.

වධකපච්චුපට්ඨානතොති එත්ථ විය-සද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨොති දස්සෙන්තො ‘‘වධකස්ස විය පච්චුපට්ඨානතො’’ති වත්වා තමෙවත්ථං විවරන්තො ‘‘යථා හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ චාරයමානොති ආගුරෙන්තො පහරණාකාරං කරොන්තො. පච්චුපට්ඨිතොව උපගන්ත්වා ඨිතො සමීපෙ එව. ජරාමරණං ගහෙත්වාව නිබ්බත්තන්ති ‘‘යථා හි අහිච්ඡත්තකමකුළං උග්ගච්ඡන්තං පංසුවිරහිතං න හොති, එවං සත්තා නිබ්බත්තන්තා ජරාමරණවිරහිතා න හොන්තී’’ති එත්තකෙන උපමා. අහිච්ඡත්තකමකුළං කදාචි කත්ථචි පංසුවිරහිතම්පි භවෙය්‍ය, සත්තා පන කථඤ්චිපි ජරාමරණවිරහිතා න හොන්තීති ඛණිකමරණං තාව උපමාභාවෙන දස්සෙත්වා ඉධාධිප්පෙතං මරණං දස්සෙතුං ‘‘තථා හී’’තිආදි වුත්තං. අථ වා යදිමෙ සත්තා ජරාමරණං ගහෙත්වාව නිබ්බත්තන්ති, නිබ්බත්තිසමනන්තරමෙව මරිතබ්බන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘තථා හී’’තිආදි. අවස්සං මරණතොති අවස්සං මරිතබ්බතො, එකන්තෙන මරණසබ්භාවතො වා. පබ්බතෙය්‍යාති පබ්බතතො ආගතා. හාරහාරිනීති පවාහෙ පතිතස්ස තිණපණ්ණාදිකස්ස අතිවිය හරණසීලා. සන්දතෙවාති සවති එව. වත්තතෙවාති පවාහවසෙන වත්තති එව න තිට්ඨති.

යමෙකරත්තින්ති යස්සං එකරත්තියං, භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං දට්ඨබ්බං, අච්චන්තසංයොගෙ වා. පඨමන්ති සබ්බපඨමං පටිසන්ධික්ඛණෙ. ගබ්භෙති මාතුකුච්ඡියං. මාණවොති සත්තො. යෙභුය්‍යෙන සත්තා රත්තියං පටිසන්ධිං ගණ්හන්තීති රත්තිග්ගහණං. අබ්භුට්ඨිතොවාති උට්ඨිතඅබ්භො විය, අභිමුඛභාවෙන වා උට්ඨිතොව මරණස්සාති අධිප්පායො. සො යාතීති සො මාණවො යාති, පඨමක්ඛණතො පට්ඨාය ගච්ඡතෙව. ස ගච්ඡං න නිවත්තතීති සො එවං ගච්ඡන්තො ඛණමත්තම්පි න නිවත්තති, අඤ්ඤදත්ථු මරණංයෙව උපගච්ඡති.

කුන්නදීනන්ති පබ්බතතො පතිතානං ඛුද්දකනදීනං. පාතො ආපොරසානුගතබන්ධනානන්ති පුරිමදිවසෙ දිවා සූරියසන්තාපෙන අන්තො අනුපවිසිත්වා පුන රත්තියං බන්ධනමූලං උපගතෙන ආපොරසෙන තින්තසිථිලබන්ධනතාය පාතො ආපොරසානුගතබන්ධනානං.

අච්චයන්තීති අතික්කමන්ති. උපරුජ්ඣතීති නිරුජ්ඣති. උදකමෙව ඔදකං, උදකොඝං වා. යස්මා අච්චයන්ති අහොරත්තා, තස්මා ජීවිතං උපරුජ්ඣති. යස්මා ජීවිතං උපරුජ්ඣති, තස්මා ආයු ඛීයති මච්චානං. පපතතොති පපතනතො භයං සාමිකානං රුක්ඛෙ ඨත්වා කම්මෙ විනියුඤ්ජිතුකාමානං, හෙට්ඨා පවිට්ඨානං වා. උග්ගමනං පති උග්ගමනනිමිත්තං. මා මං අම්ම නිවාරය පබ්බජ්ජායාති අධිප්පායො.

කොචි මිත්තමුඛසත්තුරන්ධගවෙසී සහ වත්තමානොපි න හනෙය්‍ය, අයං පන එකංසෙන හනතියෙවාති දස්සෙතුං ‘‘සහජාතියා ආගතතො’’ති වත්වා ‘‘ජීවිතහරණතො චා’’ති වුත්තං.

170. නන්ති සම්පත්තිං. සුඛීති දිබ්බසදිසෙහි භොගෙහි, ආධිපතෙය්‍යෙන ච සුඛසමඞ්ගී. දෙහබන්ධෙනාති සරීරෙන. අසොකොති අසොකමහාරාජා. සොකමාගතොති සොචිතබ්බතං ගතො.

ආරොග්‍යං යොබ්බනානං. බ්‍යාධිජරාපරියොසානතා ජීවිතස්ස මරණපරියොසානතාය උදාහරණවසෙන ආනීතා, පච්චයභාගවසෙන වා. ලොකොයෙව ලොකසන්නිවාසො යථා සත්තාවාසාති, සන්නිවසිතබ්බතාය වා සත්තනිකායො ලොකසන්නිවාසො. අනුගතොති අනුබන්ධො පච්චත්ථිකෙන විය. අනුසටොති අනුපවිට්ඨො උපවිසෙන විය. අභිභූතොති අජ්ඣොත්ථටො මද්දහත්ථීහි විය. අබ්භාහතොති පහටො භූතෙහි විය.

සෙලාති සිලාමයා, න පංසුආදිමයා. විපුලාති මහන්තා අනෙකයොජනායාමවිත්ථාරා. නභං ආහච්චාති විපුලත්තා එව ආකාසං අභිවිහච්ච සබ්බදිසාසු ඵරිත්වා. අනුපරියෙය්‍යුන්ති අනුවිචරෙය්‍යුං. නිප්පොථෙන්තාති අත්තනා ආඝාතිතං චුණ්ණවිචුණ්ණං කරොන්තා. අධිවත්තන්තීති අධිභවන්ති. කුලෙන වා රූපෙන වා සීලෙන වා සුතෙන වා සද්ධාදීහි වා සෙට්ඨොති සම්භාවනාය ඛත්තියාදීසු න කඤ්චි පරිවජ්ජෙති. තෙහි එව නිහීනොති අවමඤ්ඤමානාය සුද්දාදීසු න කඤ්චි පරිවජ්ජෙති. අඤ්ඤදත්ථු සබ්බමෙව අභිමද්දති නිම්මථති. දණ්ඩාදිඋපායා ච තත්ථ අවිසයා එවාති දස්සෙතුං ‘‘න තත්ථ හත්ථීනං භූමී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ මන්තයුද්ධෙනාති ආථබ්බණවෙදවිහිතෙන මන්තසඞ්ගාමප්පයොගෙන. ධනෙනාති ධනදානෙන. වා-සද්දො අවුත්තවිකප්පනත්ථො. තෙන සාමං, භෙදඤ්ච සඞ්ගණ්හාති.

171. පරෙහි සද්ධිං අත්තනො උපසංහරණතොති පරෙහි මතෙහි සද්ධිං ‘‘තෙපි නාම මතා, කිමඞ්ගං පන මාදිසා’’ති අත්තනො මරණස්ස උපනයනතො. යසමහත්තතොති පරිවාරමහත්තතො, විභවමහත්තතො ච. පුඤ්ඤමහත්තතොති මහාපුඤ්ඤභාවතො. ථාමමහත්තතොති වීරියබලමහත්තතො. යුධිට්ඨිලො ධම්මපුත්තො. චානුරො යො බලදෙවෙන නිබ්බුද්ධං කත්වා මාරිතො.

සහ ඉද්ධීහීති වෙජයන්තකම්පනනන්දොපනන්දදමනාදීසු දිට්ඨානුභාවාහි අත්තනො ඉද්ධීහි සද්ධිං මච්චුමුඛං පවිට්ඨො.

කලං නග්ඝන්ති සොළසින්ති සොළසන්නං පූරණභාගං න අග්ඝන්ති. ඉදං වුත්තං හොති – ආයස්මතො ථෙරස්ස සාරිපුත්තස්ස පඤ්ඤං සොළසභාගෙ කත්වා තතො එකං භාගං සොළසධා ගහෙත්වා ලද්ධං එකභාගසඞ්ඛාතං කලං සම්මාසම්බුද්ධං ඨපෙත්වා අඤ්ඤෙසං සත්තානං පඤ්ඤා න අග්ඝන්තීති.

සබ්බස්සාපි සංකිලෙසපක්ඛස්ස සමුග්ඝාතො ඤායෙන ආරද්ධවීරියස්ස හොතීති ආහ ‘‘ඤාණවීරියබලෙනා’’ති. සම්මාදිට්ඨිසම්මාවායාමෙසු හි සිද්ධෙසු අට්ඨඞ්ගිකො අරියමග්ගො සිද්ධොව හොතීති. එකාකීභාවෙන ඛග්ගවිසාණකප්පා. පරතොඝොසෙන විනා සයමෙව භූතා පටිවිද්ධාකුප්පාති සයම්භුනො.

හත්ථගතසුවණ්ණවලයානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සඞ්ඝට්ටනං වංසකළීරස්ස කත්ථචි අසත්තතාති එවමාදිකං තං තං නිමිත්තං කාරණං ආගම්ම. වීමංසන්තාති පවත්තිනිවත්තියො උපපරික්ඛන්තා. මහන්තානං සීලක්ඛන්ධාදීනං එසනට්ඨෙන මහෙසයො. එකචරියනිවාසෙනාති එකචරියනිවාසමත්තෙන, න සීලාදිනා. ඛග්ගමිගසිඞ්ගසමා උපමා යෙසං, ඛග්ගමිගසිඞ්ගං වා සමූපමා යෙසං තෙ ඛග්ගසිඞ්ගසමූපමා.

තම්බනඛතුඞ්ගනඛතාදිඅසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනපටිමණ්ඩිතෙහි සුප්පතිට්ඨිතපාදතාදීහි ද්වත්තිංසාය මහාපුරිසලක්ඛණෙහි විචිත්‍රො අච්ඡරියබ්භුතො රූපකායො එතස්සාති අසීති…පෙ… රූපකායො. සහ වාසනාය සබ්බෙසං කිලෙසානං පහීනත්තා සබ්බාකාරපරිසුද්ධසීලක්ඛන්ධාදිගුණරතනෙහි සමිද්ධො ධම්මකායො එතස්සාති සබ්බාකාර…පෙ… ධම්මකායො. ඨානසොති තඞ්ඛණෙයෙව.

එවං මහානුභාවස්සාති එවං යථාවුත්තරූපකායසම්පත්තියා, ධම්මකායසම්පත්තියා ච විඤ්ඤායමානවිපුලාපරිමෙය්‍යබුද්ධානුභාවස්ස, වසං නාගතං අනුපගමනවසෙනාති අධිප්පායො.

මරණං සාමඤ්ඤං එතස්සාති මරණසාමඤ්ඤො, තස්ස භාවො මරණසාමඤ්ඤතා, තාය.

172. කිමිකුලානන්ති කිමිසමූහානං, කිමිජාතීනං වා. ජීයන්තීති ජරං පාපුණන්ති.

නික්ඛන්තෙති වීතිවත්තෙ. පටිහිතායාති පච්චානුගතාය. සො මමස්ස අන්තරායොති සා යථාවුත්තා න කෙවලං කාලකිරියාව, අථ ඛො මම අතිදුල්ලභං ඛණං ලභිත්වා ඨිතස්ස සත්ථුසාසනමනසිකාරස්ස අන්තරායො අස්ස භවෙය්‍ය. බ්‍යාපජ්ජෙය්‍යාති විපත්තිං ගච්ඡෙය්‍ය. සත්ථකෙන විය අඞ්ගපච්චඞ්ගානං කන්තනකා මරණකාලෙ සන්ධිබන්ධනච්ඡෙදනකවාතා සත්ථකවාතා.

173. අබලන්ති බලහීනං. දුබ්බලන්ති තස්සෙව වෙවචනං. අභාවත්ථො හි අයං දු-සද්දො ‘‘දුස්සීලො (අ. නි. 5.213; අ. නි. 10.75) දුප්පඤ්ඤො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.449) විය. තදෙතං ආයු. අස්සාසපස්සාසානං සමවුත්තිතා අපරාපරං පවෙසනික්ඛමොව. බහි නික්ඛන්තනාසිකවාතෙ අන්තො අපවිසන්තෙ, පවිට්ඨෙ වා අනික්ඛමන්තෙති එකස්සෙව පවෙසනික්ඛමො විය වුත්තං, තං නාසිකවාතභාවසාමඤ්ඤෙනාති දට්ඨබ්බං. අධිමත්තතාය අච්චාසන්නඅධිට්ඨානාදිනා. තදභාවො හි ඉරියාපථානං සමවුත්තිතා. අතිසීතෙන අභිභූතස්ස කායස්ස විපජ්ජනං මහිංසරට්ඨාදීසු හිමපාතකාලෙන දීපෙතබ්බං. තත්ථ හි සත්තා සීතෙන භින්නසරීරා ජීවිතක්ඛයං පාපුණන්ති. අතිඋණ්හෙන අභිභූතස්ස විපජ්ජනං මරුකන්තාරෙ උණ්හාභිතත්තාය පච්ඡිං, තත්ථ ඨපිතං උපරි සාටකං, පුත්තඤ්ච අක්කමිත්වා මතාය ඉත්ථියා දීපෙතබ්බං. මහාභූතානං සමවුත්තිතා පකොපාභාවො. පථවීධාතුආදීනං පකොපෙන සරීරස්ස විකාරාපත්ති පරතො ධාතුකම්මට්ඨානකථායං ආගමිස්සති. යුත්තකාලෙති භුඤ්ජිතුං යුත්තකාලෙ ඛුද්දාභිභූතකාලෙ.

174. අවවත්ථානතොති කාලාදිවසෙන වවත්ථානාභාවතො. වවත්ථානන්ති චෙත්ථ පරිච්ඡෙදො අධිප්පෙතො, න අසඞ්කරතො වවත්ථානං, නිච්ඡයො චාති ආහ ‘‘පරිච්ඡෙදාභාවතො’’ති. න නායරෙති න ඤායන්ති.

ඉතො පරන්ති එත්ථ පරන්ති පරං අඤ්ඤං කාලන්ති අත්ථො. තෙන ඔරකාලස්සාපි සඞ්ගහො සිද්ධො හොති. පරමායුතො ඔරකාලං එව චෙත්ථ ‘‘පර’’න්ති අධිප්පෙතං. තතො පරං සත්තානං ජීවනස්ස අභාවතො ‘‘වවත්ථානාභාවතො’’ති වත්තුං න සක්කාති. අබ්බුදපෙසීතිආදීසු ‘‘අබ්බුදකාලෙ පෙසිකාලෙ’’තිආදිනා කාල-සද්දො පච්චෙකං යොජෙතබ්බො. කාලොති ඉධ පුබ්බණ්හාදිවෙලා අධිප්පෙතා. තෙනාහ ‘‘පුබ්බණ්හෙපි හී’’තිආදි. ඉධෙව දෙහෙන පතිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. අනෙකප්පකාරතොති නගරෙ ජාතානං ගාමෙ, ගාමෙ ජාතානං නගරෙ, වනෙ ජාතානං ජනපදෙ, ජනපදෙ ජාතානං වනෙතිආදිනා අනෙකප්පකාරතො. ඉතො චුතෙනාති ඉතො ගතිතො චුතෙන. ඉධ ඉමිස්සං ගතියං. යන්තයුත්තගොණො වියාති යථා යන්තෙ යුත්තගොණො යන්තං නාතිවත්තති, එවං ලොකො ගතිපඤ්චකන්ති එත්තකෙන උපමා.

175. අප්පං වා භිය්‍යොති වස්සසතතො උපරි ‘‘දස වා වස්සානි, වීසති වා’’තිආදිනා දුතියං වස්සසතං අපාපුණන්තො අප්පකං වා ජීවතීති අත්ථො. ගමනීයොති ගන්ධබ්බො උපපජ්ජනවසෙන. සම්පරායොති පරලොකො.

හීළෙය්‍යාති පරිභවෙය්‍ය න සම්භාවෙය්‍ය. නන්ති ආයුං. සුපොරිසොති සාධුපුරිසො පඤ්ඤවා. චරෙය්‍යාති සුචරිතං චරෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘ආදිත්තසීසොවා’’ති.

සත්තහි උපමාහීති –

‘‘සෙය්‍යථාපි, බ්‍රාහ්මණ, තිණග්ගෙ උස්සාවබින්දු සූරියෙ උග්ගච්ඡන්තෙ ඛිප්පංයෙව පටිවිගච්ඡති, න චිරට්ඨිතිකං හොති. උදකෙ උදකපුබ්බුළං. උදකෙ දණ්ඩරාජි. නදී පබ්බතෙය්‍යා දූරඞ්ගමා සීඝසොතා හාරහාරිනී. බලවා පුරිසො ජිව්හග්ගෙ ඛෙළපිණ්ඩං සංයූහිත්වා අකසිරෙනෙව වමෙය්‍ය. දිවසං සන්තත්තෙ අයොකටාහෙ මංසපෙසි පක්ඛිත්තා ඛිප්පංයෙව පටිවිගච්ඡති, න චිරට්ඨිතිකා හොති. ගාවී වජ්ඣා ආඝාතනං නීයමානා යං යදෙව පාදං උද්ධරති, සන්තිකෙව හොති වධස්ස, සන්තිකෙව මරණස්ස, එවමෙවං ඛො, බ්‍රාහ්මණ, ගොවජ්ඣූපමං ජීවිතං මනුස්සානං පරිත්තං ලහුකං බහුදුක්ඛං බහුපායාසං මන්තායං බොද්ධබ්බං, කත්තබ්බං කුසලං, චරිතබ්බං බ්‍රහ්මචරියං, නත්ථි ජාතස්ස අමරණ’’න්ති (අ. නි. 7.74) –

එවමාගතාහි ඉමාහි සත්තහි උපමාහි අලඞ්කතං.

රත්තින්දිවන්ති එකං රත්තින්දිවං. භගවතො සාසනන්ති අරියමග්ගපටිවෙධාවහං සත්ථු ඔවාදං. බහුං වත මෙ කතං අස්සාති බහුං වත මයා අත්තහිතං පබ්බජිතකිච්චං කතං භවෙය්‍ය. තදන්තරන්ති තං ඛණං තත්තකං වෙලං. එකං පිණ්ඩපාතන්ති එකං දිවසං යාපනප්පහොනකං පිණ්ඩපාතං. දන්ධන්ති මන්දං චිරාය. අවිස්සාසියො අවිස්සාසනීයො.

176. චිත්තෙ ධරන්තෙයෙව සත්තානං ජීවිතවොහාරො, චිත්තස්ස ච අතිඉත්තරො ඛණො ලහුපරිවත්තිභාවතො. යථාහ භගවා ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකධම්මම්පි සමනුපස්සාමි, යං එවං ලහුපරිවත්තං, යථයිදං චිත්ත’’න්ති (අ. නි. 1.48; කථා. 335). තස්මා සත්තානං ජීවිතං එකචිත්තක්ඛණිකත්තා ලහුසං ඉත්තරන්ති දස්සෙන්තො ‘‘පරමත්ථතො’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘පරමත්ථතො’’ති ඉමිනා යායං ‘‘යො චිරං ජීවති, සො වස්සසත’’න්තිආදිනා සත්තානං (දී. නි. 2.7; සං. නි. 1.145; අ. නි. 7.74) ජීවිතප්පවත්ති වුත්තා, සා පබන්ධවිසයත්තා වොහාරවසෙනාති තං පටික්ඛිපති. ‘‘අතිපරිත්තො’’ති ඉමිනා –

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, චත්තාරො දළ්හධම්මා ධනුග්ගහා සුසික්ඛිතා කතහත්ථා කතූපාසනා චතුද්දිසා ඨිතා අස්සු, අථ පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍ය ‘අහං ඉමෙසං…පෙ… කතූපාසනානං චතුද්දිසා කණ්ඩෙ ඛිත්තෙ අප්පතිට්ඨිතෙ පථවියං ගහෙත්වා ආහරිස්සාමී’ති. යථා ච, භික්ඛවෙ, තස්ස පුරිසස්ස ජවො, යථා ච චන්දිමසූරියානං ජවො, තතො සීඝතරො. යථා ච, භික්ඛවෙ, තස්ස පුරිසස්ස ජවො, යථා ච චන්දිමසූරියානං ජවො, යථා ච යා දෙවතා චන්දිමසූරියානං පුරතො ධාවන්ති, තාසං දෙවතානං ජවො, තතො සීඝතරං ආයුසඞ්ඛාරා ඛීයන්තී’’ති (සං. නි. 2.228) –

එවං වුත්තං පරිත්තම්පි පටික්ඛිපති. තත්‍ර හි ගමනස්සාදානං දෙවපුත්තානං හෙට්ඨුපරියෙන පටිමුඛං ධාවන්තානං සිරසි, පාදෙ ච බද්ධඛුරධාරාසන්නිපාතතොපි පරිත්තකො රූපජීවිතින්ද්‍රියස්ස සො ඛණො වුත්තො, චිත්තස්ස පන අතිවිය පරිත්තතරො, යස්ස උපමාපි නත්ථි. තෙනෙවාහ ‘‘යාවඤ්චිදං, භික්ඛවෙ, උපමාපි න සුකරා, යාව ලහුපරිවත්තං චිත්ත’’න්ති (අ. නි. 1.48). ජීවිතක්ඛණොති ජීවනක්ඛණො. එකචිත්තප්පවත්තිමත්තොයෙව එකස්ස චිත්තස්ස පවත්තිමත්තෙනෙව සත්තානං පරමත්ථතො ජීවනක්ඛණස්ස පරිච්ඡින්නත්තා. ඉදානි තමත්ථං උපමාය පකාසෙන්තො ‘‘යථා නාමා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පවත්තමානන්ති පවත්තන්තං. එකචිත්තක්ඛණිකන්ති එකචිත්තක්ඛණමත්තවන්තං. තස්මිං චිත්තෙ නිරුද්ධමත්තෙති යෙන වත්තමානචිත්තක්ඛණෙන ‘‘ජීවතී’’ති වුච්චති, තස්මිං චිත්තෙ නිරොධං භඞ්ගං පත්තමත්තෙ තංසමඞ්ගී සත්තො නිරුද්ධො මතොති වුච්චති. වුත්තමෙවත්ථං පාළියා විභාවෙතුං ‘‘යථාහා’’තිආදි වුත්තං. තෙන තීසුපි කාලෙසු සත්තානං පරමත්ථතො ජීවනං නාම චිත්තක්ඛණවසෙනෙවාති දස්සෙති.

ජීවිතන්ති ජීවිතින්ද්‍රියං. සුඛදුක්ඛාති සුඛදුක්ඛවෙදනා. උපෙක්ඛාපි හි සුඛදුක්ඛාසු එව අන්තොගධා ඉට්ඨානිට්ඨභාවතො. අත්තභාවොති ජීවිතවෙදනාවිඤ්ඤාණානි ඨපෙත්වා අවසිට්ඨධම්මා වුත්තා. කෙවලාති අත්තනා, නිච්චභාවෙන වා අවොමිස්සා. එකචිත්තසමායුත්තාති එකෙකෙන චිත්තෙන සහිතා. ලහුසො වත්තති ඛණොති වුත්තනයෙන එකචිත්තක්ඛණිකතාය ලහුකො අතිඉත්තරො ජීවිතාදීනං ඛණො වත්තති.

යෙ නිරුද්ධා මරන්තස්සාති චවන්තස්ස සත්තස්ස චුතිතො උද්ධං ‘‘නිරුද්ධා’’ති වත්තබ්බා යෙ ඛන්ධා. තිට්ඨමානස්ස වා ඉධාති යෙ වා ඉධ පවත්තියං තිට්ඨන්තස්ස ධරන්තස්ස භඞ්ගප්පත්තියා නිරුද්ධා ඛන්ධා. සබ්බෙපි සදිසා තෙ සබ්බෙපි එකසදිසා. කථං? ගතා අප්පටිසන්ධිකා පුන ආගන්ත්වා පටිසන්ධානාභාවෙන විගතා. යථා හි චුතිඛන්ධා න නිවත්තන්ති, එවං තතො පුබ්බෙපි ඛන්ධා, තස්මා එකචිත්තක්ඛණිකං සත්තානං ජීවිතන්ති අධිප්පායො.

අනිබ්බත්තෙන න ජාතොති අනුප්පන්නෙන චිත්තෙන ජාතො න හොති අජාතො නාම හොති. පච්චුප්පන්නෙන වත්තමානෙන චිත්තෙන ජීවති ජීවමානො නාම හොති. චිත්තභඞ්ගා මතො ලොකොති චුතිචිත්තස්ස විය සබ්බස්සපි තස්ස තස්ස චිත්තස්ස භඞ්ගප්පත්තියා අයං ලොකො පරමත්ථතො මතො නාම හොති නිරුද්ධස්ස අප්පටිසන්ධිකත්තා. එවං සන්තෙපි පඤ්ඤත්ති පරමත්ථියා යා තං තං ධරන්තං චිත්තං උපාදාය ‘‘තිස්සො ජීවති, ඵුස්සො ජීවතී’’ති වචනප්පවත්තියා විසයභූතා සන්තානපඤ්ඤත්ති, සා එත්ථ පරමත්ථියා පරමත්ථභූතා. තථා හි වදන්ති ‘‘නාමගොත්තං න ජීරතී’’ති (සං. නි. 1.76).

177. අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන ආකාරෙන. චිත්තන්ති කම්මට්ඨානාරම්මණං චිත්තං. ආසෙවනං ලභතීති භාවනාසෙවනං ලභති, බහිද්ධා වික්ඛෙපං පහාය එකත්තවසෙන මරණාරම්මණමෙව හොතීති. තෙනාහ ‘‘මරණාරම්මණා සති සන්තිට්ඨතී’’ති. සභාවධම්මානං භෙදො සභාවධම්මගතිකො එවාති ආහ ‘‘සභාවධම්මත්තා පන ආරම්මණස්සා’’ති. තෙනාහ භගවා ‘‘ජරාමරණං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං සඞ්ඛතං පටිච්චසමුප්පන්න’’න්තිආදි (සං. නි. 2.20). සංවෙජනීයත්තාති සංවෙගජනනතො මහාභූතෙසු මහාවිකාරතා විය ගය්හමානා මරණං අනුස්සරියමානං උපරූපරි උබ්බෙගමෙව ආවහතීති තත්ථ න භාවනාචිත්තං අප්පෙතුං සක්කොති. යදි සභාවධම්මත්තා අප්පනං න පාපුණාති, ලොකුත්තරජ්ඣානං එකච්චානි අරූපජ්ඣානානි ච කථන්ති ආහ ‘‘ලොකුත්තරජ්ඣානං පනා’’තිආදි. විසුද්ධිභාවනානුක්කමවසෙනාති හෙට්ඨිමවිසුද්ධියා ආනුභාවෙන අධිගතාතිසයාය පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධිභාවනාය, සබ්බසඞ්ඛාරෙහි නිබ්බින්දනවිරජ්ජනාදිවිසංයොගාධිමුත්තිඅප්පනාය ච පටිපක්ඛභූතානං පාපධම්මානං විගමොති එවංභූතස්ස විසුද්ධිභාවනානුක්කමස්ස වසෙන ලොකුත්තරජ්ඣානං අප්පනාප්පත්තමෙව හොති. ආරම්මණසමතික්කමනමත්තං තත්ථ හොතීති අඤ්ඤෙසං සභාවධම්මාරම්මණකම්මට්ඨානානං විය චිත්තස්ස සමාධානෙ බ්‍යාපාරො නත්ථි. යථාසමාහිතෙන පන චිත්තෙන ආරම්මණසමතික්කමනමත්තමෙව භාවනාය කාතබ්බං, තස්මා සභාවධම්මෙපි ආරුප්පජ්ඣානං අප්පෙතීති.

සතතං අප්පමත්තො හොති සංවෙගබහුලත්තා, තතො එවස්ස සබ්බභවෙසු අනභිරතිසඤ්ඤාපටිලාභො. ජීවිතනිකන්තිං ජහාති මරණස්ස අවස්සංභාවිතාදස්සනතො. පාපගරහී හොති අනිච්චසඤ්ඤාපටිලාභතො, තතො එව අසන්නිධිබහුලතා, විගතමලමච්ඡෙරතා ච. තදනුසාරෙනාති අනිච්චසඤ්ඤාපරිචයානුසාරෙන. අභාවිතමරණාති අභාවිතමරණානුස්සරණා. අභයො අසම්මූළ්හො කාලං කරොති පගෙව මරණසඤ්ඤාය සූපට්ඨිතත්තා.

කායගතාසතිකථාවණ්ණනා

178. බුද්ධා උප්පජ්ජන්ති එත්ථාති බුද්ධුප්පාදො, බුද්ධානං උප්පජ්ජනකාලො, තස්මා. අඤ්ඤත්‍ර තං ඨපෙත්වා, අඤ්ඤස්මිං කාලෙති අත්ථො. න පවත්තපුබ්බන්ති අපවත්තපුබ්බං. තතො එව සබ්බතිත්ථියානං අවිසයභූතං. නනු ච සුනෙත්තසත්ථාරාදයො (අ. නි. 6.54; 7.66, 73), අඤ්ඤෙ ච තාපසපරිබ්බාජකා සරීරං ‘‘අසුභ’’න්ති ජානිංසු. තථා හි සුමෙධතාපසෙන සරීරං ජිගුච්ඡන්තෙන වුත්තං –

‘‘යන්නූනිමං පූතිකායං, නානාකුණපපූරිතං;

ඡඩ්ඩයිත්වාන ගච්ඡෙය්‍යං, අනපෙක්ඛො අනත්ථිකො’’ති. (බු. වං. 2.8) –

ආදි. කාමං බොධිසත්තා, අඤ්ඤෙ ච තාපසාදයො සරීරං ‘‘අසුභ’’න්ති ජානන්ති, කම්මට්ඨානභාවෙන පන න ජානන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘අඤ්ඤත්‍ර බුද්ධුප්පාදා’’තිආදි. සංවෙගාය සංවත්තති යාථාවතො කායසභාවප්පවෙදනතො. අත්ථායාති දිට්ඨධම්මිකාදිඅත්ථාය. යොගක්ඛෙමායාති චතූහි යොගෙහි ඛෙමභාවාය. සතිසම්පජඤ්ඤායාති සබ්බත්ථ සතිඅවිප්පවාසාය ච සත්තට්ඨානියසම්පජඤ්ඤාය ච. ඤාණදස්සනපටිලාභායාති විපස්සනාඤාණාධිගමාය. විජ්ජාවිමුත්තිඵලසච්ඡිකිරියායාති තිස්සො විජ්ජා, චිත්තස්ස අධිමුත්ති නිබ්බානං, චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානීති එතෙසං පච්චක්ඛකරණාය. අමතස්ස නිබ්බානස්ස අධිගමහෙතුතාය, අමතසදිසාතප්පකසුඛසහිතතාය ච කායගතාසති ‘‘අමත’’න්ති වුත්තා. පරිභුඤ්ජන්තීති ඣානසමාපජ්ජනෙන වළඤ්ජන්ති. පරිහීනන්ති ජිනං. විරද්ධන්ති අනධිගමෙන විරජ්ඣිතං. ආරද්ධන්ති සාධිතං නිප්ඵාදිතං. අනෙකෙහි ආකාරෙහි තෙසු තෙසු සුත්තන්තෙසු පසංසිත්වා යං තං කායගතාසතිකම්මට්ඨානං නිද්දිට්ඨන්ති සම්බන්ධො. කත්ථ පන නිද්දිට්ඨන්ති? කායගතාසතිසුත්තෙ (ම. නි. 3.153 ආදයො). තත්ථ හි ‘‘කථං භාවිතා ච භික්ඛවෙ’’තිආදිනා අයං දෙසනා ආගතා. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – භික්ඛවෙ, කෙන පකාරෙන කායගතාසතිභාවනා භාවිතා, කෙන ච පකාරෙන පුනප්පුනං කතා ආනාපානජ්ඣානාදීනං නිප්ඵත්තියා මහප්ඵලා, තෙසං තෙසං විජ්ජාභාගියානං, අභිඤ්ඤාසච්ඡිකරණීයානඤ්ච ධම්මානං, අරතිරතිසහනතාදීනඤ්ච සංසිද්ධියා මහානිසංසා ච හොතීති? ආනාපානපබ්බන්ති ආනාපානකම්මට්ඨානාවධි. එස නයො සෙසෙසුපි.

ධාතුමනසිකාරකම්මට්ඨානෙන යදිපි උපචාරසමාධි ඉජ්ඣති, සම්මසනවාරො පන තත්ථ සාතිසයොති ධාතුමනසිකාරපබ්බම්පි ‘‘විපස්සනාවසෙන වුත්ත’’න්ති වුත්තං. ‘‘අයම්පි ඛො කායො එවංධම්මො එවංභාවී එවංඅනතීතො’’ති (දී. නි. 2.379; ම. නි. 1.112) තත්ථ තත්ථ අසුභානිච්චතාදීහි සද්ධිං කායෙ ආදීනවස්ස විභාවනවසෙන දෙසනාය ආගතත්තා ‘‘නවසිවථික…පෙ… වුත්තානී’’ති වුත්තං. එත්ථ උද්ධුමාතකාදීසූති එතෙසු සිවථිකපබ්බෙසු ආගතඋද්ධුමාතකාදීසු. ආනාපානස්සතිවසෙනාති ආනාපානස්සතිභාවනාවසෙන. යො උපරි ‘‘කරීසං මත්ථලුඞ්ග’’න්ති මත්ථලුඞ්ගකොට්ඨාසො ගය්හති, තං ඉධ පාළියං (ම. නි. 3.154) අට්ඨිමිඤ්ජෙනෙව සඞ්ගණ්හිත්වා දෙසනා ආගතාති දස්සෙන්තො ‘‘මත්ථලුඞ්ගං අට්ඨිමිඤ්ජෙන සඞ්ගහෙත්වා’’ති ආහ. ඉධාති ඉමස්මිං අනුස්සතිනිද්දෙසෙ. කායං ගතා, කායෙ වා ගතා සති කායගතාසතීති සතිසීසෙන ඉදං ද්වත්තිංසාකාරකම්මට්ඨානං අධිප්පෙතන්ති යොජනා.

179. චතුමහාභූතිකන්ති චතුමහාභූතසන්නිස්සයං. පූතිකායන්ති පූතිභූතං පරමදුග්ගන්ධකායං. ඨානගමනාවත්ථං සරීරං සන්ධාය, තස්ස වා අවයවෙසු සබ්බහෙට්ඨිමං පාදතලන්ති වුත්තං ‘‘උද්ධං පාදතලා’’ති. තිරියං තචපරිච්ඡින්නන්ති එත්ථ නනු කෙසලොමනඛානං, තචස්ස ච අතචපරිච්ඡින්නතා අත්ථීති? කිඤ්චාපි අත්ථි, තචපරිච්ඡින්නබහුලතාය පන කායස්ස තචපරිච්ඡින්නතා හොතීති එවං වුත්තං. තචො පරියන්තො අස්සාති තචපරියන්තොති එතෙන පන වචනෙන කායෙකදෙසභූතො තචො ගහිතො එව, තප්පටිබද්ධා ච කෙසාදයො තදනුපවිට්ඨමූලා තචපරියන්තාව හොන්තීති ද්වත්තිංසාකාරසමූහො සබ්බොපි කායො තචපරියන්තො වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

අත්ථීති වචනවිපල්ලාසෙන වුත්තං, නිපාතපදං වා එතං. තස්මා තීසුපි සඞ්ඛාසු තදෙවස්ස රූපං. තෙනාහ ‘‘සංවිජ්ජන්තී’’ති. අක්ඛරචින්තකෙහි සරීරෙ කාය-සද්දං වණ්ණන්තෙහිපි අසුචිසමුදායභාවෙනෙව ඉච්ඡිතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘අසුචිසඤ්චයතො’’ති වත්වා පුන නං නිරුත්තිනයෙන දස්සෙතුං ‘‘කුච්ඡිතාන’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ආයභූතතොති උප්පත්තිට්ඨානභූතත්තා. ‘‘පූරං නානප්පකාරස්සා’’ති වුත්තං. ‘‘කෙ පන තෙ පකාරා? යෙහි නානප්පකාරං අසුචි වුත්ත’’න්ති තෙ කෙසාදිකෙ දස්සෙතුං පාළියං ‘‘කෙසා ලොමා’’තිආදි වුත්තන්ති ඉමමත්ථං දීපෙන්තො ආහ ‘‘එතෙ කෙසාදයො ද්වත්තිංසාකාරා’’ති. ආකාරා පකාරාති හි එකො අත්ථොති. එවං සම්බන්ධොති ‘‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ නඛා’’තිආදිනා සබ්බකොට්ඨාසෙසු ‘‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ’’ති පදත්තයෙන සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො.

පරිතොති තිරියං, සමන්තතො වා පාදතලකෙසමූලෙසු ච තචස්ස ලබ්භනතො. සුචිභාවන්ති සුචිනො සබ්භාවං, සුචිමෙව වා.

180. යෙන විධිනා උග්ගහෙ කුසලො හොති, සො සත්තවිධො විධි ‘‘උග්ගහකොසල්ල’’න්ති වුච්චති, තන්නිබ්බත්තං වා ඤාණං. මනසිකාරකොසල්ලෙපි එසෙව නයො.

සජ්ඣායන්තා වාති සජ්ඣායං කරොන්තා එව. තෙසං කිර චත්තාරො මාසෙ සජ්ඣායන්තානං සජ්ඣායමග්ගෙනෙව කොට්ඨාසෙ උපධාරෙන්තානං පටිපාටියා ද්වත්තිංසාකාරා විභූතතරා හුත්වා ඛායිංසු, පටික්කූලසඤ්ඤා සණ්ඨාසි, තෙ තස්මිං නිමිත්තෙ ඣානං අප්පෙත්වා ඣානපාදකං විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා දස්සනමග්ගං පටිවිජ්ඣිංසු. තෙන වුත්තං ‘‘සජ්ඣායන්තා ව සොතාපන්නා අහෙසු’’න්ති.

පරිච්ඡින්දිත්වාති තචපඤ්චකාදිවසෙනෙව පරිච්ඡෙදං කත්වා. පථවීධාතුබහුලභාවතො මත්ථලුඞ්ගස්ස කරීසාවසානෙ තන්තිආරොපනමාහ. එත්ථ ච මංසං, න්හාරු, අට්ඨි, අට්ඨිමිඤ්ජං වක්කං, වක්කං අට්ඨිමිඤ්ජං, අට්ඨි, න්හාරු, මංසං, තචො, දන්තා, නඛා, ලොමා, කෙසාති එවං වක්කපඤ්චකාදීසු අනුලොමසජ්ඣායං වත්වා පටිලොමසජ්ඣායො පුරිමෙහි සම්බන්ධො වුත්තො. ස්වායං සම්මොහවිනොදනියං (විභ. අට්ඨ. 356) විසුං තිපඤ්චාහං, පුරිමෙහි එකතො තිපඤ්චාහන්ති ඡපඤ්චාහං සජ්ඣායො වුත්තො, තත්ථ ආදිඅන්තදස්සනවසෙන වුත්තොති දට්ඨබ්බො. අනුලොමපටිලොමසජ්ඣායෙපි හි පටිලොමසජ්ඣායො අන්තිමො හොති, සජ්ඣායප්පකාරන්තරං වා එතම්පීති වෙදිතබ්බං.

හත්ථසඞ්ඛලිකාති අඞ්ගුලිපන්තිමාහ.

මනසා සජ්ඣායොති චිත්තෙන චින්තනමාහ, යං මානසං ‘‘ජප්පන’’න්ති වුච්චති, සම්මදෙව අජ්ඣායොති වා සජ්ඣායො, චින්තනන්ති අත්ථො. චිරතරං සුට්ඨු පවත්තනෙන පගුණභූතා කම්මට්ඨානතන්ති සමාවජ්ජිත්වා මනසි කරොන්තස්ස ආදිතො පට්ඨාය යාව පරියොසානා කත්ථචි අසජ්ජමානා නිරන්තරමෙව උපට්ඨාති, තදනුසාරෙන තදත්ථොපි විභූතතරො හුත්වා ඛායතීති ආහ ‘‘වචසා සජ්ඣායො හි…පෙ… පටිවෙධස්ස පච්චයො හොතී’’ති. ලක්ඛණපටිවෙධස්සාති අසුභලක්ඛණපටිවෙධස්ස.

පටික්කූලසභාවසල්ලක්ඛණස්ස කස්සචි වණ්ණග්ගහණමුඛෙන කොට්ඨාසා වවත්ථානං ගච්ඡන්ති, කස්සචි සණ්ඨානග්ගහණමුඛෙන, කස්සචි දිසාවිභාගග්ගහණමුඛෙන, කස්සචි පතිට්ඨිතොකාසග්ගහණමුඛෙන, කස්සචි සබ්බසො පරිච්ඡිජ්ජග්ගහණමුඛෙනාති වණ්ණාදිතො සල්ලක්ඛණං උග්ගහකොසල්ලාවහං වුත්තන්ති තං දස්සෙන්තො ‘‘කෙසාදීනං වණ්ණො වවත්ථපෙතබ්බො’’තිආදිමාහ.

අත්තනො භාගො සභාගො, සභාගෙන පරිච්ඡෙදො සභාගපරිච්ඡෙදො, හෙට්ඨුපරිතිරියපරියන්තෙහි, සකොට්ඨාසිකකෙසන්තරාදීහි ච පරිච්ඡෙදොති අත්ථො. අමිස්සකතාවසෙනාති කොට්ඨාසන්තරෙහි අවොමිස්සකතාවසෙන. අසභාගො හි ඉධ ‘‘විසභාගො’’ති අධිප්පෙතො, න විරුද්ධසභාගො. ස්වායමත්ථො කෙසාදිසද්දතො එව ලබ්භති. සද්දන්තරත්ථාපොහනවසෙන සද්දො අත්ථං වදතීති ‘‘කෙසා’’ති වුත්තෙ ‘‘අකෙසා න හොන්තී’’ති අයමත්ථො විඤ්ඤායති. කෙ පන තෙ අකෙසා? ලොමාදයො, න ච ඝටාදීසු පසඞ්ගොපකරණෙනෙව තෙසං නිවත්තිතත්තා.

පටික්කූලවසෙනෙව කථිතං ධාතුවිභාගස්ස සාමඤ්ඤතොපි අගහිතත්තා. තත්ථෙව විසුං ධාතුකම්මට්ඨානස්ස කථිතත්තා ච ධාතුවිභඞ්ගො පක්කුසාතිසුත්තං (ම. නි. 3.342) විභඞ්ගප්පකරණෙ ධාතුවිභඞ්ගපාළි (විභ. 172 ආදයො) ච. යස්ස වණ්ණතො උපට්ඨාති කෙසාදි, තං පුග්ගලං සන්ධාය ඣානානි කෙසාදීසු වණ්ණකසිණාරම්මණානි විභත්තානි. ඤත්වා ආචික්ඛිතබ්බන්ති යදත්ථං වුත්තං, තං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ ධාතුවසෙනා’’තිආදි වුත්තං. ඉධාති ඉමස්මිං පටික්කූලමනසිකාරපබ්බෙ. කායගතාසතිසුත්තෙ (ම. නි. 3.153 ආදයො) හි පටික්කූලමනසිකාරපබ්බං ගහෙත්වා ඉධ කායගතාසතිභාවනා නිද්දිසීයති.

181. න එකන්තරිකායාති එකන්තරිකායපි න මනසි කාතබ්බං, පගෙව ද්වන්තරිකාදිනාති අධිප්පායො. න භාවනං සම්පාදෙති, ලක්ඛණපටිවෙධං න පාපුණාති එකන්තරිකාය මනසි කරොන්තොති සම්බන්ධො.

ඔක්කමනවිස්සජ්ජනන්ති පටිපජ්ජිතබ්බවිස්සජ්ජෙතබ්බෙ මග්ගෙ. පුච්ඡිත්වාව ගන්තබ්බං හොති ගහෙතබ්බවිස්සජ්ජෙතබ්බට්ඨානස්ස අසල්ලක්ඛණතො. කම්මට්ඨානං පරියොසානං පාපුණාතීති ආදිතො පට්ඨාය යාව පරියොසානා මනසිකාරමත්තං හොතීති අධිප්පායො. අවිභූතං පන හොති පටික්කූලාකාරස්ස සුට්ඨු අසල්ලක්ඛණතො. තතො එව න විසෙසං ආවහති.

කම්මට්ඨානං පරියොසානං න ගච්ඡතීති පටිපාටියා සබ්බකොට්ඨාසෙ මනසි කරොතොයෙව විභූතා හුත්වා උපට්ඨහන්ති. තෙ සාතිසයං පාටික්කූලතො මනසි කරොන්තස්ස කම්මට්ඨානං පරියොසානං ගච්ඡෙය්‍ය, ඉමස්ස පන අතිවිය දන්ධං මනසි කරොතො විභූතතො උපට්ඨානමෙව නත්ථි, කුතො පටික්කූලතාය සණ්ඨානං. තෙනාහ ‘‘විසෙසාධිගමස්ස පච්චයො න හොතී’’ති.

බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණෙති ‘‘අසුචි පටික්කූල’’න්ති කෙසාදීසු පවත්තෙතබ්බං අසුභානුපස්සනං හිත්වා සුභාදිවසෙන ගය්හමානා කෙසාදයොපි ඉධ ‘‘බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණමෙවා’’ති වෙදිතබ්බා. රූපාදයො හි නීලාදිවසෙන පුථුසභාවතාය පුථුත්තාරම්මණං නාම, නානාරම්මණන්ති අත්ථො. අසමාධානං චෙතසො විරූපො ඛෙපොති වික්ඛෙපො. සො සතිං සූපට්ඨිතං කත්වා සක්කච්චං කම්මට්ඨානං මනසි කරොන්තෙන පටිබාහිතබ්බො. පරිහායතීති හායති. පරිධංසතීති විනස්සති.

යා අයං කෙසා ලොමාතිආදිකා ලොකසඞ්කෙතානුගතා. පණ්ණත්තීති අට්ඨ ධම්මෙ උපාදාය පණ්ණත්ති. තං කෙසාදිපණ්ණත්තිං. අතික්කමිත්වාති පටික්කූලභාවනාය අතික්කමිත්වා උග්ඝාටෙත්වා. තස්සා උග්ඝාටිතත්තා තස්මිං තස්මිං කොට්ඨාසෙ පටික්කූලතො උපට්ඨහන්තෙ ‘‘පටික්කූල’’න්ති චිත්තං ඨපෙතබ්බං. ඉදානි තමත්ථං උපමාය විභාවෙන්තො ‘‘යථා හී’’තිආදිමාහ. තත්‍රිදං උපමාසංසන්දනං – මනුස්සා විය යොගාවචරො. උදපානං විය කොට්ඨාසා. තාලපණ්ණාදිසඤ්ඤාණං විය කෙසාදිපඤ්ඤත්ති. තෙන මනුස්සානං උදපානෙ න්හානපිවනාදි විය යොගාවචරස්ස පුබ්බභාගෙ කෙසා ලොමාති පණ්ණත්තිවසෙන මනසිකාරො. අභිණ්හසඤ්චාරෙන මනුස්සානං සඤ්ඤාණෙන විනා උදපානෙ කිච්චකරණං විය යොගාවචරස්ස මනසිකාරබලෙන පණ්ණත්තිං අතික්කමිත්වා පටික්කූලභාවෙයෙව චිත්තං ඨපෙත්වා භාවනානුයොගො. පුබ්බභාගෙ…පෙ… පාකටො හොතීති ‘‘කෙසා ලොමා’’තිආදිනා (ම. නි. 3.154) භාවනමනුයුඤ්ජන්තස්ස කෙසාදිපඤ්ඤත්තියා සද්ධිංයෙව කොට්ඨාසානං පටික්කූලභාවො පුබ්බභාගෙ පාකටො හොති. අථාති පච්ඡා භාවනාය වීථිපටිපන්නකාලෙ. පටික්කූලභාවෙයෙව චිත්තං ඨපෙතබ්බන්ති කොට්ඨාසානං පටික්කූලාකාරෙයෙව භාවනාචිත්තං පවත්තෙතබ්බං.

අනුපුබ්බෙන මුඤ්චනං අනුපුබ්බමුඤ්චනං, අනුපට්ඨහන්තස්ස අනුපට්ඨහන්තස්ස මුඤ්චනන්ති අත්ථො. කථං පන අනුපට්ඨානං හොතීති ආහ ‘‘ආදිකම්මිකස්සා’’තිආදි. පරියොසානකොට්ඨාසමෙව ආහච්ච තිට්ඨතීති ඉදං කම්මට්ඨානං තන්තිඅනුසාරෙන ආදිතො කම්මට්ඨානමනසිකාරො පවත්තතීති කත්වා වුත්තං. තථා හිස්ස මනසා සජ්ඣායො විය මනසිකාරො තෙ තෙ කොට්ඨාසෙ ආමට්ඨමත්තෙ කත්වා ගච්ඡති, න ලක්ඛණසල්ලක්ඛණවසෙන. යදා පන නෙ ලක්ඛණසල්ලක්ඛණවසෙන සුට්ඨු උපධාරෙන්තො මනසි කරොති, තදා කෙචි උපට්ඨහන්ති, කෙචි න උපට්ඨහන්ති. තත්ථ පටිපජ්ජනවිධිං දස්සෙන්තො ‘‘අථස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ කම්මන්ති මනසිකාරකම්මං තාව කාතබ්බං. කීව චිරන්ති? යාව ද්වීසු උපට්ඨිතෙසු, තෙසම්පි ද්වින්නං එකො සුට්ඨුතරං උපට්ඨහති තාව.

උක්කුට්ඨුක්කුට්ඨිට්ඨානෙයෙව උට්ඨහිත්වාති පුබ්බෙ විය එකත්ථකතාය උක්කුට්ඨියා කමෙන සබ්බතාලෙසු පතිත්වා උට්ඨහිත්වා උට්ඨහිත්වා පරියන්තතාලං, ආදිතාලඤ්ච ආගන්ත්වා තතො තතො තත්ථ තත්ථෙව කතාය උක්කුට්ඨියා උට්ඨහිත්වාති අත්ථො.

ද්වෙ භික්ඛාති ද්වීසු ගෙහෙසු ලද්ධභික්ඛා.

අප්පනාතොති අප්පනාකාරතො ද්වත්තිංසාකාරෙ අප්පනා හොන්ති. කිං පච්චෙකං කොට්ඨාසෙසු හොති උදාහු අඤ්ඤථාති විචාරණායං ආහ ‘‘අප්පනාකොට්ඨාසතො’’ති, කොට්ඨාසතො කොට්ඨාසතොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘කෙසාදීසූ’’තිආදි.

අධිචිත්තන්ති සමථවිපස්සනාචිත්තං.

අනුයුත්තෙනාති යුත්තප්පයුත්තෙන, භාවෙන්තෙනාති අත්ථො. කාලෙනකාලන්ති කාලෙ කාලෙ. සමාධිනිමිත්තං උපලක්ඛිතසමාධානාකාරො සමාධි එව. මනසි කාතබ්බන්ති චිත්තෙ කාතබ්බං, උප්පාදෙතබ්බන්ති අත්ථො. සමාධිකාරණං වා ආරම්මණං සමාධිනිමිත්තං, තං ආවජ්ජිතබ්බන්ති අත්ථො. පග්ගහනිමිත්තඋපෙක්ඛානිමිත්තෙසුපි එසෙව නයො. ඨානං අත්ථීති වචනසෙසො. තං භාවනා චිත්තං කොසජ්ජාය සංවත්තෙය්‍ය, එතස්ස සංවත්තනස්ස ඨානං කාරණං අත්ථීති අත්ථො. තං වා මනසිකරණචිත්තං කොසජ්ජාය සංවත්තෙය්‍ය, එතස්ස ඨානං කාරණං අත්ථීති අත්ථො. මුදුන්ති සුභාවිතභාවෙන මුදුභූතං, වසීභාවප්පත්තන්ති අත්ථො. මුදුත්තා එව කම්මඤ්ඤං කම්මක්ඛමං කම්මයොග්ගං. පභස්සරන්ති උපක්කිලෙසවිගමෙන පරිසුද්ධං, පරියොදාතන්ති අත්ථො. න ච පභඞ්ගූති කම්මනියභාවූපගමනෙන න ච පභිජ්ජනසභාවං සුද්ධන්තං විය සුවණ්ණං විනියොගක්ඛමං. තෙනාහ ‘‘සම්මා සමාධියති ආසවානං ඛයායා’’ති.

උක්කං බන්ධතීති මූසං සම්පාදෙති. ආලිම්පෙතීති ආදීපෙති ජාලෙති. තඤ්චාති තං පිළන්ධනවිකතිසඞ්ඛාතං අත්ථං පයොජනං අස්ස සුවණ්ණකාරස්ස අනුභොති පහොති සාධෙති. අස්ස වා සුවණ්ණස්ස අත්ථං සුවණ්ණකාරො අනුභොති පාපුණාති.

අභිඤ්ඤාය ඉද්ධිවිධාදිඤාණෙන සච්ඡිකරණීයස්ස ඉද්ධිවිධපච්චනුභවනාදිකස්ස අභිඤ්ඤා සච්ඡිකරණීයස්ස. යස්ස පච්චක්ඛං අත්ථි, සො සක්ඛි. සක්ඛිනො භබ්බතා සක්ඛිභබ්බතා, සක්ඛිභවනන්ති වුත්තං හොති. සක්ඛි ච සො භබ්බො චාති වා සක්ඛිභබ්බො. අයඤ්හි ඉද්ධිවිධාදීනං භබ්බො, තත්ථ ච සක්ඛීති සක්ඛිභබ්බො, තස්ස භාවො සක්ඛිභබ්බතා, තං පාපුණාති. සති සති ආයතනෙති තස්මිං තස්මිං පුබ්බහෙතුආදිකෙ කාරණෙ සති.

සීතිභාවන්ති නිබ්බානං, කිලෙසදරථවූපසමං වා. නිග්ගණ්හාතීති උද්ධටං චිත්තං උද්ධච්චපාතතො රක්ඛණවසෙන නිග්ගණ්හාති. පග්ගණ්හාතීති ලීනං චිත්තං කොසජ්ජපාතතො රක්ඛණවසෙන පග්ගණ්හාති. සම්පහංසෙතීති සමප්පවත්තං චිත්තං තථාපවත්තියං පඤ්ඤාය තොසෙති, උත්තෙජෙති වා. යදා වා නිරස්සාදං චිත්තං භාවනාය න පක්ඛන්දති, තදා ජාතිආදීනි සංවෙගවත්ථූනි (අ. නි. අට්ඨ. 1.1.418; ඉතිවු. අට්ඨ. 37) පච්චවෙක්ඛිත්වා සම්පහංසෙති සමුත්තෙජෙති. අජ්ඣුපෙක්ඛතීති යදා පන චිත්තං අලීනං අනුද්ධතං සම්මදෙව භාවනාවීථිං ඔතිණ්ණං හොති, තදා පග්ගහනිග්ගහසම්පහංසනෙසු කඤ්චි බ්‍යාපාරං අකත්වා සමප්පවත්තෙසු යුගෙසු සාරථි විය අජ්ඣුපෙක්ඛති උපෙක්ඛකොව හොති. පණීතාධිමුත්තිකොති පණීතෙ උත්තමෙ මග්ගඵලෙ අධිමුත්තො නින්නපොණපබ්භාරො.

සුග්ගහිතං කත්වාති යථාවුත්තං උග්ගහකොසල්ලසඞ්ඛාතං විධිං සුට්ඨු උග්ගහිතං පරියාපුණනාදිනා සුපරිග්ගහිතං කත්වා. සුට්ඨු වවත්ථපෙත්වාති මනසිකාරකොසල්ලසඞ්ඛාතං විධිං සම්මදෙව සල්ලක්ඛණවසෙන උපධාරෙත්වා. විසෙසන්ති පුබ්බෙනාපරං භාවනාය විසෙසං. පුනප්පුනං පරිවත්තෙත්වාති කම්මට්ඨානතන්තිං පගුණභාවං පාපෙන්තො භිය්‍යො භිය්‍යො වාචාය, මනසා ච පරිවත්තෙත්වා. ගණ්ඨිට්ඨානන්ති යථා රුක්ඛස්ස දුබ්බිනිභෙදො අරඤ්ඤස්ස වා ගහනභූතො පදෙසො ‘‘ගණ්ඨිට්ඨාන’’න්ති වුච්චති, එවං කම්මට්ඨානතන්තියා අත්ථතො දුබ්බිනිභෙදො ගහනභූතො ච පදෙසො ‘‘ගණ්ඨිට්ඨාන’’න්ති වුච්චති. තං පරිපුච්ඡනාදිලද්ධෙන ඤාණඵරසුනා ඡින්දිත්වා.

නිමිත්තන්ති කම්මට්ඨානනිමිත්තං, අසුභාකාරො. එදිසෙන පයොජනෙන ලුඤ්චනම්පි අනවජ්ජන්ති දස්සෙතුං ‘‘ලුඤ්චිත්වා’’ති වුත්තං. ඡින්නට්ඨානෙති මුණ්ඩිතට්ඨානෙ. වට්ටතියෙව නිස්සරණජ්ඣාසයෙන ඔලොකනතො. උස්සදවසෙනාති අඵලිතානං, ඵලිතානං වා බහුලතාවසෙන. දිස්වාව නිමිත්තං ගහෙතබ්බං දස්සනයොග්‍යතාය තචපඤ්චකස්ස, ඉතරෙසු සුත්වා ච ඤත්වා ච නිමිත්තං ගහෙතබ්බං.

කොට්ඨාසවවත්ථාපනකථාවණ්ණනා

182. අද්දාරිට්ඨකවණ්ණාති අභිනවාරිට්ඨඵලවණ්ණා. කණ්ණචූළිකාති උපරිකණ්ණසක්ඛලිකාය පරභාගං සන්ධාය වුත්තං. තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නා, කථං? ද්වෙ කෙසා එකතො නත්ථීති.

ආසයොති නිස්සයො, පච්චයොති අත්ථො.

184. අසම්භින්නකාළකා අඤ්ඤෙන වණ්ණෙන අසම්මිස්සකාළකා.

185. පත්තසදිසත්තා නඛා එව නඛපත්තානි. නඛා තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නාති විසුං වවත්ථිතතං සන්ධාය වුත්තං. තමෙව හි අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘ද්වෙ නඛා එකතො නත්ථී’’ති ආහ.

186. දන්තපාළියාති දන්තාවලියා. යානකඋපත්ථම්භිනීති සකටස්ස ධුරට්ඨානෙ උපත්ථම්භකදණ්ඩො. දන්තානං ආධාරභූතා අට්ඨි හනුකට්ඨි.

187. සඞ්කඩ්ඪියමානාති සම්පිණ්ඩියමානා. කොසකාරකකොසො උපල්ලිණ්ඩුපොට්ටලකං, යං ‘‘කොසෙය්‍යඵල’’න්තිපි වුච්චති. පුටබන්ධඋපාහනො සකලපිට්ඨිපාදච්ඡාදනඋපාහනො. ආනිසදං ආසනපදෙසො. තූණිරො සරාවාසො. ගලකඤ්චුකං කණ්ඨත්තාණං. කීටකුලාවකං ඛරමුඛකුටි.

අනුලොමෙන පටිලොමෙන චාති එත්ථ අංසපදෙසතො පට්ඨාය බාහුනො පිට්ඨිපදෙසෙන ඔතරණං අනුලොමො, මණිබන්ධතො පට්ඨාය බාහුනො පුරිමභාගෙන ආරොහනං පටිලොමො. තෙනෙව නයෙනාති දක්ඛිණහත්ථෙ වුත්තෙන නයෙන අනුලොමෙන පටිලොමෙන චාති අත්ථො. සුඛුමම්පීති යථාවුත්තඔළාරිකචම්මතො සුඛුමං. අන්තොමුඛචම්මාදිකොට්ඨාසෙසු වා තචෙන පරිච්ඡින්නත්තා යං දුරුපලක්ඛණීයං, තං ‘‘සුඛුම’’න්ති වුත්තං. තඤ්හි වුත්තනයෙන ඤාණෙන තචං විවරිත්වා පස්සන්තස්ස පාකටං හොති. ඉධ ඡවිපි තචගතිකා එවාති ‘‘තචො උපරි ආකාසෙන පරිච්ඡින්නො’’ති වුත්තො.

188. නිසදපොතො සිලාපුත්තකො. උද්ධනකොටීති මත්තිකාපිණ්ඩෙන කතඋද්ධනස්ස කොටි. තාලගුළපටලං නාම පක්කතාලඵලලසිකං තාලපට්ටිකාදීසු ලිම්පිත්වා සුක්ඛාපෙත්වා උද්ධරිත්වා ගහිතපටලං. සුඛුමන්ති යථාවුත්තමංසතො සුඛුමං. පණ්හිකමංසාදිථූලානං සකලසරීරස්ස කිසානං යෙභුය්‍යෙන මංසෙන පටිච්ඡාදිතත්තා වුත්තං ‘‘තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්න’’න්ති.

189. ජාලාකාරො කඤ්චුකො ජාලකඤ්චුකො. විසුං වවත්ථිතභාවෙනෙව න්හාරූ තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නා.

190. දන්තානං විසුං ගහිතත්තා ‘‘ඨපෙත්වා ද්වත්තිංස දන්තට්ඨීනී’’ති වුත්තං. එකං ජණ්ණුකට්ඨි, එකං ඌරුට්ඨීති එක-ග්ගහණං ‘‘එකෙකස්මිං පාදෙ’’ති අධිකතත්තා. එවං තිමත්තානීති එවං මත්තසද්දෙහි ආනිසදට්ඨිආදීනි ඉධ අවුත්තානිපි දස්සෙතීති වෙදිතබ්බං. එවඤ්ච කත්වා ‘‘අතිරෙකතිසතඅට්ඨිකසමුස්සය’’න්ති (විසුද්ධි. 1.122) ඉදඤ්ච වචනං සමත්ථිතං හොති.

කීළාගොළකානි සුත්තෙන බන්ධිත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං ඝට්ටෙත්වා කීළනගොළකානි. ධනුකදණ්ඩො දාරකානං කීළනකඛුද්දකධනුකං. තත්ථ ජඞ්ඝට්ඨිකස්ස පතිට්ඨිතට්ඨානන්ති ජණ්ණුකට්ඨිම්හි පවිසිත්වා ඨිතට්ඨානන්ති අධිප්පායො. තෙන ඌරුට්ඨිනා පතිට්ඨිතං ඨානං යං කටිට්ඨිනො, තං අග්ගච්ඡින්නමහාපුන්නාගඵලසදිසං.

කුම්භකාරෙන නිප්ඵාදිතං උද්ධනං කුම්භකාරිකඋද්ධනං. සීසකපට්ටවෙඨකං වෙඨෙත්වා ඨපිතං සීසමයං පට්ටකං. යෙන සුත්තං කන්තන්ති, තස්මිං තක්කම්හි විජ්ඣිත්වා ඨපිතගොළකා වට්ටනා නාම, වට්ටනානං ආවළි වට්ටනාවළි.

මණ්ඩලාකාරෙන ඡින්නවංසකළීරඛණ්ඩානි වංසකළීරචක්කලකානි. අවලෙඛනසත්ථකං උච්ඡුතචාවලෙඛනසත්ථකං.

192. වක්කභාගෙන පරිච්ඡින්නන්ති වක්කපරියන්තෙන භාගෙන පරිච්ඡින්නං. ඉතො පරෙසුපි එවරූපෙසු එසෙව නයො.

193. යං නිස්සායාති යං ලොහිතං නිස්සාය, නිස්සයනිස්සයොපි ‘‘නිස්සයො’’ත්වෙව වුච්චති. භවති හි කාරණකාරණෙපි කාරණවොහාරො යථා ‘‘චොරෙහි ගාමො දඩ්ඪො’’ති. අථ වා යස්මිං රූපකලාපෙ හදයවත්ථු, තම්පි ලොහිතගතිකමෙව හුත්වා තිට්ඨතීති ‘‘යං නිස්සායා’’ති වුත්තං.

194. පණ්ඩුකධාතුකන්ති පණ්ඩුසභාවං.

195. පරියොනහනමංසන්ති පටිච්ඡාදකමංසං.

196. උදරජිව්හාමංසන්ති ජිව්හාසණ්ඨානං උදරස්ස මත්ථකපස්සෙ තිට්ඨනකමංසං. ‘‘නීල’’න්ති වත්වා නීලං නාම බහුධාතුකන්ති ආහ ‘‘නිග්ගුණ්ඩිපුප්ඵවණ්ණ’’න්ති.

197. පප්ඵාසමංසන්ති යථාඨානෙ එව ලම්බිත්වා ථොකං පරිවත්තකමංසං. නිරසන්ති නිහීනරසං. නිරොජන්ති නිප්පභං, ඔජාරහිතං වා.

198. ඔභග්ගාති අවභුජිත්වා ඨිතා. සක්ඛරසුධාවණ්ණන්ති මරුම්බෙහි කතසුධාවණ්ණං. ‘‘සෙතසක්ඛරසුධාවණ්ණ’’න්තිපි පාඨො, සෙතසක්ඛරවණ්ණං, සුධාවණ්ණඤ්චාති අත්ථො.

199. අන්තස්ස ආභුජිත්වා ආභුජිත්වා ඨිතප්පදෙසා අන්තභොගට්ඨානානි. තෙසං බන්ධනභූතං අන්තගුණං නාමාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අන්තගුණන්ති අන්තභොගට්ඨානෙසු බන්ධන’’න්ති. කුද්දාලඵරසුකම්මාදීනි කරොන්තානං අන්තභොගෙ අගළන්තෙ එකතො ආබන්ධිත්වා, කිං විය? යන්තසුත්තකමිව යන්තඵලකානීති. කිමිව තත්ථ ඨිතන්ති ආහ ‘‘පාදපුඤ්ඡන…පෙ… ඨිත’’න්ති. පුරිමඤ්චෙත්ථ ආබන්ධනස්ස, දුතියං ඨානාකාරස්ස නිදස්සනන්ති දට්ඨබ්බං.

200. අසිතං නාම භුත්තං ඔදනාදි. පීතං නාම පිවනවසෙන අජ්ඣොහටපානකාදි. ඛායිතං නාම සංඛාදිතං පිට්ඨමූලඵලඛජ්ජාදි. සායිතං නාම අස්සාදිතං අම්බපක්කමධුඵාණිතාදි.

යත්ථාති යස්මිං උදරෙ. යන්ති ච උදරමෙව පච්චාමසති. යත්ථ පානභොජනාදීනි පතිත්වා තිට්ඨතීති සම්බන්ධො. සුවානවමථු සාරමෙය්‍යවන්තං. විවෙකන්ති විභාගං.

201. හෙට්ඨානාභිපිට්ඨිකණ්ටකමූලානං අන්තරෙති පුරිමභාගවසෙන නාභියා හෙට්ඨාපදෙසස්ස පච්ඡිමභාගවසෙන හෙට්ඨිමපිට්ඨිකණ්ටකානං වෙමජ්ඣෙ. වෙළුනාළිකසදිසො පදෙසොති අධිප්පායො.

202. සමොහිතන්ති නිචිතං.

204. පූතිභාවං ආපන්නං කුක්කුටණ්ඩං පූතිකුක්කුටණ්ඩං. උද්දෙකො පිත්තාදීහි විනා කෙවලො උද්ධඞ්ගමවාතො.

205. ආචාමො අවස්සාවනකඤ්ජිකං.

206. වක්කහදයයකනපප්ඵාසෙ තෙමයමානන්ති එත්ථ යකනං හෙට්ඨාභාගපූරණෙනෙව තෙමෙති, ඉතරානි තෙසං උපරි ථොකං ථොකං පග්ඝරණෙනාති දට්ඨබ්බං.

207. උතුවිකාරො උණ්හවලාහකාදිහෙතුකො. විසමච්ඡින්නො භිසාදිකලාපො විසමං උදකං පග්ඝරති, එවමෙවං සරීරං කෙසකූපාදිවිවරෙහි උපරි, හෙට්ඨා, තිරියඤ්ච සෙදං විසමං පග්ඝරතීති දස්සෙතුං විසමච්ඡින්න-ග්ගහණං කතං.

208. විසමාහාරන්ති තදාපවත්තමානසරීරාවත්ථාය අසප්පායාහාරං, අතිකටුකඅච්චුණ්හාදිවිසභාගාහාරං වා. සම්මොහවිනොදනියං (විභ. අට්ඨ. 356) පන ‘‘විසභාගාහාර’’න්ත්වෙව වුත්තං තදා පවත්තමානානං ධාතූනං විසභාගත්තා.

209. ‘‘න්හානකාලෙ’’ති ඉදං උදකස්ස උපරි සිනෙහස්ස සම්භවදස්සනත්ථං වුත්තං. පරිබ්භමන්තසිනෙහබින්දුවිසටසණ්ඨානාති විසටං හුත්වා පරිබ්භමන්තසිනෙහබින්දුසණ්ඨානා. උතුවිසභාගො බහිද්ධාසමුට්ඨානො. ධාතුවිසභාගො අන්තොසමුට්ඨානො. තෙ පදෙසාති තෙ හත්ථතලාදිපදෙසා.

210. කිඤ්චීති උණ්හාදිරසානං අඤ්ඤතරං ආහාරවත්ථු. නෙසන්ති සත්තානං. හදයං ආගිලායතීති විසභාගාහාරාදිං පටිච්ච හදයප්පදෙසො විවත්තති.

211. දධිනො විස්සන්දනඅච්ඡරසො දධිමුත්තං. ගළිත්වාති සන්දිත්වා. තාලුමත්ථකවිවරෙන ඔතරිත්වාති මත්ථකවිවරතො ආගන්ත්වා තාලුමත්ථකෙන ඔතරිත්වා.

212. තෙලං විය සකටස්ස නාභිඅක්ඛසීසානං අට්ඨිසන්ධීනං අබ්භඤ්ජනකිච්චං සාධයමානා. කටකටායන්තීති ‘‘කට කටා’’ති සද්දං කරොන්ති. අනුරවදස්සනං හෙතං. දුක්ඛන්තීති දුක්ඛිතානි සඤ්ජාතදුක්ඛානි හොන්ති.

213. සමූලකූලමාසං ඣාපෙත්වා ඡාරිකං අවස්සාවෙත්වා ගහිතයූසො මාසඛාරො. උච්ඡිට්ඨොදකගබ්භමලාදීනං ඡඩ්ඩනට්ඨානං චන්දනිකා. රවණඝටං නාම පකතියා සම්මුඛමෙව හොති. යස්ස පන ආරග්ගමත්තම්පි උදකස්ස පවිසනමුඛං නත්ථි, තං දස්සෙතුං ‘‘අමුඛෙ රවණඝටෙ’’ති වුත්තං. ආයූහනන්ති සමීහනං.

214. එවඤ්හීතිආදි යථාවුත්තාය උග්ගහකොසල්ලපටිපත්තියා නිගමනං. ඉදානි යථාවුත්තං මනසිකාරකොසල්ලපටිපත්තිම්පි නිගමනවසෙන ගහෙත්වා කම්මට්ඨානං මත්ථකං පාපෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘අනුපුබ්බතො’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ පණ්ණත්තිසමතික්කමාවසානෙති කෙසාදිපණ්ණත්තිසමතික්කමවසෙන පවත්තාය භාවනාය අවසානෙ. අපුබ්බාපරියමිවාති එකජ්ඣමිව. කෙසාති ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, පකාරත්ථො වා, එවමාදිනා ඉමිනා පකාරෙන වාති අත්ථො. තෙ ධම්මාති වණ්ණාදිවසෙන වවත්ථාපිතා පටික්කූලාකාරතො උපට්ඨිතා කොට්ඨාසධම්මා.

බහිද්ධාපීති සසන්තානතො බහිපි, පරසන්තානකායෙපීති අත්ථො. මනසිකාරං උපසංහරතීති යථාවුත්තං පටික්කූලමනසිකාරං උපනෙති. යථා ඉදං, තථා එතන්ති. එවං සබ්බකොට්ඨාසෙසු පාකටීභූතෙසූති යථා අත්තනො කායෙ, එවං පරෙසම්පි කායෙ සබ්බෙසු කෙසාදිකොට්ඨාසෙසු පටික්කූලවසෙන විභූතභාවෙන උපට්ඨිතෙසූති අත්ථො. අයමෙත්ථ කසිණෙසු වඩ්ඪනසදිසො යොගිනො භාවනාවිසෙසො දස්සිතො.

අනුපුබ්බමුඤ්චනාදීති ආදි-සද්දෙන සුත්තන්තනයෙන විභාවිතං වීරියසමතායොජනං සඞ්ගණ්හාති. පුනප්පුනං මනසි කරොතොති වුත්තනයෙන අත්තනො කායෙ කෙසාදිකෙ ‘‘පටික්කූලා පටික්කූලා’’ති අභිණ්හසො මනසිකාරං පවත්තෙන්තස්ස යදා සද්ධාදීනි ඉන්ද්‍රියානි ලද්ධසමථානි විසදානි පවත්තන්ති, තදා අස්සද්ධියාදීනං දූරීභාවෙන සාතිසයං බලප්පත්තෙහි සත්තහි සද්ධම්මෙහි ලද්ධූපත්ථම්භානි විතක්කාදීනි ඣානඞ්ගානි පටුතරානි හුත්වා පාතුභවන්ති. තෙසං උජුවිපච්චනීකතාය නීවරණානි වික්ඛම්භිතානෙව හොන්ති සද්ධිං තදෙකට්ඨෙහි පාපධම්මෙහි. උපචාරසමාධිනා චිත්තං සමාධියති, සො තංයෙව නිමිත්තං ආසෙවන්තො භාවෙන්තො බහුලීකරොන්තො අප්පනං පාපුණාති. තෙන වුත්තං ‘‘අනුක්කමෙන අප්පනා උප්පජ්ජතී’’ති. සබ්බාකාරතොති වණ්ණාදිවසෙන පඤ්චධාපි. සාති අප්පනා.

යදි පනෙතං කම්මට්ඨානං අවිඤ්ඤාණකාසුභකම්මට්ඨානානි විය පඨමජ්ඣානවසෙන සිජ්ඣති, අථ කස්මා ‘‘කායගතාසතී’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘එවං පඨමජ්ඣානවසෙනා’’තිආදි. නානාවණ්ණසණ්ඨානාදීසු ද්වත්තිංසාය කොට්ඨාසෙසු පවත්තමානාය සතියා කිච්චමෙත්ථ සාතිසයන්ති ආහ ‘‘සතිබලෙන ඉජ්ඣනතො’’ති.

පන්තසෙනාසනෙසු, අධිකුසලෙසු ච අරතිං, කාමගුණෙසු ච රතිං සහති අභිභවතීති අරතිරතිසහො සරීරසභාවචින්තනෙන අනභිරතියා පහීනත්තා. තථා කොට්ඨාසභාවනාය අත්තසිනෙහස්ස පරික්ඛීණත්තා භයභෙරවං සහති, සීතාදීනඤ්ච අධිවාසකජාතිකො හොති. අත්තසිනෙහවසෙන හි පුරිසස්ස භයභෙරවං හොති, දුක්ඛස්ස ච අනධිවාසනං. ඉමං පන කොට්ඨාසභාවනමනුයුත්තස්ස න කෙවලං පඨමජ්ඣානමත්තමෙව, උත්තරිපි පටිවෙධො අත්ථීති දස්සෙතුං ‘‘කෙසාදීන’’න්තිආදි වුත්තං.

ආනාපානස්සතිකථාවණ්ණනා

215. යං තං එවං පසංසිත්වා ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානං නිද්දිට්ඨන්ති සම්බන්ධො. තත්ථ යස්මා ‘‘කථං භාවිතො’’තිආදිකාය පුච්ඡාපාළියා අත්ථෙ විභාවිතෙ ථොමනාපාළියාපි අත්ථො විභාවිතොයෙව හොති භෙදාභාවතො, තස්මා තං ලඞ්ඝිත්වා ‘‘කථං භාවිතො චා’’තිආදිනා ආරභති. තත්ථ හි ඉතො පසංසාභාවො ‘‘අයම්පි ඛො’’ති වචනඤ්ච විසෙසො. තෙසු පසංසාභාවං දස්සෙතුං ‘‘එවං පසංසිත්වා’’ති වුත්තං. පසංසා ච තත්ථ අභිරුචිජනනෙන උස්සාහනත්ථා. තඤ්හි සුත්වා භික්ඛූ ‘‘භගවා ඉමං සමාධිං අනෙකෙහි ආකාරෙහි පසංසති, සන්තො කිරායං සමාධි පණීතො ච අසෙචනකො ච සුඛො ච විහාරො පාපධම්මෙ ච ඨානසො අන්තරධාපෙතී’’ති සඤ්ජාතාභිරුචයො උස්සාහජාතා සක්කච්චං අනුයුඤ්ජිතබ්බං පටිපජ්ජිතබ්බං මඤ්ඤන්ති. ‘‘අයම්පි ඛො’’ති පදස්ස යෙ ඉමෙ මයා නිබ්බානමහාසරස්ස ඔතරණතිත්ථභූතා කසිණජ්ඣානඅසුභජ්ඣානාදයො දෙසිතා, න කෙවලං තෙ එව, අයම්පි ඛොති භගවා අත්තනො පච්චක්ඛභූතං සමාධිං දෙසනානුභාවෙන තෙසම්පි භික්ඛූනං ආසන්නං, පච්චක්ඛඤ්ච කරොන්තො සම්පිණ්ඩනවසෙන එවමාහාති සම්බන්ධමුඛෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

සොළසවත්ථුකන්ති චතූසු අනුපස්සනාසු චතුන්නං චතුක්කානං වසෙන සොළසට්ඨානං. සබ්බාකාරපරිපූරොති කම්මට්ඨානපාළියා පදත්ථො පිණ්ඩත්ථො උපමා චොදනා පරිහාරො පයොජනන්ති එවමාදීහි සබ්බෙහි ආකාරෙහි පරිපුණ්ණො. නිද්දෙසොති කම්මට්ඨානස්ස නිස්සෙසතො විත්ථාරො.

216. කථන්ති ඉදං පුච්ඡනාකාරවිභාවනපදං. පුච්ඡා චෙත්ථ කථෙතුකම්‍යතාවසෙන අඤ්ඤාසං අසම්භවතො. සා ච උපරි දෙසනං ආරුළ්හානං සබ්බෙසං පකාරවිසෙසානං ආමසනවසෙනාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘කථන්ති…පෙ… කම්‍යතාපුච්ඡා’’ති ආහ. කථං බහුලීකතොති එත්ථාපි ‘‘ආනාපානස්සතිසමාධී’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. තත්ථ කථන්ති ආනාපානස්සතිසමාධිබහුලීකාරං නානප්පකාරතො විත්ථාරෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා. බහුලීකතො ආනාපානස්සතිසමාධීති තථාපුට්ඨධම්මනිදස්සනන්ති ඉමමත්ථං ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා අතිදිසති. තථා සන්තභාවාදයොපි තස්ස යෙහි භාවනාබහුලීකාරෙහි සිද්ධා, තග්ගහණෙනෙව ගහිතා හොන්තීති දස්සෙතුං ‘‘කථං බහුලීකතො…පෙ… වූපසමෙතීති එත්ථාපි එසෙව නයො’’ති වුත්තං.

‘‘පුන ච පරං, උදායි, අක්ඛාතා මයා සාවකානං පටිපදා, යථාපටිපන්නා මෙ සාවකා චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ භාවෙන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.247) උප්පාදනවඩ්ඪනට්ඨෙන භාවනා වුච්චතීති තදුභයවසෙන අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘භාවිතොති උප්පාදිතො වඩ්ඪිතො වා’’ති ආහ. තත්ථ භාවං විජ්ජමානතං ඉතො ගතොති භාවිතො, උප්පාදිතො පටිලද්ධමත්තොති අත්ථො. උප්පන්නො පන ලද්ධාසෙවනො, භාවිතො පගුණභාවං ආපාදිතො, වඩ්ඪිතොති අත්ථො. ආනාපානපරිග්ගාහිකායාති දීඝරස්සාදිවිසෙසෙහි සද්ධිං අස්සාසපස්සාසෙ පරිච්ඡිජ්ජගාහිකාය, තෙ ආරබ්භ පවත්තාය, සතියං පච්චයභූතායන්ති අත්ථො. පුරිමස්මිඤ්හි අත්ථෙ සමාධිස්ස සතියා සහජාතාදිපච්චයභාවො වුත්තො සම්පයුත්තවචනතො, දුතියස්මිං පන උපනිස්සයභාවොපි. උපචාරජ්ඣානසහගතා හි සති අප්පනාසමාධිස්ස උපනිස්සයො හොතීති. බහුලීකතොති බහුලං පවත්තිතො, තෙන ආවජ්ජනාදිවසීභාවප්පත්තිමාහ. යො හි වසීභාවං ආපාදිතො, සො ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සමාපජ්ජිතබ්බතො පුනප්පුනං පවත්තීයති. තෙන වුත්තං ‘‘පුනප්පුනං කතො’’ති. යථා ‘‘ඉධෙව, භික්ඛවෙ, සමණො’’ති (ම. නි. 1.139; අ. නි. 4.241), ‘‘විවිච්චෙව කාමෙහී’’ති (දී. නි. 1.226; සං. නි. 2.152; අ. නි. 4.123) ච එවමාදීසු පඨමපදෙ වුත්තො එව-සද්දො දුතියාදීසුපි වුත්තො එව හොති, එවමිධාපීති ආහ ‘‘උභයත්ථ එවසද්දෙන නියමො වෙදිතබ්බො’’ති. උභයපදනියමෙන ලද්ධගුණං දස්සෙතුං ‘‘අයඤ්හී’’තිආදි වුත්තං.

අසුභකම්මට්ඨානන්ති අසුභාරම්මණඣානමාහ. තං හි අසුභෙසු යොගකම්මභාවතො, යොගිනො සුඛවිසෙසානං කාරණභාවතො ච ‘‘අසුභකම්මට්ඨාන’’න්ති වුච්චති. ‘‘කෙවල’’න්ති ඉමිනා ආරම්මණං නිවත්තෙති. පටිවෙධවසෙනාති ඣානපටිවෙධවසෙන. ඣානඤ්හි භාවනාවිසෙසෙන ඉජ්ඣන්තං අත්තනො විසයං පටිවිජ්ඣන්තමෙව පවත්තති, යථාසභාවතො පටිවිජ්ඣීයති චාති ‘‘පටිවෙධො’’ති වුච්චති. ඔළාරිකාරම්මණත්තාති බීභච්ඡාරම්මණත්තා. පටික්කූලාරම්මණත්තාති ජිගුච්ඡිතබ්බාරම්මණත්තා. පරියායෙනාති කාරණෙන, ලෙසන්තරෙන වා. ආරම්මණසන්තතායාති අනුක්කමෙන විචෙතබ්බතං පත්තං ආරම්මණස්ස පරමසුඛුමතං සන්ධායාහ. සන්තෙ හි සන්නිසින්නෙ ආරම්මණෙ පවත්තමානො ධම්මො සයම්පි සන්නිසින්නොව හොති. තෙනාහ ‘‘සන්තො වූපසන්තො නිබ්බුතො’’ති, නිබ්බුතසබ්බපරිළාහොති අත්ථො. ආරම්මණසන්තතාය තදාරම්මණධම්මානං සන්තතා ලොකුත්තරධම්මාරම්මණාහි පච්චවෙක්ඛණාහි දීපෙතබ්බා.

නාස්ස සන්තපණීතභාවාවහං කිඤ්චි සෙචනන්ති අසෙචනකො. අසෙචනකත්තා අනාසිත්තකො. අනාසිත්තකත්තා එව අබ්බොකිණ්ණො අසම්මිස්සො පරිකම්මාදිනා. තතො එව පාටියෙක්කො විසුංයෙවෙකො. ආවෙණිකො අසාධාරණො. සබ්බමෙතං සරසතො එව සන්තභාවං දස්සෙතුං වුත්තං. පරිකම්මං වා සන්තභාවනිමිත්තං, පරිකම්මන්ති ච කසිණකරණාදීනි නිමිත්තුප්පාදපරියොසානං, තාදිසං ඉධ නත්ථීති අධිප්පායො. තදා හි කම්මට්ඨානං නිරස්සාදත්තා අසන්තමප්පණීතං සියා. උපචාරෙන වා නත්ථි එත්ථ සන්තතාති යොජනා. යථා උපචාරක්ඛණෙ නීවරණවිගමෙන, අඞ්ගපාතුභාවෙන ච පරෙසං සන්තතා හොති, න එවමිමස්ස. අයං පන ආදිසමන්නා…පෙ… පණීතො චාති යොජනා. කෙචීති උත්තරවිහාරවාසිකෙ සන්ධායාහ. අනාසිත්තකොති උපසෙචනෙන න ආසිත්තකො. තෙනාහ ‘‘ඔජවන්තො’’ති, ඔජවන්තසදිසොති අත්ථො. මධූරොති ඉට්ඨො, චෙතසිකසුඛපටිලාභසංවත්තනං තිකචතුක්කජ්ඣානවසෙන, උපෙක්ඛාය වා සන්තභාවෙන සුඛගතිකත්තා සබ්බෙසම්පි වසෙන වෙදිතබ්බං. ඣානසමුට්ඨානපණීතරූපඵුට්ඨසරීරතාවසෙන පන කායිකසුඛපටිලාභසංවත්තනං දට්ඨබ්බං, තඤ්ච ඛො ඣානතො වුට්ඨිතකාලෙ. ඉමස්මිං පක්ඛෙ ‘‘අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ’’ති ඉදං හෙතුම්හි භුම්මවචනං දට්ඨබ්බං. අවික්ඛම්භිතෙති ඣානෙන සකසන්තානතො අනීහටෙ අප්පහීනෙ. අකොසල්ලසම්භූතෙති අකොසල්ලං වුච්චති අවිජ්ජා, තතො සම්භූතෙ. අවිජ්ජාපුබ්බඞ්ගමා හි සබ්බෙ පාපධම්මා. ඛණෙනෙවාති අත්තනො පවත්තික්ඛණෙනෙව. අන්තරධාපෙතීති එත්ථ අන්තරධාපනං විනාසනං, තං පන ඣානකත්තුකස්ස ඉධාධිප්පෙතත්තා පරියුට්ඨානප්පහානං හොතීති ආහ ‘‘වික්ඛම්භෙතී’’ති. වූපසමෙතීති විසෙසෙන උපසමෙති. විසෙසෙන උපසමනං පන සම්මදෙව උපසමනං හොතීති ආහ ‘‘සුට්ඨු උපසමෙතී’’ති.

නනු ච අඤ්ඤොපි සමාධි අත්තනො පවත්තික්ඛණෙනෙව පටිපක්ඛධම්මෙ අන්තරධාපෙති වූපසමෙති, අථ කස්මා අයමෙව සමාධි එවං විසෙසෙත්වා වුත්තොති? පුබ්බභාගතො පට්ඨාය නානාවිතක්කවූපසමසබ්භාවතො. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘ආනාපානස්සති භාවෙතබ්බා විතක්කුපච්ඡෙදායා’’ති (අ. නි. 9.1; උදා. 31). අපිච තික්ඛපඤ්ඤස්ස ඤාණුත්තරස්සෙතං කම්මට්ඨානං, ඤාණුත්තරස්ස ච කිලෙසප්පහානං ඉතරෙහි සාතිසයං, යථා සද්ධාධිමුත්තෙහි දිට්ඨිප්පත්තස්ස. තස්මා ඉමං විසෙසං සන්ධාය ‘‘ඨානසො අන්තරධාපෙති වූපසමෙතී’’ති වුත්තං. අථ වා නිමිත්තපාතුභාවෙ සති ඛණෙනෙව අඞ්ගපාතුභාවසබ්භාවතො අයමෙව සමාධි ‘‘ඨානසො අන්තරධාපෙති වූපසමෙතී’’ති වුත්තො. යථා තං මහතො අකාලමෙඝස්ස උට්ඨිතස්ස ධාරානිපාතෙ ඛණෙනෙව පථවියං රජොජල්ලස්ස වූපසමො. තෙනාහ – ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, මහාඅකාලමෙඝො උට්ඨිතො’’තිආදි (සං. නි. 5.985; පාරා. 165). සාසනිකස්ස ඣානභාවනා යෙභුය්‍යෙන නිබ්බෙධභාගියාව හොතීති ආහ ‘‘නිබ්බෙධභාගියත්තා’’ති. බුද්ධානං පන එකංසෙන නිබ්බෙධභාගියාව හොති. ඉමමෙව හි කම්මට්ඨානං භාවෙත්වා සබ්බෙපි සම්මාසම්බුද්ධා සම්මාසම්බොධිං අධිගච්ඡන්ති. අරියමග්ගස්ස පාදකභූතො අයං සමාධි අනුක්කමෙන වඩ්ඪිත්වා අරියමග්ගභාවං උපගතො විය හොතීති ආහ ‘‘අනුපුබ්බෙන අරියමග්ගවුද්ධිප්පත්තො’’ති.

අයං පනත්ථො විරාගනිරොධපටිනිස්සග්ගානුපස්සනානං වසෙන සම්මදෙව යුජ්ජති. හෙට්ඨා පපඤ්චවසෙන වුත්තමත්ථං සුඛග්ගහණත්ථං සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො’’ති ආහ, පිණ්ඩත්ථොති වුත්තං හොති.

217. තමත්ථන්ති තං ‘‘කථං භාවිතො’’තිආදිනා පුච්ඡාවසෙන සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං. ‘‘ඉධ තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජතී’’තිආදීසු (දී. නි. 1.190; ම. නි. 1.291; අ. නි. 3.61) ඉධ-සද්දො ලොකං උපාදාය වුත්තො, ‘‘ඉධෙව තිට්ඨමානස්සා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.369) ඔකාසං, ‘‘ඉධාහං, භික්ඛවෙ, භුත්තාවී අස්සං පවාරිතො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.30) පදපූරණමත්තං, ‘‘ඉධ භික්ඛු ධම්මං පරියාපුණාතී’’තිආදීසු (අ. නි. 5.73) පන සාසනං, ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ’’ති ඉධාපි සාසනමෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘භික්ඛවෙ, ඉමස්මිං සාසනෙ භික්ඛූ’’ති වත්වා තමත්ථං පාකටං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘අයඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සබ්බප්පකාරආනාපානස්සතිසමාධිනිබ්බත්තකස්සාති සබ්බප්පකාරග්ගහණං සොළස පකාරෙ සන්ධාය. තෙ හි ඉමස්මිංයෙව සාසනෙ. බාහිරකා හි ජානන්තා ආදිතො චතුප්පකාරමෙව ජානන්ති. තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤසාසනස්ස තථාභාවපටිසෙධනො’’ති, යථාවුත්තස්ස පුග්ගලස්ස නිස්සයභාවපටිසෙධනොති අත්ථො. එතෙන ‘‘ඉධ භික්ඛවෙ’’ති ඉදං අන්තොගධෙවසද්දන්ති දස්සෙති. සන්ති හි එකපදානිපි සාවධාරණානි යථා ‘‘වායුභක්ඛො’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘ඉධෙව, භික්ඛවෙ, සමණො’’තිආදි. පරිපුණ්ණසමණකරණධම්මො හි සො, යො සබ්බප්පකාරආනාපානස්සතිසමාධිනිබ්බත්තකො. පරප්පවාදාති පරෙසං අඤ්ඤතිත්ථියානං නානප්පකාරා වාදා තිත්ථායතනානි.

අරඤ්ඤාදිකස්සෙව භාවනානුරූපසෙනාසනතං දස්සෙතුං ‘‘ඉමස්ස හී’’තිආදි වුත්තං. දුද්දමො දමථං අනුපගතො ගොණො කූටගොණො. යථා ථනෙහි සබ්බසො ඛීරං න පග්ඝරති, එවං දොහපටිබන්ධිනී කූටධෙනු. රූපසද්දාදිකෙ පටිච්ච උප්පජ්ජනකො අස්සාදො රූපාරම්මණාදිරසො. පුබ්බෙ ආචිණ්ණාරම්මණන්ති පබ්බජ්ජතො පුබ්බෙ, අනාදිමති වා සංසාරෙ පරිචිතාරම්මණං.

නිබන්ධෙය්‍යාති බන්ධෙය්‍ය. සතියාති සම්මදෙව කම්මට්ඨානසල්ලක්ඛණසම්පවත්තාය සතියා. ආරම්මණෙති කම්මට්ඨානාරම්මණෙ. දළ්හන්ති ථිරං, යථා සතොකාරිස්ස උපචාරප්පනාභෙදො සමාධි ඉජ්ඣති, තථා ථාමගතං කත්වාති අත්ථො.

විසෙසාධිගමදිට්ඨධම්මසුඛවිහාරපදට්ඨානන්ති සබ්බෙසං බුද්ධානං, එකච්චානං පච්චෙකබුද්ධානං, බුද්ධසාවකානඤ්ච විසෙසාධිගමස්ස චෙව අඤ්ඤකම්මට්ඨානෙන අධිගතවිසෙසානං දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරස්ස ච පදට්ඨානභූතං.

වත්ථුවිජ්ජාචරියො විය භගවා යොගීනං අනුරූපනිවාසට්ඨානුපදිසනතො.

භික්ඛු දීපිසදිසො අරඤ්ඤෙ එකිකො විහරිත්වා පටිපක්ඛනිම්මථනෙන ඉච්ඡිතත්ථසාධනතො. ඵලමුත්තමන්ති සාමඤ්ඤඵලමාහ. පරක්කමජවයොග්ගභූමින්ති භාවනුස්සාහජවස්ස යොග්ගකරණභූමිභූතං.

218. එවං වුත්තලක්ඛණෙසූති අභිධම්මපරියායෙන (විභ. 530), සුත්තන්තපරියායෙන ච වුත්තලක්ඛණෙසු. රුක්ඛසමීපන්ති ‘‘යාවතා මජ්ඣන්හිකෙ කාලෙ සමන්තා ඡායා ඵරති, නිවාතෙ පණ්ණානි පතන්ති, එත්තාවතා රුක්ඛමූලන්ති වුච්චතී’’ති එවං වුත්තං රුක්ඛස්ස සමීපට්ඨානං. අවසෙසසත්තවිධසෙනාසනන්ති පබ්බතං කන්දරං ගිරිගුහං සුසානං වනපත්ථං අබ්භොකාසං පලාලපුඤ්ජන්ති එවං වුත්තං.

උතුත්තයානුකූලං ධාතුචරියානුකූලන්ති ගිම්හාදිඋතුත්තයස්ස, සෙම්හාදිධාතුත්තයස්ස, මොහාදිචරියත්තයස්ස ච අනුකූලං. තථා හි ගිම්හකාලෙ ච අරඤ්ඤං අනුකූලං, හෙමන්තෙ රුක්ඛමූලං, වස්සකාලෙ සුඤ්ඤාගාරං, සෙම්හධාතුකස්ස සෙම්හපකතිකස්ස අරඤ්ඤං, පිත්තධාතුකස්ස රුක්ඛමූලං, වාතධාතුකස්ස සුඤ්ඤාගාරං අනුකූලං, මොහචරිතස්ස අරඤ්ඤං, දොසචරිතස්ස රුක්ඛමූලං, රාගචරිතස්ස සුඤ්ඤාගාරං අනුකූලං. අලීනානුද්ධච්චපක්ඛිකන්ති අසඞ්කොචාවික්ඛෙපපක්ඛිකං. සයනඤ්හි කොසජ්ජපක්ඛිකං, ඨානචඞ්කමනානි උද්ධච්චපක්ඛිකානි, න එවං නිසජ්ජා. තතො එවස්ස සන්තතා. නිසජ්ජාය දළ්හභාවං පල්ලඞ්කාභුජනෙන, අස්සාසපස්සාසානං පවත්තනසුඛතං උපරිමකායස්ස උජුකට්ඨපනෙන, ආරම්මණපරිග්ගහූපායං පරිමුඛං සතියා ඨපනෙන දස්සෙන්තො. ඌරුබද්ධාසනන්ති ඌරූනමධොබන්ධනවසෙන නිසජ්ජා. හෙට්ඨිමකායස්ස අනුජුකං ඨපනං නිසජ්ජා-වචනෙනෙව බොධිතන්ති ‘‘උජුං කාය’’න්ති එත්ථ කාය-සද්දො උපරිමකායවිසයොති ආහ ‘‘උපරිමසරීරං උජුකං ඨපෙත්වා’’ති. තං පන උජුකට්ඨපනං සරූපතො, පයොජනතො ච දස්සෙතුං ‘‘අට්ඨාරසා’’තිආදි වුත්තං. න පණමන්තීති න ඔනමන්ති. න පරිපතතීති න විගච්ඡති වීථිං න විලඞ්ඝති, තතො එව පුබ්බෙනාපරං විසෙසුප්පත්තියා වුද්ධිං ඵාතිං උපගච්ඡති. ඉධ පරි-සද්දො අභි-සද්දෙන සමානත්ථොති ආහ ‘‘කම්මට්ඨානාභිමුඛ’’න්ති, බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණතො නිවාරෙත්වා කම්මට්ඨානංයෙව පුරක්ඛිත්වාති අත්ථො. පරීති පරිග්ගහට්ඨො ‘‘පරිණායිකා’’තිආදීසු (ධ. ස. 16) විය. නිය්‍යානට්ඨො පටිපක්ඛතො නිග්ගමනට්ඨො. තස්මා පරිග්ගහිතනිය්‍යානන්ති සබ්බථා ගහිතාසම්මොසං පරිච්චත්තසම්මොසං සතිං කත්වා, පරමං සතිනෙපක්කං උපට්ඨපෙත්වාති අත්ථො.

219. සතොවාති සතියා සමන්නාගතො එව සරන්තො එව අස්සසති නාස්ස කාචි සතිවිරහිතා අස්සාසප්පවත්ති හොතීති අත්ථො. සතො පස්සසතීති එත්ථාපි සතොව පස්සසතීති එව-සද්දො ආනෙත්වා වත්තබ්බො. සතොකාරීති සතො එව හුත්වා, සතියා එව වා කාතබ්බස්ස කත්තා, කරණසීලො වා. යදි ‘‘සතොව අස්සසති සතො පස්සසතී’’ති එතස්ස විභඞ්ගෙ (ම. නි. 3.148; සං. නි. 5.986; පාරා. 165) වුත්තං, අථ කස්මා ‘‘අස්සසති පස්සසති’’ච්චෙව අවත්වා ‘‘සතොකාරී’’ති වුත්තං? එකරසං දෙසනං කාතුකාමතාය. පඨමචතුක්කෙ පදද්වයමෙව හි වත්තමානකාලවසෙන ආගතං, ඉතරානි අනාගතකාලවසෙන. තස්මා එකරසං දෙසනං කාතුකාමතාය සබ්බත්ථ (පටි. ම. 1.165 ආදයො) ‘‘සතොකාරි’’ච්චෙව වුත්තං.

දීඝං අස්සාසවසෙනාති දීඝඅස්සාසවසෙන විභත්තිඅලොපං කත්වා නිද්දෙසො. දීඝන්ති වා භගවතා වුත්තඅස්සාසවසෙන. චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපන්ති වික්ඛෙපස්ස පටිපක්ඛභාවතො ‘‘අවික්ඛෙපො’’ති ලද්ධනාමචිත්තස්ස එකග්ගභාවං පජානතො. සති උපට්ඨිතා හොතීති ආරම්මණං උපගන්ත්වා ඨිතා හොති. තාය සතියා තෙන ඤාණෙනාති යථාවුත්තාය සතියා, යථාවුත්තෙන ච ඤාණෙන. ඉදං වුත්ත හොති – දීඝං අස්සාසං ආරම්මණභූතං අවික්ඛිත්තචිත්තස්ස, අසම්මොහතො වා පජානන්තස්ස තත්ථ සති උපට්ඨිතා එව හොති, තං සම්පජානන්තස්ස ආරම්මණකරණවසෙන, අසම්මොහවසෙන වා සම්පජඤ්ඤං, තදධීනසතිසම්පජඤ්ඤෙන තංසමඞ්ගී යොගාවචරො සතොකාරී නාම හොතීති. පටිනිස්සග්ගානුපස්සී අස්සාසවසෙනාති පටිනිස්සග්ගානුපස්සී හුත්වා අස්සසනස්ස වසෙන. ‘‘පටිනිස්සග්ගානුපස්සීඅස්සාසවසෙනා’’ති වා පාඨො. තස්ස පටිනිස්සග්ගානුපස්සිනො අස්සාසා පටිනිස්සග්ගානුපස්සීඅස්සාසා, තෙසං වසෙනාති අත්ථො. විනයනයෙන අන්තො උට්ඨිතසසනං අස්සාසො, බහි උට්ඨිතසසනං පස්සාසො. සුත්තන්තනයෙන පන බහි උට්ඨහිත්වාපි අන්තො සසනතො අස්සාසො, අන්තො උට්ඨහිත්වාපි බහි සසනතො පස්සාසො. අයමෙව ච නයො –

‘‘අස්සාසාදිමජ්ඣපරියොසානං සතියා අනුගච්ඡතො අජ්ඣත්තං වික්ඛෙපගතෙන චිත්තෙන කායොපි චිත්තම්පි සාරද්ධා ච හොන්ති ඉඤ්ජිතා ච ඵන්දිතා චා’’ති, ‘‘පස්සාසාදිමජ්ඣපරියොසානං සතියා අනුගච්ඡතො බහිද්ධා වික්ඛෙපගතෙන චිත්තෙන කායොපි චිත්තම්පි සාරද්ධා ච හොන්ති ඉඤ්ජිතා ච ඵන්දිතා චා’’ති (පටි. ම. 1.157) –

ඉමාය පාළියා සමෙති.

පඨමං අබ්භන්තරවාතො බහි නික්ඛමති, තස්මා පවත්තික්කමෙන අස්සාසො පඨමං වුත්තොති වදන්ති. තාලුං ආහච්ච නිබ්බායතීති තාලුං ආහච්ච නිරුජ්ඣති. තෙන කිර සම්පතිජාතො බාලදාරකො ඛිපිතං කරොති. එවං තාවාතිආදි යථාවුත්තස්ස අත්ථස්ස නිගමනං. කෙචි ‘‘එවං තාවාති අනෙන පවත්තික්කමෙන අස්සාසො බහිනික්ඛමනවාතොති ගහෙතබ්බන්ති අධිප්පායො’’ති වදන්ති.

අද්ධානවසෙනාති කාලද්ධානවසෙන. අයං හි අද්ධාන-සද්දො කාලස්ස, දෙසස්ස ච වාචකො. තත්ථ දෙසද්ධානං උදාහරණභාවෙන දස්සෙත්වා කාලද්ධානවසෙන අස්සාසපස්සාසානං දීඝරස්සතං විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඔකාසද්ධානන්ති ඔකාසභූතං අද්ධානං. ඵරිත්වාති බ්‍යාපෙත්වා. චුණ්ණවිචුණ්ණාපි අනෙකකලාපභාවෙන. දීඝං අද්ධානන්ති දීඝං පදෙසං. තස්මාති සණිකං පවත්තියා දීඝසන්තානතාය ‘‘දීඝා’’ති වුච්චන්ති. එත්ථ ච හත්ථිආදිසරීරෙ, සුනඛාදිසරීරෙ ච අස්සාසපස්සාසානං දෙසද්ධානවිසිට්ඨෙන කාලද්ධානවසෙනෙව දීඝරස්සතා වුත්තාති වෙදිතබ්බා. ‘‘සණිකං පූරෙත්වා සණිකමෙව නික්ඛමන්ති’’, ‘‘සීඝං පූරෙත්වා සීඝමෙව නික්ඛමන්තී’’ති ච වචනතො. මනුස්සෙසූති සමානප්පමාණෙසුපි මනුස්සසරීරෙසු. දීඝං අස්සසන්තීති දීඝං අස්සාසප්පබන්ධං පවත්තෙන්තීති අත්ථො. පස්සසන්තීති එත්ථාපි එසෙව නයො. සුනඛසසාදයො විය රස්සං අස්සසන්ති ච පස්සසන්ති චාති යොජනා. ඉදං පන දීඝං, රස්සඤ්ච අස්සසනං, පස්සසනඤ්ච තෙසං සත්තානං සරීරසභාවොති දට්ඨබ්බං. තෙසන්ති සත්තානං. තෙති අස්සාසපස්සාසා. ඉත්තරමද්ධානන්ති අප්පකං කාලං.

නවහාකාරෙහීති භාවනමනුයුඤ්ජන්තස්ස පුබ්බෙනාපරං අලද්ධවිසෙසස්ස කෙවලං අද්ධානවසෙන ආදිතො වුත්තා තයො ආකාරා, තෙ ච ඛො එකච්චො අස්සාසං සුට්ඨු සල්ලක්ඛෙති, එකච්චො පස්සාසං, එකච්චො තදුභයන්ති ඉමෙසං තිණ්ණං පුග්ගලානං වසෙන. කෙචි පන ‘‘අස්සසතිපි පස්සසතිපීති එකජ්ඣං වචනං භාවනාය නිරන්තරං පවත්තිදස්සනත්ථ’’න්ති වදන්ති. ඡන්දවසෙන පුබ්බෙ විය තයො, තථා පාමොජ්ජවසෙනාති ඉමෙහි නවහාකාරෙහි.

කාමං චෙත්ථ එකස්ස පුග්ගලස්ස තයො එව ආකාරා ලබ්භන්ති, තන්තිවසෙන පන සබ්බෙසං පාළිආරුළ්හත්තා, තෙසං වසෙන පරිකම්මස්ස කාතබ්බත්තා ච ‘‘තත්‍රායං භික්ඛු නවහාකාරෙහී’’ති වුත්තං. එවං පජානතොති එවං යථාවුත්තෙහි ආකාරෙහි අස්සාසපස්සාසෙ පජානතො, තත්ථ මනසිකාරං පවත්තෙන්තස්ස. එකෙනාකාරෙනාති දීඝං අස්සාසාදීසු චතූසු ආකාරෙසු එකෙන ආකාරෙන, නවසු තීසු වා එකෙන. තථා හි වක්ඛති –

‘‘දීඝො රස්සො ච අස්සාසො, පස්සාසොපි ච තාදිසො;

චත්තාරො වණ්ණා වත්තන්ති, නාසිකග්ගෙ ව භික්ඛුනො’’ති.

අයං භාවනා අස්සාසපස්සාසකායානුපස්සනාති කත්වා වුත්තං ‘‘කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනා සම්පජ්ජතී’’ති.

ඉදානි පාළිවසෙනෙව තෙ නව ආකාරෙ, භාවනාවිධිඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘යථාහා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ කථං පජානාතීති පජානනවිධිං කථෙතුකම්‍යතාය පුච්ඡති. දීඝං අස්සාසන්ති වුත්තලක්ඛණං දීඝං අස්සාසං. අද්ධානසඞ්ඛාතෙති ‘‘අද්ධාන’’න්ති සඞ්ඛං ගතෙ දීඝෙ කාලෙ, දීඝං ඛණන්ති අත්ථො. කොට්ඨාසපරියායො වා සඞ්ඛාත-සද්දො ‘‘ථෙය්‍යසඞ්ඛාත’’න්තිආදීසු (පාරා. 91) විය, තස්මා අද්ධානසඞ්ඛාතෙති අද්ධානකොට්ඨාසෙ, දෙසභාගෙති අත්ථො. ඡන්දො උප්පජ්ජතීති භාවනාය පුබ්බෙනාපරං විසෙසං ආවහන්තියා ලද්ධස්සාදත්තා තත්ථ සාතිසයො කත්තුකාමතාලක්ඛණො කුසලච්ඡන්දො උප්පජ්ජති. ඡන්දවසෙනාති තථාපවත්තඡන්දස්ස වසෙන සවිසෙසං භාවනමනුයුඤ්ජන්තස්ස කම්මට්ඨානං වුද්ධිං ඵාතිං ගමෙන්තස්ස. තතො සුඛුමතරන්ති යථාවුත්තඡන්දප්පවත්තියා පුරිමතො සුඛුමතරං. භාවනාබලෙන හි පටිප්පස්සද්ධදරථපරිළාහතාය කායස්ස අස්සාසපස්සාසා සුඛුමතරා හුත්වා පවත්තන්ති. පාමොජ්ජං උප්පජ්ජතීති අස්සාසපස්සාසානං සුඛුමතරභාවෙන ආරම්මණස්ස සන්තතරතාය, කම්මට්ඨානස්ස ච වීථිපටිපන්නතාය භාවනාචිත්තසහගතො පමොදො ඛුද්දිකාදිභෙදා තරුණපීති උප්පජ්ජති. චිත්තං විවත්තතීති අනුක්කමෙන අස්සාසපස්සාසානං අතිවිය සුඛුමතරභාවප්පත්තියා අනුපට්ඨහනෙ විචෙතබ්බාකාරප්පත්තෙහි චිත්තං විනිවත්තතීති කෙචි. භාවනාබලෙන පන සුඛුමතරභාවප්පත්තෙසු අස්සාසපස්සාසෙසු තත්ථ පටිභාගනිමිත්තෙ උප්පන්නෙ පකතිඅස්සාසපස්සාසතො චිත්තං නිවත්තති. උපෙක්ඛා සණ්ඨාතීති තස්මිං පටිභාගනිමිත්තෙ උපචාරප්පනාභෙදෙ සමාධිම්හි උප්පන්නෙ පුන ඣානනිබ්බත්තනත්ථං බ්‍යාපාරාභාවතො අජ්ඣුපෙක්ඛනං හොතීති. සා පනායං උපෙක්ඛා තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාති වෙදිතබ්බා.

ඉමෙහි නවහි ආකාරෙහීති ඉමෙහි යථාවුත්තෙහි නවහි පකාරෙහි පවත්තා. දීඝං අස්සාසපස්සාසා කායොති දීඝාකාරා අස්සාසපස්සාසා චුණ්ණවිචුණ්ණාපි සමූහට්ඨෙන කායො. අස්සාසපස්සාසෙ නිස්සාය උප්පන්නනිමිත්තම්පෙත්ථ අස්සාසපස්සාසසමඤ්ඤමෙව වුත්තං. උපට්ඨානං සතීති ආරම්මණං උපගන්ත්වා තිට්ඨතීති සති උපට්ඨානං නාම. අනුපස්සනා ඤාණන්ති සමථවසෙන නිමිත්තස්ස අනුපස්සනා, විපස්සනාවසෙන අස්සාසපස්සාසෙ, තන්නිස්සයඤ්ච කායං ‘‘රූප’’න්ති, චිත්තං තංසම්පයුත්තධම්මෙ ච ‘‘අරූප’’න්ති වවත්ථපෙත්වා නාමරූපස්ස අනුපස්සනා ච ඤාණං, තත්ථ යථාභූතාවබොධො. කායො උපට්ඨානන්ති සො කායො ආරම්මණකරණවසෙන උපගන්ත්වා සති එත්ථ තිට්ඨතීති උපට්ඨානං නාම. එත්ථ ච ‘‘කායො උපට්ඨාන’’න්ති ඉමිනා ඉතරකායස්සාපි සඞ්ගහො හොති යථාවුත්තසම්මසනචාරස්සාපි ඉධ ඉච්ඡිතත්තා. නො සතීති සො කායො සති නාම න හොති. සති උපට්ඨානඤ්චෙව සති ච සරණට්ඨෙන, උපතිට්ඨනට්ඨෙන ච. තාය සතියාති යථාවුත්තාය සතියා. තෙන ඤාණෙනාති යථාවුත්තෙනෙව ඤාණෙන. තං කායන්ති තං අස්සාසපස්සාසකායඤ්චෙව තන්නිස්සයරූපකායඤ්ච. අනුපස්සතීති ඣානසම්පයුත්තඤාණෙන චෙව විපස්සනාඤාණෙන ච අනු අනු පස්සති. තෙන වුච්චති කායෙ කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනාති තෙන අනුපස්සනෙන යථාවුත්තෙ කායෙ අයං කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනාති වුච්චති.

ඉදං වුත්තං හොති – යා අයං යථාවුත්තෙ අස්සාසපස්සාසකායෙ, තස්ස නිස්සයභූතෙ කරජකායෙ ච කායස්සෙව අනුපස්සනා අනුදකභූතාය මරීචියා උදකානුපස්සනා විය න අනිච්චාදිසභාවෙ කායෙ නිච්චාදිභාවානුපස්සනා, අථ ඛො යථාරහං අනිච්චදුක්ඛානත්තාසුභභාවස්සෙවානුපස්සනා. අථ වා කායෙ ‘‘අහ’’න්ති වා ‘‘මම’’න්ති වා ‘‘ඉත්ථී’’ති වා ‘‘පුරිසො’’ති වා ගහෙතබ්බස්ස කස්සචි අභාවතො තාදිසං අනනුපස්සිත්වා කායමත්තස්සෙව අනුපස්සනා කායානුපස්සනා, තාය කායානුපස්සනාය සම්පයුත්තා සතියෙව උපට්ඨානං සතිපට්ඨානං, තස්ස භාවනා වඩ්ඪනා කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනාති.

එස නයොති ‘‘නවහි ආකාරෙහී’’තිආදිනා වුත්තවිධිං රස්ස-පදෙ අතිදිසති. එත්ථාති එතස්මිං යථාදස්සිතෙ ‘‘කථං දීඝං අස්සසන්තො’’තිආදිනා (ම. නි. 3.148; සං. නි. 5.986; පාරා. 165) ආගතෙ පාළිනයෙ. ඉධාති ඉමස්මිං රස්සපදවසෙන ආගතෙ පාළිනයෙ.

අයන්ති යොගාවචරො. අද්ධානවසෙනාති දීඝකාලවසෙන. ඉත්තරවසෙනාති පරිත්තකාලවසෙන. ඉමෙහි ආකාරෙහීති ඉමෙහි නවහි ආකාරෙහි.

තාදිසොති දීඝො, රස්සො ච. චත්තාරො වණ්ණාති චත්තාරො ආකාරා, තෙ ච දීඝාදයො එව. නාසිකග්ගෙ ව භික්ඛුනොති ගාථාබන්ධසුඛත්ථං රස්සං කත්වා වුත්තං ‘‘නාසිකග්ගෙ වා’’ති, වා-සද්දො අනියමත්ථො, තෙන උත්තරොට්ඨං සඞ්ගණ්හාති.