පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනාදිවණ්ණනා

74. පඤ්ච අඞ්ගානි වික්ඛම්භනවසෙන පහීනානි එතස්සාති පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනං. ‘‘අග්‍යාහිතො’’ති එත්ථ ආහිත-සද්දස්ස විය විප්පහීන-සද්දස්සෙත්ථ පරවචනං දට්ඨබ්බං, පඤ්චහි අඞ්ගෙහි විප්පහීනන්ති වා පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනං. නනු අඤ්ඤෙපි අකුසලා ධම්මා ඉමිනා ඣානෙන පහීයන්ති, අථ කස්මා පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනතාව වුච්චතීති ආහ ‘‘කිඤ්චාපී’’තිආදි. ඣානලාභිනොපි අඣානසමඞ්ගිකාලෙ ඣානපටිපක්ඛලොභචිත්තාදීනං පවත්තිසබ්භාවතො ‘‘ඣානක්ඛණෙ’’ති වුත්තං. පහීයන්තීති විගච්ඡන්ති, නප්පවත්තන්තීති අත්ථො. එකත්තාරම්මණෙති පථවීකසිණාදිවසෙන එකසභාවෙ, එකග්ගතාසඞ්ඛාතෙ එකත්තාවහෙ වා ආරම්මණෙ. තන්ති තං නානාවිසයපලොභිතං චිත්තං. කාමධාතුප්පහානායාති නානාවිසයසමූපබ්‍යූළ්හාය කාමධාතුයා පහානාය සමතික්කමාය පටිපදං ඣානං නප්පටිපජ්ජති. නිරන්තරන්ති වික්ඛෙපෙන අනන්තරිතං, සහිතන්ති අත්ථො. අකම්මඤ්ඤන්ති අකම්මනීයං, භාවනාකම්මස්ස අයොග්‍යන්ති අත්ථො. උද්ධච්චකුක්කුච්චපරෙතන්ති උද්ධච්චකුක්කුච්චෙන අභිභූතං. පරිබ්භමති අනවට්ඨානතො, අවට්ඨානස්ස සමාධානස්ස අභාවතොති අත්ථො. විචිකිච්ඡාය උපහතන්ති සාතිසයස්ස විචාරස්ස අභාවතො ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො නු ඛො භගවා, න නු ඛො’’ති, ‘‘පථවී පථවී’’තිආදිනා මනසිකාරෙන, ‘‘ඣානං සියා නු ඛො, න නු ඛො’’තිආදිනා ච පවත්තාය විචිකිච්ඡාය උපහතං. නාරොහති අප්පටිපත්තිනිමිත්තත්තා. විසෙසෙන ඣානන්තරායකරත්තාති සමාධිආදීනං උජුවිපච්චනීකභාවෙන ඣානාධිගමස්ස අන්තරායකරණතො.

තෙහීති ඣානාධිගමස්ස පච්චයභූතෙහි විතක්කවිචාරෙහි. අවික්ඛෙපාය සම්පාදිතප්පයොගස්සාති තතො එවං සමාධානාය නිප්ඵාදිතභාවනාපයොගස්ස. චෙතසො පයොගසම්පත්තිසම්භවාති යථාවුත්තභාවනාපයොගසම්පත්තිසමුට්ඨානා. පීති පීණනං භාවනාවසෙන තප්පනං. උපබ්‍රූහනං භාවනාවසෙන පරිවුද්ධිං චෙතසො කරොතීති සම්බන්ධො. නන්ති චිත්තං. සසෙසසම්පයුත්තධම්මන්ති අවසිට්ඨඵස්සාදිධම්මසහිතං, සමං සම්මා ච ආධියතීති සම්බන්ධො. ඉන්ද්‍රියසමතාවසෙන සමං, පටිපක්ඛධම්මානං. දූරීභාවෙ ලීනුද්ධච්චාභාවෙන සම්මා ච ඨපෙතීති අත්ථො. එකග්ගතා හි සමාධානකිච්චෙන චිත්තං, සම්පයුත්තධම්මෙ ච අත්තානං අනුවත්තාපෙන්තී ඣානක්ඛණෙ සාතිසයං සමාහිතෙ කරොතීති. උප්පත්තිවසෙනාති යථාපච්චයං උප්පජ්ජනවසෙන. එතෙසු විතක්කාදීසු ඣානං උප්පන්නං නාම හොති තත්ථෙව ඣානවොහාරතො. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. ‘‘යථා පනා’’තිආදිනාපි උපමාවසෙන තමෙවත්ථං පාකටතරං කරොති.

පකතිචිත්තතොති පාකතිකකාමාවචරචිත්තතො. සුවිසදෙනාති සුට්ඨු විසදෙන, පටුතරෙනාති අත්ථො. සබ්බාවන්තන්ති සබ්බාවයවවන්තං, අනවසෙසන්ති අත්ථො. අප්ඵුටන්ති අසම්ඵුට්ඨං. ආරම්මණෙසු ඵුසිතාති අප්පනාවසෙන පවත්තමානා චිත්තෙකග්ගතා සමන්තතො ආරම්මණං ඵරන්තී විය හොතීති කත්වා වුත්තං. කස්මා පනෙත්ථ ඣානපාඨෙ අග්ගහිතා චිත්තෙකග්ගතා ගහිතාති අනුයොගං සන්ධාය ‘‘තත්ථ චිත්තෙකග්ගතා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථාති තෙසු ඣානඞ්ගෙසු. න නිද්දිට්ඨාති සරූපතො න නිද්දිට්ඨා, සාමඤ්ඤතො පන ඣානග්ගහණෙන ගහිතා. එවං වුත්තත්තාති සරූපෙනෙව වුත්තත්තා, අඞ්ගමෙව චිත්තෙකග්ගතාති සම්බන්ධො. යෙන අධිප්පායෙනාති යෙන විතක්කාදීහි සහ වත්තන්තං ධම්මං දීපෙතුං තස්ස පකාසනාධිප්පායෙන ‘‘සවිතක්කං සවිචාර’’න්තිආදිනා උද්දෙසො කතො. සො එව අධිප්පායො තෙන භගවතා විභඞ්ගෙ ‘‘චිත්තෙකග්ගතා’’ති නිද්දිසන්තෙන පකාසිතො. තස්මා සා ඣානපාඨෙ අග්ගහිතාති න චින්තෙතබ්බං.