චතුත්ථජ්ඣානකථාවණ්ණනා
87. ඉදානි නිබ්බත්තිතවිසෙසං දස්සෙන්තො ‘‘අයං පන විසෙසො’’ති වත්වා ‘‘යස්මා’’තිආදිමාහ. ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො න හොති, අනිට්ඨෙ ඨානෙ පදන්තරසඞ්ගහිතස්ස ආසෙවනපච්චයත්තාභාවතො. අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය උප්පජ්ජිතබ්බං සාතිසයං සුඛවිරාගභාවනාභාවතො. තානීති අප්පනාවීථියං ජවනානි සන්ධායාහ.
88. ‘‘පුබ්බෙවා’’ති වුත්තත්තා කදා පන තෙසං පහානං හොතීති චොදනායං ආහ ‘‘චතුන්නං ඣානානං උපචාරක්ඛණෙ’’ති. එවං වෙදිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. පහානක්කමො නාම පහායකධම්මානං උප්පත්තිපටිපාටි. තෙන පන වුච්චමානෙ ‘‘දුක්ඛං දොමනස්සං සුඛං සොමනස්ස’’න්ති වත්තබ්බං සියා. කස්මා ඉතො අඤ්ඤථා වචනන්ති ආහ ‘‘ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගෙ’’තිආදි. අථ කස්මා ඣානෙස්වෙව නිරොධො වුත්තොති සම්බන්ධො.
කත්ථ චුප්පන්නං දුක්ඛින්ද්‍රියන්ති අත්තනො පච්චයෙහි උප්පන්නං දුක්ඛින්ද්‍රියං. කත්ථ ච අපරිසෙසං නිරුජ්ඣතීති නිරොධට්ඨානං පුච්ඡති. තෙන ‘‘කත්ථා’’ති පුච්ඡායං, ‘‘එත්ථා’’ති විස්සජ්ජනෙපි හෙතුම්හි භුම්මවචනං දට්ඨබ්බං. ඣානානුභාවනිමිත්තං හි අනුප්පජ්ජන්තං ‘‘දුක්ඛින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣතී’’ති වුත්තං. අතිසයනිරොධො සුට්ඨු පහානං උජුපටිපක්ඛෙන වූපසමො.
නානාවජ්ජනෙති යෙන ආවජ්ජනෙන අප්පනාවීථි, තතො භින්නාවජ්ජනෙ, අනෙකාවජ්ජනෙ වා. අප්පනාවීථියඤ්හි උපචාරො එකාවජ්ජනො, ඉතරො අනෙකාවජ්ජනො අනෙකක්ඛත්තුං පවත්තනතො. විසමනිසජ්ජාය උප්පන්නකිලමථො විසමාසනුපතාපො. පීතිඵරණෙනාති පීතියා ඵරණරසත්තා, පීතිසමුට්ඨානානං වා පණීතරූපානං කායස්ස බ්‍යාපනතො වුත්තං. තෙනාහ ‘‘සබ්බො කායො සුඛොක්කන්තො හොතී’’ති. විතක්කවිචාරපච්චයෙපීති පි-සද්දො අට්ඨානප්පයුත්තො, සො ‘‘පහීනස්සා’’ති එත්ථ ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බො ‘‘පහීනස්සාපි දොමනස්සින්ද්‍රියස්සා’’ති. එතං දොමනස්සින්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති සම්බන්ධො. ‘‘තස්ස මය්හං අතිචිරං විතක්කයතො විචාරයතො කායොපි කිලමිචිත්තම්පි උහඤ්ඤී’’ති වචනතො කායචිත්තඛෙදානං විතක්කවිචාරප්පච්චයතා වෙදිතබ්බා. ‘‘විතක්කවිචාරභාවෙ උප්පජ්ජති දොමනස්සින්ද්‍රිය’’න්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. තත්ථස්ස සියා උප්පත්තීති තත්ථ දුතියජ්ඣානූපචාරෙ අස්ස දොමනස්සස්ස උප්පත්ති භවෙය්‍ය.
එත්ථ ච යදෙකෙ ‘‘තත්ථස්ස සියා උප්පත්තී’’ති වදන්තෙන ඣානලාභීනම්පි දොමනුස්සුප්පත්ති අත්ථීති දස්සිතං හොති. තෙන ච අනීවරණසභාවො ලොභො විය දොසොපි අත්ථීති දීපෙති. න හි දොසෙන විනා දොමනස්සං පවත්තති. න චෙත්ථ පට්ඨානපාළියා විරොධො චින්තෙතබ්බො. යස්මා තත්ථ පරිහීනං ඣානං ආරම්මණං කත්වා පවත්තමානං දොමනස්සං දස්සිතං, අපරිහීනජ්ඣානමාරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජමානස්ස දොමනස්සස්ස අසම්භවතො. ඣානලාභීනං සබ්බසො දොමනස්සං නුප්පජ්ජතීති ච න සක්කා වත්තුං, අට්ඨසමාපත්තිලාභිනො අපි තස්ස උප්පන්නත්තා. න හෙව ඛො සො පහීනජ්ඣානො අහොසීති වදන්ති, තං අයුත්තං අනීවරණසභාවස්ස දොසස්ස අභාවතො. යදි සියා, රූපාරූපාවචරසත්තානම්පි උප්පජ්ජෙය්‍ය, න ච උප්පජ්ජති. තථා හි ‘‘අරූපෙ කාමච්ඡන්දනීවරණං පටිච්ච ථිනමිද්ධනීවරණං උද්ධච්චනීවරණං අවිජ්ජානීවරණ’’න්තිආදීසු බ්‍යාපාදකුක්කුච්චනීවරණානි අනුද්ධටානි. න චෙත්ථ නීවරණත්තා පරිහාරො, කාමච්ඡන්දාදීනම්පි අනීවරණානංයෙව නීවරණසදිසතාය නීවරණපරියායස්ස වුත්තත්තා. යං පන වුත්තං ‘‘අට්ඨසමාපත්තිලාභිනො අපි තස්ස උප්පන්නත්තා’’ති, තම්පි අකාරණං උප්පජ්ජමානෙන ච දොමනස්සෙන ඣානතො පරිහායනතො. ලහුකෙන පන පච්චයෙන පරිහීනං තාදිසා අප්පකසිරෙනෙව පටිපාකතිකං කරොන්තීති දට්ඨබ්බං. ‘‘තත්ථස්ස සියා උප්පත්තී’’ති ඉදං පන පරිකප්පවචනං උපචාරක්ඛණෙ දොමනස්සස්ස අප්පහීනභාවදස්සනත්ථං. තථා හි වුත්තං ‘‘න ත්වෙව අන්තොඅප්පනාය’’න්ති. යදි පන තදා දොමනස්සං උප්පජ්ජෙය්‍ය, පඨමජ්ඣානම්පිස්ස පරිහීනමෙවාති දට්ඨබ්බං. පහීනම්පි සොමනස්සින්ද්‍රියං පීති විය න දූරෙති කත්වා ‘‘ආසන්නත්තා’’ති වුත්තං. නානාවජ්ජනූපචාරෙ පහීනම්පි පහානඞ්ගං පටිපක්ඛෙන අවිහතත්තා අන්තරන්තරා උප්පජ්ජෙය්‍ය වාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අප්පනාප්පත්තායා’’තිආදිමාහ. තාදිසාය ආසෙවනාය ඉච්ඡිතබ්බත්තා යථා මග්ගවීථිතො පුබ්බෙ ද්වෙ තයො ජවනවාරා සදිසානුපස්සනාව පවත්තන්ති, එවමිධාපි අප්පනාවාරතො පුබ්බෙ ද්වෙ තයො ජවනවාරා උපෙක්ඛාසහගතාව පවත්තන්තීති වදන්ති.
සමාහටාති සමානීතා, සඞ්ගහෙත්වා වුත්තාති අත්ථො. සුඛදුක්ඛානි විය අනොළාරිකත්තා අවිභූතතාය සුඛුමා. තතො එව අනුමිනිතබ්බසභාවත්තා දුවිඤ්ඤෙය්‍යා. දුට්ඨස්සාති දුට්ඨපයොගස්ස, දුද්දම්මස්සාති අත්ථො. සක්කා හොති එසා ගාහයිතුං අඤ්ඤාපොහනනයෙනාති අධිප්පායො.
අදුක්ඛමසුඛාය චෙතොවිමුත්තියාති ඉදමෙව චතුත්ථජ්ඣානං දට්ඨබ්බං. පච්චයදස්සනත්ථන්ති අධිගමස්ස උපායභූතපච්චයදස්සනත්ථං. තෙනාහ ‘‘දුක්ඛප්පහානාදයො හි තස්සා පච්චයා’’ති. දුක්ඛප්පහානාදයොති ච සොපචාරා පඨමජ්ඣානාදයොවෙත්ථ අධිප්පෙතා.
පහීනාති වුත්තා ‘‘පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා’’ති. එතාති සුඛාදයො වෙදනා.
සොමනස්සං රාගස්ස පච්චයො. වුත්තඤ්හි ‘‘සුඛාය ඛො, ආවුසො විසාඛ, වෙදනාය රාගානුසයො අනුසෙතී’’ති (ම. නි. 1.465). දොමනස්සං දොසස්ස පච්චයො. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘දුක්ඛාය ඛො, ආවුසො විසාඛ, වෙදනාය පටිඝානුසයො අනුසෙතී’’ති. සුඛාදිඝාතෙනාති සුඛාදීනං පහානෙන. අස්ස ඣානස්ස.
න දුක්ඛන්ති අදුක්ඛං, දුක්ඛවිධුරං. යස්මා තත්ථ දුක්ඛං නත්ථි, තස්මා වුත්තං ‘‘දුක්ඛාභාවෙනා’’ති. අසුඛන්ති එත්ථපි එසෙව නයො. එතෙනාති දුක්ඛසුඛපටික්ඛෙපවචනෙන. ‘‘පටිපක්ඛභූත’’න්ති ඉදං ඉධ තතියවෙදනාය දුක්ඛාදීනං සමතික්කමවසෙන පත්තබ්බත්තා වුත්තං, න කුසලාකුසලානං විය උජුවිපච්චනීකතාය. ඉට්ඨානිට්ඨවිපරීතස්ස මජ්ඣත්තාරම්මණස්ස, ඉට්ඨානිට්ඨවිපරීතං වා මජ්ඣත්තාකාරෙන අනුභවනලක්ඛණා ඉට්ඨානිට්ඨවිපරීතානුභවනලක්ඛණා. තතො එව මජ්ඣත්තරසා. අවිභූතපච්චුපට්ඨානාති සුඛදුක්ඛානි විය න විභූතාකාරා, පිට්ඨිපාසාණෙ මිගගතමග්ගො විය තෙහි අනුමාතබ්බා අවිභූතාකාරොපට්ඨානා. සුඛනිරොධො නාම ඉධ චතුත්ථජ්ඣානූපචාරො, සො පදට්ඨානං එතිස්සාති සුඛනිරොධපදට්ඨානා.
89. ‘‘උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධි’’න්ති පුරිමපදෙ උත්තරපදලොපෙනෙතං සමාසපදන්ති ආහ ‘‘උපෙක්ඛාය ජනිතසතිපාරිසුද්ධි’’න්ති. සබ්බපච්චනීකධම්මපරිසුද්ධාය පච්චනීකසමනෙපි අබ්‍යාවටාය පාරිසුද්ධිඋපෙක්ඛාය වත්තමානාය චතුත්ථජ්ඣානෙ සති සම්පහංසනපඤ්ඤා විය සුපරිසුද්ධා, සුවිසදා ච හොතීති ආහ ‘‘යා ච තස්සා සතියා පාරිසුද්ධි, සා උපෙක්ඛාය කතා, න අඤ්ඤෙනා’’ති. යදි තත්‍රමජ්ඣත්තතා ඉධ ‘‘උපෙක්ඛා’’ති අධිප්පෙතා, කථං සතියෙව ‘‘පරිසුද්ධා’’ති වුත්තාති ආහ ‘‘න කෙවල’’න්තිආදි.
එවම්පි කස්මා අයමෙව සති ‘‘උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධී’’ති වුත්තාති අනුයොගං සන්ධාය ‘‘තත්ථ කිඤ්චාපී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ හෙට්ඨා තීසු ඣානෙසු විජ්ජමානායපි තත්‍රමජ්ඣත්තතාය පච්චනීකාභිභවතො, සහායපච්චයවෙකල්ලතො ච අපාරිසුද්ධි, තථා තංසම්පයුත්තානං. තදභාවතො ඉධ පාරිසුද්ධීති ඉමමත්ථං රූපකවසෙන දස්සෙතුං ‘‘යථා පනා’’තිආදි වුත්තං. සූරියප්පභාභිභවාති සූරියප්පභාය අභිභුය්‍යමානත්තා. අතික්ඛතාය චන්දලෙඛා විය රත්තිපි සොම්මසභාවා සභාගාය රත්තියමෙව ච චන්දලෙඛා සමුජ්ජලතීති සා තස්සා සභාගාති දස්සෙන්තො ‘‘සොම්මභාවෙන ච අත්තනො උපකාරකත්තෙන වා සභාගාය රත්තියා’’ති ආහ.
‘‘එකවීථිය’’න්ති ඉදං තත්ථ සොමනස්සස්ස එකංසෙන අභාවතො වුත්තං, න තතො පුරිමතරෙසු එකංසෙන භාවතො. යථා පන විතක්කාදයො දුතියාදිජ්ඣානක්ඛණෙයෙව පහීයන්ති, න තෙසං එකවීථියං පුරිමජවනෙසු, න එවමෙතන්ති දස්සෙතුං වුත්තං. චතුක්කජ්ඣානෙති චතුක්කනයවසෙන නිබ්බත්තිතජ්ඣානචතුක්කෙ.