දුතියසීලපඤ්චකවණ්ණනා

පාණාතිපාතාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන අදින්නාදානාදීනං අග්ගමග්ගවජ්ඣකිලෙසපරියොසානානං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. පහානාදීති ආදි-සද්දෙන වෙරමණිආදීනං චතුන්නං. කෙසුචි පොත්ථකෙසු ‘‘පහානවසෙනා’’ති ලිඛන්ති, සා පමාදලෙඛා. පාණාතිපාතස්ස පහානං සීලන්ති හිරොත්තප්පකරුණාලොභාදිපමුඛෙන යෙන කුසලචිත්තුප්පාදෙන පාණාතිපාතො පහීයති, තං පාණාතිපාතස්ස පහානං සීලනට්ඨෙන සීලං. තථා පාණාතිපාතා විරති වෙරමණී සීලං. පාණාතිපාතස්ස පටිපක්ඛචෙතනා චෙතනා සීලං. පාණාතිපාතස්ස සංවරණං පවෙසද්වාරපිධානං සංවරො සීලං. පාණාතිපාතස්ස අවීතික්කමනං අවීතික්කමො සීලං. අදින්නාදානස්සාතිආදීසුපි එසෙව නයො. අභිජ්ඣාදීනං පන අනභිජ්ඣාදිවසෙන පහානං වෙදිතබ්බං. වෙරමණී චෙතනා තංසම්පයුත්තා සංවරාවීතික්කමා තප්පමුඛා ධම්මා.

එවං දසකුසලකම්මපථවසෙන පහානසීලාදීනි දස්සෙත්වා ඉදානි සඋපායානං අට්ඨන්නං සමාපත්තීනං, අට්ඨාරසන්නං මහාවිපස්සනානං, අරියමග්ගානඤ්ච වසෙන තානි දස්සෙතුං ‘‘නෙක්ඛම්මෙනා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ නෙක්ඛම්මෙනාති අලොභප්පධානෙන කුසලචිත්තුප්පාදෙන. කුසලා හි ධම්මා කාමපටිපක්ඛා ඉධ ‘‘නෙක්ඛම්ම’’න්ති අධිප්පෙතා. තෙනාහ ‘‘කාමච්ඡන්දස්ස පහානං සීල’’න්තිආදි. තත්ථ පහානසීලාදීනි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. විසෙසමෙව වක්ඛාම. අබ්‍යාපාදෙනාති මෙත්තාය. ආලොකසඤ්ඤායාති විභූතං කත්වා මනසිකරණෙන උපට්ඨිතආලොකසඤ්ජානනෙන. අවික්ඛෙපෙනාති සමාධිනා. ධම්මවවත්ථානෙනාති කුසලාදිධම්මානං යාථාවනිච්ඡයෙන. සපච්චයනාමරූපවවත්ථානෙනාතිපි වදන්ති.

එවං කාමච්ඡන්දාදිනීවරණප්පහානෙන ‘‘අභිජ්ඣං ලොකෙ පහායා’’තිආදිනා (විභ. 538) වුත්තාය පඨමජ්ඣානාධිගමස්ස උපායභූතාය පුබ්බභාගපටිපදාය වසෙන පහානසීලාදීනි දස්සෙත්වා ඉදානි සඋපායානං අට්ඨසමාපත්තිආදීනං වසෙන දස්සෙතුං ‘‘ඤාණෙනා’’තිආදි වුත්තං. නාමරූපපරිග්ගහකඞ්ඛාවිතරණානං හි විබන්ධභූතස්ස මොහස්ස දූරීකරණෙන ඤාතපරිඤ්ඤාය ඨිතස්ස අනිච්චසඤ්ඤාදයො සිජ්ඣන්ති. තථා ඣානසමාපත්තීසු අභිරතිනිමිත්තෙන පාමොජ්ජෙන. තත්ථ අනභිරතියා විනොදිතාය ඣානාදීනං සමධිගමොති සමාපත්තිවිපස්සනානං අරතිවිනොදනඅවිජ්ජාපදාලනාදිනා උපායොති වුත්තං ‘‘ඤාණෙන අවිජ්ජාය, පාමොජ්ජෙන අරතියා’’ති. උප්පටිපාටිනිද්දෙසො පන නීවරණසභාවාය අවිජ්ජාය හෙට්ඨානීවරණෙසුපි සඞ්ගහදස්සනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං.

‘‘පඨමෙන ඣානෙන නීවරණාන’’න්තිආදීසු කථං ඣානානං සීලභාවො, කථං වා තත්ථ විරතියා සම්භවො. සුවිසුද්ධකායකම්මාදිකස්ස හි චිත්තසමාදානවසෙන ඉමානි ඣානානි පවත්තන්ති, න පරිත්තකුසලානි විය කායකම්මාදිවිසොධනවසෙන, නාපි මග්ගඵලධම්මා විය දුච්චරිතදුරාජීවසමුච්ඡෙදපටිප්පස්සම්භනවසෙනාති? සච්චමෙතං. මහග්ගතධම්මෙසු නිප්පරියායෙන නත්ථි සීලනට්ඨො, කුතො විරමණට්ඨො. පරියායෙන පනෙතං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. කො පන සො පරියායො? යදග්ගෙන මහග්ගතා කුසලධම්මා පටිපක්ඛෙ පජහන්ති, තදග්ගෙන තතො ඔරතා. තෙ ච යථා චිත්තං නාරොහන්ති, එවං සංවුතා නාම හොන්ති. පරියුට්ඨානසඞ්ඛාතො මනොද්වාරෙ වීතික්කමො නත්ථි එතෙසූති අවීතික්කමාති ච වුච්චන්ති, චෙතනා පන තංසම්පයුත්තාති. සොයමත්ථො පරතො ආගමිස්සති. එවඤ්ච කත්වා විතක්කාදිපහානවචනම්පි සමත්ථිතං හොති. න හි නිප්පරියායතො සීලං කුසලධම්මානං පහායකං යුජ්ජති, න චෙත්ථ අකුසලවිතක්කාදයො අධිප්පෙතා. කිඤ්චාපි පඨමජ්ඣානූපචාරෙයෙව දුක්ඛස්ස, චතුත්ථජ්ඣානූපචාරෙ ච සුඛස්ස පහානං හොති, අතිසයපහානං පන සන්ධාය වුත්තං ‘‘චතුත්ථෙන ඣානෙන සුඛදුක්ඛානං පහාන’’න්ති. ‘‘ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තියා’’තිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං ආරුප්පකථායං (විසුද්ධි. 1.275 ආදයො) ආගමිස්සති.

අනිච්චස්ස, අනිච්චන්ති වා අනුපස්සනා අනිච්චානුපස්සනා. තෙභූමිකධම්මානං අනිච්චතං ගහෙත්වා පවත්තාය විපස්සනායෙතං නාමං. නිච්චසඤ්ඤායාති ‘‘සඞ්ඛතධම්මා නිච්චා සස්සතා’’ති එවං පවත්තාය මිච්ඡාසඤ්ඤාය, සඤ්ඤාග්ගහණෙනෙව දිට්ඨිචිත්තානම්පි ගහණං දට්ඨබ්බං. එස නයො ඉතො පරාසුපි. නිබ්බිදානුපස්සනායාති සඞ්ඛාරෙසු නිබ්බින්දනාකාරෙන පවත්තාය අනුපස්සනාය. නන්දියාති සප්පීතිකතණ්හාය. විරාගානුපස්සනායාති විරජ්ජනාකාරෙන පවත්තාය අනුපස්සනාය. රාගස්සාති සඞ්ඛාරෙසු රාගස්ස. නිරොධානුපස්සනායාති සඞ්ඛාරානං නිරොධස්ස අනුපස්සනාය. යථා වා සඞ්ඛාරා නිරුජ්ඣන්තියෙව, ආයතිං පුනබ්භවවසෙන න උප්පජ්ජන්ති, එවං අනුපස්සනා නිරොධානුපස්සනා. තෙනෙවාහ ‘‘නිරොධානුපස්සනාය නිරොධෙති නො සමුදෙතී’’ති (පටි. ම. 1.83). මුඤ්චිතුකාමතාය හි අයං බලප්පත්තා. සඞ්ඛාරානං පටිනිස්සජ්ජනාකාරෙන පවත්තා අනුපස්සනා පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා. පටිසඞ්ඛා සන්තිට්ඨනා හි අයං. ආදානස්සාති නිච්චාදිවසෙන ගහණස්ස. සන්තතිසමූහකිච්චාරම්මණවසෙන එකත්තගහණං ඝනසඤ්ඤා, තස්සා ඝනසඤ්ඤාය. ආයූහනස්සාති අභිසඞ්ඛරණස්ස. සඞ්ඛාරානං අවත්ථාදිවිසෙසාපත්ති විපරිණාමො. ධුවසඤ්ඤායාති ථිරභාවගහණස්ස. නිමිත්තස්සාති සමූහාදිඝනවසෙන සකිච්චපරිච්ඡෙදතාය ච සඞ්ඛාරානං සවිග්ගහතාය. පණිධියාති රාගාදිපණිධියා, තණ්හාවසෙන සඞ්ඛාරෙසු නින්නතායාති අත්ථො. අභිනිවෙසස්සාති අත්තානුදිට්ඨියා. අනිච්චදුක්ඛාදිවසෙන සබ්බතෙභූමකධම්මතිරණා අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනා. සාරාදානාභිනිවෙසස්සාති අසාරෙසු සාරගහණවිපල්ලාසස්ස. යථාභූතඤාණදස්සනං ථිරභාවපත්තා අනිච්චාදිඅනුපස්සනාව. උදයබ්බයඤාණන්ති කෙචි. සප්පච්චයනාමරූපදස්සනන්ති අපරෙ. ‘‘ඉස්සරකුත්තාදිවසෙන ලොකො සමුප්පන්නො’’ති අභිනිවෙසො සම්මොහාභිනිවෙසො. උච්ඡෙදසස්සතාභිනිවෙසොති කෙචි. ‘‘අහොසිං නු ඛො අහමතීතමද්ධාන’’න්තිආදිනයප්පවත්තා (ම. නි. 1.18; සං. නි. 2.20; මහානි. 174) සංසයාපත්ති සම්මොහාභිනිවෙසොති අපරෙ. සඞ්ඛාරෙසු තාණලෙණභාවගහණං ආලයාභිනිවෙසො. ‘‘ආලයරතා ආලයසම්මුදිතා’’ති (දී. නි. 2.67; ම. නි. 1.281; 2.337; සං. නි. 1.172; මහාව. 7-8) වචනතො ආලයො තණ්හා. සා එව චක්ඛාදීසු, රූපාදීසු ච අභිනිවිසනවසෙන පවත්තියා ආලයාභිනිවෙසොති අපරෙ. ‘‘එවං ඨිතා තෙ සඞ්ඛාරා පටිනිස්සජ්ජීයන්තී’’ති පවත්තං ඤාණං පටිසඞ්ඛානුපස්සනා. අප්පටිසඞ්ඛා පටිසඞ්ඛාය පටිපක්ඛභූතා මොහප්පධානා අකුසලධම්මා. වට්ටතො විගතත්තා විවට්ටං නිබ්බානං, තත්ථ නින්නභාවසඞ්ඛාතෙන අනුපස්සනෙන පවත්ති විවට්ටානුපස්සනා, සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා චෙව අනුලොමඤාණඤ්ච. සඤ්ඤොගාභිනිවෙසො සංයුජ්ජනවසෙන සඞ්ඛාරෙසු අභිනිවිසනං.

දිට්ඨෙකට්ඨානන්ති දිට්ඨියා සහජෙකට්ඨානඤ්ච පහානෙකට්ඨානඤ්ච. ඔළාරිකානන්ති උපරිමග්ගවජ්ඣෙ කිලෙසෙ උපාදාය වුත්තං. අඤ්ඤථා දස්සනෙන පහාතබ්බාපි දුතියමග්ගවජ්ඣෙහි ඔළාරිකා. අණුසහගතානන්ති අණුභූතානං, ඉදං හෙට්ඨිමමග්ගවජ්ඣෙ උපාදාය වුත්තං. සබ්බකිලෙසානන්ති අවසිට්ඨසබ්බකිලෙසානං. න හි පඨමමග්ගාදීහි පහීනා කිලෙසා පුන පහීයන්ති.

‘‘චිත්තස්ස අවිප්පටිසාරාය සංවත්තන්තී’’තිආදීසු සංවරො අවිප්පටිසාරත්ථාය. ‘‘අවිප්පටිසාරත්ථානි ඛො, ආනන්ද, කුසලානි සීලානී’’ති (අ. නි. 10.1) වචනතො චෙතසො අවිප්පටිසාරත්ථාය භවන්ති. අවිප්පටිසාරො පාමොජ්ජත්ථාය. ‘‘යොනිසො මනසි කරොතො පාමොජ්ජං ජායතී’’ති (දී. නි. 3.359) වචනතො පාමොජ්ජාය සංවත්තන්ති. පාමොජ්ජං පීතියා. ‘‘පමුදිතස්ස පීති ජායතී’’ති (දී. නි. 1.466; 3.359; අ. නි. 3.96; 6.10; 11.12) වචනතො පීතියා සංවත්තන්ති. පීති පස්සද්ධත්ථාය. ‘‘පීතිමනස්ස කායො පස්සම්භතී’’ති (දී. නි. 1.466; 3.359; අ. නි. 3.96; 6.10; 11.12) වචනතො පස්සද්ධියා සංවත්තන්ති. පස්සද්ධි සුඛත්ථාය. ‘‘පස්සද්ධකායො සුඛං වෙදෙතී’’ති (දී. නි. 1.466; 3.359; අ. නි. 3.96; 6.10; 11.12) වචනතො සොමනස්සාය සංවත්තන්තීති. ‘‘සුඛත්ථාය සුඛං වෙදෙතී’’ති චෙත්ථ සොමනස්සං ‘‘සුඛ’’න්ති වුත්තං. ආසෙවනායාති සමාධිස්ස ආසෙවනාය. නිරාමිසෙ හි සුඛෙ සිද්ධෙ ‘‘සුඛිනො චිත්තං සමාධියතී’’ති (දී. නි. 1.466; 3.359; අ. නි. 3.96; 6.10; 11.12) වචනතො සමාධි සිද්ධොයෙව හොති, තස්මා සමාධිස්ස ආසෙවනාය පගුණබලවභාවාය සංවත්තන්තීති අත්ථො. භාවනායාති තස්සෙව සමාධිස්ස වඩ්ඪියා. බහුලීකම්මායාති පුනප්පුනං කිරියාය. අලඞ්කාරායාති තස්සෙව සමාධිස්ස පසාධනභූතසද්ධින්ද්‍රියාදිනිප්ඵත්තියා අලඞ්කාරාය සංවත්තන්ති. පරික්ඛාරායාති අවිප්පටිසාරාදිකස්ස සමාධිසම්භාරස්ස සිද්ධියා තස්සෙව සමාධිස්ස පරික්ඛාරාය සංවත්තන්ති. සම්භාරත්ථො හි ඉධ පරික්ඛාර-සද්දො. ‘‘යෙ ච ඛො ඉමෙ පබ්බජිතෙන ජීවිතපරික්ඛාරා සමුදානෙතබ්බා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.191) විය සම්භාරොති ච පච්චයො වෙදිතබ්බො. කාමඤ්චායං පරික්ඛාර-සද්දො ‘‘රථො සීලපරික්ඛාරො’’තිආදීසු (සං. නි. 5.4) අලඞ්කාරත්ථො. ‘‘සත්තහි නගරපරික්ඛාරෙහි සුපරික්ඛත්තං හොතී’’තිආදීසු (අ. නි. 7.67) පරිවාරත්ථො වුත්තො. ඉධ පන අලඞ්කාරපරිවාරානං විසුං ගහිතත්තා ‘‘සම්භාරත්ථො’’ති වුත්තං. පරිවාරායාති මූලකාරණභාවෙනෙව සමාධිස්ස පරිවාරභූතසතිවීරියාදිධම්මවිසෙසසාධනෙන පරිවාරසම්පත්තියා සංවත්තන්ති. පාරිපූරියාති වසීභාවසම්පාපනෙන, විපස්සනාය පදට්ඨානභාවාපාදනෙන ච පරිපුණ්ණභාවසාධනතො සමාධිස්ස පාරිපූරියා සංවත්තන්ති.

එවං සුපරිසුද්ධසීලමූලකං සබ්බාකාරපරිපූරං සමාධිං දස්සෙත්වා ඉදානි ‘‘සමාහිතො පජානාති පස්සති, යථාභූතං ජානං පස්සං නිබ්බින්දති, නිබ්බින්දං විරජ්ජති, විරාගා විමුච්චතී’’ති (අ. නි. 10.2; ස. නි. 3.14) වචනතො සීලමූලකානි සමාධිපදට්ඨානානි පයොජනානි දස්සෙතුං ‘‘එකන්තනිබ්බිදායා’’තිආදි වුත්තං. නිබ්බිදාය හි දස්සිතාය තස්සා පදට්ඨානභූතං යථාභූතඤාණදස්සනං දස්සිතමෙව හොති, තස්මිං අසති නිබ්බිදාය අසිජ්ඣනතො. නිබ්බිදාදයො අත්ථතො විභත්තා එව. යථාභූතඤාණදස්සනන්ති පනෙත්ථ සප්පච්චයනාමරූපදස්සනං අධිප්පෙතං. එවමෙත්ථ අමතමහානිබ්බානපරියොසානං සීලස්ස පයොජනං දස්සිතන්ති වෙදිතබ්බං.

ඉදානි පහානාදීසු සීලත්ථං දස්සෙතුං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ පජහනං අනුප්පාදනිරොධො පහානන්ති තස්ස භාවසාධනතං සන්ධාය ‘‘පහානන්ති කොචි ධම්මො නාම නත්ථී’’ති වුත්තං. යථා පනස්ස ධම්මභාවො සම්භවති, තථා හෙට්ඨා සංවණ්ණිතමෙව. එවං හිස්ස සීලභාවො සුට්ඨු යුජ්ජති. තං තං පහානන්ති ‘‘පාණාතිපාතස්ස පහානං, අදින්නාදානස්ස පහාන’’න්ති එවං වුත්තං තං තං පහානං. තස්ස තස්ස කුසලධම්මස්සාති පාණාතිපාතස්ස පහානං මෙත්තාදිකුසලධම්මස්ස, අදින්නාදානස්ස පහානං චාගාදිකුසලධම්මස්සාති එවං තස්ස තස්ස කුසලධම්මස්ස. පතිට්ඨානට්ඨෙනාති පතිට්ඨානභාවෙන. පහානං හි තස්මිං සති හොති, අසති න හොති, තස්ස ‘‘පතිට්ඨාන’’න්ති වත්තබ්බතං ලභතීති කත්වා යස්මිං සන්තානෙ පාණාතිපාතාදයො තස්ස පකම්පහෙතවොති තප්පහානං විකම්පාභාවකරණෙන ච සමාධානං වුත්තං. එවං සෙසපහානෙසුපි වත්තබ්බං. සමාධානං සණ්ඨපනං, සංයමනං වා. ඉතරෙ චත්තාරොති වෙරමණිආදයො චත්තාරො ධම්මා න පහානං විය වොහාරමත්තන්ති අධිප්පායො. තතො තතොති තම්හා තම්හා පාණාතිපාතාදිතො. තස්ස තස්සාති පාණාතිපාතාදිකස්ස සංවරණවසෙන, තස්ස තස්ස වා සංවරස්ස වසෙන. තදුභයසම්පයුත්තචෙතනාවසෙනාති වෙරමණීහි, සංවරධම්මෙහි ච සම්පයුත්තාය චෙතනාය වසෙන. තං තං අවීතික්කමන්තස්සාති තං තං පාණාතිපාතාදිං අවීතික්කමන්තස්ස පුග්ගලස්ස, ධම්මසමූහස්ස වා වසෙන චෙතසො පවත්තිසබ්භාවං සන්ධාය වුත්තා. තස්මා එකක්ඛණෙපි ලබ්භන්තීති අධිප්පායො.