නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

විසුද්ධිමග්ගො නාමායං ගන්ථො පිටකත්තයසාරභූතො සකලලොකෙ පටිපත්තිදීපකගන්ථානං අග්ගො හොති සෙට්ඨො පමුඛො පාමොක්ඛො උත්තමො පවරො චාති විඤ්ඤූහි පසත්ථො. තත්ථ හි සඞ්ගීතිත්තයාරූළ්හස්ස තෙපිටකබුද්ධවචනස්ස අත්ථං සංඛිපිත්වා සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතං බ්‍රහ්මචරියං පරිපුණ්ණං පකාසිතං සුවිසදඤ්ච. එවං පසත්ථස්සෙතස්ස විසුද්ධිමග්ගස්ස නිදානකථායපි භවිතබ්බමෙව. තස්මාදානි තම්පකාසනත්ථමිදං පඤ්හකම්මං වුච්චති –

‘‘සො පනෙස විසුද්ධිමග්ගො කෙන කතො, කදා කතො, කත්ථ කතො, කස්මා කතො, කිමත්ථං කතො, කිං නිස්සාය කතො, කෙන පකාරෙන කතො, කිස්ස සකලලොකෙ පත්ථටො’’ති.

තත්ථ කෙන කතොති ආචරියබුද්ධඝොසත්ථෙරවරෙන තෙපිටකසඞ්ගහට්ඨකථාකාරෙන කතො.

කදා කතොති අම්හාකං භගවතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සකලලොකනාථස්ස පරිනිබ්බුතිකාලතො පච්ඡා දසමෙ වස්සසතකෙ (973 -බුද්ධවස්සෙ) කතො.

කත්ථ කතොති සීහළදීපෙ අනුරාධපුරෙ මහාවිහාරෙ කතො.

කස්මා කතොති විසුද්ධිකාමානං සාධුජනානං තදධිගමුපායං සම්මාපටිපත්තිනයං ඤාපෙතුකාමතාසඞ්ඛාතෙන අත්තනො අජ්ඣාසයෙන සඤ්චොදිතත්තා, සඞ්ඝපාලත්ථෙරෙන ච අජ්ඣෙසිතත්තා කතො.

එත්ථ පන ඨත්වා ආචරියබුද්ධඝොසත්ථෙරස්ස උප්පත්ති කථෙතබ්බා, සා ච මහාවංසෙ (චූළවංසොතිපි වොහරිතෙ දුතියභාගෙ) සත්තතිංසමපරිච්ඡෙදෙ පන්නරසාධිකද්විසතගාථාතො (37, 215) පට්ඨාය බාත්තිංසාය ගාථාහි පකාසිතායෙව. කථං? –

මහාවංස-බුද්ධඝොසකථා

215. බොධිමණ්ඩසමීපම්හි, ජාතො බ්‍රාහ්මණමාණවො;

විජ්ජා-සිප්ප-කලා-වෙදී, තීසු වෙදෙසු පාරගූ.

216. සම්මා විඤ්ඤාතසමයො, සබ්බවාදවිසාරදො;

වාදත්ථී ජම්බුදීපම්හි, ආහිණ්ඩන්තො පවාදිකො.

217. විහාරමෙක’මාගම්ම, රත්තිං පාතඤ්ජලීමතං;

පරිවත්තෙති සම්පුණ්ණ-පදං සුපරිමණ්ඩලං.

218. තත්ථෙකො රෙවතො නාම, මහාථෙරො විජානිය;

‘‘මහාපඤ්ඤො අයං සත්තො, දමෙතුං වට්ටතී’’ති, සො.

219. ‘‘කො නු ගද්‍රභරාවෙන, විරවන්තො’’ති අබ්‍රවි;

‘‘ගද්‍රභානං රවෙ අත්ථං, කිං ජානාසී’’ති ආහ තං.

220. ‘‘අහං ජානෙ’’ති වුත්තො සො, ඔතාරෙසි සකං මතං;

පුට්ඨං පුට්ඨං වියාකාසි, විරද්ධම්පි ච දස්සයි.

221. ‘‘තෙන හි ත්වං සකං වාද-මොතාරෙහී’’ති චොදිතො;

පාළි’මාහා’භිධම්මස්ස, අත්ථ’මස්ස න සො’ධිගා.

222. ආහ‘‘කස්සෙ’ස මන්තො’’ති,‘‘බුද්ධමන්තො’’ති සො’බ්‍රවි;

‘‘දෙහි මෙතං’’ති වුත්තෙ හි, ‘‘ගණ්හ පබ්බජ්ජ තං’’ඉති.

223. මන්තත්ථී පබ්බජිත්වා සො, උග්ගණ්හි පිටකත්තයං;

එකායනො අයං මග්ගො, ඉති පච්ඡා ත’මග්ගහි.

224. බුද්ධස්ස විය ගම්භීර-ඝොසත්තා නං වියාකරුං;

බුද්ධඝොසොති ඝොසො හි, බුද්ධො විය මහීතලෙ.

225. තත්ථ ඤාණොදයං [ඤාණොදයං නාමපකරණං ඉදානි කුහිඤ්චිපි න දිස්සති;] නාම, කත්වා පකරණං තදා;

ධම්මසඞ්ගණියාකාසි, කච්ඡං සො අට්ඨසාලිනිං [ඉදානි දිස්සමානා පන අට්ඨසාලිනී සීහළදීපිකායෙව; න ජම්බුදීපිකා; පරතො (54-55 පිට්ඨෙසු) එස ආවිභවිස්සති].

226. පරිත්තට්ඨකථඤ්චෙව [පරිත්තට්ඨකථන්ති පිටකත්තයස්ස සඞ්ඛෙපතො අත්ථවණ්ණනාභූතා ඛුද්දකට්ඨකථාති අධිප්පෙතා භවෙසු], කාතුං ආරභි බුද්ධිමා;

තං දිස්වා රෙවතො ථෙරො, ඉදං වචනමබ්‍රවි.

227. ‘‘පාළිමත්තං ඉධානීතං, නත්ථි අට්ඨකථා ඉධ [එත්ථ සගීභිත්තයාරූළ්හා මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරස්ස සන්තිකා උග්ගහිතා සිස්සානුසිස්සපරම්පරාතතා මූලට්ඨකථා කස්මා ජම්බුදීපෙ සබ්බසො අන්තරහිතාති විමංසිතබ්බං];

තථාචරියවාදා ච, භින්නරූපා න විජ්ජරෙ.

228. සීහළට්ඨකථා සුද්ධා, මහින්දෙන මතීමතා;

සඞ්ගීතිත්තයමාරූළ්හං, සම්මාසම්බුද්ධදෙසිතං.

229. සාරිපුත්තාදිගීතඤ්ච, කථාමග්ගං සමෙක්ඛිය;

කතා සීහළභාසාය, සීහළෙසු පවත්තති.

230. තං තත්ථ ගන්ත්වා සුත්වා ත්වං, මාගධානං නිරුත්තියා;

පරිවත්තෙහි, සා හොති, සබ්බලොකහිතාවහා’’.

231. එවං වුත්තෙ පසන්නො සො, නික්ඛමිත්වා තතො ඉමං;

දීපං ආගා ඉමස්සෙව [ඉදස්සෙවාති ඉමස්සෙව මහානාමරඤ්ඤො කාලෙ 953-975 බුද්ධවස්සෙ; අයඤ්ච වස්සපරිච්ඡෙදො සීහළරාජවංසං නිස්සාය දස්සිතො; යුරොපියවිචක්ඛණානං පන මතෙන 941-964 බුද්ධවස්සෙ ඉති වෙදිතබ්බො; එවමුපරිපි;], රඤ්ඤො කාලෙ මහාමති.

232. මහාවිහාරං සම්පත්තො, විහාරං සබ්බසාධුනං;

මහාපධානඝරං ගන්ත්වා, සඞ්ඝපාලස්ස සන්තිකා.

233. සීහළට්ඨකථං සුත්වා, ථෙරවාදඤ්ච සබ්බසො;

‘‘ධම්මස්සාමිස්ස එසොව, අධිප්පායො’’ති නිච්ඡිය.

234. තත්ථ සඞ්ඝං සමානෙත්වා, ‘‘කාතුං අට්ඨකථං මම;

පොත්ථකෙ දෙථ සබ්බෙ’’ති, ආහ, වීමංසිතුං ස තං.

235. සඞ්ඝො ගාථාද්වයං තස්සා’දාසි ‘‘සාමත්ථියං තව;

එත්ථ දස්සෙහි, තං දිස්වා, සබ්බෙ දෙමාති පොත්ථකෙ’’ [234-5 ගාථාසු අයමත්ථයොජනා– ‘‘තත්ථ මහාවිහාරෙ සංඝං මහානෙත්වා සංඝ සන්නිපාතං කාරෙත්වා ආචරියපුබ්බද්ධඝොසො එවමාහ ‘අට්ඨකථං කාතුං සබ්බෙ පාළි-අට්ඨකථා-පොත්ථකෙ මම දෙථා’ති; සො සංඝො තං වීමංසිතුං සංයුත්තනිකායතො ‘අන්තොජටා’තිආදිකං ච ‘සීලෙ පතිට්ඨායා’තිආදිකං චාති ගාථාද්වයං තස්ස අදාසි ‘එත්ථ තව සාමත්ථියං ඤාණප්පභාවං දස්සෙති; තං දිස්වා සබ්බෙ පොත්ථකෙ දෙමා’තිවත්වා’’ති; ඉමිනා පන අයමත්ථා දස්සිතො හොති ‘‘ආචරිය බුද්ධඝොසො විසුද්ධිමග්ගං කරොන්තො තදෙව ගාථාද්වයං ඔලොකෙත්වා, කිඤ්චිපි අඤ්ඤං පොත්ථකං අනොලොකෙත්වා අකාසී’’ති; තස්ස පනත්ථස්ස යුත්තායුත්තවිචාරණා පරතො (39-49-පිට්ඨෙසු) ආගමිස්සති].

236. පිටකත්තය’මෙත්ථෙව, සද්ධිං අට්ඨකථාය සො;

විසුද්ධිමග්ගං නාමා’කා, සඞ්ගහෙත්වා සමාසතො.

237. තතො සඞ්ඝං සමූහෙත්වා, සම්බුද්ධමතකොවිදං;

මහාබොධිසමීපම්හි, සො තං වාචෙතු මාරභි.

238. දෙවතා තස්ස නෙපුඤ්ඤං, පකාසෙතුං මහාජනෙ;

ඡාදෙසුං පොත්ථකං සොපි, ද්වත්තික්ඛත්තුම්පි තං අකා [238 ගාථාය අයමත්ථො– ‘‘දෙවතා තස්ස බුද්ධඝොසස්ස නෙපුඤ්ඤං නිපුණඤ්ඤාප්පසාවං මහාජනස්ස පකාසෙතුං තෙන ලිඛිතං විසුද්ධිමග්ගපොත්ථකං ඡාදෙසුං පටිච්ඡාදෙත්වා අපස්සියභාවං පාපෙත්වා ඨපෙසුං; සොපි බුද්ධඝොසො දුතියම්පි තං ලිඛි, තම්පි දෙවතා ඡදෙසුං; තතියම්පි ලිඛී’’ති; තෙන වුත්තං ‘‘ද්වත්තික්ඛත්තුම්පි තං අකා’’ති; ඉදමෙව මහාවංසවචනං නිස්සාය විත්තාරෙත්වා කථිතාය බුද්ධඝොසුප්පත්තියා නාම කථාල එකරත්තෙනෙව විසුද්ධිමග්ගස්ස තික්ඛත්තුම්පි ලිඛිත්වා නිට්ඨාපිතභාවො පකාසිතො; ඊදිසී පන කථා බහූනං විම්හයජනනීපි පරික්ඛකානං සංසයජනනී හොති; තස්මා ඉමිස්සාපි විචාරණා පරතො (47-8-පිට්ඨෙසු) දස්සියිස්සති].

239. වාචෙතුං තතියෙ වාරෙ, පොත්ථකෙ සමුදාහටෙ;

පොත්ථකද්වය’මඤ්ඤම්පි, සණ්ඨපෙසුං තහිං මරූ.

240. වාචයිංසු තදා භික්ඛූ, පොත්ථකත්තය’මෙකතො;

ගන්ථතො අත්ථතො වාපි, පුබ්බාපරවසෙන වා.

241. ථෙරවාදෙහි පාළීහි, පදෙහි බ්‍යඤ්ජනෙහි වා;

අඤ්ඤථත්තමහූ නෙව, පොත්ථකෙසුපි තීසුපි.

242. අථ උග්ඝොසයී සඞ්ඝො, තුට්ඨහට්ඨො විසෙසතො;

නිස්සංසයං’ස මෙත්තෙය්‍යො, ඉති වත්වා පුනප්පුනං.

243. සද්ධිං අට්ඨකථායා’දා, පොත්ථකෙ පිටකත්තයෙ;

ගන්ථාකරෙ වසන්තො සො, විහාරෙ දූරසඞ්කරෙ.

244. පරිවත්තෙසි සබ්බාපි, සීහළට්ඨකථා තදා;

සබ්බෙසං මූලභාසාය, මාගධාය නිරුත්තියා.

245. සත්තානං සබ්බභාසානං, සා අහොසි හිතාවහා;

ථෙරියාචරියා සබ්බෙ, පාළිං විය ත’මග්ගහුං.

246. අථ කත්තබ්බකිච්චෙසු, ගතෙසු පරිනිට්ඨිතිං;

වන්දිතුං සො මහාබොධිං, ජම්බුදීපං උපාගමී’’ති [සො මහාබොධි වන්දිතුං ජම්බුදීපං උපාගමීති ඉදං වචනං පුරිමවචනෙහි අසංසට්ඨං විය හොති; පුබ්බෙ හි ‘‘ආචරියබුද්ධඝොසො බොධිමණ්ඩසමීපෙ ජාතො’’ති ච, ‘‘සීහළදීපං ගන්ත්වා සීහළට්ඨකථායො මාගධභාසාය පරිවත්තෙහීති තස්සාචරියෙන රෙවතත්ථෙරෙන වුත්තො’’ති ච වුත්තං; තස්මා ඉධාපි ආචරියබුද්ධඝොසස්ස පවත්ති තදනුරූපා ‘‘තා භාසාපරිවත්තිතට්ඨකථායො ආදාය සාසනුජ්ජොතනත්ථං ජම්බුදීපං උපාගමී’’ති එවමාදිනා සාසනුජ්ජොතනමූලිකා එව භවිතුං අරහති, න පන මහාබොධිවන්දනමූලිකාති].

අයඤ්ච පන මහාවංසකථා 1950 - ඛරිස්තවස්සෙ හාබදමහාවිජ්ජාලයමුද්දණයන්තෙ රොමක්ඛරෙන මුද්දිතස්ස විසුද්ධිමග්ගපොත්ථකස්ස පුරෙචාරිකකථායං ‘‘අනෙකානෙත්ථ අත්ථි විචාරෙතබ්බානී’’ති වත්වා ධම්මානන්දකොසම්බීනාමකෙන විචක්ඛණෙන විචාරිතා. තමෙත්ථ යුත්තායුත්තවිචිනනාය දස්සෙත්වා අනුවිචාරණම්පිස්ස කරිස්සාම.

ජාතිදෙසවිචාරණා

1. තත්ථ හි තෙන ධම්මානන්දෙන ‘‘බුද්ධඝොසො බොධිමණ්ඩසමීපෙ (බුද්ධගයායං) ජාතොති න යුත්තමෙත’’න්ති වත්වා තංසාධනත්ථාය චත්තාරි බ්‍යතිරෙකකාරණානි දස්සිතානි. කථං?

(ක) ‘‘බුද්ධඝොසෙන පකාසිතෙසු තංකාලිකවත්ථූසු එකම්පි තං නත්ථි, යං මගධෙසු උප්පන්න’’න්ති පඨමං කාරණං දස්සිතං. තදකාරණමෙව. ආචරියබුද්ධඝොසත්ථෙරො හි සඞ්ගහට්ඨකථායො කරොන්තො පොරාණට්ඨකථායොයෙව සංඛිපිත්වා, භාසාපරිවත්තනමත්තෙන ච විසෙසෙත්වා අකාසි, න පන යං වා තං වා අත්තනො දිට්ඨසුතං දස්සෙත්වා. වුත්තඤ්හෙතං ආචරියෙන –

‘‘සංවණ්ණනං තඤ්ච සමාරභන්තො,

තස්සා මහාඅට්ඨකථං සරීරං;

කත්වා මහාපච්චරියං තථෙව,

කුරුන්දිනාමාදිසු විස්සුතාසු.

විනිච්ඡයො අට්ඨකථාසු වුත්තො,

යො යුත්තමත්ථං අපරිච්චජන්තො;

අථොපි අන්තොගධථෙරවාදං,

සංවණ්ණනං සම්ම සමාරභිස්ස’’න්ති [පාරා. අට්ඨ. 1.ගන්ථාරම්භකථා] ච.

‘‘තතො ච භාසන්තරමෙව හිත්වා,

විත්ථාරමග්ගඤ්ච සමාසයිත්වා;

විනිච්ඡයං සබ්බමසෙසයිත්වා,

තන්තික්කමං කිඤ්චි අවොක්කමිත්වා.

සුත්තන්තිකානං වචනානමත්ථං,

සුත්තානුරූපං පරිදීපයන්තී;

යස්මා අයං හෙස්සති වණ්ණනාපි,

සක්කච්ච තස්මා අනුසික්ඛිතබ්බා’’ති [පාරා. අට්ඨ. 1.ගන්ථාරම්භකථා] ච.

යථෙව ච ආචරියබුද්ධඝොසෙන අත්තනො අට්ඨකථාසු තංකාලිකානි මාගධිකානි වත්ථූනි න පකාසිතානි, තථෙව සීහළිකානිපි දක්ඛිණඉන්දියරට්ඨිකානිපි. න හි තත්ථ වසභරාජකාලතො (609-653 -බුද්ධවස්ස) පච්ඡා උප්පන්නවත්ථූනි දිට්ඨානි ඨපෙත්වා මහාසෙනරාජවත්ථුං [පාරා. අට්ඨ. 2.236-237], ආචරියො ච තතො තිසතමත්තවස්සෙහි පච්ඡාතරෙ මහානාමරඤ්ඤො කාලෙ (953-975-බු-ව) සීහළදීපමුපාගතො. තස්මා අට්ඨකථාසු තංකාලිකමාගධිකවත්ථූනං අප්පකාසනමත්තෙන න සක්කා තක්කත්තා න මාගධිකොති ඤාතුන්ති.

[ඛ) පුනපි තෙන ‘‘සබ්බෙසුපි බුද්ධඝොසගන්ථෙසු උත්තරඉන්දියදෙසායත්තං පච්චක්ඛතො දිට්ඨස්ස විය පකාසනං නත්ථී’’ති දුතියං කාරණං දස්සිතං. තස්සපි අකාරණභාවො පුරිමවචනෙනෙව වෙදිතබ්බො. අපිච සාරත්ථප්පකාසිනියා නාම සංයුත්තට්ඨකථායං, සුමඞ්ගලවිලාසිනියා නාම දීඝනිකායට්ඨකථායඤ්ච වුත්තසංවණ්ණනායපි වෙදිතබ්බො. තත්ථ හි –

‘‘යථෙව හි කලම්බනදීතීරතො රාජමාතුවිහාරද්වාරෙන ථූපාරාමං ගන්තබ්බං හොති, එවං හිරඤ්ඤවතිකාය නාම නදියා පාරිමතීරතො සාලවනං උය්‍යානං. යථා අනුරාධපුරස්ස ථූපාරාමො, එවං තං කුසිනාරාය හොති. ථූපාරාමතො දක්ඛිණද්වාරෙන නගරං පවිසනමග්ගො පාචීනමුඛො ගන්ත්වා උත්තරෙන නිවත්තති, එවං උය්‍යානතො සාලපන්ති පාචීනමුඛා ගන්ත්වා උත්තරෙන නිවත්තා. තස්මා තං උපවත්තනන්ති වුච්චතී’’ති [සං. නි. අට්ඨ. 1.1.186; දී. නි. අට්ඨ. 2.198] –

පච්චක්ඛතො දිට්ඨස්ස විය පකාසනම්පි දිස්සතෙව. තම්පි පන පොරාණට්ඨකථාහි භාසාපරිවත්තනමත්තමෙවාති ගහෙතබ්බං, තාදිසාය අත්ථසංවණ්ණනාය මහාමහින්දත්ථෙරකාලතොයෙව පභුති වුත්තාය එව භවිතබ්බත්තාති.

[ග) පුනපි තෙන ‘‘උණ්හස්සාති අග්ගිසන්තාපස්ස, තස්ස වනදාහාදීසු සම්භවො වෙදිතබ්බො’’ති විසුද්ධිමග්ගෙ (1, 30-පිට්ඨෙ) වුත්තසංවණ්ණනං පකාසෙත්වා ‘‘තස්සා පනස්ස අවහසනීයභාවො පාකටොයෙවා’’ති ච හීළෙත්වා ‘‘ඉන්දියරට්ඨෙ පන උත්තරදෙසෙසු ගිම්හකාලෙ වත්ථච්ඡාදනරහිතා මානුසකායච්ඡවි සූරියසන්තාපෙන එකංසතො දය්හති, තං න ජානන්ති දක්ඛිණඉන්දියදෙසිකා’’ති තතියං කාරණං දළ්හතරභාවෙන දස්සිතං. තත්ථ පන යදි ‘‘සූරියසන්තාපෙන එකංසතො දය්හතී’’ති එතං උජුකතො සූරියරස්මිසන්තාපෙනෙව දඩ්ඪභාවං සන්ධාය වුච්චෙය්‍ය, එවං සති ඩංසමකසවාතාතපසරීසපසම්ඵස්සානන්ති පදෙ ආතපසද්දෙන සමානත්ථත්තා න යුත්තමෙව. යදි පන සූරියසන්තාපසඤ්ජාතෙන උණ්හඋතුනා දඩ්ඪභාවං සන්ධාය වුච්චෙය්‍ය, එවං සති උත්තරඉන්දියදෙසෙසු, අඤ්ඤත්ථ ච තාදිසෙසු අතිඋණ්හට්ඨානෙසු සූරියසන්තාපසඤ්ජාතස්ස උණ්හඋතුනො පටිඝාතාය චීවරං සෙනාසනඤ්ච පටිසෙවීයතීති අයමත්ථො න න යුත්තො. තථා හි වුත්තං විනයට්ඨකථායං (3, 58)

‘‘සීතං උණ්හන්ති උතුවිසභාගවසෙන වුත්ත’’න්ති.

සා පන විසුද්ධිමග්ගෙ පදත්ථසංවණ්ණනා පොරාණසුත්තන්තට්ඨකථාහි ආගතා භවෙය්‍ය. තථා හි වුත්තං පපඤ්චසූදනියා නාම මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය සබ්බාසවසුත්තවණ්ණනායං (1, 58) ‘‘උණ්හන්ති චෙත්ථ අග්ගිසන්තාපොව වෙදිතබ්බො, සූරියසන්තාපවසෙන පනෙතං වත්ථු වුත්ත’’න්ති. එත්ථ ච සචායමත්ථො ආචරියෙන අත්තනො මතිවසෙන වුත්තො අස්ස, තස්ස වත්ථුස්ස පොරාණට්ඨකථායං වුත්තභාවඤ්ච තස්සා අත්ථසංවණ්ණනාය අත්තනො මතිභාවඤ්ච යුත්තභාවඤ්ච පකාසෙය්‍ය. ආචරියො හි යත්ථ යත්ථ පොරාණට්ඨකථාසු අවුත්තත්ථං විසෙසෙත්වා දස්සෙති, තත්ථ තත්ථ තාදිසං ඤාපකවචනම්පි පකාසෙතියෙව, යථා සුමඞ්ගලවිලාසිනියං (1, 72) ‘‘එත්ථ ආණත්තියනිස්සග්ගියථාවරාපි පයොගා යුජ්ජන්ති, අට්ඨකථාසු පන අනාගතත්තා වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බා’’ති වචනං, යථා ච පපඤ්චසූදනියං (1, 30) ‘‘අවිචාරිතමෙතං පොරාණෙහි, අයං පන අත්තනො මතී’’ති වචනං. න චෙත්ථ කිඤ්චිපි ඤාපකවචනං පකාසිතං. තස්මා ‘‘යදෙතං ‘උණ්හස්සාති අග්ගිසන්තාපස්සා’ති ච, ‘උණ්හන්ති චෙත්ථ අග්ගිසන්තාපොව වෙදිතබ්බො’ති ච වචනං, එතං පොරාණසුත්තන්තට්ඨකථාවචන’’න්ති වෙදිතබ්බන්ති.

(ඝ) පුනපි තෙන ‘‘පපඤ්චසූදනියා නාම මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථායං ගොපාලකසුත්තං සංවණ්ණෙන්තො [ම. නි. අට්ඨ. 1.350] බුද්ධඝොසො ‘මගධවිදෙහරට්ඨානං අන්තරෙ ගඞ්ගාය නදියා මජ්ඣෙ වාලුකත්ථලදීපකා අත්ථී’ති සද්දහති මඤ්ඤෙ. බුද්ධඝොසෙන පන දිට්ඨගඞ්ගා සීහළදීපෙ මහාවෙලිගඞ්ගායෙව, න පන ඉන්දියරට්ඨිකානං සෙට්ඨසම්මතා මහාගඞ්ගාති පාකටොයෙවායමත්ථො’’ති චතුත්ථං කාරණං දස්සිතං. තං පන ඉදානි මහාගඞ්ගාය මජ්ඣෙ තස්මිං ඨානෙ තාදිසං දීපකං අදිස්වා ‘‘පුබ්බෙපි එවමෙව භවෙය්‍යා’’ති එකංසතො ගහෙත්වා වුත්තවචනමත්තමෙව. නදියො පන සබ්බදාපි තෙනෙවාකාරෙන තිට්ඨන්තීති න සක්කා ගහෙතුන්ති පාකටොයෙවායමත්ථො. තස්මා යථා පුබ්බෙ තස්ස ගොපාලස්ස කාලෙ තස්මිං ඨානෙ මජ්ඣෙ ගඞ්ගාය තාදිසා දීපකා සංවිජ්ජමානා අහෙසුං, තථෙව පොරාණට්ඨකථාසු එස අත්ථො සංවණ්ණිතො, තදෙව ච වචනං ආචරියෙන භාසාපරිවත්තනං කත්වා පකාසිතන්ති එවමෙව ගහෙතබ්බං. තස්මා තම්පි අකාරණමෙවාති.

බ්‍රාහ්මණකුලවිචාරණා

2. අථ ‘‘බ්‍රාහ්මණමාණවො’’ති පදම්පි තෙන එවං විචාරිතං –

(ක) ‘‘බුද්ධඝොසො ‘බ්‍රාහ්මණකුලජාතො’ති න සක්කා ගහෙතුං. කස්මා වෙදකාලතො පට්ඨාය යාවජ්ජතනා සබ්බෙපි බ්‍රාහ්මණා

බ්‍රාහ්මණොස්‍ය මුඛමාසීදි, බාහූ රාජන්‍ය? කත?;

ඌරූ තදස්‍ය යද වග්‍ය?, පද්භ්‍යාං ගූද්‍රො අජායතා’’ති [ඉරුවෙද, 10-මණ්ඩල, 90; තථා අථව 6 වෙද 19, 6, 6].

ඉමං පුරිසසුත්තං නාම මන්තං ජානන්තීති සද්දහියා.

අයං පනස්සා අත්ථො – ‘බ්‍රාහ්මණො අස්ස (බ්‍රහ්මුනො) මුඛං ආසි. බාහූ රාජඤ්ඤො කතො, ඛත්තියා අස්ස බාහූති වුත්තං හොති. යො වෙස්සො, සො අස්ස ඌරූ. සුද්දො අස්ස පාදෙහි අජායී’ති.

බුද්ධඝොසො පන ‘පණ්ඩිතබ්‍රාහ්මණො’ති ඤාතොපි තං ගාථං න අඤ්ඤාසි. තථා හි තෙන බන්ධුපාදාපච්චාති පදස්ස අත්ථවණ්ණනායං ‘තෙසං කිර අයං ලද්ධි – බ්‍රාහ්මණා බ්‍රහ්මුනො මුඛතො නික්ඛන්තා, ඛත්තියා උරතො, වෙස්සා නාභිතො, සුද්දා ජාණුතො, සමණා පිට්ඨිපාදතො’ති [දී. නි. අට්ඨ. 1.263; ම. නි. අට්ඨ. 1.508] තිස්සා වෙදගාථාය අසමානත්ථො වණ්ණිතො’’ති.

අයං පනෙත්ථ අනුවිචාරණා – යදි ච තංකාලිකානම්පි බ්‍රාහ්මණානං ලද්ධි තථෙව භවෙය්‍ය යථා එතිස්සං ගාථායං වුත්තා, සා චත්ථවණ්ණනා ආචරියස්ස මතිමත්තා. එවං සති සා විචාරණා යුත්තා භවෙය්‍ය. එතිස්සං පන ගාථායං ‘‘බ්‍රාහ්මණොස්‍ය මුඛමාසීදි’’ති පඨමපාදෙන ‘‘බ්‍රාහ්මණා බ්‍රහ්මුනො මුඛතො ජාතා’’ති අත්ථො උජුකතො න ලබ්භති. බුද්ධකාලෙ පන බ්‍රාහ්මණානං ලද්ධි ‘‘බ්‍රාහ්මණා බ්‍රහ්මුනො මුඛතො ජාතා’’ති එවමෙව අහොසීති පාකටොයෙවායමත්ථො. තථා හි දීඝනිකායෙ පාථිකවග්ගෙ අග්ගඤ්ඤසුත්තෙ (3, 67) –

‘‘දිස්සන්ති ඛො පන වාසෙට්ඨ බ්‍රාහ්මණානං බ්‍රාහ්මණියො උතුනියොපි ගබ්භිනියොපි විජායමානාපි පායමානාපි. තෙ ච බ්‍රාහ්මණා 0 යොනිජාව සමානා එවමාහංසු – බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණො, හීනා අඤ්ඤෙ වණ්ණා. බ්‍රාහ්මණොව සුක්කො වණ්ණො, කණ්හා අඤ්ඤෙ වණ්ණා. බ්‍රාහ්මණාව සුජ්ඣන්ති, නො අබ්‍රාහ්මණා. බ්‍රාහ්මණාව බ්‍රහ්මුනො පුත්තා ඔරසා මුඛතො ජාතා බ්‍රහ්මජා බ්‍රහ්මනිම්මිතා බ්‍රහ්මදායාදාති. තෙ බ්‍රහ්මානඤ්චෙව අබ්භාචික්ඛන්ති, මුසා ච භාසන්ති, බහුඤ්ච අපුඤ්ඤං පසවන්තී’’ති –

භගවතා මහාකාරුණිකෙන වාසෙට්ඨභාරද්වාජානං බ්‍රාහ්මණමාණවකානං භාසිතං, තෙහි ච තං අභිනන්දිතං. තෙ පන ද්වෙපි මාණවකා ජාතිවසෙන පරිසුද්ධබ්‍රාහ්මණා චෙව හොන්ති තිණ්ණම්පි වෙදානං පාරගුනො ච. තස්මා ‘‘බ්‍රාහ්මණා බ්‍රහ්මුනො මුඛතො නික්ඛන්තා’’ති වචනස්ස තංකාලිකානං බ්‍රාහ්මණානං ලද්ධිවසෙන වුත්තභාවො පාකටොයෙව. යථා චෙතං, එවං ‘‘ඛත්තියා උරතො, වෙස්සා නාභිතො, සුද්දා ජාණුතො, සමණා පිට්ඨිපාදතො’’ති වචනම්පි ‘‘තංකාලිකබ්‍රාහ්මණානං ලද්ධිඤ්ඤූහි පොරාණට්ඨකථාචරියෙහි වුත්ත’’න්ති සද්දහිත්වා ආචරියබුද්ධඝොසෙන තං සබ්බං පොරාණට්ඨකථාතො භාසාපරිවත්තනමත්තෙන විසෙසෙත්වා පකාසිතං භවෙය්‍ය. තස්මා තායපි වෙදගාථාය ආචරියස්ස අබ්‍රාහ්මණභාවසාධනං අනුපපන්නමෙවාති.

(ඛ) පුනපි තෙන ආචරියබුද්ධඝොසත්ථෙරස්ස අබ්‍රාහ්මණභාවසාධනත්ථං දුතියම්පි කාරණං එවමාහටං –

‘‘බ්‍රාහ්මණගන්ථෙසු ගබ්භඝාතවාචකං භ්‍රූනහාති පදං පාළියං භූනහු (භූනහනො) ඉති දිස්සති. මාගණ්ඩියසුත්තෙ භරියාය මෙථුනසංවාසාභාවෙන උප්පජ්ජනාරහගබ්භස්ස නාසකත්තං සන්ධාය මාගණ්ඩියො පරිබ්බාජකො භගවන්තං ‘භූනහු (භූනහනො) සමණො ගොතමො’ති [ම. නි. 2.207 ආදයො] ආහ. තං බුද්ධඝොසො න ජානාතීති පාකටොයෙව තදත්ථසංවණ්ණනාය. තත්ථ හි තෙන භූනහුනොති (භූනහනස්සා) පදං ‘හතවඩ්ඪිනො මරියාදකාරකස්සා’ති [ම. නි. අට්ඨ. 2.207] වණ්ණිත’’න්ති.

තම්පි අයුත්තමෙව. න හි මාගණ්ඩියෙන ඵොට්ඨබ්බාරම්මණාපරිභොගමත්තමෙව සන්ධාය භූනහුභාවො වුත්තො, අථ ඛො ඡන්නම්පි ලොකාමිසාරම්මණානං අපරිභොගං සන්ධාය වුත්තො. තස්මිඤ්හි සුත්තෙ –

‘‘චක්ඛුං ඛො මාගණ්ඩිය රූපාරාමං රූපරතං රූපසම්මුදිතං, තං තථාගතස්ස දන්තං ගුත්තං රක්ඛිතං සංවුතං, තස්ස ච සංවරාය ධම්මං දෙසෙති, ඉදං නු තෙ එතං මාගණ්ඩිය සන්ධාය භාසිතං ‘භූනහු සමණො ගොතමො’ති. එතදෙව ඛො පන මෙ භො ගොතම සන්ධාය භාසිතං ‘භූනහු සමණො ගොතමො’ති. තං කිස්ස හෙතු, එවඤ්හි නො සුත්තෙ ඔචරතීති…පෙ… මනො ඛො මාගණ්ඩිය ධම්මාරාමො ධම්මරතො ධම්මසම්මුදිතො, සො තථාගතස්ස දන්තො ගුත්තො රක්ඛිතො සංවුතො, තස්ස ච සංවරාය ධම්මං දෙසෙති, ඉදං නු තෙ එතං මාගණ්ඩිය සන්ධාය භාසිතං ‘භූනහු සමණො ගොතමො’ති. එතදෙව ඛො පන මෙ භො ගොතම සන්ධාය භාසිතං ‘භූනහු සමණො ගොතමො’ති. තං කිස්ස හෙතු, එවඤ්හි නො සුත්තෙ ඔචරතී’’ති [ම. නි. 2.207 ආදයො].

එවං භගවතො ච අනුයොගො මාගණ්ඩියස්ස ච පටිඤ්ඤා ආගතා.

එත්ථ හි මෙථුනප්පටිසෙවනවසෙන ඵොට්ඨබ්බාරම්මණපරිභොගහෙතු එව ගබ්භපතිට්ඨානං සම්භවතීති තදපරිභොගමෙව සන්ධාය ‘‘භූනහූ’’ති වත්තුං අරහති, තදඤ්ඤෙසං පන පඤ්චන්නං රූපාදිආරම්මණානං, තත්ථාපි විසෙසතො ධම්මාරම්මණස්ස සුද්ධමනොවිඤ්ඤාණෙන පරිභොගහෙතු නත්ථි කිඤ්චි ගබ්භපතිට්ඨානන්ති තෙසං අපරිභොගං සන්ධාය භූනහූති වත්තුං න අරහතියෙව, මාගණ්ඩියෙන පන සබ්බානිපි තානි සන්ධාය වුත්තභාවො පටිඤ්ඤාතො, කාරණඤ්චස්ස දස්සිතං ‘‘එවඤ්හි නො සුත්තෙ ඔචරතී’’ති. තස්මා කිඤ්චාපි දානි බ්‍රාහ්මණගන්ථෙසු භූනහු- (භ්‍රූනහා) සද්දො ගබ්භඝාතනත්ථෙ දිස්සති, මාගණ්ඩියසුත්තෙ පනෙසො අත්ථො න යුජ්ජතීති ආචරියෙන ‘‘හතවඩ්ඪි මරියාදකාරකො’’ති අයමෙවත්ථො පොරාණට්ඨකථාය භාසාපරිවත්තනවසෙන පකාසිතොති වෙදිතබ්බො.

(ග) පුනපි තෙන ‘‘ඉදම්පන බුද්ධඝොසස්ස අබ්‍රාහ්මණභාවසාධකං පච්ඡිමකාරණං, සො හි විසුද්ධිමග්ගෙ සීලනිද්දෙසෙ (1, 31) බ්‍රාහ්මණානං පරිහාසං කරොන්තො ‘එවං ඉමිනා පිණ්ඩපාතපටිසෙවනෙන පුරාණඤ්ච ජිඝච්ඡාවෙදනං පටිහඞ්ඛාමි, නවඤ්ච වෙදනං අපරිමිතභොජනපච්චයං ආහරහත්ථක අලංසාටක තත්‍රවට්ටක කාකමාසක භුත්තවමිතකබ්‍රාහ්මණානං අඤ්ඤතරො විය න උප්පාදෙස්සාමීති පටිසෙවතී’ති ආහ. ඉදං පන එකස්ස භින්නබ්‍රාහ්මණලද්ධිකස්සාපි වචනං සියාති තදෙව දළ්හකාරණං කත්වා න සක්කා ‘බුද්ධඝොසො අබ්‍රාහ්මණො’ති වත්තු’’න්ති තතියං කාරණං වුත්තං. තං පන අතිසංවෙජනීයවචනමෙව. න හෙතං ආචරියෙන බ්‍රාහ්මණානං පරිහාසං කාතුකාමෙන වුත්තං, න ච තං පරිහාසවචනෙන සංයොජෙතබ්බට්ඨානං, අඤ්ඤදත්ථු යථාභූතමත්ථං දස්සෙත්වා සබ්‍රහ්මචාරීනං ඔවාදානුසාසනිදානවසෙන වත්තබ්බට්ඨානං, තථායෙව ච ආචරියෙන වුත්තං. තථා හි යෙ ලොකෙ පරදත්තූපජීවිනො සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා අඤ්ඤෙ වාපි ච පුග්ගලා, තෙ පච්චවෙක්ඛණඤාණරහිතා අසංවරෙ ඨිතා කදාචි අතිපණීතං රසං පහූතං ලද්ධා අපරිමිතම්පි භුඤ්ජෙය්‍යුං, විසෙසතො පන බ්‍රාහ්මණා ලොකිකවත්ථුවසෙන ච, ජාතකාදිසාසනිකවත්ථුවසෙන ච තාදිසා අහෙසුන්ති පාකටා. ඉමස්මිඤ්හි ලොකෙ වස්සසතසහස්සෙහි වා වස්සකොටීහි වා අපරිච්ඡින්නද්ධානෙ කො සක්කා වත්තුං ‘‘නෙදිසා භූතපුබ්බා’’ති. තස්මා තාදිසෙහි විය න අපරිමිතභොජනෙහි භවිතබ්බන්ති ඔවාදානුසාසනිදානවසෙනෙව වුත්තං. තදෙවං අත්ථසංහිතම්පි සමානං අයොනිසොමනසිකරොතො අනත්ථමෙව ජාතං, යථා සභරියස්ස මාගණ්ඩියබ්‍රාහ්මණස්ස අනාගාමිමග්ගඵලත්ථායපි දෙසිතා ගාථා [ධ. ප. අට්ඨ. 1.සාමාවතීවත්ථු] තෙසං ධීතුයා අනත්ථාය සංවත්තතීති සංවෙගොයෙවෙත්ථ බ්‍රූහෙතබ්බොති.

පතඤ්ජලිවාදවිචාරණා

3. අථ තෙන ‘‘පාතඤ්ජලීමතං පරිවත්තෙතී’’ති වචනම්පි එවං විචාරිතං.

(ක) ‘‘බුද්ධඝොසො පතඤ්ජලිස්ස වා අඤ්ඤෙසං වා උත්තරඉන්දියරට්ඨිකානං වාදං අප්පකමෙව අඤ්ඤාසි. පතඤ්ජලිවාදෙසු හි අණිමා ලඝිමාති ඉදමෙව ද්වයං දස්සෙසි [විසුද්ධි. 1.144] තතුත්තරි යොගසුත්තං අජානන්තො, පතඤ්ජලිවාදස්ස ච තුලෙත්වා දීපනා තස්ස ගන්ථෙසු න දිස්සති, පතඤ්ජලිනා කතපකරණඤ්ච පතඤ්ජලීති නාමමත්තම්පි ච තත්ථ දීපිතං නත්ථි. විසුද්ධිමග්ගෙ පන පඤ්ඤාභූමිනිද්දෙසෙ ‘පකතිවාදීනං පකති වියා’ති [විසුද්ධි. 2.584] පකතිවාද (සංඛ්‍යාවාද) නාමමත්තං පකාසිතං, තත්ථෙව ච ‘පටිඤ්ඤා හෙතූතිආදීසු හි ලොකෙ වචනාවයවො හෙතූති වුච්චතී’ති [විසුද්ධි. 2.595] උදාහරිතං, තෙන ඤායති ‘බුද්ධඝොසො ඉන්දියතක්කනයදීපකෙ ඤායගන්ථස්මිං කිඤ්චි මූලභාගමත්තං අපරිපුණ්ණං ජානාතී’ති’’.

තං පන සබ්බම්පි කෙවලං ආචරියස්ස අබ්භාචික්ඛණමත්තමෙව. අතිගම්භීරස්ස හි අතිගරුකාතබ්බස්ස සුපරිසුද්ධස්ස පිටකත්තයස්ස අත්ථසංවණ්ණනං කරොන්තෙන සුපරිසුද්ධොයෙව පාළිනයො ච අට්ඨකථානයො ච පොරාණථෙරවාදා චාති ඊදිසායෙව අත්ථා පකාසෙතබ්බා, යං වා පන අත්ථසංවණ්ණනාය උපකාරකං සද්දවිනිච්ඡයපටිසංයුත්තං ලොකියගන්ථවචනං, තදෙව ච යථාරහං පකාසෙතබ්බං, න පන අනුපකාරානිපි තංතංගන්ථතක්කත්තුනාමානි ච, තෙහි වුත්තවචනානි ච බහූනි, න ච තෙසං අප්පකාසනෙන ‘‘න තෙ අට්ඨකථාචරියො ජානාතී’’ති වත්තබ්බො. යදි හි යං යං ලොකියගන්ථං අත්තනා ජානාති, තං සබ්බං අනුපකාරම්පි අත්තනො අට්ඨකථායමානෙත්වා පකාසෙය්‍ය, අතිවිත්ථාරා ච සා භවෙය්‍ය අපරිසුද්ධා ච අසම්මානිතා ච සාසනිකවිඤ්ඤූහීති ආචරියෙන පතඤ්ජලිවාදාදයො න විත්ථාරෙන පකාසිතාති ඤාතබ්බං, අඤ්ඤදත්ථු යෙහි යෙහි ලොකියගන්ථෙහි කිඤ්චි කිඤ්චි ආචරියෙන ආනෙත්වා පකාසිතං, තෙ තෙ ච ගන්ථා, අඤ්ඤෙපි ච තාදිසා ආචරියෙන ඤාතාත්වෙව ජානිතබ්බා විඤ්ඤූහි, යථා සමුද්දස්ස එකදෙසං දිස්වා සබ්බොපි සමුද්දො එදිසොති ඤායති. ආචරියො පන යත්ථ යත්ථ වෙදපටිසංයුත්තවචනානි ආගතානි, තත්ථ තත්ථ වෙදගන්ථෙහිපි කිඤ්චි කිඤ්චි ආනෙත්වා පකාසෙසියෙව. තථා හි ආචරියෙන සුමඞ්ගලවිලාසිනියං නාම දීඝනිකායට්ඨකථායං –

‘‘තිණ්ණං වෙදානන්ති ඉරුවෙදයජුවෙදසාමවෙදාන’’න්ති [දී. නි. අට්ඨ. 1.256] ච,

‘‘ඉතිහාසපඤ්චමානන්ති අථබ්බණවෙදං චතුත්ථං කත්වා ඉතිහ ආස ඉතිහ ආසාති ඊදිසවචනපටිසංයුත්තො පුරාණකථාසඞ්ඛාතො ඉතිහාසො පඤ්චමො එතෙසන්ති ඉතිහාසපඤ්චමා, තෙසං ඉතිහාසපඤ්චමානං වෙදාන’’න්ති [දී. නි. අට්ඨ. 1.256] ච,

‘‘යිට්ඨං වුච්චති මහායාගො’’ති [දී. නි. අට්ඨ. 1.170-172] ච,

‘‘අග්ගිහොමන්ති එවරූපෙන දාරුනා එවං හුතෙ ඉදං නාම හොතීති අග්ගිජුහනං. දබ්බිහොමාදීනිපි අග්ගිහොමානෙව, එවරූපාය දබ්බියා ඊදිසෙහි කණාදීහි හුතෙ ඉදං නාම හොතීති එවං පවත්තිවසෙන පන විසුං වුත්තානී’’ති [දී. නි. අට්ඨ. 1.21] ච,

‘‘සාසපාදීනි පන මුඛෙන ගහෙත්වා අග්ගිම්හි පක්ඛිපනං, විජ්ජං පරිජප්පිත්වා ජුහනං වා මුඛහොම’’න්ති [දී. නි. අට්ඨ. 1.21] ච –

එවමාදිනා වෙදපටිසංයුත්තවචනානි වෙදගන්ථානුරූපතො වණ්ණිතානි. තානි ච පොරාණට්ඨකථාතො භාසාපරිවත්තනවසෙන වුත්තානිපි භවෙය්‍යුං, වෙදගන්ථෙසු පන අකොවිදෙන යාථාවතො භාසාපරිවත්තනං කාතුම්පි න සුකරමෙව, තස්මා ආචරියස්ස වෙදගන්ථෙසු කොවිදභාවොපි පාකටොයෙව. එවං වෙදගන්ථෙසු ච තදඤ්ඤලොකියගන්ථෙසු ච සුකොවිදස්සෙව සමානස්ස තෙසං විත්ථාරතො අප්පකාසනං යථාවුත්තකාරණෙනෙවාති වෙදිතබ්බං.

අපි ච ආචරියො අත්තනො ගන්ථාරම්භෙයෙව –

‘‘තතො ච භාසන්තරමෙව හිත්වා,

විත්ථාරමග්ගඤ්ච සමාසයිත්වා;

විනිච්ඡයං සබ්බමසෙසයිත්වා…පෙ…

යස්මා අයං හෙස්සති වණ්ණනාපී’’ති [පාරා. අට්ඨ. 1.ගන්ථාරම්භකථා] ච.

‘‘අපනෙත්වාන තතොහං, සීහළභාසං මනොරමං භාසං;

තන්තිනයානුච්ඡවිකං, ආරොපෙත්වා විගතදොසං.

සමයං අවිලොමෙන්තො, ථෙරානං ථෙරවංසපදීපානං;

සුනිපුණවිනිච්ඡයානං, මහාවිහාරෙ නිවාසිනං;

හිත්වා පුනප්පුනාගත-මත්ථං අත්ථං පකාසයිස්සාමී’’ති [දී. නි. අට්ඨ. 1.ගන්ථාරම්භකථා] ච–

එවං පොරාණට්ඨකථානං භාසාපරිවත්තනසංඛිපනවසෙනෙව විසෙසෙත්වා අභිනවට්ඨකථායො කරිස්සාමීති පටිඤ්ඤං කත්වා යථාපටිඤ්ඤාතමෙව අකාසි, න අත්තනො ඤාණප්පභාවෙන විසෙසෙත්වාතිපි වෙදිතබ්බං. තස්මා අට්ඨකථාසු පතඤ්ජලිවාදාදීනං විත්ථාරතො අප්පකාසනමාරබ්භ ‘‘බුද්ධඝොසො පතඤ්ජලිවාදාදීනි පරිපුණ්ණං න ජානාතී’’ති වචනං කෙවලං ආචරියස්ස අබ්භාචික්ඛණමත්තමෙවාති.

කබ්බසත්ථවිචාරණා

4. පුනපි සො එවමාහ ‘‘කිඤ්චාපි බුද්ධඝොසො රාමායණමහාභාරතසඞ්ඛාතානං මහාකබ්බසත්ථානං සුකුසලො විය න දිස්සති, තථාපි තානි දස්සෙසි. කථං? අක්ඛානන්ති භාරතයුජ්ඣනාදිකං, තං යස්මිං ඨානෙ කථීයති, තත්ථ ගන්තුම්පි න වට්ටතීති [දී. නි. අට්ඨ. 1.13] ච, තස්ස (සම්ඵපලාපස්ස) ද්වෙ සම්භාරා භාරතයුද්ධසීතාහරණාදිනිරත්ථකකථාපුරෙක්ඛාරතා තථාරූපිකථාකථනඤ්චාති [දී. නි. අට්ඨ. 1.8] ච දස්සෙසී’’ති.

තං පන පුරිමවචනතොපි අහෙතුකතරං කෙවලං අනාදරීකරණමත්තමෙව. අතිගම්භීරත්ථස්ස හි අතිගරුකරණීයස්ස පිටකත්තයස්ස අත්ථසංවණ්ණනායං නිරත්ථකස්ස සම්ඵපලාපසමුදායභූතස්ස කබ්බසත්ථස්ස විත්ථාරතො පකාසනෙන කිං සියා පයොජනං, අඤ්ඤදත්ථු සායෙවස්ස අසම්මානිතා, අනාදරියා ච විඤ්ඤූහීති.

බාහුසච්චගුණමක්ඛනං

5. පුනපි ධම්මානන්දො ආචරියස්ස බාහුසච්චගුණං මක්ඛෙතුකාමො එවමාහ – ‘‘තස්ස (බුද්ධඝොසස්ස) සමයන්තරකොවිදසඞ්ඛාතං බාහුසච්චං න තතො උත්තරිතරං හොති, යං ආධුනිකානං ගන්ථන්තරකොවිදානං සීහළිකභික්ඛූනං යං වා එකාදසමෙ ඛරිස්තවස්සසතකෙ (1001-1100) උප්පන්නානං දක්ඛිණඉන්දියරට්ඨිකානං අනුරුද්ධ-ධම්මපාලාදීනං භික්ඛූන’’න්ති.

තං පන සබ්බථාපි අයුත්තවචනමෙව. යදි හි ආධුනිකා වා සීහළිකභික්ඛූ, පොරාණා වා ආචරියඅනුරුද්ධ-ධම්මපාලත්ථෙරාදයො සමයන්තරබාහුසච්චවසෙන ආචරියබුද්ධඝොසෙන සමානා වා උත්තරිතරා වා භවෙය්‍යුං, තෙ ආචරියබුද්ධඝොසත්ථෙරස්ස අට්ඨකථාහි අනාරද්ධචිත්තා හුත්වා තතො සුන්දරතරා පරිපුණ්ණතරා ච අභිනවට්ඨකථායො කරෙය්‍යුං, න පන තෙ තථා කරොන්ති, න කෙවලං න කරොන්තියෙව, අථ ඛො තෙසං එකොපි න එවං වදති ‘‘අහං බුද්ධඝොසෙන බාහුසච්චවසෙන සමසමොති වා උත්තරිතරො’’ති වා, අඤ්ඤදත්ථු තෙ ආචරියස්ස අට්ඨකථායොයෙව සංවණ්ණෙන්ති ච උපත්ථම්භෙන්ති ච, ආචරියට්ඨානෙ ච ඨපෙන්ති. තෙනෙතං ඤායති සබ්බථාපි අයුත්තවචනන්ති.

මහායානිකනයවිචාරණා

6. පුන සො තාවත්තකෙනාපි අසන්තුට්ඨො ආචරියං අවමඤ්ඤන්තො එවමාහ – ‘‘මහායානනිකායස්ස පධානාචරියභූතානං අස්ස ඝොස-නාගජ්ජුනානං නයං වා, නාමමත්තම්පි වා තෙසං න ජානාති මඤ්ඤෙ බුද්ධඝොසො’’ති. තං පන අතිවිය අධම්මිකං නිරත්ථකඤ්ච නිග්ගහවචනමත්තමෙව. න හි නිකායන්තරිකානං වාදනයානං අත්තනො අට්ඨකථායං අප්පකාසනෙන සො තෙ න ජානාතීති සක්කා වත්තුං. නනු ආචරියෙන ආගමට්ඨකථාසු ගන්ථාරම්භෙයෙව –

‘‘සමයං අවිලොමෙන්තො, ථෙරානං ථෙරවංසපදීපානං;