රූපනිබ්බත්තිපස්සනාකාරකථා

700. සෙය්‍යථිදං – ඉදං රූපං නාම කම්මාදිවසෙන චතූහි කාරණෙහි නිබ්බත්තති. තත්ථ සබ්බෙසං සත්තානං රූපං නිබ්බත්තමානං පඨමං කම්මතො නිබ්බත්තති. පටිසන්ධික්ඛණෙයෙව හි ගබ්භසෙය්‍යකානං තාව තිසන්තතිවසෙන වත්ථු-කාය-භාවදසකසඞ්ඛාතානි තිංස රූපානි නිබ්බත්තන්ති, තානි ච ඛො පටිසන්ධිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙයෙව. යථා ච උප්පාදක්ඛණෙ, තථා ඨිතික්ඛණෙපි භඞ්ගක්ඛණෙපි.

තත්ථ රූපං දන්ධනිරොධං ගරුපරිවත්ති, චිත්තං ඛිප්පනිරොධං ලහුපරිවත්ති. තෙනාහ – ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකධම්මම්පි සමනුපස්සාමි, යං එවං ලහුපරිවත්තං යථයිදං, භික්ඛවෙ, චිත්ත’’න්ති (අ. නි. 1.48). රූපෙ ධරන්තෙයෙව හි සොළසවාරෙ භවඞ්ගචිත්තං උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති. චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණොපි ඨිතික්ඛණොපි භඞ්ගක්ඛණොපි එකසදිසා. රූපස්ස පන උප්පාදභඞ්ගක්ඛණායෙව ලහුකා, තෙහි සදිසා. ඨිතික්ඛණො පන මහා, යාව සොළස චිත්තානි උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣන්ති, තාව වත්තති. පටිසන්ධිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ උප්පන්නං ඨානප්පත්තං පුරෙජාතං වත්ථුං නිස්සාය දුතියං භවඞ්ගං උප්පජ්ජති. තෙන සද්ධිං උප්පන්නං ඨානප්පත්තං පුරෙජාතං වත්ථුං නිස්සාය තතියං භවඞ්ගං උප්පජ්ජති. ඉමිනා නයෙන යාවතායුකං චිත්තප්පවත්ති වෙදිතබ්බා. ආසන්නමරණස්ස පන එකමෙව ඨානප්පත්තං පුරෙජාතං වත්ථුං නිස්සාය සොළස චිත්තානි උප්පජ්ජන්ති.

පටිසන්ධිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ උප්පන්නං රූපං පටිසන්ධිචිත්තතො උද්ධං සොළසමෙන චිත්තෙන සද්ධිං නිරුජ්ඣති. ඨානක්ඛණෙ උප්පන්නං සත්තරසමස්ස උප්පාදක්ඛණෙන සද්ධිං නිරුජ්ඣති. භඞ්ගක්ඛණෙ උප්පන්නං සත්තරසමස්ස ඨානක්ඛණං පත්වා නිරුජ්ඣති. යාව පවත්ති නාම අත්ථි, එවමෙව පවත්තති. ඔපපාතිකානම්පි සත්තසන්තතිවසෙන සත්තති රූපානි එවමෙව පවත්තන්ති.

701. තත්ථ කම්මං, කම්මසමුට්ඨානං, කම්මපච්චයං, කම්මපච්චයචිත්තසමුට්ඨානං, කම්මපච්චයආහාරසමුට්ඨානං, කම්මපච්චයඋතුසමුට්ඨානන්ති එස විභාගො වෙදිතබ්බො. තත්ථ කම්මං නාම කුසලාකුසලචෙතනා. කම්මසමුට්ඨානං නාම විපාකක්ඛන්ධා ච, චක්ඛුදසකාදි සමසත්තතිරූපඤ්ච. කම්මපච්චයං නාම තදෙව, කම්මං හි කම්මසමුට්ඨානස්ස උපත්ථම්භකපච්චයොපි හොති. කම්මපච්චයචිත්තසමුට්ඨානං නාම විපාකචිත්තසමුට්ඨානං රූපං. කම්මපච්චයආහාරසමුට්ඨානං නාම කම්මසමුට්ඨානරූපෙසු ඨානප්පත්තා ඔජා අඤ්ඤං ඔජට්ඨමකං සමුට්ඨාපෙති, තත්‍රාපි ඔජා ඨානං පත්වා අඤ්ඤන්ති එවං චතස්සො වා පඤ්ච වා පවත්තියො ඝටෙති. කම්මපච්චයඋතුසමුට්ඨානං නාම කම්මජතෙජොධාතු ඨානප්පත්තා උතුසමුට්ඨානං ඔජට්ඨමකං සමුට්ඨාපෙති, තත්‍රාපි උතු අඤ්ඤං ඔජට්ඨමකන්ති එවං චතස්සො වා පඤ්ච වා පවත්තියො ඝටෙති. එවං තාව කම්මජරූපස්ස නිබ්බත්ති පස්සිතබ්බා.

702. චිත්තජෙසුපි චිත්තං, චිත්තසමුට්ඨානං, චිත්තපච්චයං, චිත්තපච්චයආහාරසමුට්ඨානං, චිත්තපච්චයඋතුසමුට්ඨානන්ති එස විභාගො වෙදිතබ්බො. තත්ථ චිත්තං නාම එකූනනවුතිචිත්තානි.

තෙසු ද්වත්තිංස චිත්තානි, ඡබ්බීසෙකූනවීසති;

සොළස රූපිරියාපථවිඤ්ඤත්තිජනකා මතා.

කාමාවචරතො හි අට්ඨ කුසලානි, ද්වාදසාකුසලානි, මනොධාතුවජ්ජා දස කිරියා, කුසලකිරියතො ද්වෙ අභිඤ්ඤාචිත්තානීති ද්වත්තිංස චිත්තානි රූපං, ඉරියාපථං, විඤ්ඤත්තිඤ්ච ජනෙන්ති. විපාකවජ්ජානි සෙසදසරූපාවචරානි, අට්ඨ අරූපාවචරානි, අට්ඨ ලොකුත්තරචිත්තානීති ඡබ්බීසති චිත්තානි රූපං, ඉරියාපථඤ්ච ජනයන්ති, න විඤ්ඤත්තිං. කාමාවචරෙ දස භවඞ්ගචිත්තානි, රූපාවචරෙ පඤ්ච, තිස්සො මනොධාතුයො, එකා විපාකාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුසොමනස්සසහගතාති එකූනවීසති චිත්තානි රූපමෙව ජනයන්ති, න ඉරියාපථං, න විඤ්ඤත්තිං. ද්වෙපඤ්චවිඤ්ඤාණානි, සබ්බසත්තානං පටිසන්ධිචිත්තං, ඛීණාසවානං චුතිචිත්තං, චත්තාරි ආරුප්පවිපාකානීති සොළස චිත්තානි නෙව රූපං ජනයන්ති, න ඉරියාපථං, න විඤ්ඤත්තිං. යානි චෙත්ථ රූපං ජනෙන්ති, තානි න ඨිතික්ඛණෙ, භඞ්ගක්ඛණෙ වා, තදා හි චිත්තං දුබ්බලං හොති. උප්පාදක්ඛණෙ පන බලවං, තස්මා තං තදා පුරෙජාතං වත්ථුං නිස්සාය රූපං සමුට්ඨාපෙති.

චිත්තසමුට්ඨානං නාම තයො අරූපිනො ඛන්ධා, ‘‘සද්දනවකං, කායවිඤ්ඤත්ති, වචීවිඤ්ඤත්ති, ආකාසධාතු, ලහුතා, මුදුතා, කම්මඤ්ඤතා, උපචයො, සන්තතී’’ති සත්තරසවිධං රූපඤ්ච. චිත්තපච්චයං නාම ‘‘පච්ඡාජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්සා’’ති (පට්ඨා. 1.1.11) එවං වුත්තං චතුසමුට්ඨානරූපං. චිත්තපච්චයආහාරසමුට්ඨානං නාම චිත්තසමුට්ඨානරූපෙසු ඨානප්පත්තා ඔජා අඤ්ඤං ඔජට්ඨමකං සමුට්ඨාපෙති, එවං ද්වෙ තිස්සො පවත්තියො ඝටෙති. චිත්තපච්චයඋතුසමුට්ඨානං නාම චිත්තසමුට්ඨානො උතු ඨානප්පත්තො අඤ්ඤං ඔජට්ඨමකං සමුට්ඨාපෙති, එවං ද්වෙ තිස්සො පවත්තියො ඝටෙති. එවං චිත්තජරූපස්ස නිබ්බත්ති පස්සිතබ්බා.

703. ආහාරජෙසුපි ආහාරො, ආහාරසමුට්ඨානං, ආහාරපච්චයං, ආහාරපච්චයආහාරසමුට්ඨානං, ආහාරපච්චයඋතුසමුට්ඨානන්ති එස විභාගො වෙදිතබ්බො. තත්ථ ආහාරො නාම කබළීකාරො ආහාරො. ආහාරසමුට්ඨානං නාම උපාදිණ්ණං කම්මජරූපං පච්චයං ලභිත්වා තත්ථ පතිට්ඨාය ඨානප්පත්තාය ඔජාය සමුට්ඨාපිතං ඔජට්ඨමකං, ආකාසධාතු, ලහුතා, මුදුතා, කම්මඤ්ඤතා, උපචයො, සන්තතීති චුද්දසවිධං රූපං. ආහාරපච්චයං නාම ‘‘කබළීකාරො ආහාරො ඉමස්ස කායස්ස ආහාරපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.15) එවං වුත්තං චතුසමුට්ඨානරූපං. ආහාරපච්චයආහාරසමුට්ඨානං නාම ආහාරසමුට්ඨානෙසු රූපෙසු ඨානප්පත්තා ඔජා අඤ්ඤං ඔජට්ඨමකං සමුට්ඨාපෙති, තත්‍රාපි ඔජා අඤ්ඤන්ති එවං දසද්වාදසවාරෙ පවත්තිං ඝටෙති. එකදිවසං පරිභුත්තාහාරො සත්තාහම්පි උපත්ථම්භෙති. දිබ්බා පන ඔජා එකමාසං ද්වෙමාසම්පි උපත්ථම්භෙති. මාතරා පරිභුත්තාහාරොපි දාරකස්ස සරීරං ඵරිත්වා රූපං සමුට්ඨාපෙති. සරීරෙ මක්ඛිතාහාරොපි රූපං සමුට්ඨාපෙති. කම්මජාහාරො උපාදිණ්ණකාහාරො නාම. සොපි ඨානප්පත්තො රූපං සමුට්ඨාපෙති, තත්‍රාපි ඔජා අඤ්ඤං සමුට්ඨාපෙතීති එවං චතස්සො වා පඤ්ච වා පවත්තියො ඝටෙති. ආහාරපච්චයඋතුසමුට්ඨානං නාම ආහාරසමුට්ඨානා තෙජොධාතු ඨානප්පත්තා උතුසමුට්ඨානං ඔජට්ඨමකං සමුට්ඨාපෙති. තත්‍රායං ආහාරො ආහාරසමුට්ඨානානං ජනකො හුත්වා පච්චයො හොති, සෙසානං නිස්සයාහාරඅත්ථිඅවිගතවසෙනාති එවං ආහාරජරූපස්ස නිබ්බත්ති පස්සිතබ්බා.

704. උතුජෙසුපි උතු, උතුසමුට්ඨානං, උතුපච්චයං, උතුපච්චයඋතුසමුට්ඨානං, උතුපච්චයආහාරසමුට්ඨානන්ති එස විභාගො වෙදිතබ්බො. තත්ථ උතු නාම චතුසමුට්ඨානා තෙජොධාතු, උණ්හඋතු සීතඋතූති එවං පනෙස දුවිධො හොති. උතුසමුට්ඨානං නාම චතුසමුට්ඨානො උතු උපාදිණ්ණකං පච්චයං ලභිත්වා ඨානප්පත්තො සරීරෙ රූපං සමුට්ඨාපෙති. තං සද්දනවකං, ආකාසධාතු, ලහුතා, මුදුතා, කම්මඤ්ඤතා, උපචයො, සන්තතීති පන්නරසවිධං හොති. උතුපච්චයං නාම උතු චතුසමුට්ඨානිකරූපානං පවත්තියා ච විනාසස්ස ච පච්චයො හොති. උතුපච්චයඋතුසමුට්ඨානං නාම උතුසමුට්ඨානා තෙජොධාතු ඨානප්පත්තා අඤ්ඤං ඔජට්ඨමකං සමුට්ඨාපෙති, තත්‍රාපි උතු අඤ්ඤන්ති එවං දීඝම්පි අද්ධානං අනුපාදිණ්ණපක්ඛෙ ඨත්වාපි උතුසමුට්ඨානං පවත්තතියෙව. උතුපච්චයආහාරසමුට්ඨානං නාම උතුසමුට්ඨානා ඨානප්පත්තා ඔජා අඤ්ඤං ඔජට්ඨමකං සමුට්ඨාපෙති, තත්‍රාපි ඔජා අඤ්ඤන්ති එවං දසද්වාදසවාරෙ පවත්තිං ඝටෙති. තත්‍රායං උතු උතුසමුට්ඨානානං ජනකො හුත්වා පච්චයො හොති, සෙසානං නිස්සයඅත්ථිඅවිගතවසෙනාති එවං උතුජරූපස්ස නිබ්බත්ති පස්සිතබ්බා. එවඤ්හි රූපස්ස නිබ්බත්තිං පස්සන්තො කාලෙන රූපං සම්මසති නාම.