රූපක්ඛන්ධකථා

432. තත්ථ යං කිඤ්චි සීතාදීහි රුප්පනලක්ඛණං ධම්මජාතං, සබ්බං තං එකතො කත්වා රූපක්ඛන්ධොති වෙදිතබ්බං.

තදෙතං රුප්පනලක්ඛණෙන එකවිධම්පි භූතොපාදායභෙදතො දුවිධං.

තත්ථ භූතරූපං චතුබ්බිධං – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූති. තාසං ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානානි චතුධාතුවවත්ථානෙ වුත්තානි. පදට්ඨානතො පන තා සබ්බාපි අවසෙසධාතුත්තයපදට්ඨානා.

උපාදාරූපං චතුවීසතිවිධං – චක්ඛු, සොතං, ඝානං, ජිව්හා, කායො, රූපං, සද්දො, ගන්ධො, රසො, ඉත්ථින්ද්‍රියං, පුරිසින්ද්‍රියං, ජීවිතින්ද්‍රියං, හදයවත්ථු, කායවිඤ්ඤත්ති, වචීවිඤ්ඤත්ති, ආකාසධාතු, රූපස්ස ලහුතා, රූපස්ස මුදුතා, රූපස්ස කම්මඤ්ඤතා, රූපස්ස උපචයො, රූපස්ස සන්තති, රූපස්ස ජරතා, රූපස්ස අනිච්චතා, කබළීකාරො ආහාරොති.

433. තත්ථ රූපාභිඝාතාරහතප්පසාදලක්ඛණං දට්ඨුකාමතානිදානකම්මසමුට්ඨානභූතප්පසාදලක්ඛණං වා චක්ඛු, රූපෙසු ආවිඤ්ඡනරසං, චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස ආධාරභාවපච්චුපට්ඨානං, දට්ඨුකාමතානිදානකම්මජභූතපදට්ඨානං.

සද්දාභිඝාතාරහභූතප්පසාදලක්ඛණං, සොතුකාමතානිදානකම්මසමුට්ඨානභූතප්පසාදලක්ඛණං වා සොතං, සද්දෙසු ආවිඤ්ඡනරසං, සොතවිඤ්ඤාණස්ස ආධාරභාවපච්චුපට්ඨානං, සොතුකාමතානිදානකම්මජභූතපදට්ඨානං.

ගන්ධාභිඝාතාරහභූතප්පසාදලක්ඛණං, ඝායිතුකාමතානිදානකම්මසමුට්ඨානභූතප්පසාදලක්ඛණං වා ඝානං, ගන්ධෙසු ආවිඤ්ඡනරසං, ඝානවිඤ්ඤාණස්ස ආධාරභාවපච්චුපට්ඨානං, ඝායිතුකාමතානිදානකම්මජභූතපදට්ඨානං.

රසාභිඝාතාරහභූතප්පසාදලක්ඛණා, සායිතුකාමතානිදානකම්මසමුට්ඨානභූතප්පසාදලක්ඛණා වා ජිව්හා, රසෙසු ආවිඤ්ඡනරසා, ජිව්හාවිඤ්ඤාණස්ස ආධාරභාවපච්චුපට්ඨානා, සායිතුකාමතානිදානකම්මජභූතපදට්ඨානා.

ඵොට්ඨබ්බාභිඝාතාරහභූතප්පසාදලක්ඛණො, ඵුසිතුකාමතානිදානකම්මසමුට්ඨානභූතප්පසාදලක්ඛණො වා කායො, ඵොට්ඨබ්බෙසු ආවිඤ්ඡනරසො, කායවිඤ්ඤාණස්ස ආධාරභාවපච්චුපට්ඨානො, ඵුසිතුකාමතානිදානකම්මජභූතපදට්ඨානො.

434. කෙචි පන ‘‘තෙජාධිකානං භූතානං පසාදො චක්ඛු, වායුපථවීආපාධිකානං භූතානං පසාදා සොතඝානජිව්හා, කායො සබ්බෙසම්පී’’ති වදන්ති. අපරෙ ‘‘තෙජාධිකානං පසාදො චක්ඛු, විවරවායුආපපථවාධිකානං සොතඝානජිව්හාකායා’’ති වදන්ති. තෙ වත්තබ්බා ‘‘සුත්තං ආහරථා’’ති. අද්ධා සුත්තමෙව න දක්ඛිස්සන්ති. කෙචි පනෙත්ථ ‘‘තෙජාදීනං ගුණෙහි රූපාදීහි අනුගය්හභාවතො’’ති කාරණං දස්සෙන්ති. තෙ වත්තබ්බා ‘‘කො පනෙවමාහරූපාදයො තෙජාදීනං ගුණා’ති. අවිනිබ්භොගවුත්තීසු හි භූතෙසු අයං ඉමස්ස ගුණො අයං ඉමස්ස ගුණොති න ලබ්භා වත්තු’’න්ති. අථාපි වදෙය්‍යුං ‘‘යථා තෙසු තෙසු සම්භාරෙසු තස්ස තස්ස භූතස්ස අධිකතාය පථවීආදීනං සන්ධාරණාදීනි කිච්චානි ඉච්ඡථ, එවං තෙජාදිඅධිකෙසු සම්භාරෙසු රූපාදීනං අධිකභාවදස්සනතො ඉච්ඡිතබ්බමෙතං රූපාදයො තෙසං ගුණා’’ති. තෙ වත්තබ්බා ‘‘ඉච්ඡෙය්‍යාම, යදි ආපාධිකස්ස ආසවස්ස ගන්ධතො පථවීඅධිකෙ කප්පාසෙ ගන්ධො අධිකතරො සියා, තෙජාධිකස්ස ච උණ්හොදකස්ස වණ්ණතො සීතුදකස්ස වණ්ණො පරිහායෙථ’’. යස්මා පනෙතං උභයම්පි නත්ථි, තස්මා පහායෙතං එතෙසං නිස්සයභූතානං විසෙසකප්පනං, ‘‘යථා අවිසෙසෙපි එකකලාපෙ භූතානං රූපරසාදයො අඤ්ඤමඤ්ඤං විසදිසා හොන්ති, එවං චක්ඛුපසාදාදයො අවිජ්ජමානෙපි අඤ්ඤස්මිං විසෙසකාරණෙ’’ති ගහෙතබ්බමෙතං.

කිං පන තං යං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස අසාධාරණං? කම්මමෙව නෙසං විසෙසකාරණං. තස්මා කම්මවිසෙසතො එතෙසං විසෙසො, න භූතවිසෙසතො. භූතවිසෙසෙ හි සති පසාදොව න උප්පජ්ජති. සමානානඤ්හි පසාදො, න විසමානානන්ති පොරාණා.

435. එවං කම්මවිසෙසතො විසෙසවන්තෙසු ච එතෙසු චක්ඛුසොතානි අසම්පත්තවිසයගාහකානි, අත්තනො නිස්සයං අනල්ලීනනිස්සයෙ එව විසයෙ විඤ්ඤාණහෙතුත්තා. ඝානජිව්හාකායා සම්පත්තවිසයගාහකා, නිස්සයවසෙන චෙව, සයඤ්ච, අත්තනො නිස්සයං අල්ලීනෙයෙව විසයෙ විඤ්ඤාණහෙතුත්තා.

436. චක්ඛු චෙත්ථ යදෙතං ලොකෙ නීලපඛුමසමාකිණ්ණකණ්හසුක්කමණ්ඩලවිචිත්තං නීලුප්පලදලසන්නිභං චක්ඛූති වුච්චති. තස්ස සසම්භාරචක්ඛුනො සෙතමණ්ඩලපරික්ඛිත්තස්ස කණ්හමණ්ඩලස්ස මජ්ඣෙ අභිමුඛෙ ඨිතානං සරීරසණ්ඨානුප්පත්තිපදෙසෙ සත්තසු පිචුපටලෙසු ආසිත්තතෙලං පිචුපටලානි විය සත්ත අක්ඛිපටලානිබ්‍යාපෙත්වා ධාරණන්හාපනමණ්ඩනබීජනකිච්චාහි චතූහි ධාතීහි ඛත්තියකුමාරො විය සන්ධාරණබන්ධනපරිපාචනසමුදීරණකිච්චාහි චතූහි ධාතූහි කතූපකාරං උතුචිත්තාහාරෙහි උපත්ථම්භියමානං ආයුනා අනුපාලියමානං වණ්ණගන්ධරසාදීහි පරිවුතං පමාණතො ඌකාසිරමත්තං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං යථාරහං වත්ථුද්වාරභාවං සාධයමානං තිට්ඨති. වුත්තම්පි චෙතං ධම්මසෙනාපතිනා –

‘‘යෙන චක්ඛුපසාදෙන, රූපානි මනුපස්සති;

පරිත්තං සුඛුමං එතං, ඌකාසිරසමූපම’’න්ති.

සසම්භාරසොතබිලස්ස අන්තො තනුතම්බලොමාචිතෙ අඞ්ගුලිවෙධකසණ්ඨානෙ පදෙසෙ සොතං වුත්තප්පකාරාහි ධාතූහි කතූපකාරං උතුචිත්තාහාරෙහි උපත්ථම්භියමානං ආයුනා අනුපාලියමානං වණ්ණාදීහි පරිවුතං සොතවිඤ්ඤාණාදීනං යථාරහං වත්ථුද්වාරභාවං සාධයමානං තිට්ඨති.

සසම්භාරඝානබිලස්ස අන්තො අජපදසණ්ඨානෙ පදෙසෙ ඝානං යථාවුත්තප්පකාරුපකාරුපත්ථම්භනානුපාලනපරිවාරං ඝානවිඤ්ඤාණාදීනං යථාරහං වත්ථුද්වාරභාවං සාධයමානං තිට්ඨති.

සසම්භාරජිව්හාමජ්ඣස්ස උපරි උප්පලදලග්ගසණ්ඨානෙ පදෙසෙ ජිව්හා යථාවුත්තප්පකාරුපකාරුපත්ථම්භනානුපාලනපරිවාරා ජිව්හාවිඤ්ඤාණාදීනං යථාරහං වත්ථුද්වාරභාවං සාධයමානා තිට්ඨති.

යාවතා පන ඉමස්මිං කායෙ උපාදිණ්ණරූපං නාම අත්ථි. සබ්බත්ථ කායො කප්පාසපටලෙ ස්නෙහො විය වුත්තප්පකාරුපකාරුපත්ථම්භනානුපාලනපරිවාරොව හුත්වා කායවිඤ්ඤාණාදීනං යථාරහං වත්ථුද්වාරභාවං සාධයමානො තිට්ඨති.

වම්මිකඋදකාකාසගාමසිවථිකසඞ්ඛාතසගොචරනින්නා විය ච අහිසුසුමාරපක්ඛීකුක්කුරසිඞ්ගාලාරූපාදිසගොචරනින්නාව එතෙ චක්ඛාදයොති දට්ඨබ්බා.

437. තතො පරෙසු පන රූපාදීසු චක්ඛුපටිහනනලක්ඛණං රූපං, චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස විසයභාවරසං, තස්සෙව ගොචරපච්චුපට්ඨානං, චතුමහාභූතපදට්ඨානං. යථා චෙතං තථා සබ්බානිපි උපාදාරූපානි. යත්ථ පන විසෙසො අත්ථි, තත්ථ වක්ඛාම. තයිදං නීලං පීතකන්තිආදිවසෙන අනෙකවිධං.

සොතපටිහනනලක්ඛණො සද්දො, සොතවිඤ්ඤාණස්ස විසයභාවරසො, තස්සෙව ගොචරපච්චුපට්ඨානො. භෙරිසද්දො මුදිඞ්ගසද්දොතිආදිනා නයෙන අනෙකවිධො.

ඝානපටිහනනලක්ඛණො ගන්ධො, ඝානවිඤ්ඤාණස්ස විසයභාවරසො, තස්සෙව ගොචරපච්චුපට්ඨානො. මූලගන්ධො සාරගන්ධොතිආදිනා නයෙන අනෙකවිධො.

ජිව්හාපටිහනනලක්ඛණො රසො, ජිව්හාවිඤ්ඤාණස්ස විසයභාවරසො, තස්සෙව ගොචරපච්චුපට්ඨානො. මූලරසො ඛන්ධරසොතිආදිනා නයෙන අනෙකවිධො.

438. ඉත්ථිභාවලක්ඛණං ඉත්ථින්ද්‍රියං, ඉත්ථීති පකාසනරසං, ඉත්ථිලිඞ්ගනිමිත්තකුත්තාකප්පානං කාරණභාවපච්චුපට්ඨානං. පුරිසභාවලක්ඛණං පුරිසින්ද්‍රියං, පුරිසොති පකාසනරසං, පුරිසලිඞ්ගනිමිත්තකුත්තාකප්පානං කාරණභාවපච්චුපට්ඨානං. තදුභයම්පි කායප්පසාදො විය සකලසරීරං බ්‍යාපකමෙව, න ච කායපසාදෙන ඨිතොකාසෙ ඨිතන්ති වා අට්ඨිතොකාසෙ ඨිතන්ති වාති වත්තබ්බතං ආපජ්ජති, රූපරසාදයො විය අඤ්ඤමඤ්ඤං සඞ්කරො නත්ථි.

439. සහජරූපානුපාලනලක්ඛණං ජීවිතින්ද්‍රියං, තෙසං පවත්තනරසං, තෙසඤ්ඤෙව ඨපනපච්චුපට්ඨානං, යාපයිතබ්බභූතපදට්ඨානං. සන්තෙපි ච අනුපාලනලක්ඛණාදිම්හි විධානෙ අත්ථික්ඛණෙයෙව තං සහජරූපානි අනුපාලෙති උදකං විය උප්පලාදීනි. යථාසකං පච්චයුප්පන්නෙපි ච ධම්මෙ පාලෙති ධාති විය කුමාරං. සයං පවත්තිතධම්මසම්බන්ධෙනෙව ච පවත්තති නියාමකො විය. න භඞ්ගතො උද්ධං පවත්තති, අත්තනො ච පවත්තයිතබ්බානඤ්ච අභාවා. න භඞ්ගක්ඛණෙ ඨපෙති, සයං භිජ්ජමානත්තා. ඛීයමානො විය වට්ටිස්නෙහො දීපසිඛං. න ච අනුපාලනපවත්තනට්ඨපනානුභාවවිරහිතං, යථාවුත්තක්ඛණෙ තස්ස තස්ස සාධනතොති දට්ඨබ්බං.

440. මනොධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතූනං නිස්සයලක්ඛණං හදයවත්ථු, තාසඤ්ඤෙව ධාතූනං ආධාරණරසං, උබ්බහනපච්චුපට්ඨානං. හදයස්ස අන්තො කායගතාසතිකථායං වුත්තප්පකාරං ලොහිතං නිස්සාය සන්ධාරණාදිකිච්චෙහි භූතෙහි කතූපකාරං උතුචිත්තාහාරෙහි උපත්ථම්භියමානං ආයුනා අනුපාලියමානං මනොධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතූනඤ්චෙව තංසම්පයුත්තධම්මානඤ්ච වත්ථුභාවං සාධයමානං තිට්ඨති.

441. අභික්කමාදිපවත්තකචිත්තසමුට්ඨානවායොධාතුයා සහජරූපකායථම්භනසන්ධාරණචලනස්ස පච්චයො ආකාරවිකාරො කායවිඤ්ඤත්ති, අධිප්පායපකාසනරසා, කායවිප්ඵන්දනහෙතුභාවපච්චුපට්ඨානා, චිත්තසමුට්ඨානවායොධාතුපදට්ඨානා. සා පනෙසා කායවිප්ඵන්දනෙන අධිප්පායවිඤ්ඤාපනහෙතුත්තා, සයඤ්ච තෙන කායවිප්ඵන්දනසඞ්ඛාතෙන කායෙන විඤ්ඤෙය්‍යත්තා ‘‘කායවිඤ්ඤත්තී’’ති වුච්චති. තාය ච පන චලිතෙහි චිත්තජරූපෙහි අභිසම්බන්ධානං උතුජාදීනම්පි චලනතො අභික්කමාදයො පවත්තන්තීති වෙදිතබ්බා.

වචීභෙදපවත්තකචිත්තසමුට්ඨානපථවීධාතුයා උපාදිණ්ණඝට්ටනස්ස පච්චයො ආකාරවිකාරො වචීවිඤ්ඤත්ති, අධිප්පායප්පකාසනරසා, වචීඝොසහෙතුභාවපච්චුපට්ඨානා, චිත්තසමුට්ඨානපථවීධාතුපදට්ඨානා. සා පනෙසා වචීඝොසෙන අධිප්පායවිඤ්ඤාපනහෙතුත්තා, සයඤ්ච තාය වචීඝොසසඞ්ඛාතාය වාචාය විඤ්ඤෙය්‍යත්තා ‘‘වචීවිඤ්ඤත්තී’’ති වුච්චති. යථා හි අරඤ්ඤෙ උස්සාපෙත්වා බන්ධගොසීසාදිඋදකනිමිත්තං දිස්වා උදකමෙත්ථ අත්ථීති විඤ්ඤායති, එවං කායවිප්ඵන්දනඤ්චෙව වචීඝොසඤ්ච ගහෙත්වා කායවචීවිඤ්ඤත්තියොපි විඤ්ඤායන්ති.

442. රූපපරිච්ඡෙදලක්ඛණා ආකාසධාතු, රූපපරියන්තප්පකාසනරසා, රූපමරියාදාපච්චුපට්ඨානා, අසම්ඵුට්ඨභාවච්ඡිද්දවිවරභාවපච්චුපට්ඨානා වා, පරිච්ඡින්නරූපපදට්ඨානා. යාය පරිච්ඡින්නෙසු රූපෙසු ඉදමිතො උද්ධමධො තිරියන්ති ච හොති.

443. අදන්ධතාලක්ඛණා රූපස්ස ලහුතා, රූපානං ගරුභාවවිනොදනරසා, ලහුපරිවත්තිතාපච්චුපට්ඨානා, ලහුරූපපදට්ඨානා. අථද්ධතාලක්ඛණා රූපස්ස මුදුතා, රූපානං ථද්ධභාවවිනොදනරසා, සබ්බකිරියාසු අවිරොධිතාපච්චුපට්ඨානා, මුදුරූපපදට්ඨානා. සරීරකිරියානුකූලකම්මඤ්ඤභාවලක්ඛණා රූපස්ස කම්මඤ්ඤතා, අකම්මඤ්ඤතාවිනොදනරසා, අදුබ්බලභාවපච්චුපට්ඨානා, කම්මඤ්ඤරූපපදට්ඨානා.

එතා පන තිස්සො න අඤ්ඤමඤ්ඤං විජහන්ති, එවං සන්තෙපි යො අරොගිනො විය රූපානං ලහුභාවො අදන්ධතා ලහුපරිවත්තිප්පකාරො රූපදන්ධත්තකරධාතුක්ඛොභපටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානො, සො රූපවිකාරො රූපස්ස ලහුතා. යො පන සුපරිමද්දිතචම්මස්සෙව රූපානං මුදුභාවො සබ්බකිරියාවිසෙසෙසු වසවත්තනභාවමද්දවප්පකාරො රූපත්ථද්ධත්තකරධාතුක්ඛොභපටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානො, සො රූපවිකාරො රූපස්ස මුදුතා. යො පන සුදන්තසුවණ්ණස්සෙව රූපානං කම්මඤ්ඤභාවො සරීරකිරියානුකූලභාවප්පකාරො සරීරකිරියානං අනනුකූලකරධාතුක්ඛොභපටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානො, සො රූපවිකාරො රූපස්ස කම්මඤ්ඤතාති එවමෙතාසං විසෙසො වෙදිතබ්බො.

444. ආචයලක්ඛණො රූපස්ස උපචයො, පුබ්බන්තතො රූපානං උම්මුජ්ජාපනරසො, නිය්‍යාතනපච්චුපට්ඨානො, පරිපුණ්ණභාවපච්චුපට්ඨානො වා, උපචිතරූපපදට්ඨානො. පවත්තිලක්ඛණා රූපස්ස සන්තති, අනුප්පබන්ධනරසා, අනුපච්ඡෙදපච්චුපට්ඨානා, අනුප්පබන්ධකරූපපදට්ඨානා. උභයම්පෙතං ජාතිරූපස්සෙවාධිවචනං, ආකාරනානත්තතො පන වෙනෙය්‍යවසෙන ච ‘‘උපචයො සන්තතී’’ති උද්දෙසදෙසනා කතා. යස්මා පනෙත්ථ අත්ථතො නානත්තං නත්ථි, තස්මා ඉමෙසං පදානං නිද්දෙසෙ ‘‘යො ආයතනානං ආචයො, සො රූපස්ස උපචයො. යො රූපස්ස උපචයො, සා රූපස්ස සන්තතී’’ති (ධ. ස. 641-642) වුත්තං. අට්ඨකථායම්පි ‘‘ආචයො නාම නිබ්බත්ති, උපචයො නාම වඩ්ඪි, සන්තති නාම පවත්තී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 641) වත්වා ‘‘නදීතීරෙ ඛතකූපකම්හි උදකුග්ගමනකාලො විය ආචයො නිබ්බත්ති, පරිපුණ්ණකාලො විය උපචයො වඩ්ඪි, අජ්ඣොත්ථරිත්වා ගමනකාලො විය සන්තති පවත්තී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 641) උපමා කතා.

උපමාවසානෙ ච ‘‘එවං කිං කථිතං හොති? ආයතනෙන ආචයො කථිතො, ආචයෙන ආයතනං කථිත’’න්ති වුත්තං. තස්මා යා රූපානං පඨමාභිනිබ්බත්ති, සා ආචයො. යා තෙසං උපරි අඤ්ඤෙසම්පි නිබ්බත්තමානානං නිබ්බත්ති, සා වඩ්ඪිආකාරෙන උපට්ඨානතො උපචයො. යා තෙසම්පි උපරි පුනප්පුනං අඤ්ඤෙසං නිබ්බත්තමානානං නිබ්බත්ති, සා අනුපබන්ධාකාරෙන උපට්ඨානතො සන්තතීති ච පවුච්චතීති වෙදිතබ්බා.

රූපපරිපාකලක්ඛණා ජරතා, උපනයනරසා, සභාවානපගමෙපි නවභාවාපගමපච්චුපට්ඨානා වීහිපුරාණභාවො විය, පරිපච්චමානරූපපදට්ඨානා. ඛණ්ඩිච්චාදිභාවෙන දන්තාදීසු විකාරදස්සනතො ඉදං පාකටජරං සන්ධාය වුත්තං. අරූපධම්මානං පන පටිච්ඡන්නජරා නාම හොති, තස්සා එස විකාරො නත්ථි, යා ච පථවී උදකපබ්බතචන්දිමසූරියාදීසු අවීචිජරා නාම.

පරිභෙදලක්ඛණා රූපස්ස අනිච්චතා, සංසීදනරසා, ඛයවයපච්චුපට්ඨානා, පරිභිජ්ජමානරූපපදට්ඨානා.

445. ඔජාලක්ඛණො කබළීකාරො ආහාරො, රූපාහරණරසො, උපත්ථම්භනපච්චුපට්ඨානො, කබළං කත්වා ආහරිතබ්බවත්ථුපදට්ඨානො. යාය ඔජාය සත්තා යාපෙන්ති, තස්සා එතං අධිවචනං.

446. ඉමානි තාව පාළියං ආගතරූපානෙව. අට්ඨකථායං පන බලරූපං සම්භවරූපං ජාතිරූපං රොගරූපං එකච්චානං මතෙන මිද්ධරූපන්ති එවං අඤ්ඤානිපි රූපානි ආහරිත්වා ‘‘අද්ධා මුනීසි සම්බුද්ධො, නත්ථි නීවරණා තවා’’තිආදීනි (සු. නි. 546) වත්වා මිද්ධරූපං තාව නත්ථියෙවාති පටික්ඛිත්තං. ඉතරෙසු රොගරූපං ජරතාඅනිච්චතාග්ගහණෙන ගහිතමෙව, ජාතිරූපං උපචයසන්තතිග්ගහණෙන, සම්භවරූපං ආපොධාතුග්ගහණෙන, බලරූපං වායොධාතුග්ගහණෙන ගහිතමෙව. තස්මා තෙසු එකම්පි විසුං නත්ථීති සන්නිට්ඨානං කතං.

ඉති ඉදං චතුවීසතිවිධං උපාදාරූපං පුබ්බෙ වුත්තං චතුබ්බිධං භූතරූපඤ්චාති අට්ඨවීසතිවිධං රූපං හොති අනූනමනධිකං.

447. තං සබ්බම්පි න හෙතු අහෙතුකං හෙතුවිප්පයුත්තං සප්පච්චයං ලොකියං සාසවමෙවාතිආදිනා නයෙන එකවිධං.

අජ්ඣත්තිකං බාහිරං, ඔළාරිකං සුඛුමං, දූරෙ සන්තිකෙ, නිප්ඵන්නං අනිප්ඵන්නං, පසාදරූපං නපසාදරූපං, ඉන්ද්‍රියං අනින්ද්‍රියං, උපාදිණ්ණං අනුපාදිණ්ණන්තිආදිවසෙන දුවිධං.

තත්ථ චක්ඛාදිපඤ්චවිධං අත්තභාවං අධිකිච්ච පවත්තත්තා අජ්ඣත්තිකං, සෙසං තතො බාහිරත්තා බාහිරං. චක්ඛාදීනි නව ආපොධාතුවජ්ජිතා තිස්සො ධාතුයො චාති ද්වාදසවිධං ඝට්ටනවසෙන ගහෙතබ්බතො ඔළාරිකං, සෙසං තතො විපරීතත්තා සුඛුමං. යං සුඛුමං තදෙව දුප්පටිවිජ්ඣසභාවත්තා දූරෙ, ඉතරං සුප්පටිවිජ්ඣසභාවත්තා සන්තිකෙ. චතස්සො ධාතුයො, චක්ඛාදීනි තෙරස, කබළීකාරාහාරො චාති අට්ඨාරසවිධං රූපං පරිච්ඡෙදවිකාරලක්ඛණභාවං අතික්කමිත්වා සභාවෙනෙව පරිග්ගහෙතබ්බතො නිප්ඵන්නං, සෙසං තබ්බිපරීතතාය අනිප්ඵන්නං. චක්ඛාදිපඤ්චවිධං රූපාදීනං ගහණපච්චයභාවෙන ආදාසතලං විය විප්පසන්නත්තා පසාදරූපං, ඉතරං තතො විපරීතත්තා නපසාදරූපං. පසාදරූපමෙව ඉත්ථින්ද්‍රියාදිත්තයෙන සද්ධිං අධිපතියට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියං, සෙසං තතො විපරීතත්තා අනින්ද්‍රියං. යං කම්මජන්ති පරතො වක්ඛාම, තං කම්මෙන උපාදිණ්ණත්තා උපාදිණ්ණං, සෙසං තතො විපරීතත්තා අනුපාදිණ්ණං.

448. පුන සබ්බමෙව රූපං සනිදස්සනකම්මජාදීනං තිකානං වසෙන තිවිධං හොති. තත්ථ ඔළාරිකෙ රූපං සනිදස්සනසප්පටිඝං, සෙසං අනිදස්සනසප්පටිඝං. සබ්බම්පි සුඛුමං අනිදස්සනඅප්පටිඝං. එවං තාව සනිදස්සනත්තිකවසෙන තිවිධං. කම්මජාදිත්තිකවසෙන පන කම්මතො ජාතං කම්මජං, තදඤ්ඤපච්චයජාතං අකම්මජං, නකුතොචිජාතං නෙව කම්මජං නාකම්මජං. චිත්තතො ජාතං චිත්තජං, තදඤ්ඤපච්චයජාතං අචිත්තජං, නකුතොචිජාතං නෙව චිත්තජං නාචිත්තජං, ආහාරතො ජාතං ආහාරජං, තදඤ්ඤපච්චයජාතං අනාහාරජං, නකුතොචිජාතං නෙව ආහාරජං නඅනාහාරජං. උතුතො ජාතං උතුජං, තදඤ්ඤපච්චයජාතං අනුතුජං, නකුතොචිජාතං නෙව උතුජං නඅනුතුජන්ති එවං කම්මජාදිත්තිකවසෙන තිවිධං.

449. පුන දිට්ඨාදිරූපරූපාදිවත්ථාදිචතුක්කවසෙන චතුබ්බිධං. තත්ථ රූපායතනං දිට්ඨං නාම දස්සනවිසයත්තා, සද්දායතනං සුතං නාම සවනවිසයත්තා, ගන්ධරසඵොට්ඨබ්බත්තයං මුතං නාම සම්පත්තගාහකඉන්ද්‍රියවිසයත්තා, සෙසං විඤ්ඤාතං නාම විඤ්ඤාණස්සෙව විසයත්තාති එවං තාව දිට්ඨාදිචතුක්කවසෙන චතුබ්බිධං.

නිප්ඵන්නරූපං පනෙත්ථ රූපරූපං නාම, ආකාසධාතු පරිච්ඡෙදරූපං නාම, කායවිඤ්ඤත්තිආදි කම්මඤ්ඤතාපරියන්තං විකාරරූපං නාම, ජාතිජරාභඞ්ගං ලක්ඛණරූපං නාමාති එවං රූපරූපාදිචතුක්කවසෙන චතුබ්බිධං.

යං පනෙත්ථ හදයරූපං නාම, තං වත්ථු න ද්වාරං. විඤ්ඤත්තිද්වයං ද්වාරං න වත්ථු. පසාදරූපං වත්ථු චෙව ද්වාරඤ්ච. සෙසං නෙව වත්ථු න ද්වාරන්ති එවං වත්ථාදිචතුක්කවසෙන චතුබ්බිධං.

450. පුන එකජං, ද්විජං, තිජං, චතුජං, නකුතොචිජාතන්ති ඉමෙසං වසෙන පඤ්චවිධං. තත්ථ කම්මජමෙව චිත්තජමෙව ච එකජං නාම. තෙසු සද්ධිං හදයවත්ථුනා ඉන්ද්‍රියරූපං කම්මජමෙව. විඤ්ඤත්තිද්වයං චිත්තජමෙව. යං පන චිත්තතො ච උතුතො ච ජාතං, තං ද්විජං නාම, තං සද්දායතනමෙව. යං උතුචිත්තාහාරෙහි ජාතං, තං තිජං නාම, තං පන ලහුතාදිත්තයමෙව. යං චතූහිපි කම්මාදීහි ජාතං, තං චතුජං නාම, තං ලක්ඛණරූපවජ්ජං අවසෙසං හොති. ලක්ඛණරූපං පන නකුතොචිජාතං. කස්මා? න හි උප්පාදස්ස උප්පාදො අත්ථි, උප්පන්නස්ස ච පරිපාකභෙදමත්තං ඉතරද්වයං. යම්පි ‘‘රූපායතනං සද්දායතනං ගන්ධායතනං රසායතනං ඵොට්ඨබ්බායතනං ආකාසධාතු ආපොධාතු රූපස්ස ලහුතා, රූපස්ස මුදුතා, රූපස්ස කම්මඤ්ඤතා, රූපස්ස උපචයො, රූපස්ස සන්තති, කබළීකාරො ආහාරො, ඉමෙ ධම්මා චිත්තසමුට්ඨානා’’තිආදීසු (ධ. ස. 1201) ජාතියා කුතොචිජාතත්තං අනුඤ්ඤාතං, තං පන රූපජනකපච්චයානං කිච්චානුභාවක්ඛණෙ දිට්ඨත්තාති වෙදිතබ්බං.

ඉදං තාව රූපක්ඛන්ධෙ විත්ථාරකථාමුඛං.