4. අත්ථාලඞ්කාරාවබොධ-චතුත්ථපරිච්ඡෙද

164. අත්ථාලඞ්කාරසහිතා, සගුණා බන්ධපද්ධති;

අච්චන්තකන්තා කන්තා [යතො අච්චන්තකන්තා (ක.)] ව වුච්චන්තෙ තෙ තතො’ධුනා.

165. සභාව, වඞ්කවුත්තීනං, භෙදා ද්විධා අලංක්‍රියා;

පඨමා තත්ථ වත්ථූනං, නානාවත්ථා’විභාවිනී.

යථා

166. ලීලා විකන්ති සුභගො, දිසා ථිර විලොකනො;

බොධිසත්තඞ්කුරො භාසං, විරොචි වාච මාසභිං.

167. වුත්ති වත්ථුසභාවස්ස, යා’ඤ්ඤථා සා’පරා භවෙ;

තස්සා’නන්තවිකප්පත්තා, හොති බීජො’පදස්සනං.

වඞ්කවුත්ති අත්ථාලඞ්කාර

උද්දෙස

168. තත්ථා’තිසය, උපමා, රූපකා, වුත්ති, දීපකං,;

අක්ඛෙපො, ත්ථන්තරන්‍යාසො, බ්‍යතිරෙකො, විභාවනා.

169. හෙතු, ක්කමො, පියතරං, සමාස, පරිකප්පනා;

සමාහිතං, පරියාය, වුත්ති, බ්‍යාජොපවණ්ණනං.

170. විසෙස, රුළ්හාහඞ්කාරා, සිලෙසො, තුල්‍යයොගිතා;

නිදස්සනං, මහන්තත්තං, වඤ්චනා, ප්පකතත්ථුති,.

171. එකාවලි, අඤ්ඤමඤ්ඤං, සහවුත්ති, විරොධිතා;

පරිවුත්ති, බ්භමො, භාවො, මිස්ස, මාසී, රසී, ඉති.

172. එතෙ භෙදා සමුද්දිට්ඨා, භාවො ජීවිත මුච්චතෙ;

වඞ්කවුත්තීසු පොසෙසි, සිලෙසො තු සිරිං පරං.

නිද්දෙස

173. පකාසකා විසෙසස්ස, සියා’තිසයවුත්ති යා;

ලොකා’තික්කන්තවිසයා, ලොකියා,ති ච සා ද්විධා.

174. ලොකියාතිසයස්සෙ’තෙ,

භෙදා යෙ ජාතිආදයො;

පටිපාදීයතෙ ත්ව’ජ්ජ, ලොකාතික්කන්තගොචරා.

175. පිවන්ති දෙහකන්තී යෙ, නෙත්තඤ්ජලිපුටෙන තෙ;

නා’ලං හන්තුං ජිනෙ’සං ත්වං, තණ්හං තණ්හාහරොපි කිං?

176. උපමානො’පමෙය්‍යානං, සධම්මත්තං සියො’පමා;

සද්ද, ත්ථගම්මා, වාක්‍යත්ථ, විසයා,ති ච සා භිධා.

177. සමාස, පච්චයෙ, වා’දී, සද්දා තෙසං වසා තිධා;

සද්දගම්මා සමාසෙන, මුනින්දො චන්දිමා’නනො.

178. ආයාදී පච්චයා තෙහි, වදනං පඞ්කජායතෙ;

මුනින්දනයන ද්වන්දං, නීලුප්පලදලීයති.

179. ඉවාදී ඉව, වා, තුල්‍ය, සමාන, නිභ, සන්නිභා;

යථා, සඞ්කාස, තුලිත, ප්පකාස, පතිරූපකා.

180. සරී, සරික්ඛ, සංවාදී, විරොධි, සදිසා, විය;

පටිපක්ඛ, පච්චනීකා, සපක්ඛො, පමිතො, පමා.

181. පටිබිම්බ, පටිච්ඡන්න, සරූප, සම, සමිතා;

සවණ්ණා, භා, පටිනිධි, සධම්මා, දි සලක්ඛණා.

182. ජයත්‍ය, ක්කොසති, හසති, පතිගජ්ජති, දූභති;

උසූයත්‍ය, වජානාති, නින්දති, ස්සති, රුන්ධති.

183. තස්ස චොරෙති සොභග්ගං, තස්ස කන්තිං විලුම්පති;

තෙන සද්ධිං විවදති, තුල්‍යං තෙනා’ධිරොහති.

184. කච්ඡං විගාහතෙ, තස්ස, ත මන්වෙත්‍ය, නුබන්ධති;

තංසීලං, තංනිසෙධෙති, තස්ස චා’නුකරොති, මෙ.

185. උපමානො’පමෙය්‍යානං, සධම්මත්තං විභාවිභි;

ඉමෙහි උපමාභෙදා, කෙචි නිය්‍යන්ති සම්පති.

186. විකාසිපදුමං’වා’ති, සුන්දරං සුගතා’නනං;

ඉති ධම්මොපමා නාම, තුල්‍යධම්මනිදස්සනා.

187. ධම්මහීනා ‘‘මුඛ’ම්භොජ, සදිසං මුනිනො’’ඉති;

විපරීතො’පමා ‘‘තුල්‍ය, මානනෙන’ම්බුජං තව’’.

188. තවා’නන’මිව’ම්භොජං, අම්භොජ’මිව තෙ මුඛං;

අඤ්ඤමඤ්ඤොපමා සා’යං, අඤ්ඤමඤ්ඤොපමානතො.

189. ‘‘යදි කිඤ්චි භවෙ’ම්භොජං, ලොචන’බ්භමුවිබ්භමං;

ධාරෙතුං මුඛසොභං තං, තවෙ’’ති අබ්භුතොපමා.

190. ‘‘සුගන්ධි සොභා සම්බන්ධී, සිසිරං’සු විරොධි ච;

මුඛං තව’ම්බුජංවෙ’ති’’, සා සිලෙසොපමා මතා.

191. සරූපසද්දවාච්චත්තා, සා සන්තානොපමා යථා;

බාලා’වු’ය්‍යානමාලා’යං, සා’ලකා’නනසොභිනී.

192. ඛයී චන්දො, බහුරජං, පදුමං, තෙහි තෙ මුඛං;

සමානම්පි සමුක්කංසි, ත්‍ය’යං නින්දොපමා මතා.

193. අසමත්ථො මුඛෙනි’න්දු, ජින! තෙ පටිගජ්ජිතුං;

ජළො කලඞ්කී’ති අයං, පටිසෙධොපමා සියා.

194. ‘‘කච්ඡං චන්දාරවින්දානං, අතික්කම්ම මුඛං තව;

අත්තනා’ව සමං ජාත’’, මිත්‍ය’සාධාරණොපමා.

195. ‘‘සබ්බ’ම්භොජ’ප්පභාසාරො, රාසිභූතො’ව කත්ථචි;

තවා’නනං විභාතී’’ති, හොතා’භූතොපමා අයං.

196. පතීයතෙ’ත්ථගම්මා තු, සද්දසාමත්ථියා ක්වචි;

සමාස, ප්පච්චයෙ, වාදි, සද්දයොගං විනා අපි.

197. භිඞ්ගානෙ’මානි චක්ඛූනි, නා’ම්බුජං මුඛ’මෙවි’දං;

සුබ්‍යත්තසදිසත්තෙන, සා සරූපොපමා මතා.

198. ‘‘මයෙ’ව මුඛසොභා’ස්සෙ, ත්‍යල’මින්දු! විකත්ථනා;

යතො’ම්බුජෙපි සා’ත්ථීති’’, පරිකප්පොපමා අයං.

199. ‘‘කිං වා’ම්බුජ’න්තොභන්තාලි, කිං ලොලනයනං මුඛං;

මම දොලායතෙ චිත්ත’’, මිච්ච’යං සංසයොපමා.

200. කිඤ්චි වත්ථුං පදස්සෙත්වා, සධම්මස්සා’භිධානතො;

සාම්‍යප්පතීතිසබ්භාවා, පතිවත්ථුපමා යථා.

201. ජනෙසු ජායමානෙසු, නෙ’කොපි ජිනසාදිසො;

දුතියො නනු නත්ථෙ’ව, පාරිජාතස්ස පාදපො.

202. වාක්‍යත්ථෙනෙ’ව වාක්‍යත්ථො, යදි කොචූ’පමීයතෙ;

ඉවයුත්තා, වියුත්තත්තා, සා වාක්‍යත්ථොපමා ද්විධා.

ඉවයුත්තා

203. ජිනො සංක්ලෙසතත්තානං, ආවිභූතො ජනාන’යං;

ඝම්මසන්තාපතත්තානං, ඝම්මකාලෙ’ම්බුදො විය.

ඉවවියුත්තා

204. මුනින්දානන මාභාති, විලාසෙකමනොහරං;

උද්ධං සමුග්ගතස්සා’පි, කිං තෙ චන්ද විජම්භනා.

205. සමුබ්බෙජෙති ධීමන්තං, භින්නලිඞ්ගාදිකං තු යං;

උපමාදූසනායා’ල, මෙතං කත්ථචි තං යථා.

206. හංසී’වා’යං සසී භින්න, ලිඞ්ගා, කාසං සරානි’ව;

විජාති වචනා, හීනා, සා’ව භත්තො භටො’ධිපෙ.

207. ‘‘ඛජ්ජොතො භාණුමාලී’ව, විභාති’’ත්‍යධිකොපමා;

අඵුට්ඨත්ථා ‘‘බලම්බොධි, සාගරො විය සංඛුභි.’’

208. ‘‘චන්දෙ කලඞ්කො භිඞ්ගො’වෙ’, ත්‍යු’පමාපෙක්ඛිනී අයං;

ඛණ්ඩිතා කෙරවා’කාරො, සකලඞ්කො නිසාකරො.

209. ඉච්චෙවමාදිරූපෙසු, භවන්ති විගතා’දරා;

කරොන්ති චා’දරං ධීරා, පයොගෙ ක්වචි දෙ’ව තු.

210. ඉත්ථීයං’වා’ජනො යාති, වදත්‍යෙ’සා පුමා විය;

පියො පාණා ඉවා’යං මෙ, විජ්ජා ධන’මිව’ච්චිතා.

211. භවං විය මහීපාල, දෙවරාජා විරොචතෙ;

අල’මංසුමතො කච්ඡං, තෙජසා රොහිතුං අයං.

212. උපමානො’පමෙය්‍යානං, අභෙදස්ස නිරූපනා;

උපමා’ව තිරොභූත, භෙදා රූපක මුච්චතෙ.

213. අසෙස වත්ථු විසයං, එකදෙස විවුත්ති [විවත්ති (ටීකා)], ච;

තං ද්විධා පුන පච්චෙකං, සමාසාදිවසා තිධා.

අසෙසවත්ථුවිසයසමාස

214. අඞ්ගුලිදල සංසොභිං, නඛදීධිති කෙසරං;

සිරසා න පිලන්ධන්ති, කෙ මුනින්ද පද’ම්බුජං.

අසෙසවත්ථුවිසයඅසමාස

215. රතනානි ගුණා භූරී, කරුණා සීතලං ජලං;

ගම්භීරත්ත මගාධත්තං, පච්චක්ඛො’යං ජිනො’ම්බුධි.

අසෙසවත්ථුවිසයමිස්සක

216. චන්දිකා මන්දහාසා තෙ, මුනින්ද! වදනි’න්දුනො;

පබොධයත්‍ය’යං සාධු, මනො කුමුද කානනං.

217. අසෙසවත්ථුවිසයෙ, පභෙදො රූපකෙ අයං;

එකදෙසවිවුත්තිම්හි, භෙදො දානි පවුච්චති.

එකදෙසවිවුත්තිසමාස

218. විලාස හාස කුසුමං, රුචිරා’ධර පල්ලවං;

සුඛං කෙ වා න වින්දන්ති, පස්සන්තා මුනිනො මුඛං.

එකදෙසවිවුත්තිඅසමාස

219. පාදද්වන්දං මුනින්දස්ස, දදාතු විජයං තව;

නඛරංසී පරං කන්තා, යස්ස පාපජයද්ධජා.

එකදෙසවිවුත්තිමිස්සක

220. සුනිම්මලකපොලස්ස, මුනින්ද වදනි’න්දුනො;

සාධු’ප්පබුද්ධ හදයං, ජාතං කෙරව කානනං.

221. රූපකානි බහූන්‍යෙ’ව [ටීකායං උද්ධටං යුත්තරූපකං සිතපුප්ඵුජලං ලොල, නෙත්තභිඞ්ග තවා’නනං; කස්ස නාම මනො ධීර, නාකඩ්ඪති මනොහරං;], යුත්තා, යුත්තාදිභෙදතො;

විසුං න තානි වුත්තානි, එත්ථෙ’ව’න්තොගධානි’ති.

222. ‘‘චන්දිමා’කාසපදුම’’, මිච්චෙතං ඛණ්ඩරූපකං;

දුට්ඨ, ‘‘මම්බොරුහවනං, නෙත්තානි’ච්චා’’දි සුන්දරං.

223. පරියන්තො විකප්පානං, රූපකස්සො’පමාය ච;

නත්ථි යං තෙන විඤ්ඤෙය්‍යං, අවුත්ත මනුමානතො.

224. පුනප්පුන මුච්චාරණං [පුනප්පුනුච්චාරණං යං (සී. ක.)], යමත්ථස්ස, පදස්ස ච;

උභයෙසඤ්ච විඤ්ඤෙය්‍යා, සා’ය’මාවුත්ති නාමතො.

අත්ථාවුත්ති

225. මනො හරති සබ්බෙසං, ආදදාති දිසා දස;

ගණ්හාති නිම්මලත්තඤ්ච, යසොරාසි ජිනස්ස’යං.

පදාවුත්ති

226. විභාසෙන්ති දිසා සබ්බා, මුනිනො දෙහකන්තියො;

විභා සෙන්ති ච සබ්බාපි, චන්දාදීනං හතා විය.

උභයාවුත්ති

227. ජිත්වා විහරති ක්ලෙස, රිපුං ලොකෙ ජිනො අයං;

විහරත්‍ය’රිවග්ගො’යං, රාසිභූතො’ව දුජ්ජනෙ.

228. එකත්ථ වත්තමානම්පි, සබ්බවාක්‍යො’පකාරකං;

දීපකං නාම තං චාදි, මජ්ඣ, න්තවිසයං තිධා.

ආදි දීපක

229. අකාසි බුද්ධො වෙනෙය්‍ය, බන්ධූන මමිතො’දයං;

සබ්බපාපෙහි ච සමං, නෙකතිත්ථියමද්දනං.