නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.
සීමවිසොධනී
වරදං වරදං අග්ගං, දිච්චං දිච්චංව වනජං;
බොධකං බොධකං පාණං, දෙව’දෙවං නමාම’හං.
සන්තං සන්තං සදා වට්ටං, පජං’භවෙ සුතං;
නිබ්බුදං නිබ්බුදං තාරං, ධම්මවරං නමාම’හං.
සුතං සුතං භවනෙ යං, නතනං නතනා’රහං;
නරා’නරා සදා’කංසු, සඞ්ඝවරං නමාම’හං.
ඉච්චෙව’මච්චන්තනතස්සනෙය්‍යං, නතය්‍යමානො රතනත්තයං යං;
පුඤ්ඤාභිවඩ්ඪිං මහග්ඝං අලත්ථං, තස්සානුභාවෙන හතන්තරායො.
විනයෙ සති ඨිතෙ යං, සාසනං සණ්ඨිතං භවෙ;
විනයෙ සති නට්ඨෙ යං, විනට්ඨං සාසනං භවෙ.
තස්මා දිත්තං මමෙ’දානි, ජොතයිත්වාන සාසනෙ;
භින්දිත්වා ද්වෙළ්හකං වාදං, එකීභාවං කරොම’හං.
අත්තුක්කංසන-භාවඤ්ච, පරවම්භනකම්පිච;
තෙසු චිත්තං අපෙසෙත්වා, සාසනස්ස සුවුඩ්ඪියා.
යදි මෙ ඊදිසං චිත්තං, භවෙය්‍යුං පාපසඞ්කප්පා;
පච්චිස්සං නිරයෙ භයං, හීන’ජ්ඣාසයකාරණා.
සාසනස්ස සුලභං’ව පත්ථයන්තො සතා’චාරො;
සංසන්දිස්සමහං දානි, චිරං සද්ධම්ම’සුද්ධියා.
සුදුල්ලභං ලභිත්වාන, පබ්බජ්ජං ජිනසාසනෙ;
සම්බුද්ධස්ස වරං වාදං, කත්වා ද්වෙළ්හක’මෙකිකං.
සීමවිසොධනිං නාම, නානාගන්ථසමාහටං;
කරිස්සං මෙ නිසාමෙන්තු, සාධවො කවිපුඞ්ගවා.
පාළිං අට්ඨකථඤ්චෙව, මාතිකං පදභාජනිං;
ඔගාහෙත්වාන තං සබ්බං, පුනප්පුනං අසෙසතො.
අත්තනොමතිගන්ථෙසු, ටීකාගණ්ඨිපදෙසුච;
විනිච්ඡයවිමතීසු, මාතිකා’ට්ඨකථාසුපි.
සබ්බං අසෙසකං කත්වා, සංසන්දිත්වාන එකතො;
පවත්තා වණ්ණනා එසා, තොසයන්තී විචක්ඛණෙති.
බුද්ධුප්පාදො හි දුල්ලභො, තතො පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච, වුත්තඤ්හෙතං
බුද්ධො ච දුල්ලභො ලොකෙ, සද්ධම්මසවනම්පි ච;
සඞ්ඝො ච දුල්ලභො ලොකෙ, සප්පූරිසා’තිදුල්ලභා.
දුල්ලභඤ්ච මනුස්සත්තං, බුද්ධුප්පාදො ච දුල්ලභො;
දුල්ලභා ඛණසම්පත්ති, සද්ධම්මො පරමදුල්ලභො’ති.
1. උපසම්පදාකණ්ඩො
ඉමස්මිඤ්හි ඨානෙ ඨත්වා බුද්ධගුණපටිසංයුත්තාය කථාය වුච්චමානාය සාධූනං චිත්තසම්පහංසනඤ්චෙව, ඉමස්සෙව පකරණස්ස අනුම්මත්තවචනභාවො ච භවෙය්‍ය, අනුම්මත්තවචනත්තෙ ච සිද්ධෙ සොතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්ති, තස්මා බුද්ධගුණං වණ්ණයිස්සාම. අම්හාකං කිර භගවා බ්‍රහ්මදෙවබුද්ධමාදිං කත්වා යාව පොරාණසක්‍යගොතමා මනොපණිධිවසෙන, කට්ඨවාහනජාතකංආදිංකත්වා යාව මජ්ඣිමදීපඞ්කරා වාචඞ්ගවසෙන මජ්ඣිමදීපඞ්කරපාදමූලතො පට්ඨාය කායවාචඞ්ගවසෙන සබ්බං සම්පිණ්ඩෙත්වා යාව වෙස්සන්තරත්තභාවා වීසති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පාරමියො පූරෙන්තස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණත්ථාය යෙව අලඞ්කතං සීසං ඡින්දිත්වා දෙන්තස්ස සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තස්ස සීසං ජම්බුදීපවාසීනං උද්ධනතොපි බහුතරං, අඤ්ජිතනයනං උප්පාටෙත්වා දෙන්තස්ස නයනං අජටාකාසෙ ගගනතලෙ තාරාගණතොපි බහුතරං, හදයමංසං වා දක්ඛිණබාහුං වා ඡින්දිත්වා දෙන්තස්ස මංසං ඡනහුත අට්ඨස හස්සාධිකසතසහස්සපමාණසිනෙරුරාජතොපි බහුතරං, ලොහිතං උප්පාටෙත්වා දෙන්තස්ස රුහිරං චතූසු මහාසමුද්දෙසු උදකතොපි බහුතරං, මද්දීසදිසෙ ච භරියෙ ජාලීකණ්හාජිනසදිසෙ ච පුත්තෙ පරෙසං දාසත්ථාය දෙන්තස්ස ගණනපථං වීතිවත්තා. එවං පාරමියො පූරෙන්තස්සෙව.
චින්තිතං සත්තසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං, නවසඞ්ඛ්‍යෙය්‍ය’වාචකං;
කායවාචා චතුඛ්‍යාතං, බුද්ධත්තං සමුපාගමීති.
ජාතත්තකීසොතත්තකියා වුත්තනයෙන අසූරො හුත්වා බුද්ධත්තං චින්තෙන්තස්සෙව සත්තඅසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි වීතිවත්තානි. අතිසූරො අහුත්වා වාචාමත්තමෙව නව අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි වීතිවත්තානි. අතිසූරො හුත්වා කායඞ්ගවාචඞ්ගවසෙන පූරෙන්තස්ස චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි වීතිවත්තානි. ඉමානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි දීපඞ්කරපාදමූලතො පට්ඨාය වෙදිතබ්බානි. සතසහස්සකප්පමත්ථකෙ පන අජ්ඣත්තපාරමී පූරිතාති වෙදිතබ්බා. වෙස්සන්තරත්තභාවෙන ච සත්තකමහාදානං දත්වා සත්තක්ඛත්තුං පථවිං කම්පෙත්වා වඞ්කපබ්බතං ගන්ත්වා නයනසදිසෙ ද්වෙ පුත්තෙ බ්‍රාහ්මණස්ස දාසත්ථාය දත්වා දුතියදිවසෙ බ්‍රාහ්මණවණ්ණෙන ආගතස්ස සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො අත්තසමං මද්දිං නාම භරියං දත්වා තස්මිං භවෙ අපරිමෙය්‍යානි පුඤ්ඤානි කත්වා තතො තුසිතපුරං ගන්ත්වා තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා දසහි චක්කවාළසහස්සෙහි ආගන්ත්වා දෙවතාවිසෙසෙහි.
කාලො දෙව මහාවීර, උප්පජ්ජ මාතුකුච්ඡියං;
සදෙවකං තාරයන්තො, බුජ්ඣස්සු අමතං පදන්ති.
යාචියමානො කාලං දීපඤ්ච දෙසඤ්ච කුලං මාතරමෙවචාති ඉමානි පඤ්ච මහාවිලොකනානි විලොකෙත්වා තුසිතපුරතො චවිත්වා මහාසම්මතවංසජස්ස ඔක්කාකරඤ්ඤො පුත්තානං කුසලම්භෙදභයෙන භගිනීහියෙව සද්ධිං ආවාහකරණං සුත්වා සක්‍යා වත භො රාජකුමාරාති ඔක්කාකමහාරාජෙන වුත්තවචනං පවත්තනිමිත්තං කත්වා සක්‍යාති ලද්ධනාමානං රාජූනමබ්භන්තරෙ පවත්තස්ස සුද්ධොදනමහාරාජස්ස ජෙට්ඨමහෙසියා සිරිමහාමායාය කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තිත්වා දසමාසච්චයෙන දෙවදහනගරස්ස කපිලවත්ථුස්ස ච මජ්ඣෙ ලුම්බිනීවනෙ මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමිත්වා ජාතක්ඛණෙයෙව උත්තරාභිමුඛං සත්තපදවීතිහාරෙන ගන්ත්වා අඡම්භිවාචං නිච්ඡාරෙත්වා පිතරං වන්දාපෙත්වා අනුක්කමෙන සොළසවස්සුද්දෙසිකකාලෙ රජ්ජසිරිං අනුභවිත්වා රාහුලභද්දස්ස ජාතදිවසෙ නික්ඛමිත්වා ඡබ්බස්සානි දුක්කරචරියං චරිත්වා වෙසාඛපුණ්ණමදිවසෙ අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣිත්වා පඤ්චචත්තාලීස වස්සානි දෙවමනුස්සානං රතනදාමං ගන්ථෙන්තො විය ධම්මරතනවස්සං වස්සාපෙත්වා යාව සුභද්දපරිබ්බාජකවිනයනා කතබුද්ධකිච්චෙ කුසිනාරායඋපවට්ටනෙ මල්ලානං සාලවනෙ වෙසාඛපුණ්ණමදිවසෙ පච්චූසසමයෙ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතෙ භගවතිලොකනාථෙ සුභද්දෙන වුඩ්ඪපබ්බජිතෙන ‘‘අලං ආවුසො මා සොචිත්ථ මා පරිදෙවිත්ථ, සුමුත්තා මයං තෙන මහාසමණෙන, උපද්දුතා ච හොම’ඉදං වො කප්පති ඉදං වො න කප්පතී’ති. ඉදානි පන මයං යං ඉච්ඡිස්සාම තං කරිස්සාම, යං න ඉච්ඡිස්සාම න තං කරිස්සාමා’’ති වුත්තවචනං සල්ලක්ඛෙත්වා ගණපාමොක්ඛානං සත්තන්නං භික්ඛුසතසහස්සානං සඞ්ඝත්ථෙරො ආයස්මා මහාකස්සපො ධම්මසඞ්ගීතිං කත්වා පරිසුද්ධෙ ධම්මවිනයෙ තතො අපරභාගෙ වස්සසතස්ස අච්චයෙන වෙසාලියා වජ්ජිපුත්තකා දසවත්ථූනි දස්සෙත්වා සාසනවිපත්තිං කරොන්තෙ දිස්වා ආයස්මතා යසත්ථෙරෙන කාකණ්ඩකපුත්තෙන සමුස්සාහියමානො දුතියසඞ්ගීතිං කත්වා තතො අපරභාගෙ තථාගතස්ස පරිනිබ්බානතො ද්වින්නං වස්සසතානං උපරි අට්ඨාරසමෙ වස්සෙ ධම්මාසොකොනාම රාජා සකලජම්බුදීපතලෙ එකරජ්ජාභිසෙකං පාපුණිත්වා බුද්ධසාසනෙ මහන්තං ලාභසක්කාරං පවත්තෙත්වා පරිහීනලාභසක්කාරා තිත්ථියා අන්තමසො ඝාසච්ඡාදනමත්තම්පි අලභන්තා ලාභසක්කාරං පත්ථයමානා සාසනෙ පබ්බජිත්වා සකානි සකානි දිට්ඨිගතානි දීපෙත්වා සාසනෙ මහන්තං අබ්බුදඤ්ච මලඤ්ච පවත්තෙසුං. තදා ධම්මාසොකරඤ්ඤො පත්තාභිසෙකතො සත්තරසමෙ වස්සෙ සට්ඨිසතසහස්ස භික්ඛූසු සහස්සභික්ඛුං ගහෙත්වා මොග්ගලිපුත්තතිස්සො නාම සඞ්ඝත්ථෙරො මහාපවාරණාය පරප්පවාදං භින්දිත්වා කථාවත්ථුප්පකරණං දෙසෙත්වා තතියධම්මසඞ්ගීතිං කත්වා පරිසුද්ධෙ ධම්මවිනයෙ සාට්ඨකථෙබුද්ධවචනෙ ධරන්තෙව පාළියට්ඨකථාසු අත්ථච්ඡායං ගහෙත්වා අත්තනො මතිවසෙන නානාගන්ථවිසෙසානි කරොන්ති, තෙසු අත්තනොමතිවසෙන අත්ථච්ඡායං ගහෙත්වා කාරණපතිරූපකං කත්වා වුත්තවචනං සාරතො සල්ලක්ඛෙත්වා සුත්ත-සුත්තානුලොමආචරියවාදෙ මුඤ්චිත්වා පාළියා අට්ඨකථං, අට්ඨකථාය ච පාළිං තබ්බිවරණභූතං සාරත්ථදීපනිඤ්ච අඤ්ඤානි ච ගන්ථවිසෙසානි අසංසන්දිත්වා අත්තනොමතියාපි පුබ්බාපරං අසමානෙත්වා වාදප්පකාසනමත්තමෙව ඨපෙත්වා ගරුකලහුකෙසු ගරුකෙයෙව ඨාතබ්බෙපි ගරුකෙ අට්ඨත්වා කෙචි භික්ඛූ නදියා උදකුක්ඛෙපං අකත්වා කරොන්ති. එවං සාසනෙ ද්විධා භින්නා හොන්ති. ඉදඤ්ච භින්දනං කොසම්බකක්ඛන්ධකෙ භින්නතොපි සතගුණෙන සහස්සගුණෙන බලවතරමෙව සාසනස්ස විපත්තිකාරණත්තා, තථා හි න ඉදං මනුස්සලොකෙ භික්ඛූනංයෙව හොති, භික්ඛූනං, උපාසකමනුස්සානං, ආරක්ඛකදෙවතානම්පි, තාසං සහායකානං භුම්මනිස්සිතදෙවතානම්පි තාසං සහායකානං රුක්ඛනිස්සිතදෙවතානම්පි තාසංසහායකානං ආකාසට්ඨකදෙවතානම්පි, තාසං සහායකානං චාතුමහාරාජිකදෙවතානම්පි, තාසං සහායකානං තාවතිංසදෙවතානම්පි, එවං මිත්තපරම්පරවසෙන ඡකාමාවචරදෙවතානම්පි තාසං මිත්තානං බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානම්පීති එවං යාවඅකනිට්ඨබ්‍රහ්මලොකා අරියපුග්ගලෙ ඨපෙත්වා සබ්බෙ පුථුජ්ජනා දෙවමනුස්සා භින්නා හොන්ති, තෙසං භින්නත්තා බහු ච පාපං පසවති, තස්මා පාළියා අට්ඨකථං, අට්ඨකථාය ච පාළිං සංසන්දිත්වා තානි තානි ගන්ථවිසෙසානි ච එකතො කත්වා ගඞ්ගොදකෙ න යමුනොදකං විය මිස්සිත්වා එකීභාවං කත්වා සීමවිසොධනිං නාම කරිස්සාමි, තං සුණාථ සාධුකං මනසිකරොථ ධම්මරාජස්ස සාවකාති.
තත්ථ බුද්ධුප්පාදො දුල්ලභො ති බුද්ධස්ස උප්පාදකාලො දුල්ලභො තථා හි අනුප්පන්නකාලෙ බුද්ධෙ බුද්ධොති සද්දම්පි අසුත්වා වීතිවත්තානං කප්පානං ගණනපථං වීතිවත්තා. බුද්ධකාරණස්ස දුක්කරත්තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව.
තතො පබ්බජා ච උපසම්පදාචා තිඑත්ථ තොපච්චයො ලාමකත්ථෙ, පඤ්චම්‍යත්ථෙ වා. බුද්ධුප්පාදො දුල්ලභො, තමනුපබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච දුල්ලභායෙවාති අධිප්පායො. යථා ච ලොකෙ කිඤ්චිදෙව මහග්ඝං අලභිතබ්බං ලභිත්වා වා තෙන සහකාරීකාරණභූතං අප්පග්ඝම්පි මහග්ඝං මහග්ඝං දුල්ලභං දුල්ලභන්ති වුච්චති, එවමෙව අතිදුල්ලභං බුද්ධුප්පාදං ආගම්ම තමනුපබ්බජිතම්පි දුල්ලභන්ති වුච්චති, යථා ච නිදියා උපරිමභාගෙ සත්තාහවට්ටලිකාදිභාවෙන උදකපූරණෙ හෙට්ඨා කිස්මිඤ්චි ඨානෙ තරිතුං අවිසහන්තා ඉදමෙව ඨානං දුක්කරන්ති වුච්චති, එවමෙව බුද්ධකාරණස්ස දුක්කරභාවෙ න තමනුපබ්බජ්ජුපසම්පදාපි දුක්කරං දුල්ලභන්ති වුච්චති. අඤ්ඤථා බුද්ධභගවතො පි පබ්බජ්ජුපසම්පදභාවොයෙව සෙට්ඨො භවෙය්‍ය. අථවා කාරණූපචාරවසෙනාපි එවං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, යථා සෙම්හොගුළොති තථා හි ගුළස්ස පි වනපච්චයා සෙම්හො උස්සන්නො, තං ජනො ගුළෙනසෙම්හොති වත්තබ්බෙපි කාරණස්මිං ගුළෙ ඵලභූතං සෙම්හං රොපෙත්වා සෙම්හො ගුළොති වුච්චති, එවං කාරණස්ස දුක්කරත්තා දුල්ලභෙ බුද්ධුප්පාදෙ තමනුක්‍රියා පබ්බජ්ජාපි තං මූලකාරණභූතෙ බුද්ධුප්පාදෙ රොපෙත්වා දුල්ලභා පබ්බජ්ජාති වුච්චති. බුද්ධුප්පාදකාලෙපි බුද්ධදස්සනං දුල්ලභමෙව, අනුප්පන්නකාලෙ පන පගෙව, සබ්බඛණෙසු නවමඛණත්තා ච තථා හි මිලක්ඛුදෙසඅරූපභූමිඅසඤ්ඤසත්තනිරයපෙතතිරච්ඡානභූමීසු ජායමානෙසු වා මජ්ඣිමදෙසෙ ජායමානොපි මිච්ඡාදිට්ඨිභූතා වා, සම්මාදිට්ඨිකුලෙ ජායමානාපි චක්ඛුසොත විකලභාවෙන අඞ්ගවිකලා වා බුද්ධදස්සනං න අරහන්ති, දස්සනම්පි දස්සනමත්තමෙව. සුපණ්ණනාගරාජාදීනං තස්මිං භවෙ මග්ගඵලභාගිනො න හොන්ති, හොන්ති චෙත්ථ.
‘‘පච්චන්තජො අරූපිනො, විකලඞ්ගො අසඤ්ඤජො;
මිච්ඡාදිට්ඨි තිරච්ඡානො, පෙතො නෙරයිකොපිච.
එතෙ අට්ඨක්ඛණා වුත්තා, බුද්ධෙනාදිච්චබන්ධුනා;
බුද්ධුප්පාදො ඛණො එකො, නවමොති පවුච්චතීති’’.
පබ්බජ්ජා තිචෙත්ථ සාමඤ්ඤෙන වුත්තෙපි සාමණෙරාව අධිප්පෙතා, උපසම්පදා චාති විසුං වුත්තත්තා. සාමණෙරා ච නාම බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමිත්‍යාදිනා තික්ඛත්තුං වත්වා උභතොසුද්ධිවසෙනෙව සාමණෙරභූමියං තිට්ඨන්ති. දසසීලානි පන තෙසං සික්ඛාපදමත්තමෙව. තානි පාළිවසෙන අසක්කොන්තො අත්ථවසෙන ‘‘ඉදඤ්ච සමාදාය වත්තෙහී’’ති ආචික්ඛිතුම්පි වට්ටතියෙව. ඉධ වත්තබ්බං නත්ථි. උපසම්පදා පන අට්ඨවිධා හොන්ති එහිභික්ඛූපසම්පදා, සරණගමනූපසම්පදා, ඔවාද පටිග්ගහණූපසම්පදා, පඤ්හාබ්‍යාකරණූපසම්පදා, අට්ඨගරුධම්මපටිග්ගහණූපසම්පදා, දූතෙනූපසම්පදා, අට්ඨවාචිකූපසම්පදා, ඤත්තිචතුත්ථූපසම්පදා චාති. තත්ථ භගවා එහි භික්ඛුභාවාය උපනිස්සයසම්පන්නං පුග්ගලං දිස්වා රත්තපංසුකූලන්තරතො සුවණ්ණවණ්ණං දක්ඛිණහත්ථං නීහරිත්වා බ්‍රහ්මඝොසං නිච්ඡාරෙන්තො ‘‘එහි භික්ඛු චර බ්‍රහ්මචරියං සම්මා දුක්ඛස්ස අන්තකිරියායා’’ති වදති. තස්සානන්තරමෙව ගිහිලිඞ්ගං අන්තරධායිත්වා.
තිචීවරඤ්ච පත්තො ච, වාසි සූචිච බන්ධනං;
පරිස්සාවනමට්ඨෙතෙ, යුත්තයොගස්ස භික්ඛුනොති.
එවං වුත්තෙහි අට්ඨහිපරික්ඛාරෙහි සරීරෙ පටිමුත්තොයෙව වස්සසතිකත්ථෙරො විය ඉරියාපථසම්පන්නො බුද්ධාචරියකො බුද්ධුපජ්ඣායකො සම්මාසම්බුද්ධං වන්දමානොව තිට්ඨති. අයං එහි භික්ඛූපසම්පදා නාම. භගවා හි පඨමබොධියං එතස්මිං කාලෙ එහි භික්ඛුපසම්පදාය එව උපසම්පාදෙති. තානි පන පඤ්චවග්ගියාදයො අඞ්ගුලිමාලත්ථෙරපරියොසානා.
තීණිසතං සහස්සඤ්ච, චත්තාලීසං පුනාපරො;
එකො ච ථෙරො සප්පඤ්ඤො; සබ්බෙ තෙ එහි භික්ඛුකාති.
එතෙ විනයපිටකෙ නිද්දිට්ඨඑහිභික්ඛූ නාම විනයපිටකෙ අනිද්දිට්ඨා පන තිසතපරිවාරසෙලබ්‍රාහ්මණාදයො.
සත්තවීස සහස්සානි, තීණියෙව සතානි ච;
එතෙ හි සබ්බෙ සඞ්ඛාතා, සබ්බෙ තෙ එහිභික්ඛුකාති.
තං සබ්බං සම්පිණ්ඩෙත්වා අට්ඨවීසසහස්සානි ඡසතානි එකචත්තාලීසුත්තරානි ච හොන්ති. පඨමබොධිච නාමෙසා වීසතිවස්සානි හොන්ති.
භගවා හි අනුත්තරං ධම්මචක්කං පවත්තෙත්වා අට්ඨාරසකොටිබ්‍රාහ්මණානං අමතං පායෙත්වා පඨමවස්සං වසි. දුතියතතියචතුත්ථවස්සෙසු රාජගහෙ වෙළුවනවිහාරෙ වස්සං වසි, භගවා හි ආසාළ්හිනක්ඛත්තපුණ්ණමියං බාරාණසියා ඉසිපතනෙ මිගදායෙ පඨමවස්සං වසිත්වා ඵග්ගුණමාසෙ ඵග්ගුණපුණ්ණමියං රාජගහං පත්වා බිම්බිසාරරඤ්ඤා කාරිතෙ වෙළුවන විහාරෙ එකමාසමත්තං වසිත්වා චිත්‍රමාසෙ වීසතිඛීණාසවසහස්සපරිවුතො කපිලවත්ථුං ගන්ත්වා අසීතියා ඤාතිසහස්සානං මජ්ඣෙ විප්පටිපන්නානං රාජූනං මත්ථකෙ පංසුරජං ඔකිරිත්වා තෙ වන්දාපෙත්වා පොක්ඛරවස්සඤ්ච වස්සාපෙත්වා තමාගම්ම අසීතියා ඤාතිසහස්සානං වෙස්සන්තර ජාතකං කථෙත්වා රාහුලමාතරමාගම්ම චන්දකින්නරීජාතකඤ්ච කථෙත්වා පිතරං අනාගාමිඵලෙ පතිට්ඨාපෙත්වා රාජගහමෙව ආගන්ත්වා වාසං කප්පෙසි, තෙන වුත්තං දුතිය තතිය චතුත්ථ වස්සෙසු රාජගහෙ වෙළුවනවිහාරෙ වස්සං වසී’’ති. පඤ්චමෙ පන වෙසාලියං එකවාසං වසි. ඡට්ඨෙ මකුළපබ්බතෙ එකවාසං වසි. පුණ්ණො වා තත්ථ. තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා සුනාපරන්තරට්ඨෙ කිර එකස්මිං වාණිජකගාමෙ ද්වෙ භාතරො. තෙසු කදාචි ජෙට්ඨො පඤ්චසකටසතානි ගහෙත්වා ජනපදං ගන්ත්වා භණ්ඩං ආහරති, කදාචි කනිට්ඨො. ඉමස්මිං පන සමයෙ කනිට්ඨං ඝරෙ ඨපෙත්වා ජෙට්ඨභාතිකො පඤ්ච සකටසතානි ගහෙත්වා ජනපදචාරිකං චරන්තො අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං පත්වා ජෙතවනස්ස අවිදූරෙ පඤ්චසකටසතානි ඨපෙත්වා භුත්තපාතරාසො පරිජනපරිවුතො ඵාසුකට්ඨානෙ නිසීදි. තෙන ච සමයෙන සාවත්ථිවාසිනො භුත්තපාතරාසා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය සුට්ඨුත්තරාසඞ්ගා ගන්ධපුප්ඵාදිහත්ථා යෙනබුද්ධො, යෙනධම්මො, යෙනසඞ්ඝො, තන්නින්නා තප්පොණා තප්පබ්භරා හුත්වා දික්ඛිණද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා ජෙතවනං ගච්ඡන්ති. සො තෙ දිස්වා ‘‘කහං ඉමෙ ගච්ඡන්තී’’ති එකං මනුස්සං පුච්ඡි. කිං ත්වං අය්‍යො න ජානාසි, ලොකෙ බුද්ධධම්මසඞ්ඝරතනානි නාම උප්පන්නානි, ඉච්චෙව මහාජනො සත්ථුසන්තිකෙ ධම්මකථං සොතුං ගච්ඡතීති. තස්ස ‘‘බුද්ධො’’ති වචනං ඡවිචම්මාදීනි ඡින්දිත්වා අට්ඨිමිඤ්ජං ආහච්ච අට්ඨාසි. අථ අත්තනො පරිජනපරිවුතො තාය පරිසායසද්ධිං විහාරං ගන්ත්වා සත්ථාමධුරස්සරෙන ධම්මං දෙසෙන්තස්ස පරිස පරියන්තෙ ඨිතො ධම්මං සුත්වා පබ්බජ්ජාය චිත්තං උප්පාදෙසි. අථ තථාගතෙන කාලං විදිත්වා පරිසාය උය්‍යොජිතාය සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා ස්වාතනාය නිමන්තෙත්වා දුතියදිවසෙ මණ්ඩපං කරෙත්වා ආසනානි පඤ්ඤාපෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා භත්තකිච්චාවසානෙ භගවා අනුමොදනං කත්වා පක්කමි. භුත්තපාතරසො උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය භණ්ඩාගාරිකං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘එත්තකං භණ්ඩං විස්සජ්ජිතං එත්තකං පන න විස්සජ්ජිත’’න්ති සබ්බං ආචික්ඛිත්වා ‘‘ඉමං සාපතෙය්‍යං මය්හං කනිට්ඨස්ස දෙහී’’ති සබ්බං නිය්‍යොතෙත්වා සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා කම්මට්ඨාන පරායණො අහොසි. අථස්ස කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තස්ස කම්මට්ඨානං න උපට්ඨාති, තතො චින්තෙසි ‘‘අයං ජනපදො මය්හං අසප්පායො, යංනූනාහං සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා සකට්ඨානමෙව ගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති. අථ පුබ්බණ්හසමයෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා සායන්හසමයෙ පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා කම්මට්ඨානං කථාපෙත්වා සත්ථා සීහනාදං නදිත්වා පක්කමි. අථ ඛො ආයස්මා පුණ්ණො සූනාපරන්තරට්ඨං පත්වා සම්මතපබ්බතං නාම පවිසිත්වා වාණිජකගාමං පිණ්ඩාය පාවිසි. අථ නං කනිට්ඨභාතා සගෙහං නෙත්වා භික්ඛං දත්වා ‘‘භන්තෙ අඤ්ඤත්ථ අගන්ත්වා ඉධෙව වසථා’’ති පටිඤ්ඤං කාරෙත්වා වසාපෙසි. තතො සමුද්දගිරිවිහාරං නාම අගමාසි. තත්ථ සමුද්දවීචියො ආගන්ත්වා අයකණ්ටපාසාණෙසු පහරිත්වා මහාසද්දං කරොන්ති. ථෙරො කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තො න ඵාසුවිහාරො හොතීති සමුද්දං නිසද්දං කත්වා අධිට්ඨාසි. තතො මාතුලගිරිං නාම ආගමාසි. තත්ථ සකුණසඞ්ඝො උස්සන්නො රත්තිඤ්ච දිවා ච සද්දො එකො බද්ධො හොති. ථෙරො ‘‘ඉදං ඨානං අඵාසුකන්ති තතො මකුළකාරාමවිහාරං නාම ගතො. සො වාණිජගාමස්ස නාතිදූරො නාච්චාසන්නො ගමනාගමනසම්පන්නො විවිත්තො අප්පසද්දො. ථෙරො ‘‘ඉදං ඨානං ඵාසුක’’න්ති තත්ථ රත්තිට්ඨානදිවාඨානෙ චඞ්කමනාදීනි කාරෙත්වා වස්සං උපගච්ඡති. එවං චතූසු ඨානෙසු විහාසි. අථෙකදිවසං තස්මිංයෙව අන්තොවස්සෙ පඤ්ච වාණිජකසතානි ‘‘පරසමුද්දං ගච්ඡාමා’’ති නාවාය භණ්ඩං පක්ඛිපිංසු. නාවාරොහනදිවසෙ ථෙරස්ස කනිට්ඨභාතා ථෙරං භොජෙත්වා ථෙරස්ස සන්තිකෙ සික්ඛාපදානි ගහෙත්වා ගච්ඡන්තො ‘‘භන්තෙ මහාසමුද්දො නාම අස්සද්ධෙය්‍යො චානෙකන්තරායො ච, අම්හෙ ආවජ්ජෙය්‍යාථා’’ති වත්වා නාවං ආරූය්හි. නාවා ඌමිජවෙන ගච්ඡමානා අඤ්ඤතරං දීපං පාපුණි. මනුස්සා ‘‘පාතරාසං කරිස්සාමා’’ති දීපකෙ ඔතිණ්ණා. තස්මිං දීපකෙ අඤ්ඤං කිඤ්චි නත්ථි, චන්දනවනමෙව අහොසි. අථෙකො වා සියා රුක්ඛං ආකොටෙත්වා ලොහිතචන්දනභාවං ඤත්වා ‘‘භො මයං ලාභත්ථාය පරසමුද්දං ගච්ඡාම, ඉතො ච උත්තරි ලාභා නාම නත්ථි, චතුරඞ්ගුල මත්තාපි ඝටිකා සතසහස්සං අග්ඝති, සංහාරෙතබ්බකයුත්තං භණ්ඩං හාරෙත්වා ගච්ඡාමා’’ති. තෙ තථා කරිංසු චන්දනවනෙ අධිවත්ථා අමනුස්සා කුජ්ඣිත්වා ඉමෙහි අම්හාකං චන්දනවනං නාසිතං, ඝාතෙස්සාම නෙ’’ති චින්තෙත්වා න ඉමෙසු ඝාටිතෙසු සබ්බං එකකුණපං භවිස්සති, සමුද්දමජ්ඣෙ නෙසං නාවං ඔසීදෙස්සාමා’’ති ආහංසු. අථ තෙසං නාවං ආරූය්හ මුහුත්තං ගතකාලෙයෙව උප්පාදිකං උපට්ඨාපෙත්වා සයම්පි තෙ අමනුස්සා භයානකානි රූපානි දස්සයිංසු. භීතා මනුස්සා අත්තනො දෙවතා නමස්සන්ති. ථෙරස්ස කනිට්ඨො චූළපුණ්ණකුටුම්බිකො ‘‘මය්හං භාතා අවස්සයො හොතූ’’ති ථෙරස්ස නමස්සමානො අට්ඨාසි. ථෙරො පි කිර තස්මිංයෙව ඛණෙ ආවජ්ජෙත්වා තෙසං බ්‍යසනප්පත්තිං ඤත්වා වෙහාසං උප්පතිත්වා අභිමුඛො අට්ඨාසි. අමනුස්සා ථෙරං දිස්වාව ‘‘අය්‍යපුණ්ණත්ථෙරො එහී’’ ති පක්කමිංසු. උප්පාදිකං සන්නිසීදි. ථෙරො ‘‘මා භායථා’’ති තෙසං අස්සාසෙත්වාව කහං ගන්තුකාමත්ථා’’ති පුච්ඡි. ‘‘භන්තෙ අම්හාකං සකට්ඨානමෙව ගච්ඡාමා’’ති ථෙරො නාවං ඵලෙ අක්කමිත්වා ‘‘එතෙසං ඉච්ඡිතට්ඨානං ගච්ඡතූ’’ති අධිට්ඨාති. වාණිජා සකට්ඨානං ගන්ත්වා තං පවත්තිං පුත්තදාරස්ස ආරොචෙත්වා ‘‘එථ ථෙරං සරණං ගච්ඡාමා’’ති පඤ්චසතානි අත්තනො අත්තනො පඤ්චමාතුගාමසතෙහි සද්ධිං තීසු සරණෙසු පතිට්ඨාය උපාසකත්තං පටිවෙදෙසුං. තතො නාවාය භණ්ඩං ඔතාරෙත්වා ථෙරස්ස එකං කොට්ඨාසං කත්වා ‘‘අයං භන්තෙ තුම්හාකං කොට්ඨාසො’’ති ආහංසු. ථෙරො ‘‘මය්හං විසුං කොට්ඨාස කිච්චං නත්ථි’’. සත්ථා පන තුම්හෙහි දිට්ඨපුබ්බො’ති. න දිට්ඨපුබ්බො භන්තෙ’ති, තෙනහි ඉමිනා සත්ථු මණ්ඩලමාළං කරොථ. එවං සත්ථාරං පස්සිස්සථාති තෙ සාධු භන්තෙ’ති තෙන ච කොට්ඨාසෙන අත්තනො ච කොට්ඨාසෙන මණ්ඩලමාළං කාතුං ආරභිංසු. සත්ථා කිරස්ස ආරද්ධකාලතො පට්ඨාය පරිභොගං අකාසි. තථො මනුස්සා රත්තිං ඔභාසං දිස්වා ‘‘මහෙසක්ඛා දෙවතා අත්ථී’’ති සඤ්ඤංකරිංසු. උපාසකා මණ්ඩලමාළඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝස්ස සෙනාසනානි ච නිට්ඨපෙත්වා දානසම්භාරං සජ්ජෙත්වා ‘‘කතං භන්තෙ අම්හෙහි අත්තනොකිච්චං, සත්ථාරං පක්කොසථා’’ති ථෙරස්ස ආරොචෙසුං. ථෙරො සායන්හසමයෙ ඉද්ධියාසාවත්ථිං පත්වා ‘‘භන්තෙ වාණිජගාමවාසිනො තුම්හෙ දට්ඨුකාමා, තෙසං අනුකම්පං කරොථා’’ති. භගවා අධිවාසෙසි. ථෙරො භගවතො අධිවාසනං විදිත්වා සකට්ඨානමෙව පච්චාගතො. භගවා ආනන්දත්ථෙරං ආමන්තෙසි ‘‘ආනන්ද ස්වෙ සූනාපරන්තෙ වාණිජගාමෙ පිණ්ඩාය චරිස්සාම, ත්වං එකූනපඤ්චසතානං භික්ඛූනං සලාකං දෙහී’’ති. ථෙරො සාධු භන්තෙ’ති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස තමත්ථං ආරොචෙත්වා ‘‘චාරිකා සලාකං ගණ්හන්තූ’’ති ආහ. තං දිවසං කුණ්ඩධානත්ථෙරො පඨමං සලාකං අග්ගහොති. වාණිජගාමවාසිනොපි ‘‘ස්වෙ කිර සත්ථා ආගමිස්සතී’’ති ගාමමජ්ඣෙ මණ්ඩපං කත්වා දානග්ගං සජ්ජයිංසු. භගවා පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසීදි. සක්කස්ස පණ්ඩුකම්බලසිලාසනං උණ්හං අහොසි. සො කිං ඉදන්ති ආවජ්ජෙත්වා සත්ථු සූනාපරන්තගමනං දිස්වා විසුකම්මං ආමන්තෙසි ‘‘තාත අජ්ජ භගවා තීණිමත්තානි යොජනසතානි පිණ්ඩාචාරං ගමිස්සති, පඤ්ච කූටාගාරසතානි මාපෙත්වා ජෙතවනද්වාර කොට්ඨමත්ථකෙ ගමනසජ්ජානිං කත්වා ඨපෙහී’’ති, සො තථා අකාසි. භගවතො කූටාගාරං චතුමුඛං අහොසි, ද්වින්නං අග්ගසාවකානං ද්විමුඛං, සෙසානං එකමුඛං, සත්ථා ගන්ධකුටිතො නික්ඛම්ම පටිපාටියා ඨපිත කූටාගාරෙසු ධුරකූටාගාරං පාවිසි. ද්වෙ අග්ගසාවකෙ ආදිං කත්වා එකූනපඤ්චභික්ඛුසතානිපි කූටාගාරං ගන්ත්වා නිසින්නා අහෙසුං, එකං තුච්ඡකූටාගාරං අහොසි. පඤ්චපි කූටාගාරසතානි ආකාසෙ උප්පතිංසු. සත්ථා සච්චබන්ධපබ්බතං නාම පත්වා කූටාගාරං ආකාසෙ ඨපෙත්වා තස්මිං පබ්බතෙ සච්චබන්ධො නාම මිච්ඡාදිට්ඨි, සො මහාජනං මිච්ඡාදිට්ඨිං උග්ගණ්හාපෙන්තො ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තො හුත්වා වසති. අබ්භන්තරෙ චස්ස අන්තොචාටියං පදීපො විය අරහත්තස්ස උපනිස්සයො ජලති, තං දිස්වා ‘‘ධම්මමස්ස කථෙස්සාමී’’ති ගන්ත්වා ධම්මං දෙසෙති. තාපසො දෙසනාපරියොසානෙ අරහත්තං පාපුණි. මග්ගෙනෙවස්ස අභිඤ්ඤා ආගතා, එහි භික්ඛු හුත්වා ඉද්ධිමයපත්තචීවරො කූටාගාරං පාවිසි. භගවා කූටාගාරගතෙහි පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහිසද්ධිං වාණිජගාමං ගන්ත්වා කූටාගාරානි අදිස්සමානානි කත්වා වාණිජගාමං පාවිසි. වාණිජා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා සසත්ථාරං මකුළකාරාමං නයිංසු. සත්ථා මණ්ඩලමාළං පාවිසි. මහාජනො යාව සත්ථා භත්තදරථං පටිප්පස්සම්භෙති, තාව පාතරාසං කත්වා උපොසථඞ්ගානි සමාදාය ගන්ධඤ්ච පුප්ඵඤ්ච ආදාය ධම්මසවනත්ථාය ආරාමං පච්චාගමාසි. සත්ථා ධම්මං දෙසෙසි. මහාජනස්ස බන්ධනා මොක්ඛො ජාතො, මහන්ත බුද්ධකොලාහලං අහොසි. සත්ථා මහාජනස්ස සඞ්ගහත්ථං කතිපාහං තත්ථෙව වසි, අරුණං පන මහාගන්ධකුටියංයෙව උට්ඨපෙසි. තත්ථ කතිපාහං වසිත්වා වාණිජගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා ‘‘ත්වං ඉධෙව වසාහී’’ති පුණ්ණත්ථෙරං නිවත්තෙත්වා අන්තරෙ නම්මදානදී නාම අත්ථි, තස්සා තීරං අගමාසි. නම්මදානාගරාජා සත්ථු පච්චුග්ගන්ත්වා නාගභවනං පවෙසෙත්වා තිණ්ණං රතනානං සක්කාරං අකාසි. සත්ථා තස්ස ධම්මං කථෙත්වා නාගභවනා නික්ඛමි. සො ‘‘මය්හං භන්තෙ පරිචරිතබ්බං දෙථා’’ති යාචි. භගවා නම්මදානදීතීරෙ පදචෙතියං දස්සෙසි. තං වීචීසු ආගහාසු පිධියති වීචීසු ගතාසු විවරති, මහාසක්කාරප්පත්තං අහොසි. සත්ථා තතො නික්ඛම්ම සච්චබන්ධපබ්බතං ගන්ත්වා සච්චබන්ධං ආහ ‘‘තයා මහාජනො අපායමග්ගෙ ඔතාරිතො. ත්වං ඉධෙව වසිත්වා එතෙසං ලද්ධිං විස්සජ්ජාපෙත්වා නිබ්බානමග්ගෙ පතිට්ඨාපෙහී’’ති. සොපි පරිචරිතබ්බං යාචි. සත්ථා ඝනපිට්ඨිපාසාණෙ අල්ලමත්තිකපිණ්ඩම්හි ලඤ්ඡනං විය පදචෙතියං දස්සෙසි. එවං සූනාපරන්තරට්ඨෙයෙව ද්වෙ චක්කරතනචෙතියානි යාවසාසනන්තරධානං පතිට්ඨාපෙසි. සත්තමෙ පන වස්සෙ සාවත්ථියං කණ්ඩම්බරුක්ඛමූලෙ තිත්ථි මද්දනං කරොන්තො යමකපාටිහාරියං කත්වා දසහි චක්කවාළ සහස්සෙහි ආගතානං දෙවතානං මාතරං කායසක්ඛිං කත්වා අභිධම්මං දෙසෙන්තෙ තාවතිංසභවනෙ පාරිච්ඡත්තකමූලෙ පණ්ඩුකම්බලසිලායං වස්සං වසි. අට්ඨමෙ සංසුමාරනගරෙ එකවස්සං වසි. නවමෙ කොසම්බියං එකවස්සං වසි. තදා භද්දියො, කිමිලො, භගු, ආනන්දො, අනුරුද්ධො, දෙවදත්තො, චාති ඡ ඛත්තියා පබ්බජිංසු. තෙසං විත්ථාරො ධම්මපදෙ ආගතො. දසමෙ පන වස්සෙ පාලිලෙය්‍යාගාමෙ දක්ඛිණවනසණ්ඩෙ භද්දසාලමූලෙ පාලිලෙය්‍යකෙන හත්ථිනා උපට්ඨියමානො ඵාසුකං වස්සාවාසං වසි. එකාදසමෙ නාලන්ධබ්‍රාහ්මණගාමෙ එකවාසං වසි. ද්වාදසමෙ වෙරඤ්ජායං එකවාසං වසි දුච්චරිතස්ස විපාකං අනුභවමානො, භගවතා කිර ඵුස්සස්ස භගවතො කාලෙ සාවකානං වචීදුච්චරිතවසෙන කතුපචිතස්ස අකුසලකම්මස්ස තදා ලද්ධොකාසවසෙන උපට්ඨිතත්තා වෙරඤ්ජබ්‍රාහ්මණෙන නිමන්තිතොපි සමානො මාරාවට්ටන වසෙන අසල්ලක්ඛෙත්වා අස්සවාණිජකානං නිබද්ධවත්තසඞ්ඛෙපෙන පඤ්ඤත්තං පත්ථපත්ථමූලකං යවතණ්ඩුලමෙව තෙමාසං භුඤ්ජති, වුත්තඤ්හෙතං අපදානෙ.
‘‘ඵුස්සස්සාහං පාවචනෙ, සාවකෙ පරිභාසිස්සං;
යවං ඛාදථ භුඤ්ජථ, මාච භුඤ්ජථ සාලිනො.
තෙන කම්මවිපාකෙන, තෙමාසං ඛාදිතං යවං;
නිමන්තිතො බ්‍රාහ්මණෙන, වෙරඤ්ජායං වසිං තදාති’’.
තෙන වුත්තං ‘‘ද්වාදසමෙ වෙරඤ්ජායං එකවාසං වසි දුච්චරිතස්ස විපාකං අනුභවමානො’’ති. තෙරසමෙ ජාලියපබ්බතෙ එකවාසං වසි. චතුද්දසමෙ සාවත්ථියං අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ ජෙතවනවිහාරෙ පඨමවාසං වසිත්වා පන්නරසමෙ වස්සෙ ඤාතිජනසඞ්ගහත්ථං කපිලවත්ථුං ගන්ත්වා එකමෙව වාසං කප්පෙසි. සොළසමෙ වස්සෙ ආළවකයක්ඛදමනත්ථං අග්ගාළවීනගරෙ එකවාසං වසි. සත්තරසමෙ වස්සෙ රාජගහමෙව නිවත්තිත්වා වාසං කප්පෙසි. අට්ඨාරසමෙ වස්සෙ ජාලියපබ්බතමෙව නිවත්තිත්වා වසි. එකූනවීසතිමෙපි වස්සෙ තත්ථෙව ජාලියපබ්බතමෙව වසි. වීසතිමෙ වස්සෙ රාජගහස්ස අවිදූරෙ භීසනකෙ භෙසකලවනසණ්ඩෙ වාසං කප්පෙසී’’ති ඉමානි වීසති වස්සානි පඨමබොධීති වෙදිතබ්බානි. එතස්මිං කාලෙ එහිභික්ඛූපසම්පදායඑව උපසම්පාදෙසීති යෙභුය්‍යෙන භගවන්තංයෙව උද්දිස්ස ආචරියුපජ්ඣායං කත්වා එහිභික්ඛු භාවමාපන්නෙ පුඤ්ඤවන්තපුග්ගලෙයෙව සන්ධාය වුත්තං, අඤ්ඤෙසම්පි අරියභාවමනාපන්නානං සුදින්නාදීනං වා යමකපාටිහාරියෙ පසීදිත්වා ආයස්මතො සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිතානං පුබ්බෙ කස්සපබුද්ධකාලෙ වග්ගුලිභූතපුබ්බානං පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං ථෙරස්සෙව සන්තිකෙ පබ්බජිතභාවස්ස දිස්සනතො තෙන වුත්තං ‘‘භගවා හි පඨමබොධියං එතස්මිං කාලෙ එහි භික්ඛූපසම්පදාය එව උපසම්පාදෙසී’’ති. ඉතො පරෙසු පන පඤ්චවීසතිවස්සෙසු අනාථපිණ්ඩිකෙන කාරිතෙ ජෙතවනමහාවිහාරෙ එකූනවීසතිවස්සා වාසං වසි. විසාඛාය සත්තවීසති කොටිධනපරිච්චාගෙන කාරිතෙ පුබ්බාරාමෙ ඡබ්බස්සානි වසි. ද්වින්නං කුලානං ගුණමහත්තං පටිච්ච සාවත්ථියං නිස්සාය පඤ්චවීසති වස්සානි වාසං වසි. අන්තිමෙ පන වස්සෙ බෙළුවගාමෙ වසිත්වා මරණන්තිකා වෙදනා උප්පජ්ජි, ආයුසඞ්ඛාරොස්සජ්ජනඤ්ච තත්ථ අකාසි. ඉමානි ඉධ නාධිප්පෙතානි, භගවතො වස්සක්කමජානනත්ථංයෙව වුත්තන්ති.
සරණගමනූපසම්පදා නාම ‘‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි’’ත්‍යාදිනා තික්ඛත්තුං වාචං භින්දිත්වා වුත්තෙහි තීහි සරණගමනෙහි උපසම්පන්නො.
ඔවාදපටිග්ගහණූපසම්පදා නාම ‘‘තස්මා තිහ තෙ කස්සප එවං සික්ඛිතබ්බං තිබ්බමෙව හිරොත්තප්පං පච්චුපට්ඨිතං භවිස්සති ථෙරෙසු නවෙසු මජ්ඣිමෙසු චාති, එවඤ්හි තෙ කස්සප සික්ඛිතබ්බං තස්මා තිහ තෙ කස්සප එවං සික්ඛිතබ්බං යං කිඤ්චි ධම්මං සොස්සාමි කුසලූපසඤ්හිතං සබ්බන්තං අට්ඨිං කත්වා මනසිකත්වා සබ්බමෙව චෙතසො සමන්නාහරිත්වා ඔහිතසොතො ධම්මං සොස්සාමීති, එවඤ්හි තෙ කස්සප සික්ඛිතබ්බං තස්මා තිහ තෙ කස්සප එවං සික්ඛිතබ්බං සාතසහගතං මෙ කායගතා සතිං න ජහිස්සතීති, එවඤ්හි තෙ කස්සප සික්ඛිතබ්බන්ති ඉමිනා ඔවාදපටිග්ගණෙන මහාකස්සපත්ථෙරස්ස අනුඤ්ඤාතඋපසම්පදා නාම.
පඤ්හාබ්‍යාකරණූපසම්පදා නාම සොපාකස්ස අනුඤ්ඤාතඋපසම්පදා, භගවා කිර පුබ්බාරාමෙ අනුචඞ්කමන්තො සොපාකසාමණෙරං ‘‘උද්ධුමාතකසඤ්ඤාති වා සොපාක රූපසඤ්ඤාති වා ඉමෙ ධම්මා නානත්ථා නානාබ්‍යඤ්ජනා, උදාහු එකත්ථා බ්‍යඤ්ජනමෙව නාන’’න්ති දසඅසුභනිස්සිතෙ පඤ්හෙ පුච්ඡි. සො තෙ බ්‍යාකාසි. භගවා තස්ස සාධුකාරං දත්වා ‘‘කතිවස්සොසි ත්වං සොපාකා’’ති පුච්ඡි. ‘‘සත්තවස්සො අහං භගවා’’ති, ‘‘සොපාක ත්වං මම සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සද්ධිං සංසන්දිත්වා පඤ්හෙ බ්‍යාකාසී’’ති ආරද්ධචිත්තො උපසම්පදං අනුජානාති, අයං පඤ්හාබ්‍යාකරණූපසම්පදා.
අට්ඨවාචිකූපසම්පදා නාම භික්ඛුනියා භික්ඛුනිසඞ්ඝතො ඤත්තිචතුත්ථෙන භික්ඛුසඞ්ඝතො ඤත්තිචතුත්ථෙනාති ඉමෙහි ද්වීහි කම්මෙහි උපසම්පදා. ඤත්තිචතුත්ථකම්මූපසම්පදා නාම භික්ඛූනං එතරහි උපසම්පදා, අයමෙව ඉධාධිප්පෙතා, සම්පත්තිවිපත්තිවසෙන සම්භවතො. කස්මා හෙස උපසම්පන්නො නාමාති. සමග්ගෙන සඞ්ඝෙන ඤත්තිචතුත්ථෙන කම්මෙන අකුප්පෙන ඨානාරහෙන උපරිභාවං සමාපන්නො පත්තොති උපසම්පන්නො, සෙට්ඨභාවං පත්තොතිඅත්ථො තථා හි ගිහිභාවතො සාමණෙරභාවො සෙට්ඨො නාම, තතොපි උපසම්පන්නභාවොයෙව සෙට්ඨො. තත්ථ සමග්ගෙන සඞ්ඝෙනාති සබ්බන්තිමෙන පරියායෙන පඤ්චවග්ගකරණීයෙ කම්මෙ යාවතිකා භික්ඛූ කම්මප්පත්තා, තෙසං ආගතත්තා ඡන්දාරහානං ඡන්දස්ස ආහටත්තා, සම්මුඛීභූතානඤ්ච අප්පටික්කොසනතො එතස්මිං කම්මෙ සමග්ගභාවං උපගතෙන. ඤත්තිචතුත්ථෙනාති තීහි අනුසාවනාහි එකාය ච ඤත්තියා කත්තබ්බෙන. එත්ථ ච කිඤ්චාපි ඤත්ති සබ්බපඨමං වුත්තා, තිස්සන්නං පන අනුසාවනානං අත්ථබ්‍යඤ්ජනභෙදාභාවතො අත්ථබ්‍යඤ්ජනභින්නා ඤත්ති තාසං චතුත්ථන්ති කත්වා ඤත්තිචතුත්ථන්ති වුච්චති. කම්මෙනා ති ධම්මිකෙන කම්මෙන, විනයකම්මෙනාතිඅත්ථො. අකුප්පෙනා ති වත්ථු ඤත්ති අනුසාවන සීම පරිසසම්පත්ති සම්පන්නත්තා අකොපෙතබ්බතං අප්පටික්කොසිතබ්බතඤ්ච උපගතෙන. ඨානාරහෙනා ති කාරණාරහෙන, සත්ථුසාසනාරහෙනාති අත්ථො. එතෙහි කාරණෙහි සෙට්ඨභාවමාපන්නොති අත්ථො. තත්ථ සම්පත්තිවිපත්තිවසෙන සම්භවතො ති වත්ථුසම්පත්ති ඤත්තිසම්පත්ති අනුසාවනසම්පත්තිසීමසම්පත්තිපරිසසම්පත්තිවසෙන පඤ්චහි සම්පත්තීහි උපසම්පදකම්මස්ස සිජ්ඣනතොති අත්ථො. තත්ථ වත්ථු සම්පත්තිනාම පරිපුණ්ණවීසතිවස්සභාවො ඉදානි පුරිසත්තභාවො ච. උන්නවීසතිවස්සං, අන්තිමවත්ථුඅජ්ඣාපන්නපුබ්බං, පණ්ඩකො, ථෙය්‍යසංවාසකො, තිත්ථියපක්කන්තකො, තිරච්ඡානගතො, මාතුඝාතකො, පිතුඝාතකො, අරහන්තඝාතකො, භික්ඛුනිදූසකො, සඞ්ඝභෙදකො, ලොහිතුප්පාදකො, උභතොබ්‍යඤ්ජනකො, ති ඉමෙ තෙරස පුග්ගලා උපසම්පදාය අවත්ථු. තත්ථ ඌනවීසතිවස්සන්ති සාමඤ්ඤෙන වුත්තෙපි මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමනතො පට්ඨාය එකූනවීසපරිපුණ්ණො පුරිසපුග්ගලො උපසම්පදාය වත්ථු, තතො ඔරං න උපසම්පදාය වත්ථු තථො හි එකස්මිං සංවච්ඡරෙ හෙමන්තගිම්හවස්සවසෙන තිණ්ණං උතූනං සම්භවත්තා තයො උතූ හොන්ති, හොන්ති චෙත්ථ.
‘‘කත්තිකන්තිකපක්ඛම්හා, හෙමං ඵග්ගුණපුණ්ණමා;
තස්සන්ති කපක්ඛම්හා, ගිම්හං ආසාළ්හිපුණ්ණමා;
වස්සකාලං තතො සෙසං, චතුවීසතූපොසථා.
චාතුද්දසී ඡ එතෙසු, පක්ඛා තතියසත්තමා;
සෙසා පන්නරසී ඤෙය්‍යා, අට්ඨාරස උපොසථාති’’.
එත්ථ ච කත්තිකස්ස කාළපක්ඛපාටිපදතො පට්ඨාය යාව ඵග්ගුණපුණ්ණමා චත්තාරො මාසා හෙමඋතු නාම. ඵග්ගුණස්ස කාළපක්ඛපාටිපදතො පට්ඨාය යාව ආසාළ්හීපුණ්ණමා චත්තාරො මාසා ගිම්හඋතු නාම. අසාළ්හකාළපක්ඛපාටිපදතො පට්ඨාය යාව අපරකත්තිකපුණ්ණමා චත්තාරො මාසා වස්සඋතු නාම. එවං එකස්මිං සංවච්ඡරෙ තයො උතූ හොන්ති. තත්ථ එකස්මිං උතුම්හි පක්ඛස්ස තතියසත්තමෙසු ද්වෙ ද්වෙ කත්වා ඡ චතුද්දසිකා, පඨමදුතියචතුත්ථපඤ්චමඡට්ඨඅට්ඨමෙසු ඡ ඡ කත්වා අට්ඨාරස පන්නරසිකාති එවං එකසංවච්ඡරෙ චතුවීසති උපොසථා හොන්ති. ඉමෙසු චතුවීසතුපොසථෙසු චාතුද්දසියා එකූනතිංස දිවසා හොන්තීති කත්වා එකසංවච්ඡරෙ ඡ ඌනා දිවසා හොන්ති. ඉමිනා නයෙන එකූනවීසතිමෙ වස්සෙ ඡමාසාධිකානි අට්ඨාරසවස්සානි හොන්ති. තස්මිං මාතුකුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තකාලෙ දසමාසෙ පක්ඛිපිත්වා චත්තාරි මාසාධිකානි එකූනවීසවස්සානි පරිපුණ්ණානි. රාජානො පන තිණ්ණං තිණ්ණං වස්සානං අච්චයෙන මාසං ආකඩ්ඪන්ති, දිවසෙන සහ මාසම්පි, තස්මා අට්ඨාරසවස්සෙ යෙව ඡ මාසාධිකානි හොන්ති. තං හෙට්ඨාචතුමාසාධික එකූනවීසතිමෙ වස්සෙ පක්ඛිපිත්වා එකමාසාධිකානි වීසතිවස්සානි සබ්බසො පරිපුණ්ණානි හොන්ති. එවං එකූනවීසතිවස්සතො පට්ඨාය ගබ්භවීසො උපසම්පදාය වත්ථූති වෙදිතබ්බො. ඉදානි පුරිසත්තභාවො ති භික්ඛුනියා අභාවතො පුරිසපුග්ගලොව ඉදානි වට්ටතීති අධිප්පෙතො තථා හි මාතුගාමස්ස පබ්බජිතත්ථා පඤ්චවස්සසතානි සද්ධම්මො තිට්ඨෙය්‍ය, පඤ්ඤත්තත්තා පන අපරානි පඤ්චවස්සසතානි ඨස්සතීති එවං වස්සසහස්සමෙව පටිසම්භිදාප්පත්තසද්ධම්මස්ස පතිට්ඨිතභාවො වුත්තො. මාතුගාමා ච නාම දුප්පඤ්ඤා තිබ්බකිලෙසා ලාමකා ච. භගවතා ච පඨමබොධියං ආදිතො පට්ඨායමෙව මහාපජාපතියා ගොතමියා අට්ඨගරුධම්මපටිග්ගහණෙන උපසම්පදත්තෙ අනුඤ්ඤාතෙපි සාසනස්ස අචිරට්ඨිතිකභාවො වුත්තො. දුප්පඤ්ඤත්තා ඉත්ථියො සාසනෙ චිරං න තිට්ඨන්ති, තිබ්බකිලෙසත්තා යථා පඤ්ඤත්ත සික්ඛාපදානුරූපං සංවරම්පි රක්ඛිතුං න සක්කොන්ති. ලාමකත්තාපි තා අට්ඨසමාපත්තිං ලභන්තාපි බ්‍රාහ්මපාරිසජ්ජං නාතික්කමන්ති, එවං භික්ඛුනියා අභාවතො ඉදානි පුරිසපුග්ගලොති වුත්තං. ඉමස්මිං ඨානෙ ඨත්වා චත්තාරි ඛෙත්තානි වෙදිතබ්බානි තථා හි මාතුගාමස්ස පබ්බජිතත්තා වස්සසහස්සමෙව ඨස්සතීති චෙතං පටිසම්භිදාප්පත්තඛීණාසවවසෙන වුත්තං, තතො පරං උත්තරිපි සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවවසෙන වස්සසහස්සං, අනාගාමිවසෙන වස්සසහස්සං, සකදාගාමිවසෙන වස්සසහස්සං, සොතාපන්නවසෙන වස්සසහස්සන්ති එවං පඤ්චවස්සසහස්සානි පටිවෙධසද්ධම්මො තිට්ඨති. පරියත්තිසද්ධම්මොපි තානියෙව න හි පරියත්තියා අසති පටිවෙධො අත්ථි. නාපි පරියත්තියා සති පටිවෙධො න හොති. ලිඞ්ගං පන පරියත්තියා අන්තරහිතාය චිරං පවත්තිස්සති, ඉදං ඛන්ධකභාණකානං මතෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. දීඝනිකායට්ඨකථායං පන එවං වුත්තං ‘‘පටිසම්භිදාප්පත්තෙහි වස්සසහස්සං අට්ඨාසි, ඡළභිඤ්ඤෙහි වස්සසහස්සං, තෙවිජ්ජෙහි වස්සසහස්සං, සුක්ඛවිපස්සකෙහි වස්සසහස්සං, පාතිමොක්ඛෙන වස්සසහස්සං අට්ඨාසී’’ති. ඉදම්පි දීඝභාණකත්ථෙරානං මතෙන වුත්තං. අඞ්ගුත්තරනිකායට්ඨකථායම්පි බුද්ධානං පරිනිබ්බානතො වස්සසහස්සමෙව පටිසම්භිදා නිබ්බත්තෙතුං සක්කොන්ති, තතො පරං ඡ අභිඤ්ඤා, තතො තාපි අසක්කොන්තා තිස්සො විජ්ජා නිබ්බත්තන්ති. ගච්ඡන්තෙකාලෙ තානිපි නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තා සුක්ඛවිපස්සකා හොන්ති. එතෙනෙව උපායෙන අනාගාමිනො සකදාගිමිනො, සොතාපන්නාති වුත්තං. ඉදම්පි අඞ්ගුත්තරනිකායෙ වුත්තං. සංයුත්තනිකායට්ඨකථායං පන පඨමබොධියං භික්ඛූ පටිසම්භිදාප්පත්තා. අථ කාලෙ ගච්ඡන්තෙ පටිසම්භිදා පාපුණිතුං න සක්ඛිංසු, ඡළභිඤ්ඤා අහෙසුං. තතො ඡපි අභිඤ්ඤා පත්තුං අසක්කොන්තා තිස්සො විජ්ජා පාපුණිංසු. ඉදානි කාලෙ ගච්ඡන්තෙ තිස්සො විජ්ජා පාපුණිතුං අසක්කොන්තා ආසවක්ඛයං පාපුණිස්සන්ති, තම්පි අසක්කොන්තා අනාගාමිඵලං, තම්පි අසක්කොන්තා සකදාගාමිඵලං, තම්පි අසක්කොන්තා සොතාපත්තිඵලං. ගච්ඡන්තෙකාලෙ සොතාපත්තිඵලම්පි පත්තුං න සක්ඛිස්සන්තී’ති වුත්තං. යස්මා චෙ තෙ ආචරියා භින්නවාදා, තස්මා තෙසං ආචරියානං භාණකානං මතමෙව බුද්ධඝොසාචරියෙන තත්ථ තත්ථ ලිඛිතන්ති ගහෙතබ්බං, අඤ්ඤථා ආචරියස්සෙව පුබ්බාපරවිරොධප්පසඞ්ගො සියා ආචරියබුද්ධඝොසෙනෙව හි සීහළභාසං අපනෙත්වා මාගධභාසාය සාට්ඨකථං බුද්ධවචනං ලිඛිතං, න අඤ්ඤෙන ආචරියෙන තස්මා අට්ඨකථාය වුත්තවචනමෙව පමාණන්ති ගහෙතබ්බං. නනු චත්තාරොපි නිකායට්ඨකථාසඞ්ගීතිං ආරූළ්හා, අථ කස්මා එවං භින්නාති. සච්චං, තථාපි කෙසඤ්චි ථෙරානං වාදප්පකාසනත්ථං වුත්තං. න සඞ්ගාහකත්ථෙරානං, තස්මා අට්ඨකථාවචනමෙව පමාණන්ති වුත්තං.
අන්තිමවත්ථුඅජ්ඣාපන්නපුබ්බන්ති පාරාජිකභික්ඛු, සො අභබ්බො සාසනෙ උපසම්පදකම්මස්ස ලද්ධුං.
පණ්ඩකොතිචෙත්ත පඤ්චවිධො හොති ආසිත්තපණ්ඩකො, උස්සූයපණ්ඩකො, ඔපක්කමිකපණ්ඩකො, නපුංසකො, පක්ඛපණ්ඩකොති. තත්ථ යස්ස පරෙසං අඞ්ගජාතං මුඛෙන ගණ්හිත්වා අසුචිනා ආසිත්තස්ස පරිළාහො වූපසමති, අයං ආසිත්තපණ්ඩකො නාම. යස්ස පරෙසං අජ්ඣාචාරං පස්සතො උස්සූයාය උප්පන්නාය පරිළාහො වූපසමති, අයං උස්සූයපණ්ඩකො නාම. යස්ස උපක්කමෙන බීජානි අපනීතානි හොන්ති, අයං ඔපක්කමිකපණ්ඩකො නාම. යො පන පටිසන්ධියං යෙව අභාවකො උප්පන්නො හොති, අයං නපුංසකො නාම. එකච්චො පන අකුසලවිපාකානුභාවෙන කාළපක්ඛෙ පණ්ඩකො හොති, ජුණ්හපක්ඛෙ පනස්ස පරිළාහොවූපසමති, අයං පක්ඛපණ්ඩකො නාම, කෙචි පන යො කාළපක්ඛෙ ඉත්ථී හොති, ජුණ්හපක්ඛෙ පුරිසො, අයං පක්ඛපණ්ඩකොති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තමෙව. එතෙසු ආසිත්තපණ්ඩකස්ස ච උස්සූයපණ්ඩකස්ස ච පබ්බජ්ජා න වාරිතා. ඔපක්කමිකනපුංසකපක්ඛපණ්ඩකානං පන වාරිතා. තෙසුපි පක්ඛපණ්ඩකස්ස යස්මිං පක්ඛෙ පණ්ඩකො හොති, තස්මිංයෙව පබ්බජ්ජා වාරිතා. එත්ථ ච අපණ්ඩකපක්ඛෙ පබ්බජිත්වා පණ්ඩකපක්ඛෙ නාසෙතබ්බොති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. කෙචි පන ‘‘අපණ්ඩකපක්ඛෙපබ්බජිතො සතො කිලෙසක්ඛයං පාපුණාති, න නාසෙතබ්බො’’ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තමෙව, පණ්ඩකස්ස කිලෙසක්ඛයා සම්භවතො ඛීණකිලෙසස්ස ච පණ්ඩකභාවානුපපත්තිතො අහෙතුක පටිසන්ධිකථායඤ්හි අවිසෙසෙන පණ්ඩකස්ස අහෙතුකපටිසන්ධි කතා වුත්තා, ආසිත්ත උස්සූයපක්ඛපණ්ඩකානඤ්ච පටිසන්ධිතො පට්ඨායෙව පණ්ඩකභාවො, න පවත්තියංයෙවාති වදන්ති. තෙනෙව අහෙතුකපටිසන්ධිනිද්දෙසෙ ජච්චන්ධ-ජච්චබධිරාදයො විය පණ්ඩකො ජාතිසද්දෙන විසෙසෙත්වා නිද්දිට්ඨො. චතුත්ථපාරාජිකසංවණ්ණනායං පන අභබ්බපුග්ගලෙ දස්සෙන්තෙන පණ්ඩකතිරච්ඡානගතඋභතො බ්‍යඤ්ජනකා තයො වත්ථුවිපන්නා අහෙතුකපටිසන්ධිකා, තෙසං සග්ගො අවාරිතොති අවිසෙසෙන වුත්තං, එවං පඤ්චවිධා පණ්ඩකා තෙ පණ්ඩකසාමඤ්ඤෙන අවිසෙසෙත්වා ‘‘පණ්ඩකාති එවමෙව වත්වා පණ්ඩකො භික්ඛවෙ න උපසම්පාදෙතබ්බො’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.
ථෙය්‍යසංවාසකො ති යො සයමෙව පබ්බජ්ජාලිඞ්ගං ගහෙත්වා භික්ඛුවස්සං ගණෙත්වා භික්ඛූති පටිඤ්ඤං සම්පටිච්ඡති, යථාවුඩ්ඪං වන්දනං සාදියති, සො ලිඞ්ගස්ස සංවාසස්ස ච ථෙනත්තා උභයත්ථෙනකො නාම. යො පන යථාවුඩ්ඪං වන්දනං න සාදියති, අසුද්ධචිත්තවසෙන ලිඞ්ගස්සථෙනත්තාලිඞ්ගත්ථෙනකො නාම. යො වා පන සාමණෙරභූමියං ඨත්වා මුසාවාදෙන භික්ඛුති පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා භික්ඛුවස්සග්ගෙන වන්දනාදිං සාදියති, සො භික්ඛූහි දින්නලිඞ්ගත්තා ලිඞ්ගත්ථෙනකො න හොති, සංවාසස්ස ථෙනත්තා සංවාසත්ථෙනකො නාම. එත්ථ ච උභයත්ථෙනකොපි අසුද්ධචිත්තෙන ලිඞ්ගත්ථෙනකෙඑව පවිට්ඨොති වෙදිතබ්බො. යොපි සාමණෙරො වුඩ්ඪසාමණෙරානං වන්දනං සාදියති, දහරභික්ඛූපි වුඩ්ඪභික්ඛූනං වන්දනං සාදියති, සොපි ථෙය්‍යසංවාසකො නාපි හොති, අථෙනත්තා. යො වා පන භික්ඛුපාරාජිකමාපන්නොව භික්ඛුලිඞ්ගෙ ඨිතො යාව පටිජානාති, තාව අත්ථෙව තස්ස භික්ඛුභාවො, න සො අනුපසම්පන්නසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, තථා හි සො සංවාසං සාදියන්තොපි ථෙය්‍යසංවාසකො න හොති, සො සහසෙය්‍යාදිආපත්තිම්පි න ජනෙති, ඔමසවාදෙ පාචිත්තියඤ්ච න ජනෙති තෙනෙව ‘‘අසුද්ධො හොති පුග්ගලො අඤ්ඤතරං පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපන්නො, තඤ්චෙ සුද්ධදිට්ඨි සමානො ඔකාසං කාරාපෙත්වා අක්කොසාධිප්පායො වදති ආපත්ති ඔමසවාදස්සා’’ති ඔමසවාදෙ පාචිත්තියං වුත්තං. අසති හි භික්ඛුභාවෙ දුක්කටං වදෙය්‍ය. යො පන සාමණෙරො සාමණෙරලිඞ්ගෙනෙව පාණාතිපාතාදිපඤ්චවිධං සිලවිපත්තිං පාපුණාති, සොපි ආගතො ලිඞ්ගනාසනාය නාසෙත්වා සරණසීලං දාතබ්බං, අථෙනත්තා උපසම්පදාය අවත්ථුභාවම්පි න පාපුණාති. විකාලභොජනාදිකං කරොන්තස්ස පන ‘‘අච්චයො මං භන්තෙ අච්චාගමා’’ත්‍යාදිනා සඞ්ඝමජ්ඣෙ අච්චයං දෙසාපෙත්වා වා දණ්ඩකම්මං වා කත්වා සීලං දාතබ්බමෙව. තිත්ථියපක්කන්තකො උත්තානොයෙව.
තිරච්ඡානගතොති යොකොචි අමනුස්සභූතො චත්තාරො අපායිකාපි උපසම්පදාය අවත්ථුයෙව. තෙ පටිසන්ධියා ලාමකත්තා අභබ්බා සාසනෙ පබ්බජිතුං. යදි චත්තාරො අපායිකා උපසම්පදාය අවත්ථු භවෙය්‍ය, අථ කස්මා සෙසෙ අනපදිසිත්වා තිරච්ඡානගතොව අවත්ථූති වුත්තන්ති. සෙසානං අපාකටවත්ථුත්තා, තථා හි සම්බුද්ධකාලෙ තිරච්ඡානයොනියං නිබ්බත්තො එකො නාගරාජා නාගයොනියා අට්ටීයති හරායති ජිගුච්ඡති. අථඛො තස්ස නාගස්ස එතදහොසි කෙනනුඛො අහං උපායෙන නාගයොනියා පරිමුච්චෙය්‍යං ඛිප්පඤ්ච මනුස්සත්තං ලභෙය්‍යන්ති. අථඛො තස්ස නාගස්ස එතදහොසි ‘‘ඉමෙ ඛො සමණාසක්‍යපුත්තියා ධම්මචාරිනො සමචාරිනො බ්‍රහ්මචාරිනො සච්චවාදිනො සීලවන්තො කල්‍යාණධම්මා සචෙ ඛො අහං සමණෙසු සක්‍යපුත්තියෙසු පබ්බජෙය්‍යං, එවාහං නාගයොනියා පරිමුච්චෙය්‍යං ඛිප්පඤ්ච මනුස්සත්තං පටිලභෙය්‍ය’’න්ති. අථ ඛො සො නාගො මාණවකවණ්ණෙන භික්ඛූ උපසඞ්කමිත්වා පබ්බජ්ජං යාචි. තං භික්ඛූ පබ්බාජෙසුං උපසම්පාදෙසුං. තෙන ඛො පන සමයෙන සො නාගො අඤ්ඤතරෙන භික්ඛුනා සද්ධිං පච්චන්තිමෙ විහාරෙ පටිවසති. අථ ඛො සො භික්ඛු රත්තියා පච්චූසසමයං පච්චූට්ඨාය අජ්ඣොකාසෙ චඞ්කමති. අථ ඛො සො නාගො තස්ස භික්ඛුනො නික්ඛන්තෙ විස්සට්ඨො නිද්දං ඔක්කමෙසි. සබ්බො විහාරො අහිනා පුණ්ණො, වාතපානෙහි භොගා නික්ඛන්තා හොන්ති. අථඛො සො භික්ඛු ‘‘විහාරං පවිසිස්සාමී’’ති කවාටං පණාමෙන්තො අද්දස සබ්බං විහාරං අහිනාපුණ්ණං වාතපානෙහි භොගෙ නික්ඛන්තෙ. දිස්වාන භීතො විස්සරමකාසි. භික්ඛූ උපධාවිත්වා තං භික්ඛුං එතදවොචුං ‘‘කිස්ස ත්වං ආවුසො විස්සරමකාසී’’ති. අයං ආවුසො සබ්බො විහාරො අහිනා පුණ්ණො වාතපානෙහි භොගා නික්ඛන්තාති. අථ ඛො සො නාගො තෙන සද්දෙන පබුජ්ඣිත්වා සකෙ ආසනෙ නිසීදි. භික්ඛූ එවමාහංසු ‘‘කොචි ත්වං ආවුසො’’ති. ‘‘අහං භන්තෙ නාගො’’ති. ‘‘කිස්ස පන ත්වං ආවුසො එවරූපං අකාසී’’ති. අථ ඛො සො නාගො භික්ඛූනං එතමත්ථං ආරොචෙසී. භික්ඛූ භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. අථ ඛො භගවා එතස්මිං නිදානෙ එතස්මිං පකරණෙ භික්ඛුසඞ්ඝං සන්නිපාතාපෙත්වා තං නාගං එතදවොච ‘‘තුම්හෙ ඛ්වත්ථ නාගා අවිරූළ්හිධම්මා ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ, ගච්ඡ ත්වං නාග, තත්ථෙව චාතුද්දසෙ පන්නරසෙ අට්ඨමියා ච පක්ඛස්ස උපොසථං උපවස, එවං ත්වං නාගයොනියා පරිමුච්චිස්සසි ඛිප්පඤ්ච මනුස්සත්තං පටිලභිස්සසී’’ති. අථ ඛො සො නාගො ‘‘අවිරූළ්හධම්මො කිරාහං ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙති දුක්ඛී දුම්මනො අස්සූනි පවත්තයමානො විස්සරං කත්වා පක්කමි. අථ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි ‘‘ද්වෙ මෙ භික්ඛවෙ පච්චයා නාගස්ස සභාවපාතුකම්මාය. යදා ච සජාතියා මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවති, යදා ච විස්සට්ඨො නිද්දං ඔක්කමති. ඉමෙ ඛො භික්ඛවෙ ද්වෙ පච්චයා නාගස්ස සභාව පාතුකම්මාය. තිරච්ඡානගතො භික්ඛවෙ න උපසම්පාදෙතබ්බො, උපසම්පන්නො නාසෙතබ්බො’’ති එවං තිරච්ඡානස්සෙව පාකටවත්තුත්තාති. එත්ථ ච පවත්තියං අභිණ්හං සභාවපාතුකම්මදස්සනවසෙන ‘‘ද්වෙ පච්චයා’’ති වුත්තං. නාගස්ස පන පඤ්චසු කාලෙසු සභාවපාතුකම්මං හොති පටිසන්ධිකාලෙ, තචපජහනනකාලෙ, සජාතියා මෙථුනකාලෙ, විස්සට්ඨ නිද්දොක්කමනකාලෙ, චුතිකාලෙති. නනු ච දෙවාපි උපසම්පදාය අවත්ථුයෙව, අථ කස්මා චත්තාරො අපායිකාව උපසම්පදාය අවත්ථූති වුත්තන්ති. සච්චං, තථාපි දෙවානං අභබ්බත්තා පටිවෙධසාසනස්ස ඨිතත්තා තෙ අභබ්බතො විසුං කරණත්ථාය එවං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. වක්ඛති හි සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථාය මහාවග්ගෙ ‘‘තිරච්ඡානගතො භික්ඛවෙති එත්ථ නාගො වා හොතු සුපණ්ණමාණවකාදීනං වා අඤ්ඤතරො අන්තමසො සක්කං දෙවරාජානං උපාදාය යො කොචි අමනුස්සජාතියො සබ්බොව ඉමස්මිං අත්ථෙ තිරච්ඡානගතොති වෙදිතබ්බො’’ති, තෙන ‘‘තිරච්ඡානගතොති යොකොචි අමනුස්සභූතො’’ති වුත්තන්ති. එත්ථ චාහ යදි නාගසුපණ්ණා පටිසන්ධියා ලාමකා භවෙය්‍ය, අථ කස්මා විධුරජාතකෙ චත්තාරො ජනා නාගසුපණ්ණසක්කධනඤ්චයකොරබ්‍යෙසු භවනෙසු තං තදෙව ඨානං පත්ථෙන්තා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කරොන්ති, තෙසු එකො ආයුපරියොසානෙ සපුත්තදාරො නාගභවනෙ නාගරාජා හුත්වා නිබ්බත්ති, එකො සුපණ්ණභවනෙ සිම්බලිවිමානෙ සුපණ්ණරාජා හුත්වා නිබ්බත්ති, එකො තාවතිංසභවනෙ සක්කො හුත්වා නිබ්බත්ති, එකො ධනඤ්චයකොරබ්‍යරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තීති චතුන්නම්පි ජනානං පටිසන්ධියං කුසලකම්මෙනෙව පවත්තභාවො වුත්තො යදි කුසලකම්මෙන භවෙය්‍ය, ‘‘කුසලා චෙතනා විපාකානං ඛන්ධානං කටත්තා ච රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති ඉමිස්සාපි පට්ඨානපාළියා අහෙතුකානම්පි පටිසන්ධික්ඛණෙ කම්මපච්චයභාවො වුත්තො භවෙය්‍ය, න පනෙවං වත්තබ්බං අථ කථඤ්චිදං පච්චෙතබ්බන්ති. වුච්චතෙ, නිකන්තියා බලවත්තා සත්තවිධමෙථුනසංයොගත්තා ච අපරිසුද්ධා තෙසං කුසලචෙතනා, අපරිසුද්ධායෙව සුගතිභූමියං ජනෙතුං න සක්කොන්ති. දුග්ගතිභූමියං පවත්තමානාපි කම්මා යූහනකාලෙ තං තං භූමිපත්ථනා තණ්හාසම්පයුත්තාපුබ්බභාගචෙතනා බලෙන තෙසු තිරච්ඡානභූමීසු නිබ්බත්තන්ති, න අඤ්ඤෙන අකුසලෙන. එවඤ්හි පත්ථිතපත්ථනා සිද්ධාපි භවෙය්‍ය. යදි අඤ්ඤෙන අකුසලකම්මෙන භවෙය්‍ය, ඉච්ඡිතපත්ථනාපි අසිද්ධාව භවෙය්‍ය. නිකන්තිච නාමෙසා බලවඣානසම්පයුත්තචෙතනාපි පටිබාහිතුං සක්කා තථා හි ගොපකදෙවදත්තස්ස ආචරියසමණො ඣානබලෙන බ්‍රහ්මභූමීසු අනිබ්බත්තිත්වා ඣානං පටිබාහිත්වා අඤ්ඤකම්මෙන ගන්ධබ්බදෙවෙසුයෙව උප්පජ්ජති ‘‘සීලවතො හි භික්ඛවෙ චෙතොපණිධි සමිජ්ඣති විසුද්ධත්තා’’ති තෙසං විත්ථාරො දීඝනිකායෙ ආගතො, අත්ථිකෙහි තත්ථ ඔලොකෙතබ්බො. සත්තවිධමෙථුනසංයොගවසෙනාපි සත්තා දුක්ඛතො න මුච්චන්ති වුත්තඤ්හි භගවතා ‘‘ඉධ බ්‍රාහ්මණ එකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා සම්මා බ්‍රහ්මචාරී පටිජානමානො න හෙව ඛො මාතුගාමෙන සද්ධිං ද්වයංද්වය සමාපත්තිං සමාපජ්ජති, අපි ච ඛො මාතුගාමස්ස උච්ඡාදනං න්හාපනං පරිමද්දනං සම්බාහනං සාදියති, සො තදස්සාදෙති තං නිකාමෙති, තෙනචවිත්තිං ආපජ්ජති. ඉදම්පිඛො බ්‍රාහ්මණබ්‍රහ්මචරියස්ස ඛණ්ඩම්පි ඡිද්දම්පි සබලම්පි කම්මාසම්පි. අයං වුච්චති බ්‍රාහ්මණ අපරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං චරති. සංයුත්තො මෙථුනසංයොගෙන න පරිමුච්චති ජාතියා ජරාමරණෙන…පෙ… න පරිමුච්චති දුක්ඛස්මාති වදාමි. පුනච පරං බ්‍රාහ්මණ ඉධෙකච්චො සමණොවා…පෙ… පටිජානමානො. න හෙව ඛො මාතුගාමෙනසද්ධිං ද්වයංද්වයසමාපත්තිං සමාපජ්ජති, න පි මාතුගාමස්ස උච්ඡාදනං…පෙ… සාදියති, අපි ච ඛො මාතුගාමෙන සද්ධිං සංජග්ඝති සංකීළති සංකෙළායති, සො තදස්සාදෙති…පෙ… දුක්ඛස්මාති වදාමි. පුනච පරං බ්‍රාහ්මණ ඉධෙකච්චො සමණො වා…පෙ… න හෙව ඛො මාතුගාමෙන සද්ධිං සමාපජ්ජති. නපි මාතුගාමස්ස උච්ඡාදනං සාදියති. නපි මාතුගාමෙන සද්ධිං සංජග්ඝති සංකීළති සංකෙළායති. අපිච ඛො මාතුගාමස්ස චක්ඛුං උපනිජ්ඣායති පෙක්ඛති, සො තදස්සාදෙති…පෙ… දුක්ඛස්මාති වදාමි. පුනච පරං බ්‍රාහ්මණ ඉධෙකච්චො සමණොවා බ්‍රාහ්මණො වා…පෙ… න හෙව ඛො මාතුගාමෙන, න මාතුගාමස්ස, නපි මාතුගාමෙන පෙක්ඛති. අපි ච ඛො මාතුගාමස්ස සද්දං සුණාති තිරොකුට්ටංවා තිරොපාකාරංවා හසන්තියා වා භණන්තියා වා ගායන්තියා වා රොදන්තියා වා, සො තදස්සාදෙති…පෙ… දුක්ඛස්මාති වදාමි. පුනච පරං බ්‍රාහ්මණ ඉධෙකච්චො සමණො වා බ්‍රහ්මණො වා…පෙ… නහෙව ඛො මාතුගාමෙන, නපි මාතුගාමස්ස, නපි මාතුගාමෙන, නපි මාතුගාමස්ස රොදන්තියා වා…පෙ… අපි ච ඛො යානිතානි පුබ්බෙ මාතුගාමෙන සද්ධිං හසිතලපිතකීළිතානි අනුස්සරති. සො තදස්සා දෙති…පෙ… දුක්ඛස්මාති වදාමි. පුනච පරං බ්‍රාහ්මණ ඉධෙකච්චො සමණො වා බ්‍රහ්මණො වා…පෙ… න හෙව ඛො මාතුගාමෙන, නපි මාතුගාමස්ස…පෙ… න පි යානි තානි පුබ්බෙ මාතුගාමෙන සද්ධිං හසිතලපිතකීළිතානි අනුස්සරති, අපි ච ඛො ගහපතිං වා ගහපතිපුත්තං වා පඤ්චහි කාමගුණෙහි සහිතං සමඞ්ගීභූතං පරිචාරයමානං, සො තදස්සාදෙති…පෙ… දුක්ඛස්මාති වදාමි. පුනච පරං බ්‍රාහ්මණ…පෙ… න හෙව ඛො මාතුගාමෙන…පෙ… නපි අනුස්සරති ගහපතිං වා ගහපතිපුත්තං වා පරිචාරයමානං, අපි ච ඛො අඤ්ඤතරං දෙවනිකායං පණිධාය බ්‍රහ්මචරියං චරති ඉමිනාහං සීලෙන වා වතෙන වා තපෙනවා බ්‍රහ්මචරියෙන වා දෙවො වා භවිස්සාමි දෙවඤ්ඤතරො වාති, සො තදස්සාදෙති, තං නිකාමෙති, තෙන ච විත්තිං ආපජ්ජති. ඉදං ඛො බ්‍රාහ්මණ බ්‍රහ්මචරියස්ස ඛණ්ඩම්පි ඡිද්දම්පි සබලම්පි කම්මාසම්පී’’ති එවං ලාභාදිහෙතුකෙන භෙදෙන ච සත්තවිධමෙථුනසංයොගෙන ඛණ්ඩාදිභාවො සඞ්ගහිතොති වෙදිතබ්බො.
මාතුඝාතකෙ පන යෙන මනුස්සිත්ථිභූතාපි අජනිකා පොසා වනිකා මාතා වා මහාමාතා වා චූළමාතා වා ජනිකාපි අමනුස්සිත්ථිභූතා මාතා ඝාතිතා, තස්ස පබ්බජ්ජා න වාරිතා, න ච අනන්තරිකො හොති. තිරච්ඡානිත්ථියොපි මනුස්සපුරිසමාගම්ම මනුස්සභූතං පුත්තං විජායන්ති කොන්තපුත්තා ද්වෙභාතිකත්ථෙරා විය තෙපි හි අණ්ඩජායෙව, තථා හි පෙතලොකෙ තිරච්ඡානෙ මනුස්සෙ චාති ඉමෙසු තීසු භූමීසු චතස්සො යොනියො සම්භවන්ති. මනුස්සෙසු පනෙත්ථ කෙචිදෙව ඔපපාතිකා හොන්ති, සෙය්‍යථාපි මහාපදුමකුමාරාදයො. අණ්ඩජාපි කොන්ත පුත්තා ද්වෙභාතිකත්ථෙරා විය. විත්ථාරො පන සීහළවත්ථුස්මිං ඔලොකෙතබ්බො. එත්ථ ච කොන්තාති කින්නරී, තස්සා පුත්තා කොන්තපුත්තා, සා හි රඤ්ඤො අසොකධම්මරාජස්ස කාලෙ වනචරකෙන ලභිත්වා මනුස්සසංවාසමාගම්ම ද්වෙ පුත්තෙ විජායිත්වා ‘‘ඉදානි දාරකෙ පහාය න ගමිස්සතී’’ති සඤ්ඤාය වනචරකො තස්සා පොත්ථං අදාසි, සා පොත්ථං ලභිත්වා පක්ඛන්දිත්වා සකට්ඨානමෙව ගතා කින්නරියො හි පොත්ථං විනා පක්ඛන්දිතුං න සක්කොන්ති, තෙනෙව තාපසො ‘‘මා පොත්ථං අස්සා අදාසී’’ති ආහ. කම්මපච්චය උතුසමුට්ඨානඤ්හි තාසං පොත්ථං, රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස චක්කරතනං විය, තථා හි චක්කවත්තිනො වෙහාසගමනාදි පුඤ්ඤවතො ඉද්ධිනාම, න තෙන චක්කරතනං වා හත්ථිඅස්සරතනං වා විනා අත්තනො සභාවෙනෙව ගන්තුං සක්කොන්ති. තත්ථ චක්කරතනං රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස කම්මබලෙන නිබ්බත්තත්තා සමුද්දමජ්ඣෙ ජායමානම්පි කම්මපච්චයඋතුසමුට්ඨානං නාම. හත්ථිඅස්සරතනානි පන කම්මපච්චයකම්මසමුට්ඨානානි නාම. පක්ඛීනං වෙහාසගමනාදිකා කම්මවිපාකජා ඉද්ධි. කින්නරියො පන පොත්ථං විනා අත්තනො සභාවෙන පක්ඛන්දිතුං න සක්කොන්ති, තස්මා තාසං පොත්ථං කම්මපච්චයඋතුසමුට්ඨානන්ති දට්ඨබ්බං. කෙචි පන දෙවානං අලඞ්කාරා විය පටිසන්ධියා සහ ආගතොති වදන්ති, න තං පච්චෙතබ්බං, අණ්ඩජජලාබුජානං තථා අසම්භවතො. කෙචිපි පවත්ති කාලෙ කතන්ති වදන්ති, තම්පි අයුත්තමෙව, සංසෙදජාපි පදුමගබ්භෙවා වෙළුගබ්භෙ වා නිබ්බත්තා පොක්ඛරසාතිබ්‍රාහ්මණපදුමවතීවෙළුවතීදෙවීආදයො විය. ජලාබුජා පන පාකටායෙව. යෙන සයං තිරච්ඡානභූතෙන මනුස්සිත්ථිභූතා මාතා ඝාතිතා, සොපි ආනන්තරිකො න හොති තිරච්ඡානගතත්තා පනස්ස පබ්බජ්ජා පටික්ඛිත්තා, කම්මං පනස්ස භාරියං හොති, ආනන්තරියං ආහච්ච තිට්ඨති. මනුස්සිත්ථියොපි තිරච්ඡානමාගම්ම ගබ්භං ජනෙන්ති, සෙය්‍යථාපි භූරිදත්තස්ස මාතා ඉත්ථියො හි අට්ඨහි කාරණෙහි ගබ්භග්ගහණං හොති - අජ්ඣාචාරෙන, කායසංසග්ගෙන, චොළග්ගහණෙන, අසුචිපානෙන, නාභිපරාමසනෙන, රූපදස්සනෙන, සද්දෙන ගන්ධෙනාති. තත්ථ අජ්ඣාචාරෙන සුදින්නස්ස පුරාණදුතියිකා ගබ්භං ගණ්හිත්වා පච්ඡිමභවිකං සුවණ්ණබිම්බසදිසං බීජකං නාම පුත්තං විජායි. කදාචි එකච්චා උතුසමයෙ ඡන්දරාගරත්තා පුරිසානං හත්ථගාහවෙණිගාහඅඞ්ගපච්චඞ්ගපරාමසනං සාදියන්තියොපි ගබ්භං ගණ්හන්ති. එවං කායසංසග්ගෙන ගබ්භග්ගහණං හොති. උදායිත්ථෙරස්ස පන පුරාණදුතියිකා භික්ඛුනී තං අසුචිං එකදෙසං මුඛෙන අග්ගහෙසි, එකදෙසං චොළකෙනෙව සද්ධිං අඞ්ගජාතෙ පක්ඛිපි, සා තෙන ගබ්භං ගණ්හි. එවං චොළග්ගහණෙන ගබ්භග්ගහණං හොති. මිගසිඞ්ගතාපසස්ස මාතා මිගී උතුසමයෙ තාපසස්ස පස්සාවට්ඨානං ආගන්ත්වා සසම්භවං පිවි, සා තෙන ගබ්භං ගණ්හිත්වා මිගසිඞ්ගං නාම තාපසදාරකං විජායි. එවං අසුචිපානෙන ගබ්භග්ගහණං හොති. සාමස්ස පන බොධිසත්තස්ස මාතා උතුසමයෙ නාභිපරාමසනෙන ගබ්භං ගණ්හිත්වා සාමතාපසදාරකං විජායි, එවං මණ්ඩබ්‍යස්ස ච චණ්ඩපජ්ජො තස්ස ච මාතා උතුසමයෙ නාභිපරාමසනවසෙන, තත්ථ ච දිට්ඨමඞ්ගලිකාය නාභිපරාමසනෙන මණ්ඩබ්‍යස්ස නිබ්බත්ති අහොසි. චණ්ඩපජ්ජොතස්ස මාතු නාභියං විච්ඡිකො ඵරිත්වා ගතො, තෙන චණ්ඩපජ්ජොතස්ස නිබ්බත්ති අහොසි. ඉධෙකච්චා ඉත්ථී උතුසමයෙ පුරිසසංසග්ගං අලභමානා ඡන්දරාගවසෙන අන්තොගෙහෙගතාව පුරිසං උපනිජ්ඣායති, රාජොරොධො විය, සා තෙන ගබ්භං ගණ්හාති. එවං රූපදස්සනෙන ගබ්භග්ගහණං හොති. බලාකාසු පන පුරිසොනාම නත්ථි, තා උතුසමයෙ මෙඝසද්දං සුත්වා ගබ්භං ගණ්හන්ති. ගාවීඑව වා කදාචි උසභගන්ධෙන ගබ්භං ගණ්හන්ති. එවං ගන්ධෙන ගබ්භග්ගහණං හොති. එවං අට්ඨහි කාරණෙහි ඉත්ථියො ගබ්භං ගණ්හන්ති. එත්ථ ච පිතුසදිසායෙව පුත්තා හොන්ති, තස්මා භූරිදත්තාදයො ධතරට්ඨං නාගරාජානං පටිච්ච නාගායෙව හොන්ති. චණ්ඩපජ්ජොතස්ස පන විච්ඡිකං පටිච්ච මනුස්සො ජාතො, සම්භවෙන අජාතත්තා. පිතුඝාතකෙපි එසෙව නයො.
අරහන්තඝාතකො පන අමනුස්ස අරහන්තදෙවතං වා මනුස්සජාතියං වා අවසෙසං අරියපුග්ගලං ඝාතෙත්වා අනන්තරියො න හොති, පබ්බජ්ජාපිස්ස න වාරිතා, කම්මං පන බලවං හොති. තිරච්ඡානො පන අමනුස්සඅරහන්තම්පි ඝාතෙත්වා ආනන්තරිකො න හොති, කම්මං පන භාරියං තිරච්ඡානගතත්තා පනස්ස පබ්බජ්ජා වාරිතා. භික්ඛුනිදූසකසඞ්ඝභෙදකානි පාකටායෙව.
ලොහිතුප්පාදකො පන යො තථාගතස්ස අභෙජ්ජකායතාය පරූපක්කමෙන චම්මං ඡින්දිත්වා ලොහිතං පග්ඝරිතුං න සක්කොති, සරීරස්ස පන අන්තොයෙව එකස්මිං ඨානෙ ලොහිතං සමොසරති, ආඝාතෙන පතුබ්බනමානං සඤ්චිතං හොති, තස්ස බහු අපුඤ්ඤං පසවති, ආනන්තරිකො ච හොති, පබ්බජ්ජාපිස්ස වාරිතා, සෙය්‍යථාපි දෙවදත්තො. යො පන ජීවකො විය රොගවූපසමනත්ථං ඵාලෙත්වා පූතිමංසඤ්ච ලොහිතඤ්ච නීහරිත්වා ඵාසුං කරොති, අයං ලොහිතුප්පාදකො න හොති, බහුපුඤ්ඤං පසවති බ්‍රහ්මපුඤ්ඤං පසවති, සෙය්‍යථාපි ජීවකොකොමාරභච්චො.
උබ්භතොබ්‍යඤ්ජනකො පන ඉත්ථි-පුරිසවසෙන දුවිධො තත්ථ ඉත්ථිඋභතොබ්‍යඤ්ජනකස්ස ඉත්ථිනිමිත්තං පාකටං, පුරිසනිමිත්තං පටිච්ඡන්නං. පුරිසඋභතොබ්‍යඤ්ජනකස්ස පුරිසනිමිත්තං පාකටං, ඉත්ථිනිමිත්තං පටිච්ඡන්නං. ඉත්ථිඋභතොබ්‍යඤ්ජනකස්ස ඉත්ථීසු පුරිසත්තං කරොන්තස්ස ඉත්ථිනිමිත්තං පටිච්ඡන්නං හොති, පුරිසනිමිත්තං පාකටං හොති. පුරිසඋභතොබ්‍යඤ්ජනකස්ස පුරිසානං ඉත්ථිභාවං උපගච්ඡන්තස්ස පුරිසනිමිත්තං පටිච්ඡන්නං හොති, ඉත්ථිනිමිත්තං පාකටං. ඉත්ථිඋභතොබ්‍යඤ්ජනකො සයඤ්ච ගබ්භං ගණ්හාති, පරඤ්ච ගණ්හාපෙති. පුරිස උභතො බ්‍යඤ්ජනකො පන සයං න ගණ්හාති, පරං ගණ්හාපෙති. ඉදමෙව තෙසං නානාකරණං. උභතොබ්‍යඤ්ජනන්ති චෙත්ථ ‘‘බ්‍යඤ්ජනන්ති නිමිත්තං. උභතො බ්‍යඤ්ජනං අස්ස අත්ථීති විග්ගහෙන ‘‘උභතොබ්‍යඤ්ජ’’න්ති වක්ඛථ, එකස්ස ද්වෙ ඉන්ද්‍රියානි හොන්ති, අථ එකමෙවාති. එකමෙව න ද්වෙ, ‘‘යස්ස ඉත්ථින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, තස්ස පුරිසින්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති නො. යස්ස වා පන පුරිසින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, තස්ස ඉත්ථින්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති නොති එකස්මිං සන්තානෙ ඉන්ද්‍රිය ද්වයස්ස පටිසෙවිතත්තා. තඤ්ච ඛො ඉත්ථිඋභතොබ්‍යඤ්ජනකස්ස ඉත්ථින්ද්‍රියං, පුරිසඋභතොබ්‍යඤ්ජනකස්ස පුරිසින්ද්‍රියමෙවාති. යදි එකමෙව ඉන්ද්‍රියං, එවං උභතොබ්‍යඤ්ජනකභාවො කථං සියා. ඉන්ද්‍රියං බ්‍යඤ්ජනකාරණන්ති වුත්තං, තඤ්ච තස්ස නත්ථීති. වුච්චතෙ න ඉත්ථින්ද්‍රියං පුරිසබ්‍යඤ්ජනස්ස කාරණං, තථා පුරිසින්ද්‍රියම්පි ඉත්ථිබ්‍යඤ්ජනකස්ස, කස්මා සදා අභාවතොති, තථා හි ඉත්ථි උභතොබ්‍යඤ්ජනකස්ස යදා ඉත්ථියා රත්තං හොති, තදා පුරිසබ්‍යඤ්ජනං පාකටං හොති, ඉත්ථිබ්‍යඤ්ජනං පටිච්ඡන්නං තථා පුරිසඋභතොබ්‍යඤ්ජනකස්සපි. යදි තෙසං ඉන්ද්‍රියද්වයං බ්‍යඤ්ජනානං කාරණං භවෙය්‍ය, සදා බ්‍යඤ්ජන ද්වයං එකතො තිට්ඨෙය්‍ය න පන තිට්ඨති, තස්මා එකමෙව ඉන්ද්‍රියන්ති නිට්ඨමෙත්ථාව ගන්තබ්බං. බ්‍යඤ්ජනකාරණං ඉන්ද්‍රියං පහාය රාගචිත්තමෙවෙත්ථ බ්‍යඤ්ජනද්වයස්ස කාරණන්ති දට්ඨබ්බං, තස්මා ඉත්ථිඋභතොබ්‍යඤ්ජනකො සයම්පි ගබ්භං ගණ්හාති, පරම්පි ගණ්හාපෙති, පුරිසඋභතොබ්‍යඤ්ජනකො පරං ගණ්හාපෙති, සයං පන න ගණ්හාති, ඉත්ථින්ද්‍රියසමඞ්ගිස්සෙව ගබ්භසම්භවතොති. කුරුන්දියං පන ‘‘යදි පටිසන්ධියං පුරිසලිඞ්ගං, පවත්තෙ ඉත්ථිලිඞ්ගං නිබ්බත්තති, යදි පටිසන්ධියං ඉත්ථිලිඞ්ගං, පවත්තෙ පුරිසලිඞ්ගං නිබ්බතී’’ති පටිසන්ධියං ලිඞ්ගසම්භවො වුත්තො, සො අයුත්තොව. කස්මා, පවත්තියංයෙව ඉත්ථිලිඞ්ගාදීනි සමුට්ඨහන්ති. පටිසන්ධියමෙව සමුට්ඨාති, න ලිඞ්ගාදීනි. ඉන්ද්‍රියමෙව ලිඞ්ගන්ති න සක්කා වත්තුං, ඉන්ද්‍රියලිඞ්ගානං භින්නසභාවත්තා, යථා ච බීජෙ සති රුක්ඛො සම්භවති, නාසති, එවමෙව ඉන්ද්‍රියෙ සති ලිඞ්ගාදීනි සම්භවන්ති බීජසදිසඤ්හි ඉන්ද්‍රියං, රුක්ඛසදිසානි ලිඞ්ගාදීනි එවමෙව තෙසු පුග්ගලෙසු පණ්ඩකාදයො එකාදසපුග්ගලා තස්මිං යෙව භවෙ නියාමං ඔක්කමිතුං න අරහන්ති, තස්මා අභබ්බා නාම. ඌනවීසති අන්තිමවත්ථුඅජ්ඣාපන්නපුබ්බා ද්වෙ උපසම්පදාය අවත්ථුමත්තමෙව, උපනිස්සයෙ සති තස්මිංයෙව භවෙ නියාමං ඔක්කමිතුං අරහන්ති, තස්මා භබ්බානාම හොන්ති.
වත්ථුසම්පත්තිකථා නිට්ඨිතා.
ඤත්තිසම්පත්ති නාම.
‘‘සිථිලං ධනිතඤ්ච දීඝරස්සං, ගරුකං ලහුකඤ්ච නිග්ගහිතං;
සම්බන්ධං වවත්ථිතං විමුත්තං, දසධා බ්‍යඤ්ජනබුද්ධියා පභෙදො’’ති.
එවං වුත්තං දසවිධං බ්‍යඤ්ජනං අපෙක්ඛිත්වා වා එවං අසක්කොන්තෙනාපි සිථිලධනිත විමුත්තනිග්ගහිතවසෙන වුත්තානි බ්‍යඤ්ජනානි අකොපෙත්වා වා දුරුත්තං වා අකත්වා වුත්තං ඤත්තිසම්පත්ති නාම. ඤත්තිවිපත්ති නාම සබ්බසො ඤත්තිං අට්ඨපෙත්වා වා වත්ථුසඞ්ඝපුග්ගලඤත්තීනං අපරාමසනානි පච්ඡා ඤත්තිට්ඨපනඤ්චාති ඉමෙ තාව පඤ්ච ඤත්තිදොසා. තත්ථ අයං ඉත්ථනාමොති උපසම්පදාපෙක්ඛස්ස අපි අකිත්තනං වත්ථුඅපරාමසනං නාම. සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝොති එත්ථ සුණාතු මෙ භන්තෙති වත්වා සඞ්ඝොති අභණනං සඞ්ඝඅපරාමසනං නාම. ඉත්ථන්නාමස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛොති උපජ්ඣායස්ස අකිත්තනං පුග්ගලඅපරාමසනං නාම. සබ්බෙන සබ්බං ඤත්තියා අනුච්චාරණං ඤත්තිඅපරාමසනං නාම. පඨමං කම්මවාචං නිට්ඨාපෙත්වා එසා ඤත්තීති වත්වා ඛමති සඞ්ඝස්සාති එවං ඤත්ති කිත්තනං පච්ඡා ඤත්තිට්ඨපනං නාම. ඉති ඉමෙ පඤ්ච ඤත්තිදොසා ඤත්තිවිපත්ති නාම. ඉමෙහි දොසෙහි විමුත්තාය ඤත්තියා සම්පන්නං ඤත්තිසම්පත්ති නාම.
ඤත්තිසම්පත්තිකථා නිට්ඨිතා.
අනුසාවනසම්පත්ති නාම වත්ථු සඞ්ඝපුග්ගලානං අපරාමසනානි, සාවනාය හාපනං, අකාලෙ සාවනන්ති ඉමෙ පඤ්ච අනුසාවනදොසෙ වජ්ජෙත්වා කථනං අනුසාවනසම්පත්ති නාම. තත්ථ වත්ථාදීනං අපරාමසනානි ඤත්තියං වුත්තසදිසානෙව. තීසු පන අනුසාවනාසු යත්ථ කත්ථචි එතෙසං අපරාමසනං අපරාමසනමෙව. සබ්බෙන සබ්බං පන කම්මවාචං අවත්වා චතුක්ඛත්තුං ඤත්තිකිත්තනමෙව වා කම්මවාචබ්භන්තරෙපි චත්තාරි බ්‍යඤ්ජනානි කොපෙත්වා වා අක්ඛරස්ස වා පදස්ස වා දුරුච්චාරණං වා කත්වා සාවනං සාවනාය හාපනං නාම, තථා හි සිථිලධනිතවිමුත්තනිග්ගහිතවසෙන චත්තාරි බ්‍යඤ්ජනානි අන්තොකම්මවාචාය කම්මං කොපෙන්ති. තත්ථ ‘‘සුණාතු මෙ ති සිථිලෙ වත්තබ්බෙ සුණාථු මෙ’’ති වචනං සිථිලෙ ධනිතං නාම. ‘‘භන්තෙ’’ති වත්තබ්බෙ භන්තෙති වචනං ධනිතෙ සිථිලං නාම. ‘‘සුණාතු එසා ඤත්තී’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘සුණන්තු එසං ඤත්තී’’ති වචනං විමුත්තෙ නිග්ගහිතං නාම. ‘‘පත්තකල්ල’’න්ති වත්තබ්බෙ ‘‘පත්තකල්ලා’’ති වචනං නිග්ගහිතෙ විමුත්තං නාම. එවං ඉමානි චත්තාරි බ්‍යඤ්ජනානි අන්තොකම්මවාචාය කම්මං දූසෙන්ති. ඉමානි චත්තාරි අකොපෙත්වා වදන්තෙනාපි අඤ්ඤස්මිං අක්ඛරෙ වත්තබ්බෙ අඤ්ඤං අක්ඛරං වදන්තො දුරුත්තං කරොති නාම. ඉතරෙසු දීඝරස්සාදීසු ඡසු ඨානෙසු දීඝට්ඨානෙ දීඝං, රස්සට්ඨානෙ රස්සමෙවාති එවං යථාඨානෙ තං තදෙව අක්ඛරං භාසන්තෙන අනුක්කමාගතං පවෙණිං අවිනාසෙත්වා කම්මවාචා කාතබ්බා. සචෙ පන එවං අකත්වා දීඝෙ වත්තබ්බෙ රස්සං, රස්සෙ වත්තබ්බෙ දීඝං වදති, තථා ගරුකෙ වත්තබ්බෙ ලහුකං, ලහුකෙ වත්තබ්බෙ ගරුකං වදති. සම්බන්ධෙ වා වත්තබ්බෙ වවත්ථිතං, වවත්ථිතෙ වා වත්තබ්බෙ සම්බන්ධං වදති, එවම්පි කම්මවාචා න කුප්පති. ඉමානි ඡ බ්‍යඤ්ජනානි කම්මං න කොපෙන්ති. ඉදමෙව ආචරියානං සමානකථා. අපරෙ පන ඉදානි බ්‍යඤ්ජනානි අන්තොකම්මවාචාය කම්මං දූසෙන්තීති වදන්ති, එවං සති අනුපසම්පන්නාව බහුතරා භවෙය්‍යුං, වීමංසිත්වා පන ගහෙතබ්බං. සුට්ඨුතරා වා කම්මවාචා සික්ඛිතබ්බා. සාවනාය අනොකාසෙ පඨමං ඤත්තිං අට්ඨපෙත්වා අනුසාවනං අකාලෙ සාවනං නාම. ඉති ඉමෙහි දොසෙහි විමුත්තාය අනුසාවනාය සම්පන්නං අනුසාවනසම්පත්තිසම්පන්නං නාම. යදි පත්තචීවරරහිතං පුග්ගලං උපසම්පාදෙති, ‘‘පරිපුණ්ණස්ස පත්තචීවර’’න්ති අනුසාවනාය කතත්තා කම්මකොපො න හොති, කාරකසඞ්ඝො පන සාතිසාරො තෙනෙවාහ විමතිවිනොදනියම්පි පත්තචීවරානං අභාවෙපි’පරිපුණ්ණස්ස පත්තචීවර’න්ති කම්මවාචාය සාවිතත්තා කම්මකොපං අවත්වා දුක්කටමෙව වුත්තන්ති. සචෙ අනුපජ්ඣායකො උපසම්පාදෙති, ‘‘ඉත්ථන්නාමස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛො, ඉත්ථන්නාමෙන උපජ්ඣායෙනා’’ති වා උපජ්ඣායං සාවෙති, සූපසම්පන්නොව හොති. උපජ්ඣායං න සාවෙති නුපසම්පන්නො. වක්ඛති හි විමතිවිනොදනියං ‘‘කම්මං න කුප්පතීති ඉදං උපජ්ඣායාභාවෙපි ඉත්ථන්නාමස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛො ඉත්ථන්නාමෙන උපජ්ඣායෙනා’’ති මතස්ස වා විබ්භමන්තස්ස වා පුරාණඋපජ්ඣායස්ස වා යස්ස කස්සචි අවිජ්ජමානස්සාපි නාමෙන සබ්බත්ථ උපජ්ඣායකිත්තනස්ස කතත්තා වුත්තං. යදි හි උපජ්ඣායකිත්තනං න කරෙය්‍ය,’පුග්ගලං න පරාමසතී’ති වුත්තකම්මවිපත්තිඑව සියා, තෙනෙව පාළියං ‘‘අනුපජ්ඣායකන්ති වුත්ත’’න්ති. සචෙ සඞ්ඝුපජ්ඣායෙන ගණුපජ්ඣායෙන උපසම්පාදෙති, කාරකසඞ්ඝො සාතිසාරො, කම්මං පන න කුප්පති, වක්ඛති හි විමතිවිනොදනියං ‘‘සඞ්ඝෙන උපජ්ඣායෙනා’’ති අයං ඉත්ථන්නාමො සඞ්ඝස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛො, ඉත්ථන්නාමො සඞ්ඝං උපසම්පදං යාචති. සඞ්ඝෙන උපජ්ඣායෙනා’’ති එවං කම්මවාචාය සඞ්ඝමෙව උපජ්ඣායං කිත්තෙත්වාති අත්ථො. එවං’ගණෙන උපජ්ඣායෙනා’ති එත්ථාපි අයං ඉත්ථන්නාමොගණස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛො’ති ආදිනා යොජනා වෙදිතබ්බා. එවං වුත්තෙපි කම්මං න කුප්පති එව, දුක්කටස්සෙව වුත්තත්තා, අඤ්ඤථා සො ච පුග්ගලො අනුපසම්පන්නොති වදෙය්‍යා’ති. සචෙ පණ්ඩකාදිනා අනුපසම්පන්නකෙන උපජ්ඣායෙන උපසම්පාදෙති, තෙ වජ්ජෙත්වා පඤ්චවග්ගාදිගණො හත්ථපාසං අවිජහිත්වා පූරති, කම්මං න කුප්පති, කාරකසඞ්ඝො පන සාතිසාරො තෙන වුත්තං විමතිවිනොදනියං ‘‘පණ්ඩකාදීහි උපජ්ඣායෙහි කරියමානෙසු පණ්ඩකාදිකෙන විනාව පඤ්චවග්ගාදිගණො පූරති, කම්මං න කුප්පති. ඉතරථා කුප්පතී’’ති. සචෙ චත්තාරො ආචරියා එකතො අනුසාවෙන්ති, එත්ථ පන කථන්ති වුච්චතෙ, සබ්බඅට්ඨකථාසු ද්වීහි වා තීහි වා ආචරියෙහි විසුං විසුං එකෙන එකස්සාති එකප්පහාරෙනෙව ද්වෙ තිස්සො වා කම්මවාචා කාතබ්බා. සචෙ පන නානාචරියා නානුපජ්ඣායා හොන්ති, තිස්සත්ථෙරො සුමනත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකං, සුමනත්ථෙරො තිස්සත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකං අනුසාවෙති, ගණපූරකා හොන්ති වට්ටති. සචෙ පන නානුපජ්ඣායා හොන්ති, එකො ආචරියො හොති, නත්වෙව’නානුපජ්ඣායෙනා’ති පටික්ඛිත්තත්තා න වට්ටතීති එත්තකමෙව වුත්තං. චතුන්නං පන ජනානං විචාරණකථාය නාපි කම්මවිපත්තිඡායා දිස්සති, තථාපි න කත්තබ්බමෙව, සබ්බඅට්ඨකථාසු අවිචාරිතත්තා. සචෙ වත්ථාලඞ්කාරාදිසහිතපරූළ්හකෙසමස්සුං උපසම්පාදෙති, සූපසම්පන්නොව හොති, පච්ඡා කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙතුං වට්ටති තෙරසවත්ථුවිමුත්තත්තා සම්පත්ති යෙවෙත්ථපමාණත්තා ච.
අනුසාවනසම්පත්තිකථා නිට්ඨිතා.
ඉදානි සීමවිසොධනිං නාම, නානාගන්ථසමාහන්ති ඉමිස්සා ගාථාය සංවණ්ණනාක්කමො අනුප්පත්තො.
පඤ්ඤාව සබ්බඤෙය්‍යෙසු, දයා යස්ස මහෙසිනො;
අනන්තෙසුපි සත්තෙසු, පවත්තිත්ථ යථාරුචි.
තාය උස්සාහිතො සත්ථා, භික්ඛූනං හිතකාරණං;
යං සීමං අනුජානාති, තත්ථ පඤ්හො පවත්තති.
ද්වෙළ්හකා සංසයා හොන්ති, දෙසෙ සබ්බත්ථ භික්ඛවො;
ගන්ථාපි විසමා හොන්ති, අත්තනොමතිකාරණා.
යදි මෙ ඊදිසං වාදං, සුත්වාවුපෙක්ඛකො භවෙ;
පබ්බජ්ජා නිප්ඵලා මය්හං, වරෙ සම්බුද්ධසාසනෙ;
ගම්භීරො නිපුණො අත්ථො, සබ්බඤ්ඤුජිනගොචරො.
සාරිපුත්තො මහාපඤ්ඤො, ථෙරස්සපි අවිසයො;
කථං ත්වං සක්කුණෙය්‍යාසි, සබ්බඤ්ඤුජිනගොචරෙ;
ඉති මෙ උපවදෙය්‍යුං, ධරතෙව මහාමුනි.
පාලිඵුල්ලො මහාසාලො, උච්චො මෙරුනගූපමො;
පරිනිබ්බානකාලම්හි, සම්බුද්ධො ඉච්චමබ්‍රවි.
මා ත්වං ආනන්ද රොදසි, මා ත්වං ආනන්ද සොචසි;
අහමෙකොව නිබ්බායි, ධරන්තෙව බහූ බුද්ධා.
සම්බුද්ධා චතුරාසීති, සහස්සානි ඉමානි තෙ;
ඔවදිස්සන්ති ත්වං භික්ඛු, කතපුඤ්ඤොසි හොහිසි.
වරෙ සාට්ඨකථෙ පාළි, ඨිතෙ සබ්බඤ්ඤුගොචරෙ;
නිබ්බුතොපි සම්බුද්ධො, අසුඤ්ඤොව පජං ඉමං.
එවාහං චින්තයිත්වාන, රත්තිදිවං අතන්දිතො;
ධරන්තෙයෙව සම්බුද්ධෙ, භින්නවාදො අවිසයො.
තං වාදං භින්දයිත්වාන, ජහිත්වා වත්තනොමතිං;
විස්සජ්ජිස්සමහං දානි, චිරං සද්ධම්මසුද්ධියාති.
තත්ථ සීමවිසොධනි'න්ති සීමවිපත්තිජහනං සීමවිපත්තිං පහාය සම්පත්තිලක්ඛණප්පකාසකං පකරණං කරිස්සන්ති අත්ථො. තත්ථ සීමාති පන්නරසවිධා සීමා. කතමෙ පන්නරස. ඛණ්ඩසීමා, උපචාරසීමා, සමානසංවාසසීමා, අවිප්පවාසසීමා, ලාභසීමා, ගාමසීමා, නිගමසීමා, නගරසීමා, අබ්භන්තරසීමා, උදකුක්ඛෙපසීමා, ජනපදසීමා, රට්ඨසීමා, රජ්ජසීමා, දීපසීමා, චක්කවාළසීමා’ති. තත්ථ ඛණ්ඩසීමා නාම පබ්බජ්ජුපසම්පදාදීනං සඞ්ඝකම්මානං සුඛකරණත්ථං මහාසීමාය වා ගාමඛෙත්තෙ වා ඛණ්ඩිත්වා පරිච්ඡින්දිත්වා සම්මතා. තස්සාවිත්ථාරො ''පඨමං නිමිත්තා කිත්තෙතබ්බා''ති ආදිනා ද්වාසත්තතිප්පභෙදාය සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථාය මහාවග්ගෙ වුත්තො, ඉධ වුත්තොපි තථෙව වුත්තො භවෙය්‍ය, තස්මා න වක්ඛාම, දුවිඤ්ඤෙය්‍යට්ඨානමෙව කිඤ්චිඨානං නීහරිත්වා පාකටං කරිස්සාම. තත්ථ සචෙ පන හෙට්ඨා උපරිමස්ස සීමාපරිච්ඡෙදස්ස පරතො අන්තො ලෙණං හොති, බහි සීමා න ඔතරති. අථාපි උපරිමස්ස සීමාපරිච්ඡෙදස්ස ඔරතො බහි ලෙණං හොති, අන්තොසීමා න ඔතරතීති ඉමෙ ද්වෙ එකත්ථා බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං. අයඤ්හෙත්ථත්ථොඋපරිමස්ස සීමාපරිච්ඡෙදස්ස ඔරිමභාගතො හෙට්ඨා පබ්බතපාදෙ උමඞ්ගසණ්ඨානෙන පබ්බතපස්සෙ විජ්ඣිත්වා ලෙණං හොති, සීමාපරිච්ඡෙදස්ස පරතො ලෙණෙ ච ලෙණස්ස බහිභූතෙ හෙට්ඨා පබ්බතෙ ච භූමිභාගෙ සීමා න ඔතරති, ලෙණස්ස උපරියෙව සීමා හොතීති. තස්ස උපරිමස්ස සීමාපරිච්ඡෙදස්ස ඔරිමභාගතො බහිභූතෙ හෙට්ඨා පබ්බතපාදෙ උමඞ්ගසණ්ඨානෙන විජ්ඣිත්වා පබ්බතපස්සෙ ලෙණං අථාපි හොති, ලෙණෙ ච ලෙණස්ස පරභූතෙ හෙට්ඨා පබ්බතෙ ච භූමිභාගෙ සීමා න ඔතරති, ලෙණස්ස උපරිභාගෙ ව සීමා හොතීති. එසා ච විචාරණා විමතිවිනොදනියම්පි කතා. අන්තො ති පබ්බතස්ස අන්තො, පබ්බතමූලෙති අත්ථො. තමෙව අන්තොසද්දං සීමාපරිච්ඡෙදෙන විසෙසෙතුං ‘‘උපරිමස්ස සීමාපරිච්ඡෙදස්ස පරතො’’ති වුත්තං. පබ්බතපාදං පන අපෙක්ඛිත්වා ‘‘ඔරතො’’ති වත්තබ්බෙපි සීමානිස්සයං පබ්බතග්ගං සන්ධාය ‘‘පරතො’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං තෙනෙව බහිලෙණන්ති එත්ථ බහිසද්දං විසෙසෙන්තො ‘‘උපරිමස්ස සීමාපරිච්ඡෙදස්ස ඔරතො’’ති ආහ. බහි සීමා න ඔතරතීති එත්ථ බහී ති පබ්බතපාදෙලෙණං සන්ධාය වුත්තං. ලෙණස්ස බහිභූතෙ උපරි සීමාපරිච්ඡෙදස්ස හෙට්ඨාභාගෙ සීමා න ඔතරතීති අත්ථො. අන්තොසීමාති ලෙණස්ස ච පබ්බතපාදස්ස ච අන්තො අත්තනො ඔතරණාරහට්ඨානෙ න ඔතරතීති අත්ථො. බහි සීමා න ඔතරතීති අත්ථො, සීමා න ඔතරතී ති චෙත්ථ අත්තනො ඔතරණාරහට්ඨානෙ ලෙණභාවෙන සීමා සබ්බථා ‘‘අනොතරණමෙව දස්සිතන්ති ගහෙතබ්බං. තත්ථ පි අනොතරණන්ති උපරිඑව සීමා හොතී’’ති විමතිවිනොදනී. කෙචි පන වෙළුසුසිරො විය සුසිරමෙව ලෙණන්ති වදන්ති, තං අයුත්තං.
උපචාරසීමා නාම ගාමාරඤ්ඤනිගමාදිවසා යාව බ්‍රහ්මලොකා තෙසං තෙසං සත්තානං නිවාසගෙහස්ස වා දෙවවිමානකප්පරුක්ඛාදීනං වා උපචාරාරහට්ඨානමෙව උපචාරසීමා තෙ ඉධ නාධිප්පෙතා, භික්ඛූනං අවිසයතාය. යං පන පදෙසං පරිච්ඡින්දිත්වා පරිවෙණං කත්වා පාකාරාදිපරික්ඛිත්තං වා කත්වා අපරික්ඛිත්තෙපි උපචාරාරහට්ඨානං පරිච්ඡින්දිත්වා වා යස්මිං පදෙසෙ භික්ඛූ වසන්ති, අයමෙව උපචාරසීමාති අධිප්පෙතා. භික්ඛූනං වස්සූපගමනකථිනත්ථාරකරණට්ඨානත්තා, තථා හි ‘‘කථිනත්ථතසීමාය’’න්ති උපචාරසීමං සන්ධාය වුත්තං, ඛන්ධසීමාය තත්‍රුප්පාදාභාවතොති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. තත්‍රුප්පාදෙනා භතන්ති විහාරසන්තකෙන ඛෙත්තවත්ථුආදිනා ආභතං කිඤ්චි සඞ්ඝිකං චීවරං උප්පජ්ජති, තං තෙසං කථිනත්ථාරකභික්ඛූනං යෙව භවිස්සතීති යොජනා කාතබ්බා. ඛෙත්තවත්ථුආදිනා ති එත්ථ ආදිසද්දෙන මතකචීවරං වා හොතු සංඝං උද්දිස්ස දින්නං වා සඞ්ඝිකෙන වා ති මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං. තස්මිං උපචාරසීමෙ පවත්තචීවරං සබ්බං සඞ්ගණ්හාති, තෙනෙව ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරෙන උපාසකෙන සඞ්ඝං උද්දිස්ස විහාරො කාරිතො හොති, සො තස්ස විහාරස්ස කතෙ උභතොසඞ්ඝස්ස අකාලචීවරං දාතුකාමො හොති. තෙන ඛො පන සමයෙන උභතොසඞ්ඝස්ස කථිනං අත්ථතං හොති. අථ ඛො සො උපාසකො සඞ්ඝං උපසඞ්කමිත්වා කථිනුද්ධාරං යාචී’’ති ඉමස්මිං වත්ථුස්මිං ආනිසංසපසම්භනත්ථං කථිනුද්ධාරං භගවතා පඤ්ඤත්තං, තෙනෙව ථුල්ලනන්දා භික්ඛුනී ආනිසංසං අප්පටිප්පස්සම්භෙන්තා චීවරං අම්හාකං භවිස්සතීති කථිනුද්ධාරං පටිබාහි, තස්මා කථිනත්ථතසීමායං අනුද්ධටෙ කථිනෙ යාව ඵග්ගුණපුණ්ණමා පඤ්ච මාසා එත්ථන්තරෙ මතකචීවරං වා හොතු චාතුද්දිසං සඞ්ඝං උද්දිස්ස මතානං ඤාතිජනානං වා, භික්ඛාපඤ්ඤත්තියා වා විහාරමහාදිකිච්චෙන වා යෙනකෙනචි ආකාරෙන සඞ්ඝිකං චීවරං දින්නං හොති, තං සබ්බං තෙසං කථිනත්ථාරකභික්ඛූනංයෙව හොති. ඡින්නවස්සානං වා පච්ඡිමිකාය උපගතානං වා තත්ථ සම්පත්තානං සීමට්ඨකභික්ඛූනං වා න හොති. අජානිත්වා චෙ ගණ්හන්ති දාතබ්බමෙව. යදි තං චීවරං තණ්ඩුලාදිඛාදනීයභොජනං කරොති, ඉතරෙසම්පි හොතියෙව. කස්මාති චෙ ආනිසංස විගතත්තා. තෙනෙව ගණපූරණවසෙන සම්පත්තානං ඡින්නං වස්සානං වා පච්ඡිමිකාය උපගතානං වා අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ වුත්ථවස්සනං වා ඛාදනීයභොජනීයාදීනි පාපුණන්ති. කථිනත්ථතසාටකස්ස දානකම්මවාචා පන ඛණ්ඩසීමායමෙව වට්ටසි. තස්මිං විහාරෙ අසති අඤ්ඤවිහාරෙ බද්ධසීමාය වා උදකුක්ඛෙපසීමාදීසු වා කාතබ්බමෙව.
කස්මාති චෙ, තස්මිං විහාරෙ පුරිමිකාය උපගතා කථිනත්ථාරකුසලා න හොන්ති. අත්ථාරකුසලා ඛන්ධකභාණකත්ථෙරා පරියෙසිත්වා ආනෙතබ්බා. කම්මවාචං සාවෙත්වා කථිනං අත්ථරාපෙත්වා දානඤ්ච භුඤ්ජිත්වා ගමිස්සන්ති, ආනිසංසො පන ඉතරෙසං වහොතී’ති. අඤ්ඤසීමට්ඨකභික්ඛූනම්පි කම්මවාච සාවනස්ස අට්ඨකථායං වුත්තත්තා. ඡින්නවස්සාවා පච්ඡිමිකාය උපගතා වා අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ වුත්ථවස්සාපි වා පුරිමිකාය උපගතානං ගණපූරණමත්තමෙව ලභන්ති, ආනිසංසො ඉතරෙසංයෙව හොති. සචෙපි තෙ ඡින්නවස්සාදයො අනුමොදෙන්ති, භින්නො කථිනත්ථාරො, ඉදං අට්ඨකථායං විචාරිතං. අපරෙ පන ‘‘කථිනත්ථතසීමන්ති උපචාරසීමං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති වුත්තත්තා උපචාරසීමායමෙව කථිනනත්ථාරක ඤත්තිං කරොන්ති, තං අයුත්තං, සොධෙතුං දුක්කරත්තා. තථා හි උපචාරසීමායමෙව පවිට්ඨගාමසීමායං තත්ථ ඔතිණ්ණෙ භික්ඛූ තත්ථ පාසානයනං වා බහිසීමකරණං වා කො සක්ඛිස්සති. ‘‘කථිනත්ථතසීමාය’’න්ති ඉමිනාපිපදෙන කථිනත්ථතභාවොයෙව වුත්තො, න කථිනත්ථතසාටකස්ස දානකම්මවාචා, සා ච විචාරණා කම්මචතුක්කෙන දීපෙතබ්බා. තත්ථ අපලොකනකම්මං ඤත්තිකම්මං ඤත්තිදුතියකම්මං ඤත්තිචතුත්ථකම්මන්ති. තත්ථ අපලොකනකම්මං නාම සීමට්ඨකසඞ්ඝං සොධෙත්වා ඡන්දාරහානං ඡන්දං ආහරිත්වා සමග්ගස්ස සඞ්ඝස්ස අනුමතියා සඞ්ඝං කිත්තෙත්වා ‘‘රුච්චති සඞ්ඝස්සා’’ති තික්ඛුත්තුං අනුසාවෙත්වා කත්තබ්බං වුච්චති. ඤත්තිකම්මං නාම වුත්තනයෙනෙව සමග්ගස්ස සඞ්ඝස්ස අනුමතියා එකාය ඤත්තියා කත්තබ්බං කම්මං. ඤත්තිදුතියකම්මං නාම වුත්තනයෙනෙව සමග්ගස්ස සඞ්ඝස්ස අනුමතියා එකාය ඤත්තියා එකාය ච අනුසාවනායාති එවං ඤත්තිදුතියාය අනුසාවනාය කත්තබ්බං කම්මං. ඤත්තිචතුත්ථකම්මං නාම වුත්තනයෙනෙව සමග්ගස්ස සඞ්ඝස්ස අනුමතියා එකාය ඤත්තියා තීහි ච අනුසාවනාහීති එවං ඤත්තිචතුත්ථාහි තීහි අනුසාවනාහි කත්තබ්බං කම්මං. තත්ථ අපලොකනකම්මං ඵලභාජනකාලාදීසු ලහුකකම්මෙයෙව ලබ්භති. කථිනත්ථතසාටකදානෙපි අනත්ථතෙයෙව කථිනෙ තතො බහුආනිසංසචීවරසාටකං ලභිත්වා තෙනෙව සාටකෙන අත්ථරිතබ්බා, පුන කම්මවාචාය දානකිච්චං නත්ථි අපලොකනකම්මෙන සඞ්ඝස්ස අනුමතියා දාතබ්බං. කථිනත්ථතසාටකදානකම්මවාචා එකා චෙ වට්ටති. පුන කම්ම වාචායකිච්චං නත්ථි. ඤත්තිකම්මං පන ධම්මසඞ්ගාහකකාලෙ මහාකස්සපත්ථෙරාදීහි අත්තනාව අත්තානං සම්මන්නනකාලෙ ලහුකකම්මෙයෙව ලබ්භති. ඤත්තිදුතියකම්මං පන සීමාසම්මුති, සීමාසමූහනං, කථිනදානං, කථිනුද්ධාරො, කුටිවත්ථුදෙසනා, විහාරවත්ථුදෙසනාති ඉමානි ඡ ගරුකම්මානි අපලොකෙත්වා කාතුං න වට්ටති. ඤත්තිදුතියකම්මවාචං සාවෙත්වාව කාතබ්බං. ඉතො පරෙසු චීවරවිප්පවාසසම්මුතිආදීසු ඤත්තිදුතියකම්මෙසු අපලොකෙත්වාපි කාතබ්බං, ලහුකකම්මත්තා. ඤත්තිචතුත්ථකම්මං පන ඉදානි උපසම්පදාකම්මං ඉදානි චත්තාරි කම්මානි බද්ධසීමාය වා, තස්මිං අසති උදකුක්ඛෙපසීමාය වා සොධෙතුං අසක්කොන්තෙ සති අබද්ධසීමාය වා කාතබ්බමෙව. අපරෙ එවං වදන්ති ‘‘කුටිවත්ථුකාරවිහාරවත්ථුකාරකාලෙ තානි කුටිවිහාරවත්ථූනි කථං සීමට්ඨා කාතුං සක්ඛිස්සන්ති, තස්මා තත්ථ තත්ථෙව කුටිවිහාරකරණට්ඨානෙයෙව කාතබ්බ’’න්ති, තං තෙසං වචනමත්තමෙව, න සාරතො පච්චෙතබ්බං. වත්ථුපරාමසනමෙවෙත්ථ පමාණං, තථා හි සඞ්ඝකුටිවත්ථුං ඔලොකෙන්තං යාචතිත්‍යාදිනා වත්ථුපරාමසනං කත්වා හෙට්ඨා වත්ථුඤත්තිදොසෙ ච විපත්ති ලක්ඛණෙ ච වජ්ජෙත්වා ඤත්තිදුතියකම්මෙන සම්මතභික්ඛූහි තත්ථ කුටිවිහාරට්ඨානං ගන්ත්වා ඔලොකෙතබ්බං තෙනෙව පාළියං ‘‘තෙහි සම්මතෙහි භික්ඛූහි තත්ථ ගන්ත්වා කුටිවත්ථු ඔලොකෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං. අඤ්ඤථා පත්තචීවරවිරහිතං පුග්ගලං වා අනුපජ්ඣායකං වා කත්වා උපසම්පාදෙන්තෙහි ‘‘පරිපුණ්ණස්ස පත්තචීවර’’න්ති වා ‘‘ඉත්ථන්නාමස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛො, ඉත්ථන්නාමෙන උපජ්ඣායෙනා’’ති කම්මවාචාය සාවිතෙපි කම්මස්ස අසිජ්ඣනං භවෙය්‍ය. අපරෙ එවං වදන්ති ‘‘සීමාසම්මුතිකාලෙ පන කතං, තථා හි සීමාසම්මුතිකාලෙ භික්ඛූ තස්මිං යෙව ඨානෙ ඨත්වා කම්මවාචං සාවෙන්ති, තස්මිම්පි ඨානෙ අබද්ධසීමාව හොති. යදි බද්ධසීමා භවෙය්‍ය, සීමජ්ඣොත්ථරණං වා සීමසම්භෙදො වා සියා’’ති. සච්චං, තථාපි තං සීමාසම්මුතිට්ඨානං භුජිස්සං කත්වා සීමසම්මුතිකම්මස්සකතත්තා විසුංගාමෙ සම්මතානං භික්ඛූනං ගාමසීමෙ ඨිතා භික්ඛූ කම්මං කොපෙතුං න සක්කොන්ති. යදි සීමසම්මුතිට්ඨානං භුජිස්සං කත්වාව සීමං සම්මන්නෙය්‍ය, කථං භගවතො ධරමානකාලෙ ඡබ්බග්ගියා භික්ඛු යථාසුඛං සීමං සම්මන්නිස්සන්තීති න පනෙවං දට්ඨබ්බං තථා හි වාසාඛා මිගාරමාතාපි නවකොටීහි භූමිං ගණ්හිත්වා පුබ්බාරාමං නාම මහා විහාරං කාරෙසි, තථා අනාථපිණ්ඩිකො කහාපණසන්ථතෙන ජෙතස්ස රාජකුමාරස්ස උය්‍යානට්ඨානං කිණාපෙත්වා ගණ්හිත්වා ජෙතවනං නාම මහාවිහාරං කාරෙසි එවං පුඤ්ඤකාමා පරිවෙණං කත්වා විහාරං කරොන්ති තස්මා ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ යථාසුඛං සීමං බන්ධන්තීති දට්ඨබ්බන්ති. අයං උපචාරසීමාය විචාරණා.
සමානසංවාසසීමා නාම දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤසඞ්ඝාතසඞ්ඛාතෙහි භික්ඛුගණෙහි උපොසථාදිසඞ්ඝකම්මෙන සමානං එකීභාවං හුත්වා වසිතුං සම්මතා සීමා. අවිප්පවාසසීමා නාම තිචීවරෙන විප්පවසිතුං සම්මතා සීමා, එතා ද්වෙසීමා තියොජනපරමතායපි සම්භවතො මහාසීමා තිපි නාමං ලභන්ති, තාසං විචාරණා මහාඅට්ඨකථායං සබ්බසො පරිපුණ්ණං කත්වා වුත්තා, තස්මා ඉධ න වක්ඛාම වුච්චමානම්පි අවිසෙසෙත්වා වුත්තං භවෙය්‍ය, තස්මා න වක්ඛාම.
ලාභසීමා නාම යං ගාමං වා නිගමං වා පොක්ඛරණීතළාකවනාදිකං වා යං යං පදෙසං සඞ්ඝස්ස චතුච්චප්පයත්ථාය රාජරාජමහාමත්තෙහි පරිච්ඡින්දිත්වා ඨපිතා, එසා ලාභසීමා නාම. නෙව සම්මාසම්බුද්ධෙන අනුඤ්ඤාතා, න ධම්මසඞ්ගහකත්ථෙරෙහි ඨපිතා, අපි ච ඛො ලාභදායකෙහි ඨපිතාව. මාතිකාට්ඨකථාය ලීනත්ථප්පකාසනියම්පි ලාභසීමාති යං රාජරාජමහාමත්තාදයො විහාරං කාරෙත්වා ගාවුතං වා අඩ්ඪයොජනං වා යොජනං වා සමන්තා පරිච්ඡින්දිත්වා ‘‘අයං අම්හාකං විහාරස්ස ලාභසීමා, යං එත්ථන්තරෙ උප්පජ්ජති, තං සබ්බං අම්හාකං විහාරස්ස දෙමා’’ති ඨපෙන්ති, අයං ලාභසීමා නාමා’ති වුත්තං. ඉමස්මිං ලාභසීමාධිකාරෙ රඤ්ඤො මහාචෙතියදායකස්ස දිවඞ්ගතකාලතො එකස්මිං සංවච්ඡරෙ අතීතෙ තස්ස ජෙට්ඨපුත්තස්ස ධම්මරඤ්ඤො කාලෙ ඊදිසං පුඤ්ඤං භූතපුබ්බං. යදි හි රාජරාජමහාමත්තාදීසු යො කොචි යස්ස විහාරස්ස යානි තළාකඛෙත්තවත්ථාදීනි දත්වා තං සහිතවිහාරං පුග්ගලස්ස දෙති, එවං සති කිං තස්ස පුග්ගලස්ස තං සහිතවිහාරං පුග්ගලිකභාවෙන පටිග්ගහෙතුං වට්ටති, උදාහු සඞ්ඝිකභාවෙනෙවාති තළාකඛෙත්තවත්ථාදිවිරහිතො පන කෙවලො පුග්ගලිකවිහාරො අඤ්ඤෙසං දම්මීති අදත්වා පුග්ගලෙ මතෙ සඞ්ඝිකො හොති, උදාහු පුග්ගලිකොයෙවාති. තත්‍රායං විස්සජ්ජනා, යදි හි රාජරාජමහාමත්තාදීසු යොකොචි විහාරස්ස තළාකඛෙත්තාවත්ථාදීනි දෙති, එවං සති පටික්ඛිපිතුං න වට්ටතීතිදට්ඨබ්බං තෙන වුත්තං විනයට්ඨකථායං ‘‘ඉමං තළාකං, ඉමං ඛෙත්තං, ඉමං වත්ථුං විහාරස්ස දෙමාති වුත්තෙ පටික්ඛිපිතුං න ලබ්භතී’’ති. ‘‘පාසාදස්ස දාසිං, දාසං, ඛෙත්තං, වත්ථුං, ගොමහිංසං දෙමාති වදන්ති, පාටෙක්කං ගහණකිච්චං නත්ථි, පාසාදෙ පටිග්ගහිතෙ පටිග්ගහිතමෙව හොතී’’ති ච. විනයවිනිච්ඡයපකරණෙ ච.
‘‘ඛෙත්තවත්ථුතළාකං වා, දෙම ගොඅජිකාදිකං;
විහාරස්සාති වුත්තෙපි, නිසෙධෙතුං න වට්ටතී’’ති.
ඛුද්දසික්ඛාපකරණෙ ච ‘‘ඛෙත්තාදීනි විහාරස්ස, වුත්තෙ දම්මීති වට්ටතී’’ති වුත්තං. ‘‘විහාරස්ස දෙමා’’ති චෙත්ථ සඞ්ඝිකවිහාරස්සෙව, න පුග්ගලිකවිහාරස්සාති දට්ඨබ්බං, තථා හි වුත්තං විමතිවිනොදනියං විහාරස්ස දෙමාති සඞ්ඝිකවිහාරං සන්ධාය වුත්තන්ති. ‘‘පාසාදස්සා’’ති ච සාමඤ්ඤෙන වුත්තෙපි ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන විසාඛා මිගාරමාතා සඞ්ඝස්ස අත්ථාය සාළින්දං පාසාදං කාරාපෙතුකාමො හොති හත්ථිනඛක’’න්ති ඉමස්මිං වත්ථුස්මිං පාසාදපරිභොගස්ස අනුඤ්ඤාතත්තා සඞ්ඝිකංයෙව පාසාදං සන්ධාය වුත්තන්ති විඤ්ඤායති තථා හි වුත්තං විමතිවිනොදනියං සබ්බං පාසාදපරිභොග’න්ති. පාළියා අට්ඨකථාය වණ්ණනාධිකාරෙ ‘‘සුවණ්ණරජතාදිවිචිත්‍රානී’’තිආදි සඞ්ඝිකසෙනාසනං සන්ධාය වුත්තං. පුග්ගලිකං පන සුවණ්ණාදිවිචිත්‍රං භික්ඛුස්ස සම්පටිච්ඡිතුමෙව න වට්ටති, ‘‘න කෙනචි පරියායෙන ජාතරූපජතං සාදියිතබ්බ’’න්ති වුත්තත්තා, තෙනෙවෙත්ථ අට්ඨකථායං සඞ්ඝිකවිහාරෙ වා පුග්ගලිකවිහාරෙ වාති න වුත්ත’න්ති. ‘‘භික්ඛූනං ධම්මවිනයවණ්ණනට්ඨානෙ’’ති වුත්තත්තා සඞ්ඝිකමෙව සුවණ්ණාදිමයං සෙනාසනං සෙනාසනපරික්ඛාරා ච වට්ටන්ති, න පුග්ගලිකානීති ගහෙතබ්බන්ති ච, තස්මා තළාකඛෙත්තවත්ථාදිසහිතවිහාරො සඞ්ඝිකොයෙව හොති, න පුග්ගලිකොති විනයකොවිදෙහි දට්ඨබ්බො. සචෙ පන රාජරාජමහාමත්තාදීසු යොකොචි තළාකඛෙත්තවත්ථාදිසහිතං විහාරං පුග්ගලස්ස තං සහිතවිහාරභාවමාරොචෙත්වා දෙති, එවං සති පුග්ගලස්ස සඞ්ඝිකවිහාරභාවෙනෙව පටිග්ගහෙතුං වට්ටති, න පුග්ගලිකවිහාරභාවෙනාති දට්ඨබ්බං. ‘‘කස්මා, විහාරස්ස දෙමා’’ති වත්වා දින්නානං තළාකඛෙත්තවත්ථාදීනං සඞ්ඝස්සෙව වට්ටමානත්තා. තෙනෙවාහ විමතිවිනොදනියං ‘‘විහාරස්ස දෙමාති වුත්තං සඞ්ඝස්ස වට්ටති, න පුග්ගලස්ස, ඛෙත්තාදි විය දට්ඨබ්බ’’න්ති. තත්‍රායං යොජනා විහාරස්සාදෙමාති වත්වා දින්නං ඛෙත්තාදි සඞ්ඝස්ස වට්ටති, න පුග්ගලස්ස, එවං විහාරස්ස දෙමාති වුත්තං සුවණ්ණාදිවිචිත්තං අකප්පියමඤ්චං සඞ්ඝස්ස වට්ටති, න පුග්ගලස්සාති දට්ඨබ්බන්ති. සඞ්ඝස්සෙව කප්පියවොහාරෙන ඛෙත්තාදීනි පටිග්ගහෙතුං වට්ටති, තථා හි වුත්තං විමතිවිනොදනියං ‘‘චත්තාරොපච්චයෙ පරිභුඤ්ජතූති දෙති වට්ටතීතිඑත්ථ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස චතුපච්චයපරිභොගත්ථාය තළාකං දම්මීති වා භික්ඛුසඞ්ඝො චත්තාරො පච්චයෙ පරිභුඤ්ජිතුං තළාකං දම්මීති වා ඉතො තළාකතො උප්පන්නෙ චත්තාරො පච්චයෙ දම්මීති වා වුත්තම්පි වට්ටති. ඉදඤ්ච සඞ්ඝස්ස දිය්‍යමානඤ්ඤෙව සන්ධාය වුත්තං, පුග්ගලස්ස පන එවම්පි දින්නං තළාකඛෙත්තාදි න වට්ටති. සුද්ධචිත්තස්ස පන උදකපරිභොගත්ථං කූපපොක්ඛරණීආදයො වට්ටන්ති. සඞ්ඝස්සතළාකංඅත්ථි, තංකථන්තිආදිනාහිසබ්බත්ථ සඞ්ඝස්සවසෙනෙව වුත්තන්ති. ‘‘ඛෙත්තාදයො පන සබ්බෙසඞ්ඝස්සෙව වට්ටන්ති, පාළියං පුග්ගලිකවසෙන ගහෙතුං අනනුඤ්ඤාතත්තාති දට්ඨබ්බ’’න්ති ච. පුග්ගලස්ස පන පුග්ගලානඤ්ච ඛෙත්තවත්ථාදීනි කප්පියවොහාරෙනාපි පටිග්ගහෙතුං න වට්ටති. එවඤ්චකත්වා විමතිවිනොදනියං ‘‘ඛෙත්තවත්ථාදීනිපි කප්පියවොහාරෙනාපි පුග්ගලානං ගහෙතුං න වට්ටති, තථා අනුඤ්ඤාතත්තාති විඤ්ඤායති ඛෙත්තවත්ථුපටිග්ගහණා පටිවිරතො හොතී’’ති ආදිනා හි පටික්ඛිත්තාසු එකස්සෙව පුග්ගලිකවසෙන ගහණෙ අනනුඤ්ඤාතෙ තදිතරානං තථාගහෙතබ්බතා සිද්ධාව හොතී’ති වුත්තං, තස්මා තළාකඛෙත්තවත්ථාදිසහිතස්ස විහාරස්ස සඞ්ඝිකභාවෙනෙව පටිග්ගහෙතබ්බතා සිද්ධා හොතීති දට්ඨබ්බා. අයං පඨමපඤ්හෙ විස්සජ්ජනා.
තළාකඛෙත්තවත්ථාදිවිරහිතං පන විහාරං පුග්ගලිකභාවෙනාපි පටිග්ගහෙතුං වට්ටති. සො ච විහාරො තස්මිං පුග්ගලෙ ජීවන්තෙ පුග්ගලිකො හොති. අඤ්ඤෙසං දම්මීති අදත්වා මතෙ අවිස්සජ්ජනීයො අවෙභඞ්ගියො, සඞ්ඝිකොයෙව හොතීති දට්ඨබ්බො. යථාහ, භික්ඛුස්ස භික්ඛවෙ කාලඞ්කතෙ සඞ්ඝො සාමි පත්තචීවරෙ. අපි ච ගිලානුපට්ඨාකා බහූපකාරා, අනුජානාමි භික්ඛවෙ සඞ්ඝෙන තිචීවරඤ්ච ගිලානුපට්ඨාකානං දාතුං. යං තත්ථ ලහුභණ්ඩං ලහුපරික්ඛාරං, තං සම්මුඛීභූතෙන සඞ්ඝෙන භාජෙතබ්බං. යං තත්ථ ගරුභණ්ඩංගරුපරික්ඛාරං තං ආගතානාගතස්ස චාතුද්දිසස්ස සඞ්ඝස්ස අවිස්සජ්ජියං අවෙභඞ්ගියන්ති. විනයට්ඨකථායඤ්ච ‘‘තස්මිං ජීවන්තෙ පුග්ගලිකො, මතෙ සඞ්ඝිකොයෙවාති අඤ්ඤෙසං අදත්වා ඨපිතපරික්ඛාරාපි තත්ථ සඞ්ඝස්සෙව හොන්ති. ද්වින්නං සන්තකං හොති අවිභත්තං, එකස්මිං කාලඞ්කතෙ ඉතරො සාමි. බහූනං සන්තකෙපි එසෙව නයො, සබ්බෙසු මතෙසු සඞ්ඝිකං හොතී’’ති වුත්තං.
එත්ථ ච යං තත්ථ ගරුභණ්ඩ’න්ති ආදීසු ගරුභණ්ඩං නාම රාසිවසෙන පඤ්චවිධං, සරූපවසෙන පන පඤ්චවීසතිවිධං හොති, තස්මා මතකසන්තකභූතස්සාපි විහාරස්ස ගරුභණ්ඩභාවො වෙදිතබ්බො, තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘යං තත්ථ ලහුභණ්ඩං යං තත්ථ ගරුභණ්ඩ’’න්ති.
ඉති පඤ්චහි රාසීහි, පඤ්චනිම්මලලොචනො;
පඤ්චවීසවිධං නාථො, ගරුභණ්ඩං පකාසයීති.
එත්ථ විහාරස්ස ගරුභණ්ඩභාවො වෙදිතබ්බො. අයං දුතියපඤ්හෙ විස්සජ්ජනා.
අයං හංසාවතියා පාමොක්ඛමහාථෙරානං විස්සජ්ජනා. රාමඤ්ඤරට්ඨවාසිනො පන මහාථෙරා පුග්ගලිකභාවෙනාපි පටිග්ගහෙතබ්බමෙවාති වදන්ති, තථා ජංමායරට්ඨවාසිනොපි මහාථෙරා, තථා සූනාපරන්තරට්ඨවාසිනොපි මහාථෙරා තථා ඉසිනගරවාසිනොපි මහාථෙරා පුග්ගලිකභාවෙන පටිග්ගහණෙ දොසො නත්ථී’ති වදන්ති තෙසං මහාථෙරානං අයමධිප්පායො ලාභසීමානාමෙසා නෙව සම්මාසම්බුද්ධෙන අනුඤ්ඤාතා. න ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරෙහිපි ඨපිතා. අපි ච ඛො පුඤ්ඤත්ථිකෙහි ලාභදායකෙහි ඨපිතා තස්මා පුඤ්ඤත්ථිකා රාජරාජමහාමත්තාදයො විහාරං කාරාපෙත්වා තස්ස විහාරස්ස ලාභත්ථාය පදෙසං පරිච්ඡින්දිත්වා ඨපෙන්ති ‘‘යං එත්ථන්තරෙ උප්පජ්ජති, තං සබ්බං අම්හාකං විහාරස්ස දෙමා’’ති. තං පන විහාරං අත්තනො රුචිතස්ස යස්සකස්සචි පුග්ගලස්ස ‘‘ඉමං විහාරං තුය්හං දම්මි, තව විහාරො හොතූ’’තිවා අත්තනො රුචියා දෙති සොපි පුග්ගලො ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ පඤ්චලෙණානි විහාර’’න්ති ආදිනා අනුඤ්ඤාතවිහාරමෙව පටිග්ගණ්හාති, භගවතො අනුඤ්ඤාතවිහාරමත්තස්සෙව පටිග්ගහිතත්තාති. තස්මිං විහාරෙ ඛෙත්තවත්ථාදීනි අත්ථීති චෙ. ‘‘ඛෙත්තවත්ථුපටිග්ගහණා පටිවිරතො හොතී’’ති ආදිනා යං ඛෙත්තාදිවත්ථුපටිග්ගහණං පටික්ඛිත්තං, තස්ස ඛෙත්තාදිවත්ථුස්ස අප්පටිග්ගහිතත්තා විහාරමත්තමෙව හි පටිග්ගහිතෙ තප්පටිබද්ධා ඛෙත්තාදිවත්ථුස්මිං උප්පන්නචීවර පිණ්ඩපාතගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරාපි තස්සෙව පුග්ගලස්ස කප්පියභාවෙනෙව පවත්තන්ති, පුග්ගලස්ස පටිග්ගහණෙ වා පරිභුත්තෙ වා දොසො නත්ථි, භගවතා එව අනුඤ්ඤාතස්ස කප්පියපච්චයස්ස පරිභුඤ්ජිතත්තා. සුත්තං ආහරාති චෙ, ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ සබ්බං පාසාදපරිභොග’’න්ති. නනු ච විසාඛා මිගාරමාතා සඞ්ඝස්සෙව අත්ථාය සාළින්දං පාසාදං හත්ථිනඛකන්ති. සච්චං, තථාපි පුග්ගලො සඞ්ඝපරියාපන්නො සඞ්ඝස්ස පාසාදපරිභොගෙ අනුඤ්ඤාතෙ තදන්තොගධස්සපි පුග්ගලස්ස අනුඤ්ඤාතමෙව හොති. අඤ්ඤථා පුග්ගලෙ අන්තොවිහාරෙ නිසින්නොයෙව සඞ්ඝො තස්මිං යෙව විහාරසීමෙ කම්මං කරොන්තොපි කම්මකොපො න භවෙය්‍ය, අවග්ගාරහත්තාති වක්ඛති ච සාරත්ථදීපනියං ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ සබ්බං පාසාදපරිභොග’’න්ති වචනතො පුග්ගලිකෙපි සෙනාසනෙ සෙ නාසනපරිභොගවසෙන නියමිතං සුවණ්ණඝටාදිකං පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටමානම්පි කෙවලං අත්තනො සන්තකං කත්වා පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටතී’’ති, ඉමිනාපි වචනෙන පුග්ගලිකවිහාරස්සපි සබ්බකප්පියභාවො විඤ්ඤායති ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ සබ්බං පාසාදපරිභොග’’න්ති ඤාපකස්ස දස්සනතො. සුවණ්ණඝටාදිකන්ති එත්ථ ආදිසද්දො මරියාදත්ථො, පකාරත්ථො වා, තෙන රජතහාරකූට-ජාතිඵලිකාදීනි අකප්පියඝටානි සුවණ්ණරජතහාරකූට ජාතිඵලිකාදිභාජනසරවාදීනි ච සෙනාසනපරික්ඛාරානි සඞ්ගණ්හාති, තානි භික්ඛුස්ස පරික්ඛාරභාවෙන න වට්ටන්ති තථා දාසිදාසගොමහිංසාපි, තථා ඛෙත්තාදිවත්ථුම්පි භික්ඛුස්ස අත්තනො සන්තකභාවෙන පටිග්ගහෙතුං න වට්ටන්ති, විහාරස්ස පන පටිසෙධෙතබ්බං නත්ථි, සබ්බසද්දස්ස දස්සනතො තෙනෙවාහ සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථාය ‘‘සෙනාසනෙ පන ද්වාරකවාට වාතපානකවාටාදීසු සබ්බං රතනමයම්පි වණ්ණමට්ඨකම්මං වට්ටති. සෙනාසනෙ කිඤ්චි පටිසෙධෙතබ්බං නත්ථි අඤ්ඤත්‍ර විරුද්ධසෙනාසනා’’ති, ඉමිනා ඨපෙත්වා’ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්චා’ති එත්ථ විරුද්ධසෙනාසනං ඨපෙත්වා සබ්බකප්පියාකප්පියං විහාරස්ස කප්පති, කිඤ්චිඅප්පමත්තකම්පි පටිසෙධෙතබ්බං නාම නත්ථීති විඤ්ඤායති, තෙනෙවාහ විනයවිනිච්ඡයෙ.
‘‘ඛෙත්තවත්ථු තළාකංවා, දෙම ගොඅජිකාදිකං;
විහාරස්සාති වුත්තෙපි, නිසෙධෙතුං න වට්ටතී’’ති.
නනුච විහාරස්ස දෙමාති සඞ්ඝිකවිහාරං සන්ධාය වුත්තන්ති විමතිවිනොදනියං වුත්තන්ති. වුත්තං එත්ථ හි ආචරියස්සඅධිප්පායෙන භවිතබ්බං ‘‘ඛෙත්තවත්තාදීනිපුග්ගලිකවිහාරස්ස දෙමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න කප්පති උපාසකා’’ති පටික්ඛිපිතබ්බං. කස්මා පුග්ගලො තස්ස විහාරස්ස සාමි, විහාරස්ස දින්නෙ පුග්ගලස්ස දින්නමෙව හොති, එවං සති ච ‘‘ඛෙත්තවත්ථුපටිග්ගහණා පටිවිරතො හොතී’’ති ආදිනා වුත්තසික්ඛාපදෙන කාරෙතබ්බතං ආපජ්ජති. සඞ්ඝිකවිහාරස්ස පන න පටික්ඛිපිතබ්බං. කස්මා සො පුග්ගලො තස්ස සඞ්ඝිකවිහාරස්ස අනිස්සරො. චාතුද්දිසං සඞ්ඝං උද්දිස්ස දින්නං යංකිඤ්චි ඛුද්දකං වා මහන්තං වා පදෙසං අච්ඡින්දිත්වා ගණ්හන්තස්සපි පාරාජිකො න හොති, සබ්බස්සෙව චාතුද්දිසිකස්ස සඞ්ඝස්ස ධුරනික්ඛෙපස්ස අසම්භවතො තස්මා සඞ්ඝිකවිහාරස්ස දින්නෙ පටික්ඛිත්තෙ සඞ්ඝස්ස ලාභන්තරායකරො හොතීති. ඉමමෙවත්ථං සන්ධාය විහාරස්ස දෙමාති සඞ්ඝිකවිහාරං සන්ධාය වුත්ත’න්ති වුත්තං භවෙය්‍ය, න පුග්ගලිකභාවෙනාපි පටිග්ගහෙතබ්බන්ති. එවඤ්ච සති සාමිකානං ධුරනික්ඛෙපෙනා’ති එත්ථ එකස්ස සන්තකෙ තළාකෙ ඛෙත්තෙ ච ජාතෙ තස්සෙව ධුරනික්ඛෙපෙන පාරාජිකං. යදි පන තං තළාකං සබ්බසාධාරණං, ඛෙත්තානි පාටිපුග්ගලිකානි, තස්ස ච ධුරනික්ඛෙපෙ අවහාරො. අථ ඛෙත්තානිපි සබ්බසාධාරණානි, සබ්බෙසං ධුරනික්ඛෙපෙයෙව පාරාජිකං, නාසතීති දට්ඨබ්බන්ති විමතිවිනොදනියං වුත්තවචනෙන අවිරොධො සියා, තථා හි ඛෙත්තවත්ථාදිසහිතස්ස විහාරස්ස පුග්ගලිකභාවෙන අකප්පියෙ සති. කථං පුග්ගලස්ස ඛෙත්තවත්ථාදිකමාරබ්භ අභියුඤ්ජභාවො භවෙය්‍ය, එවඤ්ච පන වදෙය්‍ය ‘‘ධුරං නික්ඛිපතීති එත්ථ එකස්ස සන්තකෙ තළාකෙ ඛෙත්තෙ චාතිඑත්ථ ගිහිසන්තකමෙව සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. තථාපි න වත්තබ්බං. කස්මා ‘‘ධුරං නික්ඛිපතීති යදා පන සාමිකො අයං ථද්ධො කක්ඛළො, ජීවිතබ්‍රහ්මචරියන්තරායම්පි මෙ කරෙය්‍ය, අලං දානි මය්හං ඉමිනා’’ති පදස්ස දිස්සනතො තෙනෙව ‘‘ඛෙත්තානි පාටිපුග්ගලිකානි, තස්ස ච ධුරනික්ඛෙපෙ’’ති විමතිවිනොදනියං වුත්තං. තථා ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ සබ්බං පාසාදපරිභොග’’න්ති වචනතො පුග්ගලිකෙපි සෙනාසනෙ සෙනාසනපරිභොගවසෙන නියමිතං සුවණ්ණඝටාදිකං පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටමානම්පි කෙවලං අත්තනො සන්තකං කත්වා පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටතී’’ති සාරත්ථදීපනියං වුත්ත වචනෙනාපි අවිරොධො සියා, තථා ‘‘සෙනාසනෙ කිඤ්චි පටිසෙධෙතබ්බං නත්ථි අඤ්ඤත්‍ර විරුද්ධසෙනාසනනා’’ති අට්ඨකථාවචනෙනාපි සංසන්දමෙව. තථා ‘‘යං භික්ඛවෙ මයා ඉදං න කප්පතීති අප්පටික්ඛිත්තං, තං චෙ කප්පියං අනුලොමෙති, අකප්පියං පටිබාහති, තං වො කප්පතී’’ති ඉමිනා සුත්තානුලොමෙනපිසංන්දමෙව. කථං ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ පඤ්චලෙණානි විහාරන්ත්‍යා’’දිනා අනුඤ්ඤාතවිහාරස්ස පටිග්ගහිතත්ථා. තප්පටිබද්ධචීවරාදිකප්පියපච්චයස්සෙව පරිභුඤ්ජිතත්තා ච විහාරපිණ්ඩපාතගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරාපි භික්ඛුස්ස සබ්බකප්පියා කප්පියානුලොමා ච හොන්ති. එවං සුත්තසුත්තානුලොමආචරියවාදඅත්තනොමතීහි සංසන්දනතො අඤ්ඤදත්ථු ගඞ්ගොදකෙන යමුනොදකං විය ඛෙත්තවත්ථාදිසහිතවිහාරො පුග්ගලිකභාවෙනාපි පටිග්ගහෙතබ්බොති කප්පියා කප්පියානි විනයකොවිදෙහි දට්ඨබ්බො. අයං ඉසිනගරවාසීනං මහාථෙරානං සමානවිස්සජ්ජනා.
‘‘යෙ ච ජනා ගරුභණ්ඩං සංවිධාය අවහරුං. ධුරනික්ඛෙපො ච හොති, පාරාජිකමනාපන්නා, පඤ්හාමෙසා කුසලෙහි චින්තිතා’’ති.
අයං පඤ්හා සඞ්ඝිකභූමිථෙනකෙ භික්ඛු සන්ධාය වුත්තා, තත්ථ හි පච්චුප්පන්නසඞ්ඝස්ස ධුරනික්ඛෙපෙන චාතුද්දිසිකසඞ්ඝස්ස ධුරනික්ඛෙපාභාවතො අවහාරො නත්ථීති. අයං ලාභසිමාය විචාරණා.
ගාමසීමානිගමසීමානගරසීමා පන පාකටායෙව. තාසං පන විසෙසො එවං වෙදිතබ්බො යස්මිං පන පදෙසෙ ආපණමෙව අත්ථි, න පාකාරපරික්ඛිත්තං පාකාරපරික්ඛිත්තමෙව වා අත්ථි න ආපණං අයං පදෙසො ගාමො නාම. යස්මිං පන ට්ඨානෙ ගාමොයෙව අත්ථි, න පන ආපණපාකාරා සන්ති, අයං පදෙසො නිගමො නාම. යත්ථ පන ආපණම්පි අත්ථි පාකාරපරික්ඛිත්තම්පි, අයං පදෙසො නගරං නාම. අයං පදෙසො නාගාරවන්ති එත්ථාති වචනත්ථෙන රාජූනං වා මහාමත්තානං වා නිවාසනයොග්‍යට්ඨානත්තා නගරන්ති වුච්චති. ලොකියසත්ථෙ පන.
‘‘විචිත්තදෙවායතනං, පාසාදාපණමන්දිරං;
නගරං දස්සයෙ විද්වා, රාජමග්ගො පසොභිත’’න්ති.
වුත්තං. එවං ගාමනිගමනගරානං විසෙසං ඤත්වා ගාමොයෙව ගාමසීමා, නිගමොයෙව නිගමසීමා, නගරමෙව නගරසීමාති තාසං වචනත්ථො වෙදිතබ්බො. තත්ථ යං පදෙසං අසම්මතාය භික්ඛවෙ සීමාය අඨපිතාය යං ගාමං වා නිගමං වා උපනිස්සාය විහරති, යා තස්ස ගාමස්ස වා ගාමසීමා නිගමස්ස වා නිගමසීමා, අයං තත්ථ සමානසංවාසා එකූපොසථා’ති අනුඤ්ඤාතං, තස්මිං පදෙසෙ සබ්බොපි වා ගාමපදෙසො. යම්පි එකස්මිංයෙව ගාමඛෙත්තෙ එකං පදෙසං ‘‘අයං විසුං ගාමො හොතූ’’ති පරිච්ඡින්දිත්වා රාජා කස්සචි දෙති සොපි විසුංගාමසීමා හොතියෙව තස්මා සා ච ඉතරා ච පකතිගාමනගරනිගමසීමා බද්ධසීමාසදිසායෙව හොන්ති. කෙවලං පන තිචීවරවිප්පවාසපරිහාරං න ලභන්ති. එත්ථ ච අපරෙ එවං වදන්ති, ‘‘රාජා පසෙනදීකොසලාදයො පොක්ඛරසාතිපභුතීනං දක්ඛිණොදකපාතනවසෙන දෙන්ති විය බ්‍රහ්මදෙය්‍යවසෙන දින්නමෙව විසුං ගාමසීමා හොති, න ආයමත්තස්ස, ඡෙජ්ජභෙජ්ජස්ස අනිස්සරත්තා’’ති තං න පනෙවං දට්ඨබ්බං, ඡෙජ්ජභෙජ්ජස්ස රාජාරහත්තා තථා හි ලොකවොහාරසඞ්කෙතවසෙන අයං පදෙසො ඉමස්ස ගාමස්ස පරිච්ඡෙදො’’ති ඉස්සරෙහි කතපරිච්ඡින්නමෙව පමාණං හොති. යදි ඡෙජ්ජභෙජ්ජකරො භවෙය්‍ය, රාජාත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. සොපි ගාමදෙසො නගරරජ්ජසීමා භවෙය්‍ය, න පන ගාමසීමාමත්තමෙව, තෙනෙවාහ සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථාය ‘‘යත්තකෙ පදෙසෙ තස්ස ගාමස්ස ගාමභොජකා බලිං ලභන්ති, සො පදෙසො අප්පො වා හොතු මහන්තො වා, ගාමසීමාත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. නගරනිගමසීමාසුපි එසෙව නයො’’ති. අයං ගාම නිගමනගරසීමානං විචාරණා.
අබ්භන්තරසීමා නාම යං පටපදෙසං අගාමකෙ භික්ඛවෙ අරඤ්ඤෙ සමන්තා සත්තබ්භන්තරා, අයං තත්ථ සමානසංවාසා එකූපොසථා’ති අනුඤ්ඤාතා අබ්භන්තරසීමා නාම. තත්ථ සමන්තා සත්තබ්භන්තරාති යස්මිං විඤ්ඣාටවිසදිසෙ අරඤ්ඤෙ භික්ඛු වසති, අථස්ස ඨිතොකාසතො සමන්තා පුරත්ථිමාය සත්තබ්භන්තරා පච්ඡිමාය සත්තබ්භන්තරා දක්ඛිණාය සත්තබ්භන්තරා උත්තරාය සත්තබ්භන්තරාති සමන්තා සත්තබ්භන්තරා. විනිබ්බෙධෙන චුද්දසා ති පුරත්ථිමපච්ඡිමවසෙන චුද්දසබ්භන්තරා, දක්ඛිණුත්තරවසෙනපි චුද්දසබ්භන්තරාති එවං නිබ්බෙධෙන චුද්දස චුද්දස කත්වා සමන්තා අට්ඨවීසති අබ්භන්තරා හොන්ති. එත්ථ ච එකං අබ්භන්තරං අට්ඨවීසති හත්ථප්පමාණං හොති, තස්මා පුරත්ථිමාය සත්තබ්භන්තරෙ ඡන්නවුතිසතහත්ථප්පමාණං හොති, එවං දක්ඛිණුත්තරපච්ඡිමෙසුපීති සබ්බං සම්පිණ්ඩෙත්වා චතුරාසීතිසත්තසතහත්ථප්පමාණං හොති. පරිමණ්ඩලවසෙන පන සබ්බං ඡසත්තතිඑකසතුත්තරානි ච එකං සහස්සඤ්ච හොති. පකතිඅයනවසෙන මිනිතෙ පන –
‘‘පඤ්චහත්ථො මතො දණ්ඩො, වීසදණ්ඩො උසභො;
අථීතිඋසභා ගාවී, චතුගාවී යොජන’’න්ති.
වුත්තත්තා අයනවසෙන විනිබ්බෙධෙ චුද්දසබ්භන්තරෙ ද්වෙහත්ථාධිකඅට්ඨසත්තති හොති. සබ්බං අට්ඨවීසති අබ්භන්තරං සම්පිණ්ඩෙත්වා චතුහත්ථාධිකඡප්පඤ්ඤාසුත්තර එකසතං හොති. පරිමණ්ඩලවසෙන පන ඡහත්ථාධිකචතුතිංසුත්තරද්වෙසතානි හොන්ති, උසභවසෙන පන විනිබ්බෙධෙන චුද්දස අබ්භන්තරෙ ද්වෙහි ඌනානි චත්තාරි උසභානි ච ද්වෙරතනඤ්ච හොන්ති. සබ්බං සම්පිණ්ඩෙත්වා අට්ඨවීසතියා අබ්භන්තරෙ චතුරතනඤ්ච සොළස අයනානි අධිකානි සත්ත උසභානි හොන්ති. පරිමණ්ඩලවසෙන පන ඡරතනඤ්ච චුද්දසඅයනානි ච අධිකානි එකාදස උසභානි හොන්ති. අයමෙත්ථ සාරතො විනිච්ඡයො. කෙචි පන අබ්භන්තරසද්දං හත්ථරතනවාචකං පරිකප්පෙත්වා එවං වදන්ති මජ්ඣෙ ඨිතස්ස සමන්තා සත්ත විනිබ්බෙධෙන චුද්දසා’ති වුත්තත්තා පුරත්ථිමාය සත්ත හත්ථා දක්ඛිණුත්තරපච්ඡිමෙසුපි සත්ත සත්ත හත්ථාති කත්වා එවං නිබ්බෙධෙන චුද්දස හත්ථා හොන්ති. සබ්බං සම්පිණ්ඩෙත්වා අට්ඨවීසතිහත්ථං අබ්භන්තරන්ති තං තෙසං මතිමත්තමෙව, න සාරතො පච්චෙතබ්බං. කස්මා අට්ඨකථායං තත්ථ එකං අබ්භන්තරං අට්ඨවීසතිහත්ථ’න්ති වුත්තත්තා. යදි තෙසං මතෙන සබ්බං සම්පිණ්ඩෙත්වා අට්ඨවීසතිහත්ථබ්භන්තරං භවෙය්‍ය, අට්ඨකථායං තත්ථ අබ්භන්තරං නාම අට්ඨවීසතිහත්ථප්පමාණං හොති, මජ්ඣෙ ඨිතස්ස සමන්තා සත්තවිනිබ්බෙධෙන චුද්දසා හොන්තී’ති වත්තබ්බං භවෙය්‍ය, න පනෙවං වුත්තං, තස්මා තං තෙසං මතිමත්තමෙවාති දට්ඨබ්බං. තත්ථ අයඤ්හෙත්ථත්ථො තත්ථ තත්ථා’ති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. එකන්ති ගණනපරිච්ඡෙදො. අබ්භන්තරන්ති පරිච්ඡින්නනිද්දෙසො, නියමිතපරිදීපනං වා. අට්ඨවීසතිහත්ථප්පමාණන්ති පරිච්ඡින්දිතබ්බධම්මසමුදායනිද්දෙසො තත්ථ තෙසු සමන්තා සත්තබ්භන්තරෙසු එකං අබ්භන්තරං නාම අට්ඨවීසතිහත්ථප්පමාණං හොතීති අත්ථො දට්ඨබ්බො. එත්ථ පන සඞ්ඛ්‍යා කථෙතබ්බා. සා දුවිධා පරිමාණමිනනවසෙන. තත්ථ පරිමාණ සඞ්ඛ්‍යා එවං වෙදිතබ්බා චතස්සො මුට්ඨියො එකො කුඩුවො. චත්තාරො කුඩුවා එකො පත්ථො, චත්තාරො පත්ථා එකො ආළ්හකො. චත්තාරො ආළ්හකා එකං දොණං, චත්තාරි දොණානි එකා මානිකා. චතස්සො මානිකා එකා ඛාරී. වීසති ඛාරිකා එකො වාහො. තදෙව එකං සකටන්ති සුත්තනිපාතට්ඨකථාදීසු වුත්තං. සාරත්ථදීපනියං පන නව වාහසහස්සානීති එත්ථ චතස්සො මුට්ඨියො කුඩුවො, චත්තාරො කුඩුවා එකො පත්ථො, චත්තාරො පත්ථා එකො ආළ්හකො. චත්තාරො ආළ්හකා එකං දොණං, චත්තාරි දොණානි එකා මානිකා, චත්තස්සො මානිකා එකා ඛාරී. වීසතිඛාරිකා එකො වාහො. තදෙව එකං සකටන්ති සුත්තනිපාතට්ඨකථාදීසු වුත්ත’න්ති වත්වා ‘‘ඉධ පන ද්වෙ සකටානි එකො වාහොති වදන්තී’’ති ලිඛිතං පච්චන්තවොහාරෙන මිනිතෙ පන සට්ඨිසතං එකො වාහොති රඤ්ඤො ධම්මාසොකස්ස සූවකාහතසාලියා මිනිතෙ පන පච්චන්තවොහාරෙන වීසාධිකතිසතං හොති එකො වාහොති වදන්ති. මිනන සඞ්ඛ්‍යා පන එවං වෙදිතබ්බා. තථා හි –
‘‘ඡත්තිංස පරමාණූනං, අණුමත්තන්ති වුච්චති;
ඡත්තිං සඅණුමත්තං, තජ්ජාරීති පවුච්චති.
ඡත්තිං සමත්තාතජ්ජාරී, රථරෙණුපමාණං;
ඡත්තිංස රථරෙණූ ච, එකා ලික්ඛාති වුච්චති.
සත්තලික්ඛා ච එකූකා, සත්තූකා ධඤ්ඤමාසකො;
සත්තධඤ්ඤඞ්ගුලි එකා, විදත්ථි ද්වාදසඞ්ගුලි.
ද්වෙ විදත්ථිතු රතනං, සත්තහත්ථං එකයට්ඨි;