12. සබ්බනාමතංසදිසනාමනාමිකපදමාලා

ඉතො පරං පවක්ඛාමි, සබ්බනාමඤ්ච තස්සමං;

නාමඤ්ච යොජිතං නානා-නාමෙහෙව විසෙසතො.

යානි හොන්ති තිලිඞ්ගානි, අනුකූලානි යානි ච;

තිලිඞ්ගානං විසෙසෙන, පදානෙතානි නාමතො.

‘‘සබ්බසාධාරණකානි, නාමානි’’ච්චෙව අත්ථතො;

සබ්බනාමානි වුච්චන්ති, සත්තවීසති සඞ්ඛතො.

තෙසු කානිචි රූපෙහි, සෙසාඤ්ඤෙහි ච යුජ්ජරෙ;

කානිචි පන සහෙව, එතෙසං ලක්ඛණං ඉදං.

එතස්මා ලක්ඛණා මුත්තං, න පදං සබ්බනාමිකං;

තස්මාතීතාදයො සද්දා, ගුණනාමානි වුච්චරෙ.

සබ්බනාමානි නාම – සබ්බ කතර කතම උභය ඉතරඅඤ්ඤ අඤ්ඤතර අඤ්ඤතම පුබ්බ පර අපර දක්ඛිණ උත්තර අධරයත එත ඉම අමුකිං එක උභ ද්විති චතු තුම්හ අම්හ ඉච්චෙතානි සත්තවීස.

එතෙසු සබ්බසද්දො සකලත්ථො, සො ච සබ්බසබ්බාදිවසෙන ඤෙය්‍යො. කතර කතමසද්දා පුච්ඡනත්ථා. උභයසද්දො ද්විඅවයවසමුදායවචනො. ඉතරසද්දො වුත්තපටියොගීවචනො. අඤ්ඤසද්දො අධිගතාපරවචනො. අඤ්ඤතර අඤ්ඤතමසද්දා අනියමත්ථා. පුබ්බාදයො උත්තරපරියන්තා දිසාකාලාදිවවත්ථාවචනා. තථා හි පුබ්බ පරා පර දක්ඛිණුත්තරසද්දා පුල්ලිඞ්ගත්තෙ යථාරහං කාලදෙසාදිවචනා, ඉත්ථිලිඞ්ගත්තෙ දිසාදිවචනා, නපුංසකලිඞ්ගත්තෙ ඨානාදිවචනා. අධරසද්දොපි හෙට්ඨිමත්ථවාචකො වවත්ථාවචනොයෙව, සො ච තිලිඞ්ගො ‘‘අධරො පත්තො. අධරා අරණී, අධරං භාජන’’මිති, යංසද්දො අනියමත්ථො. තංසද්දො පරම්මුඛාවචනො. එතසද්දො සමීපවචනො. ඉමසද්දො අච්චන්තසමීපවචනො. අමුසද්දො දූරවචනො. කිංසද්දො පුච්ඡනත්ථො. එකසද්දො සඞ්ඛාදිවචනො. වුත්තඤ්හි –

එකසද්දො අඤ්ඤත්ථසෙට්ඨඅසහායසඞ්ඛාදීසු දිස්සති. තථා හෙස ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො ච, ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති, ඉත්ථෙකෙ අභිවදන්තී’’තිආදීසු අඤ්ඤත්ථෙ දිස්සති. ‘‘චෙතසො එකොදිභාව’’න්තිආදීසු සෙට්ඨෙ. ‘‘එකො වූපකට්ඨො’’තිආදීසු අසහායෙ. ‘‘එකොව ඛො භික්ඛවෙ ඛණො ච සමයො ච බ්‍රහ්මචරියවාසායා’’තිආදීසු සඞ්ඛායන්ති.

යත්ථෙස සඞ්ඛාවචනො, තත්ථෙකවචනන්තොව. උභසද්දො ද්විසද්දපරියායො. ද්විතිචතුසද්දා සඞ්ඛාවචනා, සබ්බකාලං බහුවචනන්තාව. තුම්හසද්දො යෙන කථෙති, තස්මිං වත්තබ්බවචනං. අම්හසද්දො අත්තනි වත්තබ්බවචනං.

ඉදානි තෙසං නාමිකපදමාලං කථයාම –

සබ්බො, සබ්බෙ. සබ්බං, සබ්බෙ. සබ්බෙන, සබ්බෙහි, සබ්බෙභි. සබ්බස්ස, සබ්බෙසං, සබ්බෙසානං. සබ්බස්මා, සබ්බම්හා, සබ්බෙහි, සබ්බෙභි. සබ්බස්ස, සබ්බෙසං, සබ්බෙසානං. සබ්බස්මිං, සබ්බම්හි, සබ්බෙසු. භො සබ්බ, භවන්තො සබ්බෙ.

තත්‍ර ‘‘සබ්බො භූතො, සබ්බෙ භූතා’’තිආදිනා, ‘‘සබ්බො පුරිසො, සබ්බෙ පුරිසා’’තිආදිනා ච නයෙන සබ්බානි පුල්ලිඞ්ගනාමෙහි සද්ධිං යොජෙතබ්බානි. යානි පන යමකමහාථෙරෙන පුන්නපුංසකවිසයෙ සබ්බ කතර කතමාදීනං අඤ්ඤානිපි රූපානි වුත්තානි. තං යථා?

‘‘සබ්බා’’ ඉච්චාදිකං රූපං, නිස්සක්කෙ භුම්මකෙ පන;

‘‘සබ්බෙ’’ ඉච්චාදිකං රූපං, යමකෙන පකාසිතං.

තඤ්චෙ උපපරික්ඛිත්වා, යුත්තං ගණ්හන්තු යොගිනො;

සබ්බනාමිකරූපඤ්හි, විවිධං දුබ්බුධං යතො.

සබ්බා, සබ්බා, සබ්බායො. සබ්බං, සබ්බා, සබ්බායො. සබ්බාය, සබ්බස්සා, සබ්බාහි, සබ්බාභි. සබ්බාය, සබ්බස්සා, සබ්බාසං. සබ්බාය, සබ්බස්සා, සබ්බාහි, සබ්බාභි. සබ්බාය, සබ්බස්සා, සබ්බාසං. සබ්බායං, සබ්බස්සා, සබ්බස්සං, සබ්බාසු. භොති සබ්බෙ, භොතියො සබ්බා, සබ්බායො. ඉත්ථිලිඞ්ගත්තෙ නාමිකපදමාලා.

එත්ථ ‘‘සබ්බා භාවිකා, සබ්බා භාවිකායො’’ති, ‘‘සබ්බා කඤ්ඤා, සබ්බා කඤ්ඤායො’’ති ච ආදිනා ඉත්ථිලිඞ්ගසබ්බනාමානි සබ්බෙහි ඉත්ථිලිඞ්ගෙහි සද්ධිං යොජෙතබ්බානි. එත්ථ ච ‘‘සබ්බස්සා’’ති පදං තතියාචතුත්ථීපඤ්චමීඡට්ඨීසත්තමීවසෙන පඤ්චධා විභත්තං ‘‘තස්සා කුමාරිකාය සද්ධි’’න්ති කරණප්පයොගාදිදස්සනතො. සබ්බස්සා කඤ්ඤාය කතං. සබ්බස්සා කඤ්ඤාය දෙති. අයං කඤ්ඤා සබ්බස්සා කඤ්ඤාය හීනා විරූපා. අයං කඤ්ඤා සබ්බස්සා කඤ්ඤාය උත්තමා අභිරූපා. සබ්බස්සා කඤ්ඤාය අපෙති, සබ්බස්සා කඤ්ඤාය ධනං. සබ්බස්සා කඤ්ඤාය පතිට්ඨිතං.

සබ්බං, සබ්බානි. සබ්බං, සබ්බානි. සබ්බෙන, සබ්බෙහි, සබ්බෙභි. සබ්බස්ස, සබ්බෙසං, සබ්බෙසානං. සබ්බස්මා, සබ්බම්හා, සබ්බෙහි, සබ්බෙභි. සබ්බස්ස, සබ්බෙසං, සබ්බෙසානං. සබ්බස්මිං, සබ්බම්හි, සබ්බෙසු. භො සබ්බ, භවන්තො සබ්බානි. නපුංසකලිඞ්ගත්තෙ නාමිකපදමාලා.

එත්ථ ‘‘සබ්බං භූතං, සබ්බානි භූතානි. සබ්බං චිත්තං, සබ්බානි චිත්තානී’’ති ච ආදිනා නපුංසකලිඞ්ගසබ්බනාමානි සබ්බෙහි නපුංසකලිඞ්ගෙහි සද්ධිං යොජෙතබ්බානි. එවං සබ්බසද්දස්ස ලිඞ්ගත්තයවසෙන පදමාලා භවති.

ඉදානිස්ස පරපදෙන සද්ධිං සමාසො වෙදිතබ්බො ‘‘සබ්බසාධාරණො සබ්බවෙරී’’ඉති. තත්ථ සබ්බෙසං සාධාරණො සබ්බසාධාරණො. සබ්බෙසං වෙරී, සබ්බෙ වා වෙරිනො යස්ස සොයං සබ්බවෙරීති සමාසවිග්ගහො. යථා පන සබ්බසද්දස්ස පදමාලා ලිඞ්ගත්තයවසෙන යොජිතා, එවං කතරසද්දාදීනම්පි අධරසද්දපරියන්තානං යොජෙතබ්බා.

තත්‍රායං උභයසද්දවජ්ජිතො පුල්ලිඞ්ගපෙය්‍යාලො –

කතරො, කතරෙ. කතරං…පෙ… භො කතර, භවන්තො කතරෙ. කතමො, කතමෙ. ඉතරො, ඉතරෙ. අඤ්ඤො, අඤ්ඤෙ. අඤ්ඤතරො, අඤ්ඤතරෙ. අඤ්ඤතමො, අඤ්ඤතමෙ. පුබ්බො, පුබ්බෙ. පරො, පරෙ. අපරො, අපරෙ. දක්ඛිණො, දක්ඛිණෙ. උත්තරො, උත්තරෙ. අධරො, අධරෙ…පෙ… භො අධර, භවන්තො අධරෙති.

අයං පන උභයසද්දසහිතො නපුංසකලිඞ්ගපෙය්‍යාලො –

කතරං, කතරානි. කතරං…පෙ… භො කතර, භවන්තො කතරානි. කතමං. උභයං. ඉතරං. අඤ්ඤං. අඤ්ඤතරං. අඤ්ඤතමං. පුබ්බං. පරං. අපරං. දක්ඛිණං. උත්තරං. අධරං, අධරානි. අධරං…පෙ… භො අධර, භවන්තො අධරානීති.

ඉදානි පුන්නපුංසකලිඞ්ගානං පරසද්දාදීනං රූපන්තරනිද්දෙසො වුච්චති. කච්චායනස්මිඤ්හි ‘‘පුරිසා’’ති විය ‘‘පරා’’ති පඨමාබහුවචනං දිස්සති. එවරූපො නයො අපරසබ්බකතරාදීසු අඤ්ඤතමපරියොසානෙසු නවසු අප්පසිද්ධො, ලබ්භමානො පුබ්බදක්ඛිණුත්තරාධරෙසු චතූසු ලබ්භෙය්‍ය. තථා ‘‘පුරිසෙ’’ති විය පාළිආදීසු ‘‘පුබ්බෙ’’ති සච්චසඞ්ඛෙපෙ ‘‘ඉතරෙ’’ති, කච්චායනෙ ච ‘‘පරෙ’’ති සත්තමීඑකවචනං දිස්සති. එවරූපො නයො සබ්බ අඤ්ඤසද්දෙසු අප්පසිද්ධො, ලබ්භමානො කතරකතමාදීසු සෙසෙසු අධරපරියොසානෙසු ද්වාදසසු ලබ්භෙය්‍ය. තථා ‘‘පුරිසා’’ති විය සබ්බා කතරා ඉච්චාදි පඤ්චමීඑකවචනනයො පාළිආදීසු අප්පසිද්ධො. එවං සන්තෙපි අයං නයො පුනප්පුනං උපපරික්ඛිත්වා යුත්තො චෙ, ගහෙතබ්බො.

අයං පන උභයසද්දසහිතො ඉත්ථිලිඞ්ගපෙය්‍යාලො –

කතරා, කතරා, කතරායො. කතරං…පෙ… භොති කතරෙ, භොතියො කතරා, කතරායො. කතමා. උභයා. ඉතරා. අඤ්ඤතරා. අඤ්ඤතමා. පුබ්බා. පරා. අපරා. දක්ඛිණා. උත්තරා. අධරා, අධරා, අධරායො. අධරං…පෙ… භොති අධරෙ, භොතියො අධරා, අධරායොති.

යස්මා පනෙතෙසු ඉතර අඤ්ඤ අඤ්ඤතර අඤ්ඤතමානං පාළියාදීසු ‘‘ඉතරිස්සා’’තිආදිදස්සනතො කොචි භෙදො වත්තබ්බො, තස්මා චතුත්ථීඡට්ඨීනං එකවචනට්ඨානෙ ‘‘ඉතරිස්සා, ඉතරාය, අඤ්ඤිස්සා, අඤ්ඤාය. අඤ්ඤතරිස්සා, අඤ්ඤතරාය, අඤ්ඤතමිස්සා, අඤ්ඤතමායා’’ති යොජෙතබ්බං. තථා තතියාපඤ්චමීනමෙකවචනට්ඨානෙ ‘‘තස්සා කුමාරිකාය සද්ධිං. කස්සාහං කෙන හායාමී’’ති කරණනිස්සක්කප්පයොගදස්සනතො සත්තමියා පනෙකවචනට්ඨානෙ ‘‘ඉතරිස්සා, ඉතරිස්සං, ඉතරාය, ඉතරායං, අඤ්ඤිස්සා, අඤ්ඤිස්සං, අඤ්ඤාය, අඤ්ඤායං, අඤ්ඤතරිස්සා, අඤ්ඤතරිස්සං, අඤ්ඤතරාය, අඤ්ඤතරායං, අඤ්ඤතමිස්සා, අඤ්ඤතමිස්සං, අඤ්ඤතමාය, අඤ්ඤතමාය’’න්ති යොජෙතබ්බං ‘‘අඤ්ඤතරො භික්ඛු අඤ්ඤතරිස්සා ඉත්ථියා පටිබද්ධචිත්තො හොතී’’ති පාළිදස්සනතො.

තත්‍ර සබ්බසද්දො සබ්බසබ්බං, පදෙසසබ්බං, ආයතනසබ්බං, සක්කායසබ්බන්ති චතූසු විසයෙසු දිට්ඨප්පයොගො. තථා හෙස ‘‘සබ්බෙ ධම්මා සබ්බාකාරෙන බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණමුඛෙ ආපාථමාගච්ඡන්තී’’තිආදීසු සබ්බසබ්බස්මිං ආගතො. ‘‘සබ්බෙසං වො සාරිපුත්තා සුභාසිතං පරියායෙනා’’තිආදීසු පදෙසසබ්බස්මිං. ‘‘සබ්බං වො භික්ඛවෙ දෙසෙස්සාමි, තං සුණාථ සාධුකං මනසි කරොථ, භාසිස්සාමි…පෙ… කතමඤ්ච භික්ඛවෙ සබ්බං චක්ඛුඤ්චෙව රූපා ච…පෙ… මනො චෙව ධම්මා චා’’ති එත්ථ ආයතනසබ්බස්මිං. ‘‘සබ්බං සබ්බතො සඤ්ජානාතී’’තිආදීසු සක්කායසබ්බස්මිං. තත්ථ සබ්බසබ්බස්මිං ආගතො නිප්පදෙසො, ඉතරෙසු තීසු සප්පදෙසොති වෙදිතබ්බො. ඉච්චෙවං –

සබ්බසබ්බපදෙසෙසු, අථො ආයතනෙපි ච;

සක්කායෙ චාති චතූසු, සබ්බසද්දො පවත්තති.

කතර කතමසද්දෙසු කතරසද්දො අප්පෙසු එකං වා ද්වෙ වා තීණි වා භිය්‍යො වා අප්පමුපාදාය වත්තති. කතමසද්දො බහූසු එකං වා ද්වෙ වා තීණි වා බහුං වා උපාදාය වත්තති. කතරසද්දො හි අප්පවිසයො, කතමසද්දො බහුවිසයො. තත්‍රිමෙ පයොගා ‘‘කතරෙන මග්ගෙන ගන්තබ්බං. සමුද්දො කතරො අයං. කතමො තස්මිං සමයෙ ඵස්සො හොති. කතමෙ ධම්මා කුසලා. දිසා චතස්සො විදිසා චතස්සො, උද්ධං අධො දස දිසතා, ඉමායො, කතමං දිසං තිට්ඨති නාගරාජා’’. ඉච්චෙවමාදයො භවන්ති. උභයො. උභයං. උභයො. උභයෙන. සෙසං පුල්ලිඞ්ගෙ සබ්බසද්දසමං. උභයො ජනා තිට්ඨන්ති. උභයො ජනෙ පස්සති. යථා උභො පුත්තා. උභො පුත්තෙති. ‘‘උභයො’’ති හි පදං ‘‘උභො’’ති පදමිව බහුවචනන්තභාවෙන පසිද්ධං, න ත්වෙකවචනන්තභාවෙන. එත්ථ හි –

‘‘එකරත්තෙන උභයො, තුවඤ්ච ධනුසෙඛ ච;

අන්නමෙවාභිනන්දන්ති, උභයො දෙවමානුසා’’

‘‘උභයො තෙ පිතාභාතරො’’ති තදත්ථසාධකානි නිදස්සනපදානි වෙදිතබ්බානි. යදා පනායස්මන්තො ‘‘උභයො’’ති එකවචනන්තං පස්සෙය්‍යාථ, තදා සාධුකං මනසි කරොථ. කො හි සමත්ථො අනන්තනයපටිමණ්ඩිතෙ සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ ජිනසාසනෙ නිරවසෙසතො නයං දට්ඨුං දස්සෙතුඤ්ච අඤ්ඤත්‍ර ආගමාධිගමසම්පන්නෙන පභින්නපටිසම්භිදෙන. ඉදඤ්චෙත්ථුපලක්ඛිතබ්බං –

අඤ්ඤසද්දො පුබ්බසද්දො, දක්ඛිණො චුත්තරො පරො;

සබ්බනාමෙසු ගය්හන්ති, අසබ්බනාමිකෙසුපි.

එතෙසඤ්හි සබ්බනාමෙසු සඞ්ගහො විභාවිතොව.

ඉදානි අසබ්බනාමෙසු සඞ්ගහො වුච්චතෙ – තත්ථ අඤ්ඤසද්දො තාව යදා බාලවාචකො, තදා සබ්බනාමං නාම න හොති. අසබ්බනාමත්තා ච සබ්බථාපි පුරිස කඤ්ඤා චිත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බො. තථා හි න ජානාතීති අඤ්ඤො, බාලො පුරිසො. න ජානාතීති අඤ්ඤා, බාලා ඉත්ථී. න ජානාතීති අඤ්ඤං, බාලං කුලන්ති වචනත්ථො. එවං විදිත්වා පුල්ලිඞ්ගට්ඨානෙ ‘‘අඤ්ඤො, අඤ්ඤා. අඤ්ඤං, අඤ්ඤෙ’’තිආදිනා පුරිසනයෙනෙව නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා. ඉත්ථිලිඞ්ගට්ඨානෙ ‘‘අඤ්ඤා, අඤ්ඤා, අඤ්ඤායො’’තිආදිනා කඤ්ඤානයෙනෙව, නපුංසකලිඞ්ගට්ඨානෙ ‘‘අඤ්ඤං, අඤ්ඤානී’’තිආදිනා චිත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බා.

ඉමස්මිඤ්හි අත්ථවිසෙසෙ බාලජනෙ වත්තුකාමෙන ‘‘අඤ්ඤා ජනා’’ති අවත්වා ‘‘අඤ්ඤෙ ජනා’’ති වුත්තෙ තස්ස තං වචනං අධිප්පෙතත්ථං න සාධෙති අඤ්ඤථා අත්ථස්ස ගහෙතබ්බත්තා. තථා ‘‘අඤ්ඤානං ජනාන’’න්ති අවත්වා ‘‘අඤ්ඤෙසං ජනානං, අඤ්ඤෙසානං ජනාන’’න්ති වා වුත්තෙ තස්ස තං වචනං අධිප්පෙතත්ථං න සාධෙති. තථා ‘‘අඤ්ඤානං ඉත්ථීන’’න්ති අවත්වා ‘‘අඤ්ඤාසං ඉත්ථීන’’න්ති වුත්තෙපි, ‘‘අඤ්ඤානං කුලාන’’න්ති අවත්වා ‘‘අඤ්ඤෙසං කුලානං, අඤ්ඤෙසානං කුලාන’’න්ති වා වුත්තෙපි. සබ්බනාමිකවසෙන පන අධිගතාපරවචනිච්ඡායං ‘‘අඤ්ඤෙ ජනා’’තිආදිනා වත්තබ්බං, න ‘‘අඤ්ඤා ජනා’’තිආදිනා. තථා හි ‘‘අඤ්ඤා ජනා’’තිආදිනා වුත්තවචනං අධිප්පෙතත්ථං න සාධෙති අඤ්ඤථා අත්ථස්ස ගහෙතබ්බත්තා. ඉති යත්ථ ‘‘අඤ්ඤා ජනා’’තිආදිවචනං උපපජ්ජති, ‘‘අඤ්ඤෙ ජනා’’තිආදිවචනං නුපපජ්ජති, යත්ථ පන ‘‘අඤ්ඤෙ ජනා’’තිආදිවචනං උපපජ්ජති, ‘‘අඤ්ඤා ජනා’’තිආදිවචනං නුපපජ්ජති. යා එතස්මිං අත්ථවිසෙසෙ සල්ලක්ඛණා පඤ්ඤා, අයං නීතියා මග්ගො යුත්තායුත්තිවිචාරණෙ හෙතුත්තා, ලොකස්මිඤ්හි යුත්තායුත්තිවිචාරණා නීතීති වුත්තා. සා ච විනා පඤ්ඤාය න සිජ්ඣති. එවං අඤ්ඤසද්දො අසබ්බනාමිකොපි භවති.

පුබ්බ දක්ඛිණුත්තර පරසද්දෙසු පුබ්බසද්දො යත්ථ පධානවාචකො, යත්ථ ච ‘‘සෙම්හං පුබ්බො’’තිආදීසු ලොහිතකොපජවාචකො, තත්ථ අසබ්බනාමිකො. පඨමත්ථෙ තිලිඞ්ගො, දුතියත්ථෙ එකලිඞ්ගො. උත්තමත්ථවාචකො පන උත්තරසද්දො ච පරසද්දො ච අසබ්බනාමිකො තිලිඞ්ගොයෙව. තථා ‘‘දක්ඛිණස්සා වහන්තිම’’න්ති එත්ථ විය සුසික්ඛිතත්ථචතුරත්ථවාචකො දක්ඛිණසද්දො. ‘‘පෙතානං දක්ඛිණං දජ්ජා’’තිආදීසු පන දෙය්‍යධම්මවාචකො දක්ඛිණාසද්දො නියොගා ඉත්ථිලිඞ්ගො අසබ්බනාමිකොයෙව. එවං අඤ්ඤ පුබ්බ දක්ඛිණුත්තර පරසද්දා අසබ්බනාමිකාපි සන්තීති තෙසං සබ්බනාමෙසුපි අසබ්බනාමෙසුපි සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො.

ඉදානි කතරසද්දාදීනං පරපදෙන සද්ධිං සමාසො නීයතෙ ‘‘කතරගාමවාසී කතමගාමවාසී. උභයගාමවාසිනො, ඉතරගාමවාසී අඤ්ඤතරගාමවාසී, පුබ්බදිසා, පරජනො, දක්ඛිණදිසා, උත්තරදිසා, අධරපත්තො’’ති. තත්‍ර ‘‘කතරො ගාමො කතරගාමො, කතමො ගාමො කතමගාමො, උභයො ගාමා උභයගාමා’’තිආදිනා යථාරහං සමාසවිග්ගහො, කතරසද්දස්ස පන කතමසද්දෙන සද්ධිං සමාසං ඉච්ඡන්ති ද්විධා ච රූපානි ගරූ ‘‘කතරො ච කතමො ච කතරකතමෙ කතරකතමා වා’’ති. තස්මා සබ්බනාමිකනයෙන සුද්ධනාමිකෙසු පුරිසනයෙන ච කතර කතමසද්දස්ස නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා, තෙනස්ස සම්පදානසාමිවචනට්ඨානෙසු ‘‘කතරකතමෙසං, කතරකතමෙසානං, කතරකතමාන’’න්ති තීණි රූපානි සියුං ‘‘කතරා ච කතමා ච කතරකතමා’’ති එවං ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන කතසමාසෙ පන සබ්බනාමිකනයෙන, සුද්ධනාමිකෙසු කඤ්ඤානයෙන ච යොජෙතබ්බා. ‘‘කතරඤ්ච කතමඤ්ච කතරකතමානී’’ති එවං නපුංසකලිඞ්ගවසෙන කතසමාසෙ සබ්බනාමිකනයෙන, සුද්ධනාමිකෙසු චිත්තනයෙන ච යොජෙතබ්බා.

අයං පනෙත්ථ විසෙසොපි වෙදිතබ්බො – පුබ්බාපරාදිසද්දා ද්වන්දසමාසාදිවිධිං පත්වා සෙහි රූපෙහි රූපවන්තො න හොන්ති, තං යථා? පුබ්බාපරා, අධරුත්තරා, මාසපුබ්බා පුරිසා, දිට්ඨපුබ්බා පුරිසා, තථාගතං දිට්ඨපුබ්බා සාවකා, ඉදං පුල්ලිඞ්ගත්තෙ පඨමාබහුවචනරූපං. එත්ථෙකාරො ආදෙසභූතො න දිස්සති. පුබ්බාපරානං අධරුත්තරානං, මාසපුබ්බානං පුරිසානං, ඉදං පුල්ලිඞ්ගත්තෙ චතුත්ථීඡට්ඨීනං බහුවචනරූපං. එත්ථ සං සානමිච්චෙතෙ ආදෙසභූතා න දිස්සන්ති. තථාගතං දිට්ඨපුබ්බානං සාවකානං, තථාගතං දිට්ඨපුබ්බානං සාවිකානං, කුලානං වා, ඉදං තිලිඞ්ගත්තෙ චතුත්ථීඡට්ඨීනං බහුවචනරූපං. එත්ථාපි සං සානමිච්චෙතෙ ආදෙසභූතා න දිස්සන්ති. මාසපුබ්බායං මාසපුබ්බාය, පියපුබ්බායං පියපුබ්බාය, ඉදමිත්ථිලිඞ්ගත්තෙ සත්තමීචතුත්ථීඡට්ඨීනං එකවචනරූපං. එත්ථාදෙසභූතා සං සා න දිස්සන්ති. මාසපුබ්බානං ඉත්ථීනං, පියපුබ්බානං ඉත්ථීනං, ඉදමිත්ථිලිඞ්ගත්තෙ චතුත්ථීඡට්ඨීබහුවචනරූපං. එත්ථ පනාදෙසභූතො සමිච්චෙසො න දිස්සති. අඤ්ඤානිපි යථාසම්භවං යොජෙතබ්බානි, පුබ්බාපරාදීනං සමාසවිග්ගහං සමාසපරිච්ඡෙදෙ පකාසෙස්සාම.

ඉදානි යංසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

යො, යෙ. යං, යෙ. යෙන, යෙහි, යෙභි. යස්ස, යෙසං, යෙසානං. යස්මා, යම්හා, යෙහි, යෙභි. යස්ස, යෙසං, යෙසානං. යස්මිං, යම්හි, යෙසු. ඉදං පුල්ලිඞ්ගං. යං, යානි. යං, යානි. යෙන. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසදිසං. අථ වා යං, යානි, යා. යං, යානි, යෙ. යෙන. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසදිසං. කත්ථචි හි නිකාරලොපො භවති. අථ වා පන නිකාරස්ස ආකාරෙකාරාදෙසාපි ගාථාවිසයෙ.

‘‘යා පුබ්බෙ බොධිසත්තානං, පල්ලඞ්කවරමාභුජෙ;

නිමිත්තානි පදිස්සන්ති, තානි අජ්ජ පදිස්සරෙ’’ති ච,

‘‘කිං මාණවස්ස රතනානි අත්ථි, යෙ තං ජිනන්තො හරෙ අක්ඛධුත්තො’’ති ච ඉදමෙත්ථ පාළිනිදස්සනං. ඉදං නපුංසකලිඞ්ගං.

යා, යා, යායො. යං, යා, යායො. යාය, යාහි, යාභි. යාය, යස්සා, යාසං. යාය, යාහි, යාභි. යාය, යස්සා, යාසං. යස්සං, යායං, යාසු. ඉත්ථිලිඞ්ගං. එවං යංසද්දස්ස ලිඞ්ගත්තයවසෙන පදමාලා භවති. එත්ථාලපනපදානි න ලබ්භන්ති. තථා තංසද්දාදීනං පදමාලාදීසුපි.

එත්ථ පන යන්ති සද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ – යන්ති සද්දො ‘‘යං මෙ භන්තෙ දෙවානං තාවතිංසානං සම්මුඛා සුතං සම්මුඛා පටිග්ගහිතං, ආරොචෙමි තං භන්තෙ භගවතො’’තිආදීසු පච්චත්තවචනෙ දිස්සති. ‘‘යන්තං අපුච්ඡිම්හ අකිත්තයී නො, අඤ්ඤං තං පුච්ඡාම තදිඞ්ඝ බ්‍රූහී’’තිආදීසු උපයොගවචනෙ. ‘‘අට්ඨා නමෙතං භික්ඛවෙ අනවකාසො, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා’’තිආදීසු කරණවචනෙ. ‘‘යං විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උදපාදී’’තිආදීසු භුම්මවචනෙ දිස්සති. එත්ථෙදං වුච්චති –

‘‘පච්චත්තෙ උපයොගෙ ච, භුම්මෙ ච කරණෙපි ච;

චතූස්වෙතෙසු ඨානෙසු, යන්ති සද්දො පවත්තතී’’ති.

පරපදෙන සද්ධිං යංසද්දස්ස සමාසොපි වෙදිතබ්බො ‘‘යංඛන්ධාදි, යංගුණා, යග්ගුණා’’ති. තත්ථ යො ඛන්ධාදි යංඛන්ධාදි, යෙ ගුණා යංගුණාති සමාසවිග්ගහො. තථා හි විසුද්ධිමග්ගෙ ‘‘යංගුණනෙමිත්තිකඤ්චෙතං නාමං, තෙසං ගුණානං පකාසනත්ථං ඉමං ගාථං වදන්තී’’ති එතස්මිං පදෙ ‘‘යෙ ගුණා යංගුණා, යංගුණා එව නිමිත්තං යංගුණනිමිත්තං, තතො ජාතං ‘භගවා’ති ඉදං නාමන්ති යංගුණනෙමිත්තික’’න්ති නිබ්බචනමිච්ඡිතබ්බං. යග්ගුණාති එත්ථ පන ‘‘යස්ස ගුණා යග්ගුණා’’ති නිබ්බචනං. තථා හි –

‘‘අපි සබ්බඤ්ඤුතා පඤ්ඤා, යග්ගුණන්තං න ජානියා;

අථ කා තස්ස විජඤ්ඤා, තං බුද්ධං භූගුණං නමෙ’’ති

පොරාණකවිරචනායං ‘‘යස්ස ගුණා යග්ගුණා’’ති නිබ්බචනමිච්ඡිතබ්බං.

යසද්දස්ස සමාසම්හි, සද්ධිං පරපදෙහි වෙ;

නිග්ගහීතාගමො වාථ, ද්විභාවො වා සියා ද්විධා.

එවං යසද්දස්ස සමාසො සල්ලක්ඛිතබ්බො.

ඉදානි තසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

සො, තෙ. නං, තං, නෙ, තෙ. නෙන, තෙන, නෙහි, තෙහි, නෙභි, තෙභි. අස්ස, නස්ස, තස්ස, ‘නෙසං, තෙසං (ආසං). අස්මා, නස්මා, තස්මා, නම්හා, තම්හා, නෙහි, තෙහි, නෙභි, තෙභි. අස්ස, නස්ස, තස්ස, නෙසං, තෙසං (ආසං). අස්මිං, නස්මිං, තස්මිං, අම්හි, නම්හි, තම්හි, ත්‍යම්හි, නෙසු, තෙසු. ඉදං පුල්ලිඞ්ගං. එත්ථ ච ආසංසද්දස්ස අත්ථිභාවෙ ‘‘නෙවාසං කෙසා දිස්සන්ති, හත්ථපාදා ච ජාලිනො’’ති ගාථා නිදස්සනං, සො ච තිලිඞ්ගො දට්ඨබ්බො. ත්‍යම්හීති පදස්ස අත්ථිභාවෙ –

‘‘යදාස්ස සීලං පඤ්ඤඤ්ච, සොචෙය්‍යඤ්චාධිගච්ඡති;

අථ විස්සාසතෙ ත්‍යම්හි, ගුය්හඤ්චස්ස න රක්ඛතී’’ති

අයං ගාථා නිදස්සනං. අයමෙත්ථ රූපවිසෙසො සල්ලක්ඛිතබ්බො – අරියවිනයෙති වා සප්පුරිසවිනයෙති වා. එසෙ සෙ එකෙ එකට්ඨෙති පාළිප්පදෙසෙ පච්චත්තෙකවචනකානමෙත තසද්දානං එකාරන්තනිද්දෙසොපි දිස්සතීති.

එත්ථ පන තෙසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ – තෙසද්දො ‘‘න තෙ සුඛං පජානන්ති, යෙ න පස්සන්ති නන්දන’’න්තිආදීසු තංසද්දස්ස වසෙන පච්චත්තබහුවචනෙ ආගතො, ‘‘තෙ න පස්සාමි දාරකෙ’’තිආදීසු උපයොගබහුවචනෙ. ‘‘නමො තෙ පුරිසාජඤ්ඤ, නමො තෙ පුරිසුත්තම. නමො තෙ බුද්ධ වීරත්ථූ’’ති ච ආදීසු තුම්හසද්දස්ස වසෙන සම්පදානෙ, තුය්හන්ති අත්ථොති වදන්ති. ‘‘කින්තෙ දිට්ඨං කින්ති තෙ දිට්ඨං, උපධී තෙ සමතික්කන්තා, ආසවා තෙ පදාලිතා’’ති ච ආදීසු කරණෙ. ‘‘කින්තෙ වතං කිං පන බ්‍රහ්මචරිය’’න්තිආදීසු සාමිඅත්ථෙ, තවාති අත්ථොති වදන්ති. එත්ථෙතං වුච්චති –

‘‘පච්චත්තෙ උපයොගෙ ච, කරණෙ සම්පදානියෙ;

සාමිම්හි චාති තෙසද්දො, පඤ්චස්වත්ථෙසු දිස්සතී’’ති.

තං, තානි. තං, තානි. නෙන, තෙන ඉච්චාදි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසදිසං. ඉදං නපුංසකලිඞ්ගං.

සා, තා, තායො. නං, තං, නා, තා, නායො, තායො. නාය, තාය, නාහි, තාහි, නාභි, තාභි. අස්සා, නස්සා, (තිස්සා,) තස්සා, නාය, තාය, නාසං, තාසං, සානං, ආසං. අස්සා, නස්සා, තස්සා, නාය, තාය, නාහි, තාහි, නාභි, තාභි. අස්සා, නස්සා, (තිස්සා,) තස්සා, නාය, තාය, නාසං, තාසං, සානං, ආසං. නාය, තාය, අස්සං, නස්සං, තිස්සං, තස්සං, නායං, තායං, නාසු, තාසු, ත්‍යාසු. ඉදං ඉත්ථිලිඞ්ගං.

එත්ථ පන ‘‘අභික්කමො සානං පඤ්ඤායති, නාසං කුජ්ඣන්ති පණ්ඩිතා. ඛිඩ්ඩා පණිහිතා ත්‍යාසු, රති ත්‍යාසු පතිට්ඨිතා. බීජානි ත්‍යාසු රුහන්තී’’ති පයොගදස්සනතො ‘‘සානං ආසං ත්‍යාසූ’’ති ඉමානි වුත්තානි අක්ඛරචින්තකානං ඤාණචක්ඛුසම්මුය්හනට්ඨානභූතානි. එවං පරම්මුඛවචනස්ස තංසද්දස්ස නාමිකපදමාලා භවති.

එත්ථ ච ඉදං වත්තබ්බං –

‘‘තං ත්වං ගන්ත්වාන යාචස්සු’’, ඉච්චාදීසු පදිස්සරෙ;

ආදො තං තෙතිආදීනි, නන්තිආදීනි නො තථා.

නං නෙ නෙනාතිආදීනි, වො නොඉච්චාදයො විය;

පදතො පරභාවම්හි, දිට්ඨානි ජිනසාසනෙ.

‘‘අථ නං අථ නෙ ආහ, න ච නං පටිනන්දති’’;

ඉච්චාදීනි පයොගානි, දස්සෙතබ්බානි විඤ්ඤුනා.

කො චෙත්ථ වදෙය්‍ය –

‘‘යථා නදී ච පන්ථො ච, පානාගාරං සභා පපා;

එවං ලොකිත්ථියො නාම, නාසං කුජ්ඣන්ති පණ්ඩිතා’’ති

එත්ථ –

පදතො අපරත්තෙපි, නාසංසද්දස්ස දස්සනා;

ආදොපි ඉච්ඡිතබ්බාව, නං නෙඉච්චාදයො ඉති.

සො පනෙවන්තු වත්තබ්බො, ‘‘තව වාදෙ න ලබ්භති;

නාසංසද්දො නසද්දො ච, ආසංසද්දො ච ලබ්භරෙ.

තස්මා ‘ආසං න කුජ්ඣන්ති, ඉත්ථීනං පණ්ඩිතා’ඉති;

අත්ථොව භවතෙ එවං, සුට්ඨු ධාරෙහි පණ්ඩිතා’’ති.

අථ වා යස්මා නිරුත්තිපිටකෙ ‘‘නං පුරිසං පස්සති, නෙ පුරිසෙ පස්සතී’’තිආදිනා පදතො අපරත්තෙපි ‘‘නං, නෙ’’ ඉච්චාදීනි පදානි වුත්තානි, තස්මා තෙනාපි නයෙන පදතො අපරානිපි තානි කදාචි සියුං. මයං පන පාළිනයානුසාරෙන තෙසං පවත්තිං වදාම, ඉදං ඨානං සුට්ඨු විචාරෙතබ්බං.

එත්ථ පන තසද්දස්ස පරපදෙහි සද්ධිං සමාසොපි වෙදිතබ්බො ‘‘තංපුත්තො, තංසදිසො, තන්නින්නො, තප්පොණො, තප්පබ්භාරො, තබ්භූතො, තග්ගුණො, තස්සදිසො’’ති.

තසද්දස්ස සමාසම්හි, සද්ධිං පරපදෙහි වෙ;

නිග්ගහීතාගමො පුබ්බ-පදෙ ද්විත්තන්තු පච්ඡිමෙ.

එවං තසද්දස්ස සමාසො සල්ලක්ඛිතබ්බො.

ඉදානි එතසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

එසො, එතෙ. එතං, එතෙ. එතෙන, එතෙහි, එතෙභි. එතස්ස, එතෙසං, එතෙසානං. එතස්මා, එතම්හා, එතෙහි, එතෙභි. එතස්ස, එතෙසං, එතෙසානං. එතස්මිං, එතම්හි, එතෙසු. ඉදං පුල්ලිඞ්ගං.

එතං, එතානි. එතං, එතානි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසදිසං, ඉදං නපුංසකලිඞ්ගං.

එසා, එතා, එතායො. එතං, එතා, එතායො. එතාය, එතාහි, එතාභි. එතාය, එතිස්සා, එතිස්සාය, එතාසං. එතාය, එතාහි, එතාභි. එතාය, එතිස්සා, එතිස්සාය, එතාසං. එතාය, එතිස්සං, එතාසු. ඉදං ඉත්ථිලිඞ්ගං. එවං එතසද්දස්ස නාමිකපදමාලා භවති.

පරපදෙනෙත්ථ සද්ධිං සමාසොපිස්ස වෙදිතබ්බො ‘‘එතදත්ථාය ලොකස්මිං, නිධි නාම නිධිය්‍යති. එතප්පරමායෙව දෙවතා සන්නිපතිතා අහෙසු’’න්තිආදීසු.

සමාසෙ එතසද්දස්ස, සද්ධිං පරපදෙහි වෙ;

නිග්ගහීතාගමො පුබ්බ-පදෙ හොති න හොති ච.

ඉදානි ඉදංසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

අයං, ඉමෙ. ඉමං, ඉමෙ. අනෙන, ඉමිනා, එහි, එභි, ඉමෙහි, ඉමෙභි. අස්ස, ඉමස්ස, එසං, එසානං, ඉමෙසං, ඉමෙසානං. අස්මා, ඉමස්මා, ඉමම්හා, එහි, එභි, ඉමෙහි, ඉමෙභි. අස්ස, ඉමස්ස, එසං, එසානං, ඉමෙසං, ඉමෙසානං. අස්මිං, ඉමස්මිං, අම්හි, ඉමම්හි, එසු, ඉමෙසු. ඉදං පුල්ලිඞ්ගං.

ඉදං, ඉමානි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසදිසං. ඉදං නපුංසකලිඞ්ගං.

අයං, ඉමා, ඉමායො. ඉමං, ඉමා, ඉමායො. ඉමාය, ඉමාහි, ඉමාභි. අස්සා, අස්සාය, ඉමිස්සා, ඉමිස්සාය, ඉමාය, ඉමාසං. අස්සා, ඉමිස්සා, ඉමාය, ඉමාහි, ඉමාභි. අස්සා, අස්සාය, ඉමිස්සා, ඉමිස්සාය, ඉමාය, ඉමාසං. අස්සං, ඉමිස්සං, ඉමාය, ඉමායං, ඉමාසු. ඉදං ඉත්ථිලිඞ්ගං. එවං ඉදංසද්දස්ස නාමිකපදමාලා භවති.

කච්චායනෙ තු ‘‘ඉමස්සිදමංසිසු නපුංසකෙ’’ති ඉමසද්දොයෙව පකතිභාවෙන වුත්තො, ඉධ පන ඉදංසද්දොයෙව ‘‘ඉදප්පච්චයතා’’ති එත්ථ ‘‘ඉද’’න්ති පකතියා දස්සනතො. තථා හි ‘‘ඉමෙසං පච්චයා ඉදප්පච්චයා, ඉදප්පච්චයා එව ඉදප්පච්චයතා, ඉදප්පච්චයානං වා සමූහො ඉදප්පච්චයතා’’ති වුත්තං. එත්ථ ච ඉදප්පච්චයා එව ඉදප්පච්චයතාති තාසද්දෙන පදං වඩ්ඪිතං න කිඤ්චි අත්ථන්තරං යථා දෙවො එව දෙවතාති. ඉදප්පච්චයානං සමූහො ඉදප්පච්චයතාති සමූහත්ථං තාසද්දමාහ යථා ජනානං සමූහො ජනතාති. චූළනිරුත්තියං නිරුත්තිපිටකෙ ච ඉදංසද්දොයෙව පකතිභාවෙන වුත්තො.

සමාසෙ ඉදංසද්දස්ස, සද්ධිං පරපදෙන වෙ;

ඉදප්පච්චයතාත්වෙව, රූපං ද්විත්තං සියුත්තරෙ.

ඉදානි අමුසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

අසු, අමු, අමූ. අමුං, අමූ. අමුනා, අමූහි, අමූභි. අමුස්ස, දුස්ස, අමූසං, අමූසානං. අමුස්මා, අමුම්හා, අමූහි, අමූභි. අමුස්ස, දුස්ස, අමූසං, අමූසානං. අමුස්මිං, අමුම්හි, අමූසු. ඉදං පුල්ලිඞ්ගං.

අදුං, අමූනි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසදිසං. ඉදං නපුංසකලිඞ්ගං.

අසු, අමු, අමූ, අමුයො. අමූං, අමූ, අමුයො. අමුයා, අමූහි, අමූභි. අමුස්සා, අමුයා, අමූසං, අමූසානං. අමුයා, අමූහි, අමූභි. අමුස්සා, අමුයා, අමූසං, අමූසානං. අමුයා, අමුයං, අමුස්සං, අමූසු. ඉදං ඉත්ථිලිඞ්ගං. එවං අමුසද්දස්ස නාමිකපදමාලා භවති, සමාසො පන අප්පසිද්ධො.

තත්‍ර ‘‘දුස්ස මෙ ඛෙත්තපාලස්ස, රත්තිභත්තං අපාභත’’න්ති පයොගදස්සනතො ‘‘දුස්සා’’ති පදමම්හෙහි ඨපිතං. කකාරාගමවසෙන අඤ්ඤානිපි අසබ්බනාමිකරූපානි භවන්ති. තෙසං වසෙන අයං ලිඞ්ගත්තයස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

‘‘අසුකො, අසුකා. අසුකං, අසුකෙ’’තිආදිනා, ‘‘අමුකො, අමුකා. අමුකං, අමුකෙ’’තිආදිනා ච පුරිසනයොපි ලබ්භති. ‘‘අසුකා, අසුකායො’’තිආදිනා, ‘‘අමුකා, අමුකායො’’තිආදිනා ච කඤ්ඤානයොපි ලබ්භති. ‘‘අසුකං, අසුකානී’’තිආදිනා, ‘‘අමුකං, අමුකානී’’තිආදිනා ච චිත්තනයොපි ලබ්භති. ඉමානෙත්ථ පදානි අසබ්බනාමිකානිපි කකාරාගමවසෙන නානත්තදස්සනත්ථං වුත්තානි.

ඉදානි කිංසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

කො, කෙ. කං, කෙ. කෙන, කෙහි, කෙභි. කස්ස, කිස්ස, කෙසං. කස්මා, කම්හා, කෙහි, කෙභි. කස්ස, කිස්ස, කෙසං. කස්මිං, කිස්මිං, කම්හි, කිම්හි, කෙසු. ඉදං පුල්ලිඞ්ගං.

රූපවිසෙසොපෙත්ථ වෙදිතබ්බො ‘‘කෙ ගන්ධබ්බෙ ච රක්ඛසෙ නාගෙ, කෙ කිම්පුරිසෙ ච මානුසෙ, කෙ පණ්ඩිතෙ සබ්බකාමදදෙ, දීඝං රත්තං භත්තා මෙ භවිස්සති, කෙ ච ඡවෙ පාථිකපුත්තෙ, කා ච තථාගතානං අරහන්තානං සම්මාසම්බුද්ධානං ආසාදනා’’ති පාළිදස්සනතො. යස්මා පන කෙ ගන්ධබ්බෙ ච රක්ඛසෙ නාගෙ ඉතිආදීසු පාළීසු ‘‘කෙ’’ති පච්චත්තවචනං එකාරන්තම්පි දිස්සති, තස්මා ‘‘කෙ’’ති රූපභෙදො චෙත්ථ ඤෙය්‍යො. තථා ‘‘කිස්සස්ස එකධම්මස්ස, වධං රොචෙසි ගොතම. කිස්මිං මෙ සිවයො කුද්ධා. කම්හි කාලෙ තයා වීර, පත්ථිතා බොධිමුත්තමා’’තිආදීනි ච නිදස්සනපදානි ඤෙය්‍යානි. අපිච –

‘‘කො තෙ බලං මහාරාජ’’, ඉතිආදීසු පාළිසු;

ක්වසද්දත්ථෙ වත්තතීති, ඤෙය්‍යා කො ඉච්චයං සුති.

පෙතං තං සාමමද්දක්ඛිං, කො නු ත්වං සාම ජීවසි;

ඉති පාඨෙ කථංසද්දා-භිධෙය්‍යෙ වත්තතීති ච.

එතෙසු ද්වීසු අත්ථෙසු, දිට්ඨො කො ඉච්චයං රවො;

නිපාතොති ගහෙතබ්බො, සුතිසාමඤ්ඤතො රුතො.

නපුංසකලිඞ්ගෙ කං, කානි. කං, කානි. සෙසං පුල්ලිඞ්ගසදිසං යොජෙතබ්බං. අථ වා ‘‘කිං චිත්තං. කිං රූපං. කිං පරාභවතො මුඛං. කිං ඉච්ඡසී’’තිආදිපයොගදස්සනතො පන ‘‘කිං, කානි. කිං, කානී’’ති වත්වා සෙසං පුල්ලිඞ්ගසදිසං යොජෙතබ්බං. අයං නයො යුත්තතරො, ඉදං නපුංසකලිඞ්ගං.

කා, කා, කායො. කං, කා, කායො. කාය, කාහි, කාභි. කාය, කස්සා, කාසං, කාසානං. කාය, කස්සා, කාහි, කාභි. කාය, කස්සා, කාසං කාසානං. කාය, කස්සා, කායං, කස්සං, කාසු.

එත්ථ පන කායොති පදස්ස අත්ථිභාවෙ ‘‘කායො අමොඝා ගච්ඡන්තී’’ති නිදස්සනං දට්ඨබ්බං. ඉදං ඉත්ථිලිඞ්ගං. එවං කිංසද්දස්ස නාමිකපදමාලා භවති. එත්ථෙතස්ස අත්ථුද්ධාරො වුච්චතෙ – කිං සද්දො ‘‘කිං රාජා යො ලොකං න රක්ඛති. කිං නු ඛො නාම තුම්හෙ මං වත්තබ්බං මඤ්ඤථා’’තිආදීසු ගරහනෙ ආගතො. ‘‘යං කිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්න’’න්තිආදීසු අනියමෙ. ‘‘කින්තෙ වක්කලි ඉමිනා පූතිකායෙන දිට්ඨෙන, යො ඛො වක්කලි ධම්මං පස්සති, සො මං පස්සතී’’තිආදීසු නිප්පයොජනතායං. ‘‘කිං න කාහාමි තෙ වචො’’තිආදීසු සම්පටිච්ඡනෙ. ‘‘කිංසූධ විත්තං පුරිසස්ස සෙට්ඨ’’න්තිආදීසු පුච්ඡායං, පුච්ඡා ච නාම කාරණපුච්ඡාදිවසෙන අනෙකවිධා, අතො කාරණපුච්ඡාදිවසෙනපි කිංසද්දස්ස පවත්ති විත්ථාරතො ඤෙය්‍යා. තථා හි අයං ‘‘කිං නු සන්තරමානොව, කාසුං ඛණසි සාරථි. කිං නු ජාතිං න රොචෙසි. කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො’’තිආදීසු කාරණපුච්ඡායං වත්තති. ‘‘කිං කාසුයා කරිස්සතී’’තිආදීසු කිච්චපුච්ඡායං. ‘‘කිං සීලං. කො සමාධී’’තිආදීසු සරූපපුච්ඡායං. ‘‘කිං ඛාදසි. කිං පිවසී’’තිආදීසු වත්ථුපුච්ඡායං. ‘‘ඛාදසි කිං පිවසි කි’’න්තිආදීසු ක්‍රියාපුච්ඡායං වත්තති. අදිට්ඨජොතනාපුච්ඡාති එවමාදිකා පන පඤ්චවිධා පුච්ඡා කිංසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරෙ අනාහරිතබ්බත්තා අනාගතාති දට්ඨබ්බං. එත්ථෙතං වුච්චති –

ගරහායං අනියමෙ, නිප්පයොජනතාය ච;

සම්පටිච්ඡනපුච්ඡාසු, කිංසද්දො සම්පවත්තති.

පරපදෙන සද්ධිං සමාසොපිස්ස වෙදිතබ්බො ‘‘කිංසමුදයො, කිංවෙදනො, කිංසඤ්ඤොජනො’’ති. එත්ථ ‘‘කො, කෙ. කා, කා, කායො. කිං, කානී’’ති එවං ලිඞ්ගත්තයවසෙන විභත්තානි කිංසද්දමයානි පදානි සමාසපදත්තෙ පුන කිමිති පකතිභාවෙනෙව තිට්ඨන්ති. නාමසද්දෙන පන සමාසෙ තෙසං ද්විධා ගති දිස්සති ‘‘කින්නාමො, කොනාමො’’ති. සබ්බානි පනෙතානි ඉත්ථිනපුංසකලිඞ්ගවසෙන බහුවචනවසෙන ච යොජෙතබ්බානි.

කිංසද්දස්ස සමාසම්හි, සද්ධිං නාමරවෙන වෙ;

‘‘කින්නාමො’’ ඉති ‘‘කොනාමො’’, ඉති චෙවං ගති ද්විධා.

‘‘කොනාමො තෙ උපජ්ඣායො’’, ඉච්චාදෙත්ථ නිදස්සනං;

සහඤ්ඤෙන සමාසම්හි, ‘‘කිං කිං’’ඉච්චෙව සුය්‍යතෙ.

තථා හි ‘‘කිංචිත්තො ත්වං භික්ඛු. කිංකාරපටිස්සාවිනී’’තිආදීසු කිංසද්දො සරූපමවිජහන්තො තිට්ඨති. තත්ථ හි කිංචිත්තං යස්ස සො කිංචිත්තො. ‘‘කිං කරොමි සාමී’’ති එවං කින්ති කාරො කරණං සද්දනිච්ඡාරණං කිංකාරො, තං පටිස්සාවෙතීති කිංකාරපටිස්සාවිනීතිආදි නිබ්බචනමිච්ඡිතබ්බං. ‘‘කින්නරො. කිංපක්කමිව භක්ඛිත’’න්තිආදීසු පන නිබ්බචනමප්පසිද්ධං, කිංසද්දොයෙව පදාවයවභාවෙන සුතො. තථා හි සො කත්ථචි පදාවයවභාවෙන කත්ථචි නු සු නුඛො කාරණාදිසද්දෙහි සහචාරිභාවෙන ච සුය්‍යති. අත්‍රිමෙ පයොගා – එසා තෙ ඉත්ථී කිං හොති. එතෙ මනුස්සා තුම්හාකං කිං හොන්ති. කිම්පුරිසානුචිණ්ණො. කිං නු භීතොව තිට්ඨසි. කිංසුඡෙත්වා සුඛං සෙති. කිං නුඛො කාරණං. කිං කාරණා අම්ම තුවං පමජ්ජසි, කිඤ්හි නාම චජන්තස්ස, වාචාය අදදමප්පකන්ති එවමාදයො. අත්‍රිදං වුච්චති –

‘‘විසුං පදාවයවො වා, හුත්වා න්වාදීහි වා පන;

යුත්තො සද්දෙහි කිංසද්දො, දිට්ඨො සුගතසාසනෙ.

පාළිනයානුසාරෙන, සෙසානං සම්භවොපි ච;

ඤෙය්‍යො විඤ්ඤූහි සද්ධම්ම-නයඤ්ඤූහි පභෙදතො’’ති.

ඉදානි සබ්බනාමිකභාවෙ ඨිතෙහි කො කංසද්දෙහි සමානසුතිකානං අඤ්ඤෙසං කො කංසද්දානං නාමිකපදමාලාවිසෙසො වත්තබ්බො සියා, සො හෙට්ඨා ලිඞ්ගත්තයමිස්සකපරිච්ඡෙදෙ වුත්තො. අසබ්බනාමිකත්තා පන පුරිස චිත්තනයෙනෙව විභත්තො. තථා හි යදා කොසද්දො බ්‍රහ්මවාතකායත්ථවාචකො, කංසද්දො පන සිරොජලසුඛත්ථවාචකො, තදා තානි පදානි අසබ්බනාමිකානි, කස්මා? අකිංසද්දමයත්තා සබ්බනාමිකරූපසඞ්ඛාතෙහි අසාධාරණරූපෙහි විරහිතත්තා පුච්ඡත්ථතො අත්ථන්තරවාචකත්තා ච. එත්ථ පන සමානසුතිවසෙන අත්ථන්තරවිඤ්ඤාපනත්ථං කොසද්දො කංසද්දොති ච වුත්තං, එකන්තතො පන සබ්බනාමිකත්තෙ කිංසද්දොයෙව, සුද්ධනාමත්තෙ කසද්දොයෙවාති ගහෙතබ්බං. ඉච්චෙවං –

කායෙ බ්‍රහ්මනි වාතෙ ච, සීසෙ ජලසුඛෙසු ච;

කසද්දො වත්තතී තීසු, පුමා තීසු නපුංසකො.

එවං සබ්බනාමභූතානං කිංකසද්දානං පවත්ති වෙදිතබ්බා.

ඉධ වුත්තප්පකාරානං, අත්ථානං දානි සඞ්ගහො;

පඤ්ඤාවෙපුල්ලකරණො, එකදෙසෙන වුච්චතෙ.

කිං කිංපක්කෙන සදිසං, කායො කිංපභවො වද;