නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

අට්ඨකථා

සංගායනස්ස පුච්ඡා-විස්සජ්ජනා

සදෙවකොපි චෙ ලොකො, ආගන්ත්වා තාසයෙය්‍ය මං;

න මෙ පටිබලො අස්ස, ජනෙතුං භයභෙරවං.

සචෙපි ත්වං මහිං සබ්බං, සසමුද්දං සපබ්බතං;

උක්ඛිපිත්වා මහානාග, ඛිපෙය්‍යාසි මමූපරි;

නෙව මෙ සක්කුණෙය්‍යාසි, ජනෙතුං භයභෙරවං;

අඤ්ඤදත්ථු තවෙවස්ස, විඝාතො උරගාධිප.

මා දානි කොධං ජනයිත්ථ, ඉතො උද්ධං යථා පුරෙ;

සස්සඝාතඤ්ච මාකත්ථ, සුඛකාමා හි පාණිනො;

කරොථ මෙත්තං සත්තෙසු, වසන්තු මනුජා සුඛං.

චත්තාරො ආසීවිසා උග්ගතෙජා ඝොරවිසාති ඛො භික්ඛවෙ චතුන්නෙතං මහාභූතානං අධිවචනං.

පඤ්ච වධකා පච්චත්ථිකාති ඛො භික්ඛවෙ පඤ්චන්නෙතං උපාදානක්ඛන්ධානං අධිවචනං.

ඡට්ඨො අන්තරචරො වධකො උක්ඛිත්තාසිකොති ඛො භික්ඛවෙ නන්දීරාගස්සෙතං අධිවචනං.

සුඤ්ඤො ගාමොති ඛො භික්ඛවෙ ඡන්නෙතං අජ්ඣත්තිකානං ආයතනානං අධිවචනං.

චොරා ගාමඝාතකාති ඛො භික්ඛවෙ ඡන්නෙතං බාහිරානං ආයතනානං අධිවචනං.

මහාඋදකණ්ණවො ඛො භික්ඛවෙ චතුන්නෙතං ඔඝානං අධිවචනං.

ඔරිමං තීරං සාසඞ්කං සප්පටිභයන්ති ඛො භික්ඛවෙ සක්කායස්සෙතං අධිවචනං.

පාරිමං තීරං ඛෙමං අප්පටිභයන්ති ඛො භික්ඛවෙ නිබ්බානස්සෙතං අධිවචනං.

වීරියාරම්භස්සෙතං අධිවචනං.

ගන්ත්වා කස්මීරගන්ධාරං, ඉසි මජ්ඣන්තිකා තදා;

දුට්ඨං නාගං පසාදෙත්වා, මොචෙසි බන්ධනා බහූ.

පුනපි භන්තෙ දක්ඛෙමු සඞ්ගති චෙ භවිස්සති.

අජ්ජාපි සන්තානමයං, මාලං ගන්ථෙන්ති නන්දනෙ;

දෙවපුත්තො ජවො නාම, යො මෙ මාලං පටිච්ඡති.

මුහුත්තොවිය සො දිබ්බො, ඉධ වස්සානි සොළස;

රත්තින්දිවො ච සො දිබ්බො, මානුසිං සරදො සතං.

ඉති කම්මානි අන්වෙන්ති, අසඞ්ඛෙය්‍යාපි ජාතියො;

කල්‍යාණං යදි වා පාපං, න හි කම්මං විනස්සති.

යො ඉච්ඡෙ පුරිසො හොතුං, ජාති ජාති පුනප්පුනං;

පරදාරං විවජ්ජෙය්‍ය, ධොතපාදොව කද්දමං.

යා ඉච්ඡෙ පුරිසො හොතුං, ජාති ජාති පුනප්පුනං;

සාමිකං අපචායෙය්‍ය, ඉන්දංව පරිචාරිකා.

යො ඉච්ඡෙ දිබ්බභොගඤ්ච, දිබ්බමායුං යසං සුඛං;

පාපානි පරිවජ්ජෙත්වා, තිවිධං ධම්මමාචරෙ.

යං භික්ඛවෙ සදෙවකස්ස ලොකස්ස සමාරකස්ස සබ්‍රහ්මකස්ස සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා, තමහං ජානාමි තමහං අභිඤ්ඤාසිං, තං තථාගතස්ස විදිතං, තං තථාගතො න උපට්ඨාති.

ඉති ඛො භික්ඛවෙ තථාගතො දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතබ්බෙසු ධම්මෙසු තාදීයෙව තාදී, තුම්හා ච පන තාදිම්හා අඤ්ඤො තාදී උත්තරිතරො වා පණීතතරො වා නත්ථීති වදාමි.

සුවණ්ණභූමිං ගන්ත්වාන, සොණුත්තරා මහිද්ධිකා;

පිසාචෙ නිද්ධමෙත්වාන, බ්‍රහ්මජාලමදෙසිසුං.

සමණා මයං මහාරාජ, ධම්මරාජස්ස සාවකා;

තවෙව අනුකම්පාය, ජම්බුදීපා ඉධාගතා.

අහං බුද්ධඤ්ච ධම්මඤ්ච, සඞ්ඝඤ්ච සරණං ගතො,

උපාසකත්තං දෙසෙසිං, සක්‍යපුත්තස්ස සාසනෙ.

තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා වෙරඤ්ජායං විහරති නළෙරුපුචි මන්දමූලෙ.

සග්ගාරොහණසොපාණං, අඤ්ඤං සීලසමං කුතො;

ද්වාරං වා පන නිබ්බාන, නගරස්ස පවෙසනෙ.

අලමෙව කාතුං කල්‍යාණං, දානං දාතුං යථාරහං;

පාණිං කාමදදං දිස්වා, කො පුඤ්ඤං නකරිස්සති.

දස්සාමන්නඤ්ච පානඤ්ච, වත්ථසෙනාසනානි ච;

පපඤ්ච උදපානඤ්ච, දුග්ගෙ සඞ්කමනානි ච.

මහාඅට්ඨකථඤ්චෙව, මහාපච්චරිමෙවච;

කුරුන්දිඤ්චාති තිස්සොපි, සීහළට්ඨකථා ඉමා;

බුද්ධමිත්තොති නාමෙන, විසුතස්ස යසස්සිනො;

විනයඤ්ඤුස්ස ධීරස්ස, සුත්වා ථෙරස්ස සන්තිකෙ.

උපද්දවාකුලෙ ලොකෙ, නිරුපද්දවතො අයං;

එකසංවච්ඡරෙනෙව, යථා නිට්ඨං උපාගතා;

එවං සබ්බස්ස ලොකස්ස, නිට්ඨං ධම්මූපසංහිතා;

සීඝං ගච්ඡන්තු ආරම්භා, සබ්බෙපි නිරුපද්දවා.

චිරට්ඨිතත්ථං ධම්මස්ස, කරොන්තෙන මයා ඉමං;

සද්ධම්මබහුමානෙන, යඤ්ච පුඤ්ඤං සමාචිතං;

සබ්බස්ස ආනුභාවෙන, තස්ස සබ්බෙපි පාණිනො;

භවන්තු ධම්මරාජස්ස, සද්ධම්මරසසෙවිනො.

චිරං තිට්ඨතු සද්ධම්මො, කාලෙ වස්සං චිරං පජං;

තප්පෙතු දෙවො ධම්මෙන, රාජා රක්ඛතු මෙදිනිං.

තාව තිට්ඨතු ලොකස්මිං, ලොකනිත්ථරණෙසිනං;

දස්සෙන්තී කුලපුත්තානං, නයං සීලවිසුද්ධියා;

යාව බුද්ධොති නාමම්පි, සුද්ධචිත්තස්ස තාදිනො;

ලොකම්හි ලොකජෙට්ඨස්ස, පවත්තති මහෙසිනො.

කරුණාසීතලහදයං, පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතමං;

සනරාමරලොකගරුං, වන්දෙ සුගතං ගතිවිමුත්තං.

බුද්ධොපි බුද්ධභාවං, භාවෙත්වා චෙව සච්ඡිකත්වාච;

යං උපගතො ගතමලං, වන්දෙ තමනුත්තරං ධම්මං.

සුගතස්ස ඔරසානං, පුත්තානං මාරසෙනමථනානං;

අට්ඨන්නම්පි සමූහං, සිරසා වන්දෙ අරියසඞ්ඝං.

දීඝස්ස දීඝසුත්තඞ්කිතස්ස, නිපුණස්ස ආගමවරස්ස;

බුද්ධානුබුද්ධසංවණ්ණිතස්ස, සද්ධාවහගුණස්ස.

සම්මාසම්බුද්ධෙනෙව හි තිණ්ණම්පි පිටකානං අත්ථවණ්ණනාක්කමො භාසිතො, යාපකිණ්ණකදෙසනාති වුච්චති, තතො සංගායනාදිවසෙන සාවකෙහීති ආචරියා වදන්ති.

අත්ථප්පකාසනත්ථං, අට්ඨකථා ආදිතො වසිසතෙහි;

පඤ්චහි යාසඞ්ගීතා, අනුසඞ්ගීතා ච පච්ඡාපි.

මජ්ඣෙ විසුද්ධිමග්ගා, එස චතුන්නම්පි ආගමානඤ්හි;

ඨත්වා පකාසයිස්සති, තත්ථ යථා භාසිතමත්ථං;

ඉච්චෙව කතො තස්මා, තම්පි ගහෙත්වාන සද්ධිමෙතාය;

අට්ඨකථාය විජානාථ, දීඝාගමනිස්සිතං අත්ථං.

අත්ථානං සූචනතො, සුවුත්තතො සවනතොථසූදනතො,

සුත්තාණා සුත්තසභාගතොච, සුත්තන්ති අක්ඛාතං.

සුදුද්දසං සුනිපුණං, යත්ථකාමනිපාතිනං;

චිත්තං රක්ඛෙථ මෙධාවී, චිත්තං ගුත්තං සුඛාවහං.

සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනඤ්ජප්පත්තෙ ඤාණදස්සනාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති –

යංහිතං භික්ඛවෙ සම්මාවදමානෙ වදෙය්‍ය සමන්තපාසො මාරස්සාති, මාතුගාමංයෙව සම්මා වදමානො වදෙය්‍ය සමන්තපාසො මාරස්සාති.

යො භික්ඛු දිවසං චඞ්කමෙන නිසජ්ජාය ච ආවරණීයෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙත්වා.

ඉති චිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරවසෙන අයං කායසම්මතො අට්ඨිසඞ්ඝාතො අභික්කමති.

කරුණා විය සත්තෙසු, පඤ්ඤා යස්ස මහෙසිනො;

ඤෙය්‍යධම්මෙසු සබ්බෙසු, පවත්තිත්ථ යථාරුචි.

දසාය තාය සත්තෙසු, සමුස්සාහිතමානසො;

පාටිහීරාවසානම්හි, වසන්තො තිදසාලයෙ;

පාරිච්ඡත්තකමූලම්හි, පණ්ඩුකම්බලනාමකෙ;

සිලාසනෙ සන්නිසින්නො, ආදිච්චොව යුගන්ධරෙ.

චක්කවාළසහස්සෙහි, දසාහාගම්ම සබ්බසො;

සන්නිසින්නෙන දෙවානං, ගණෙන පරිවාරිතො;

මාතරං පමුඛං කත්වා, තස්සා පඤ්ඤාය තෙජසා;

අභිධම්මකථාමග්ගං, දෙවානං සම්පවත්තයි.

තස්ස පාදෙ නමස්සිත්වා, සම්බුද්ධස්ස සිරීමතො;

සද්ධම්මඤ්චස්ස පූජෙත්වා, කත්වා සඞ්ඝස්ස චඤ්ජලිං.

යං දෙවදෙවො දෙවානං, දෙසෙත්වා නයතො පුන;

ථෙරස්ස සාරිපුත්තස්ස, සමාචික්ඛි විනායකො.

අනොතත්තදහෙ කත්වා, උපට්ඨානං මහෙසිනො;

යඤ්ච සුත්වාන සො ථෙරො, ආහරිත්වා මහීතලං.

භික්ඛූනං පරිරුදාහාසි, ඉති භික්ඛූහි ධාරිතො;

සඞ්ගීතිකාලෙ සංඞ්ගීතො, වෙදෙහමුනිනා පුන.

යං කරොමසි බ්‍රහ්මුනො, සමං දෙවෙහි මාරිස;

තදජ්ජ තුය්හං කස්සාම, හන්ද සාමං කරොම තෙ.

අත්ථං පකාසයිස්සාමි, ආගමට්ඨකථාසුපි;

ගහෙතබ්බං ගහෙත්වාන, තොසයන්තො විචක්ඛණෙ.

ඉතිමෙ භාසමානස්ස, අභිධම්මකථං ඉමං;

අවික්ඛිත්තා නිසාමෙථ, දුල්ලභාහිඅයංකථා.

එත්ථෙතෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති.

චක්ඛුං චාවුසො පටිච්ච රූපෙච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සො, ඵස්සපච්චයා වෙදනා, යං වෙදෙති, තං සඤ්ජානාති. යං සඤ්ජානාති, තං විතක්කෙති, යං විතක්කෙති, තං පපඤ්චෙති, යං පපඤ්චෙති, තතො නිදානං පුරිසං පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛා සමුදාචරන්ති අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙසු චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යසු රූපෙසු –

පුරිමා භික්ඛවෙ කොටි න පඤ්ඤායති අවිජ්ජාය.

අත්ථෙව ගම්භීරගතං සුදුබ්බුධං,

සයං අභිඤ්ඤාය සහෙතුසම්භවං;

යථානුපුබ්බං නිඛිලෙන දෙසිතං,

මහෙසිනා රූපගතංව පස්සති.

අභික්කමිස්සාමි පටික්කමිස්සාමීති හි චිත්තං උප්පජ්ජමානං රූපං සමුට්ඨාපෙති.

න අන්තලික්ඛෙන න සමුද්දමජ්ඣෙ,

න පබ්බතානං විවරං පවිස්ස;

න විජ්ජතෙ සො ජගතිප්පදෙසො,

යත්ථට්ඨිතො මුච්චෙය්‍ය පාපකම්මා.

යං පත්තං කුසලං තස්ස, ආනුභාවෙන පාණිනො;

සබ්බෙ සද්ධම්මරාජස්ස, ඤත්වා ධම්මං සුඛාවහං;

පාපුණන්තු විසුද්ධාය, සුඛාය පටිපත්තියා;

අසොකමනුපායාසං, නිබ්බානසුඛමුත්තමං.

චිරං තිට්ඨතු සද්ධම්මො, ධම්මෙ හොන්තු සගාරවා;

සබ්බෙපි සත්තා කාලෙන, සම්මා දෙවො පවස්සතු;

යථා රක්ඛිංසු පොරාණා, සුරාජානො තථෙවිමං;

රාජා රක්ඛතු ධම්මෙන, අත්තනොව පජංපජං.

තාව තිට්ඨතු ලොකස්මිං, ලොකනිත්ථරණෙසිනං;

දස්සෙන්තී කුලපුත්තානං, නයං පඤ්ඤාවිසුද්ධියා;

යාව බුද්ධොති නාමම්පි, සුද්ධචිත්තස්ස තාදිනො;

ලොකම්හි ලොකජෙට්ඨස්ස, පවත්තති මහෙසිනො.

දුතියසන්නිපාත

මහාපදානසුත්ත අට්ඨකථා

පුච්ඡා – අට්ඨකථා සංගීතියා ආවුසො පඨමෙ සන්නිපාතෙ සකලා ච විනයසංවණ්ණනා දීඝනිකායෙ ච සීලක්ඛන්ධවග්ගවණ්ණනා අභිධම්මෙ ච ධම්මසඞ්ගහසංවණ්ණනා සංගීතා ථෙරෙහි ඡට්ඨසංගීතිකාරෙහි. ඉදානි පන දුතියෙ සන්නිපාතෙ දීඝනිකායෙ මහාවග්ගවණ්ණනාතො පට්ඨාය තදවසෙසානං යථාවවත්ථිතසංවණ්ණනානං සංගායනොකාසො අනුප්පත්තො. තස්මා ඉමිස්සා දුතියසන්නිපාතසංගීතියා පුබ්බකිච්චවසෙන යථානුප්පත්තාය මහාවග්ගෙ මහාපදානසුත්තසංවණ්ණනාය පුච්ඡාවිස්සජ්ජනං කාතුං සමාරභාම. මහාපදානසුත්තස්ස ආවුසො නිදානෙ පරියාපන්නස්ස ‘‘කරෙරිකුටිකාය’’න්තිපදස්ස අත්ථො කථං අට්ඨකථාචරියෙන කථිතො.

විස්සජ්ජනා – මහාපදානසුත්තස්ස භන්තෙ නිදානෙ පරියාපන්නස්ස කරෙරිකුටිකායන්තිපදස්ස අත්ථො ‘‘කරෙරිකුටිකාය’’න්ති කරෙරීති වරුණරුක්ඛස්ස නාමං. කරෙරිමණ්ඩපො තස්සා කුටිකාය ද්වාරෙ ඨිතො, තස්මා කරෙරිකුටිකාති වුච්චති. යථා කොසම්බරුක්ඛස්ස ද්වාරෙඨිතත්තා කොසම්බකුටිකාති එවමාදිනා භන්තෙ අට්ඨකථාචරියෙන කථිතො.

කරෙරිකුටිකායන්ති කරෙරීති වරුණරුක්ඛස්ස නාමං.

කරෙරිමණ්ඩපො තස්සා කුටිකාය ද්වාරෙ ඨිතො, තස්මා කරෙරිකුටිකාති වුච්චති. යථා කොසම්බරුක්ඛස්ස ද්වාරෙ ඨිතත්තා එකාසම්බකුටිකාති.

අන්තොජෙතවනෙ කිර කරෙරිකුටි කොසම්බකුටි ගන්ධකුටි සලළාගාරන්ති චත්තාරි මහාගෙහානි –

එකෙකං සතසහස්සපරිච්චාගෙන නිප්ඵන්නං.

තෙසු සලළාගාරං රඤ්ඤා පසෙනදිනා කාරිතං.

පුබ්බෙනිවාස