15. සාමිත්ථෙ+ධිනා
සාමිභාවත්ථෙ අධිනා යුත්තම්හා සත්තමී හොති. අධිබ්‍රහ්මදත්තෙ පඤ්චාලා, අධිපඤ්චාලෙසු බ්‍රහ්මදත්තො, බ්‍රහ්මදත්තිස්සරා පඤ්චාලාති අත්ථො. අධිදෙවෙසු බුද්ධො, සම්මුතිදෙවාදීහි බුද්ධො අධිකොත්‍යත්ථො.
එත්ථ ච යථාවුත්තෙසු අත්ථෙසු අයං භෙදො –
කාරකං සාධකං නිබ්බත්තකං ක්‍රියානිමිත්තන්ති අත්ථතො එකමෙව, තඤ්ච දණ්ඩො, ධවලො, පචනං, චිත්තො, ගොති දබ්බ+ගුණ+ක්‍රියා+නාම+ජාතිභෙදෙන පඤ්චවිධම්පි කම්ම+කත්තාදිවසෙන ඡබ්බිධං, තං සත්තිකාරකං, තදාධාරභූතදබ්බාදයො තත්‍රට්ඨකාරකං, න මුඛ්‍යතො. මුඛ්‍යතො චෙ හොන්ති, තෙසං සත්තිදබ්බානං අඤ්ඤමඤ්ඤබ්‍යාවටරූපත්තා යො ආධාරො, සො ආධාරොයෙව, කිස්මිඤ්චිකාලෙ කරණං වා කත්තුරූපභූතො වා න හොති, තස්මා ථාලි පචති, ථාලියා පචති, ථාලියං පචතීත්‍යාදිනා එකස්ස වත්ථුනො කත්තු+කරණා+ධාරභෙදො න සියා. සත්තිපක්ඛෙ පන දබ්බාදීනං අනෙකසත්තියා ආධාරත්තා සත්තියා දබ්බාදයො විවක්ඛිතා තං තං කාරකං හොතීති දබ්බාදීනං අභෙදෙපි කාරකභෙදො යුජ්ජතෙ. වුත්තඤ්හි –
විචිත්තකත්තුආදීහි, සංයොගා එකවත්ථුනො;
නානාත්තං යුජ්ජතෙ නාට්‍ය-භෙදෙන නටකස්සි+වාති.
ථාලි වත්ථුතො එකා චෙදපි සත්තිකාරකභූතකත්තු+කරණා+ධාරාදීනං භෙදෙන භෙද+මුපයාති, කිමිව රාම+රාවණාදිවෙසධාරීනටකො තෙසං නාමවසෙන රාමො, රාවණොති භෙද+මුපයාති, ත+මිවාති අධිප්පායො.
පුන+රපි –
යථෙ+කොපි පටො සුත්ත, පීතාදිගුණසංයුතො;
සුක්කො පටොති පීතොති, භෙදං යාත්‍යෙ+වමෙව+යං.
එත්ථ ච සත්තිභූතකත්තාදයො මුඛ්‍යකාරකං, තංයොගෙන දබ්බභූතථාලී ගුණකාරකං, තෙ ච කථං ක්‍රියාය කාරකා හොන්ති. කත්තා අත්තනා පතිට්ඨිතාය හසති+නච්චතිච්චාදික්‍රියාය නිමිත්තං හොති. කම්මඤ්ච අත්තනා පතිට්ඨිතක්‍රියාය තදත්ථභූතඉන්ධනාදීනි පවත්තෙන්තං ‘‘ඔදනං පචතී’’ත්‍යාදො නිමිත්තං. ‘කට්ඨෙහි පච්චතී’ත්‍යාදො කට්ඨානි ජලනක්‍රියාය සාධෙතබ්බපාකස්ස අඞ්ගභාවෙන නිමිත්තං. ‘ඵරසුනා ඡින්දතී’ත්‍යාදො ඵරසු ච කට්ඨානං ද්විධාපවත්තියා නිමිත්තං. කම්මඤ්ච ක්‍රියාය සම්බන්ධීයමානබ්‍යාප්‍යෙ සති නිමිත්තභාවෙන ක්‍රියාය නිමිත්තං. තථා සම්පදානා+වධි+ආධාරානං ‘ගාවො දදාති’ ‘ගාමස්මා අපනයති’ ‘ථාලියං පචතී’ත්‍යාදීසු ගොදානා+පනයන+පචනක්‍රියානං නිමිත්තත්තා ක්‍රියාය නිමිත්තානි හොන්ති. තෙසං යථාසකං ක්‍රියාය පවත්තකො කත්තා, තස්මා ස එව පධානො කත්තාති වොහාරං ලභති, අඤ්ඤෙසං කරණාදීනං කත්තුභාවෙ සතිපි අප්පධානත්තා තං න ලභති.
චොදකෙන වුත්තඤ්හි –
නනු සාමග්‍යමීනායං, ක්‍රියාසිද්ධි කථං වද;
එකස්ස කත්තුනො එව, සබ්බෙසං කත්තුතං විනා.
සබ්බෙසං කරණාදීනං, කත්තුතාය වියොගතො;
කරණාදීනං අභාවත්තා, කාරකං න හි ඡබ්බිධන්ති.
වුච්චතෙ –
යද්‍යප්‍ය+ත්ථි හි කත්තුත්තං, සභාවා කරණාදිසු;
ක්‍රියාසිද්ධ්‍යා තථාප්‍යෙ+ත+මප්පධානං පරඞ්ගතො.
එතං සභාවතො උපලබ්භමානං කරණාදීසු කත්තුත්තං පරෙසං කරණාදීනං ජලන+ධාරණාදික්‍රියාය අඞ්ගං උපායති අප්පධානන්ති අධිප්පායො.
කාරකං ඡබ්බිධං සඤ්ඤා-වසා ඡබ්බීසතිවිධං;
පභෙදා සත්තධා කම්මං, කත්තා පඤ්චවිධො භවෙ.
කරණං දුවිධං හොති, සම්පදානං තිධා මතං;
අපාදානං පඤ්චවිධං, ආධාරො තු චතුබ්බිධො.
විභත්තියො පන –
පච්චත්ත+මුපයොගඤ්ච, කරණං සම්පදානියං;
නිස්සක්කං සාමිවචනං, භුම්ම+මාලපන+ට්ඨමංති.
ඉති පයොගසිද්ධියං කාරකකණ්ඩො තතියො.