14. සත්තම්‍යා+ධාරෙ
ආධාරකාරකෙ සත්තමීවිභත්ති හොති. ස්මිං+සුඉති සත්තමී. සත්තම්‍යෙකවචනං ස්මිං, සුගතෙ පතිට්ඨිතං සුගතම්හි සුගතස්මිං වා. සත්තමීබහුවචනං සු, ‘‘සු+හිස්ව+ස්සෙ’’ති එ, සුගතෙසු.
සුගතො, සුගතා. භො සුගත, භො සුගතා, භවන්තො සුගතා. සුගතං, සුගතෙ. සුගතෙන, සුගතෙභි, සුගතෙහි. කරණෙ සුගතෙන, සුගතෙභි, සුගතෙහි. සුගතස්ස, සුගතාය, සුගතානං. සුගතා, සුගතම්හා, සුගතස්මා, සුගතෙභි, සුගතෙහි. සුගතස්ස, සුගතානං. සුගතෙ, සුගතම්හි, සුගතස්මිං, සුගතෙසු.
සුගතො සුගතො. සුගතං නමති. සුගතෙන කතො. සුගතෙන ජිතො. සුගතස්ස දදෙ. සුගතා විගතො. සුගතස්ස සුතො. සුගතෙ රමතෙ. එවං –
සූරා+සුර+නරො+රග+නාග+යක්ඛා,
ගන්ධබ්බ+කින්නර+මනුස්ස+පිසාච+පෙතා;
මාතඞ්ග+ජඞ්ගම+තුරඞ්ග+වරාහ+සීහා,
බ්‍යග්ඝ+ච්ඡ+කච්ඡප+තරච්ඡ+මිග+ස්ස+සොණා.
ආලොක+ලොක+නිලයා+නිල+චාග+යොගා,
වායාම+ගාම+නිගමා+ගම+ධම්ම+කාමා;
සඞ්ඝො+ඝ+ඝොස+පටිඝා+සව+කොධ+ලොභා,
සාරම්භ+ථම්භ+මද+මාන+පමාද+මක්ඛා.
පුන්නාග+පූග+පනසා+සන+චම්පක+ම්බ-
හින්තාල+තාල+වකුල+ජ්ජුන+කිංසුකා ච;
මන්දාර+කුන්ද+පුචිමන්ද+කරඤ්ජ+රුක්ඛා,
ඤෙය්‍යා මයූර+සකුණ+ණ්ඩජ+කොඤ්ච+හංසා.
සුගතසද්දොව, යතො සබ්බො සද්දො, න සද්දතාලිතත්ථොව, අථ ඛො සංයොගාදිවසෙනපි අත්ථං වදන්ති. තෙනෙ+තං වුච්චති –
සංයොගා විප්පයොගා ච, සාහචරියා+විරොධතො;
අත්ථා පකරණා ලිඞ්ගා, සද්දන්තරසමීපතො.
සාමත්ථ්‍යො+චිත්‍ර+දෙසෙහි, කාල+බ්‍යත්තා+නුරූපතො;
උපචාර+කාකුභෙද, සම්බන්ධෙහු+පලක්ඛණා.
වචනා ච තදඞ්ගත්තා, පධානත්තාතිආදිහි;
සද්ද+ත්ථා පවිභජ්ජන්තෙ, න සද්දාදෙව කෙවලාති.
එත්ථ සංයොගතො තාව, ‘‘සකිසොරා ධෙනු දීයතූ’’ති, කිසොරො අස්සපොතකො, තංසංයොගතො වළවා එව පතීයතෙ.
විප්පයොගතො – ‘‘අකිසොරා ආනීයතූ’’ති තප්පටිසෙධා වළවා එව පතීයතෙ.
සහචරණතො – ‘‘රාම+ලක්ඛණ’’ඉති උභින්නං සහචරණෙන රාමොති දාසරථි එව රාමො, න අඤ්ඤාභිධානො ජාමදගන්‍යාදි. ලක්ඛණොපි සොමිත්ති එව, න තු යො කොචි ලක්ඛණො.
විරොධතො – ‘‘රාම+ජ්ජුනා’’ ඉති භග්ගවො සහස්සබාහු ච අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධාති තෙ එව පතීයන්තෙ, න දාසරථි සබ්‍යසාචි ච.
අත්ථතො – ‘‘සින්ධව+මානය, පවිසාමි රණඞ්ගණ’’මිති රණඞ්ගණපවෙසො වාහනවිසෙසෙන හොතීති අත්ථතො තුරඞ්ගපතීති, න තු ලවණවිසෙසං.
පකරණතො-භොජනවිධිම්හි උපසඞ්ඛරියමානෙ ‘‘සින්ධව+මානයෙ’’ති, අත්‍ර හි සද්දන්තරස්සා+භාවෙපි භොජනොපකරණසමවාය+මාලොකිතභාවතො ලවණෙ පටිපත්ති, තාදිසො හි පත්ථාවොති.
ලිඞ්ගතො – ‘‘දෙවදත්තං පඨම+මුපවෙසය සමාරාධිතගුරුං’’ති, අත්‍ර සමාරාධිතගුරුත්තෙන ලිඞ්ගෙන තස්ස බාහුස්සච්ච+මවගම්‍යතෙ, න තු යො කොචි දෙවගුණො.
සන්නිධානතො – ‘‘අජ්ජුනො කතවීරියොති’’ පතීයතෙ, නො අකතවීරියො අජ්ජුනොති.
සාමත්ථියතො – ‘‘අනුදරා කඤ්ඤා’’ති උදරෙ අසති කඤ්ඤා එව නත්ථීති තස්සා කිසාඞ්ගියා මජ්ඣපදෙසොති පතීයතෙ.
ඔචිත්‍රතො – ‘‘රාමසදිසො+යං’’ ඉති, අත්‍ර හි රාමො පයුත්තදාසරථිස්මිං භිය්‍යො සාධාරණො පරිචයොති දාසරථි එව පතීයතෙ, න භග්ගවරාමො.
දෙසතො – ‘‘පොට්ඨපා’’ ඉති කිස්මිඤ්චි දෙසෙ පසංසාවචනං. කිස්මිඤ්චි අක්කොසවචනං.
කාලතො – ‘‘පචෙ’’ති දක්ඛිණාපථෙ කත්ථචි පුබ්බණ්හෙ යාගුපාකෙ, සායණ්හෙ තු ඔදනපාකෙ.
බ්‍යත්තිතො – ‘‘ගාමස්ස අද්ධ’’ මිති සමභාගෙ, නපුංසකත්තා. ‘‘ගාමස්ස අද්ධො’’ති පුමත්තෙන තු අසමභාගෙ.
අනුරූපතො – ‘‘නරපති සාධු රක්ඛති ගොමණ්ඩල’’මිති මහීමණ්ඩලපාලනං රාජිනො+නුරූප+මිති මහීමණ්ඩලපාලනෙව පතීති, න තු ගොයූථරක්ඛනෙ.
උපචාරතො – අතංසභාවෙ තංසභාවාරොපන+මුපචාරො, ස ච තදට්ඨො, තද්ධම්මො, තංසහචරියො, තංසමීපොති චතුබ්බිධො, තත්ථ යථාක්කමං මඤ්චා උක්කොසන්ති, අග්ගි මාණවො, යට්ඨිං පවෙසය, ගඞ්ගායං වජොති.
කාකුතො-කාකුසද්දො ඉත්ථියං, ස ච විකාර+සොක+භීති+ධනිරූපෙසු දිස්සති, වත්තු කායවිකාරා කථඤ්චි තං අකතවාඅපි කෙනචි අඤ්ඤෙන ‘‘කිං ත්වං තං අකාසි ‘‘ඉති පුට්ඨො කොපෙන භමුභෙදා ‘‘අහං කතවා අම්හී’’ති කථෙති, තස්ස භමුභෙදක්‍රියා අක්‍රියාපටිඤ්ඤං සූචයති.
සම්බන්ධ තො – ‘‘මාතරි සම්මා වත්තිතබ්බං, පිතරි සුස්සූයිතබ්බං’’ ඉති, අත්‍ර හි සමාතරි සපිතරීති සම්බන්ධිසද්දාභාවෙපි සා මාතා සො පිතා ච අස්ස පුත්තස්සාති පතීයතෙ.
උපලක්ඛණතො – ‘‘කාකෙහි රක්ඛිතබ්බං දධී’’ති කාකසද්දො සබ්බෙස+මුපඝාතකානං සාමඤ්ඤං උපලක්ඛෙතීති සුනඛාදිසබ්බෙහිපි නිවාරීයතෙ.
වචනතො – ‘‘දාරා’’ඉති දාරසද්දො කලත්තෙ බහුවචනන්තො, අඤ්ඤත්ථ අනියතවචනො.
තදඞ්ගත්තා – ‘‘සජ්ජිතං භොජන’’මිති වුත්තෙ තප්පරික්ඛාරත්තා තදුපකරණ ආසන, පාති, බ්‍යඤ්ජනාදීනං සම්පාදනම්පි පතීයතෙ.
පධානභාවතො – ‘‘නිග්ගච්ඡති අවනිනාථො’’ති රඤ්ඤො නිග්ගමනෙන තදුපජීවීනම්පි නිග්ගමනං විඤ්ඤායති.
වුත්තඤ්ච –
නෙය්‍යනීතත්ථසුත්තෙසු, ඤෙය්‍යං සද්දත්ථමත්තකං;
නෙ+ත්ථ වත්තබ්බඅත්ථෙන, සුත්තං නීතත්ථකං භවෙති.
එව+මඤ්ඤෙසම්පි අකාරන්තානං පුල්ලිඞ්ගානං සද්දානං රූපනයො ක්‍රියා+භිසම්බන්ධො ච. සුගතසද්දතො යස්ස සද්දස්ස විසෙසො අත්ථි, තං වක්ඛාම. ඉතො පරං ඡට්ඨියා චතුත්ථීසමත්තා පඤ්චමීබහුවචනස්ස ච තතියාබහුවචනෙන සමත්තා න තා දස්සියන්තෙ.
ගුම්බ සි, ‘‘අතො’’ ‘‘සිස්සා’’ති ච වත්තතෙ.