නමක්කාරටීකා

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

1. සුගතන්ත්‍යාදිවණ්ණෙහි, පසත්ථඤ්ච සුඛද්දදං;

වන්දන්තානං ජිනං නත්වා, ධම්මං සුද්ධං ගණුත්තමං.

2. නමක්කාරං හිතත්ථීහි, පොරාණාචරියෙහි ච;

ලිඛිත්වා ඨපිතං පුඤ්ඤ, බුද්ධියා තෙන වන්දිනං.

3. තස්සත්ථවණ්ණනං කස්සං, ගම්භීරත්ථසුබොධනං;

මොවිපුනාමෙන සන්තෙන, සීලුපෙතෙන යාචිතො.

4. වණ්ණන්තොපි ච තස්සත්ථං, තං තං අට්ඨකථාදිසු;

වුත්තඤායෙන කස්සාමි, සද්ධා සුණාථ සාධවො.

5. නමනං නමතීතී වා, නමතී තෙන වා නමො;

තස්ස කාරොන්ති තාහීති, නමක්කාරොති වුච්චති.

6. තඤ්ච බුද්ධඝොසාචරි, යෙන පුබ්බසුතං කතං;

බුද්ධඝොසුප්පත්තියඤ්ච, තං තං පන කථාදිසු.

7. න දිට්ඨං කතකාරණං, තස්මා හිතත්ථිකෙහි ච;

පොරාණාචරියෙහී ච, ඨපිතන්ති මයා වුත්තං;

තං කාරණං විඤ්ඤූහී ච, විචාරෙත්වා විජානිතන්ති.

1. සුගතං සුගතං සෙට්ඨං, කුසලංකුසලං ජහං;

අමතං අමතං සන්තං, අසමං අසමං දදං.

සරණං සරණං ලොකං, අරණං අරණං කරං;

අභයං අභයං ඨානං, නායකං නායකං නමෙ.

1. [ක] ඉදානි පඨමං තාව සුගතන්ත්‍යාදීහි අට්ඨාරසහි ගුණෙහි ථොමෙත්වා බුද්ධස්ස වන්දිතුකාමෙන සුගතන්තිආදි ගාථාද්වයං ආරද්ධං. අයං පන සබ්බපාදාදියමකපථ්‍යා වත්තගාථාති දට්ඨබ්බං. තං පන යමකං සුබොධාලඞ්කාරෙ කිලිට්ඨදොසන්ති වුත්තං.

වුත්තඤ්හි තත්ථ –

‘‘යං කිලිට්ඨපදං මන්දා, භිධෙය්‍යං යමකාදිකං;

කිලිට්ඨපදදොසෙව, තම්පි අන්තො කරීයතී’’ති.

අයං පනෙත්ථ පතීතසද්දරචිතත්තායෙව පසාදගුණ සඞ්ඛාතෙන සද්දාලඞ්කාරෙන සංයුත්තා හොති. තස්මා තං යමකං සුවුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එවං පරාසු යමකගාථාසු. තෙන වුත්තං පුනා ලඞ්කාරෙ –

‘‘පතීතසද්දරචිතං, සිලිට්ඨපදසන්ධිකං;

පසාදගුණසංයුත්තං, යමකං මතමෙදිස’’න්ති.

තත්ථ සුගතන්ති සොභනගමනත්තා සුන්දරං ඨානං ගතත්තා සම්මා ගතත්තා ච සුගතො, සො හි සොභනං අරියමග්ගෙන ගච්ඡතීති සුගතොති වුච්චති, සුපුබ්බො ගමුධාතු ත. සුසද්දො සොභනත්ථො. අරියමග්ගගමනෙන පරිසුද්ධං අනවජ්ජං ඛෙමං දිසං අසජ්ජමානො ගතොති අත්ථො. තඤ්ච ගමනං දුවිධං හොති කායගමනං, ඤාණගමනඤ්චාති. තත්ථ භගවතො වෙනෙය්‍යජනුපසඞ්කමනං එකන්තෙන තෙසං හිතසුඛස්ස නිප්ඵාද නතො සොභනං කායෙන ගමනං කායගමනං නාම. සයම්භූ ඤාණෙන පන සකලම්පි ලොකං පරිඤ්ඤාභිසමයවසෙන පරිජානනතො ඤාණෙන ගමනං ඤාණගමනං නාම. ඉධ පන ඤාණගමනං අධිප්පෙතං. අඞ්ගුත්තරටීකායං පන ‘‘සොභනං ගතං ගමනං එතස්සාති සුගතො’’ති වුත්තං. සුන්දරං ඨානං ගච්ඡතීති සුගතොති ච වුච්චති, ආරම්මණකරණවසෙන අමතං නිබ්බානං ගතොති අත්ථො. සම්මා අවිපරීතං චෙස ගච්ඡතීති සුගතොති වුච්චති. සුසද්දො සම්මාසද්දත්ථො. තෙන තෙන මග්ගෙන යෙ කිලෙසා පහීනා, තෙ කිලෙසෙ න පුනෙති න පච්චෙති න පච්චාගච්ඡතීති අත්ථො. අථ වා සම්මා ආගච්ඡතීති සුගතොති ච වුච්චති, දීපඞ්කරපාදමූලතො පභුති යාව බොධිමණ්ඩා තාව සමතිංසපාරමිපූරිකාය සම්මාපටිපත්තියා සබ්බලොකස්ස හිතසුඛමෙව කරොන්තො සස්සතං උච්ඡෙදං කාමසුඛං අත්තකිලමථඤ්චාති ඉමෙ චන්තෙ අනුපගච්ඡන්තො ආගතොති අත්ථො. තං සුගතං බුද්ධං නමෙ නමාමීති සම්බන්ධො.

පුන සුගතන්ති සම්මා ගදත්තා සුගතො. සො හි සම්මා ගදති භාසතීති සුගතොති වුච්චති. සුපුබ්බගදධාතු භාසායං වියත්තියං වාචායං වා, ත, දස්ස තො. ඡසු වාචාසු යුත්තට්ඨානෙ යුත්තමෙව ද්විවාචං භාසතීති අත්ථො. වුත්තඤ්හි මජ්ඣිමපණ්ණාසපාළියං අභයරාජකුමාරසුත්තෙ –

1.

.‘‘රාජකුමාර යං තථාගතො තං වාචං ජානාති අභූතං අතච්ඡං අනත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං අප්පියා අමනාපා, න තං තථාගතො වාචං භාසති. 2. යම්පි තථාගතො වාචං ජානාති භූතං තච්ඡං අනත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං අප්පියා අමනාපා. තම්පි තථාගතො වාචං න භාසති. 3. යඤ්ච ඛො තථාගතො වාචං ජානාති භූතං තච්ඡං අත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං අප්පියා අමනාපා, තත්‍රකාලඤ්ඤූ තථාගතො හොති තස්සා වාචාය වෙය්‍යාකරණාය. 4. යං තථාගතො වාචං ජානාති අභූතං අතච්ඡං අනත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං පියා මනාපා, න තං තථාගතො වාචං භාසති. 5. යම්පි තථාගතො ජානාති භූතං තච්ඡං අනත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං පියා මනාපා, තම්පි තථාගතො වාචං න භාසති. 6. යඤ්ච ඛො තථාගතො වාචං ජානාති භූතං තච්ඡං අත්ථසංහිතං, සා ච පරෙසං පියා මනාපා. තත්‍ර කාලඤ්ඤූ තථාගතො හොති තස්සා වාචාය වෙය්‍යාකරණායා’’ති.

එත්ථ පාළියං පනෙසා සුඛග්ගහණත්ථං සඞ්ඛෙපෙන වෙදිතබ්බා. කථං හෙසා අභූතා අනත්ථසංහිතා අප්පියා වාචා ච, භූතා අනත්ථසංහිතා අප්පියා වාචා ච, භූතා අත්ථ සංහිතා අප්පියා වාචා ච, අභූතා අනත්ථසංහිතා පියා වාචා ච, භූතා අනත්ථසංහිතා පියා වාචා ච, භූතා අත්ථසංහිතා පියා වාචා චාති ඡබ්බිධා හොතීති. තත්ථ අචොරංයෙව චොරො අයන්තිආදිවසෙන වත්තබ්බවාචා පඨමවාචා නාම. චොරංයෙව චොරො අයන්තිආදිවසෙන වත්තබ්බවාචා දුතියවාචා නාම. අකතපුඤ්ඤතාය දුග්ගතො දුබ්බණ්ණො අප්පෙසක්ඛො, ඉධ පන ඨත්වාපි පුන පුඤ්ඤං න කරොති, දුතියචිත්තවාරෙ කථං චතූහි අපායෙහි මුච්චිස්සතීති එවං මහාජනස්ස අත්ථපුරෙක්ඛාරෙන ධම්මපුරෙක්ඛාරෙන අනුසාසනීපුරෙක්ඛාරෙන වත්තබ්බවාචා තතියවාචා නාම. එකො ධුත්තො ආහ-මය්හං භො මාතු මයි කුච්ඡිගතෙ කපිට්ඨඵලදොහළො අහොසි. සා අඤ්ඤං කපිට්ඨහාරකං අලභමානා මංයෙව පෙසෙසි. අහං ගන්ත්වා රුක්ඛං අභිරුහිතුං අසක්කොන්තො අත්තනාව අත්තානං පාදෙ ගහෙත්වා මුග්ගරං විය රුක්ඛස්ස උපරි ඛිපිං. අථ සාඛතො සාඛං විචරන්තො ඵලානි ගහෙත්වා ඔතරිතුං අසක්කොන්තො ඝරං ගන්ත්වා නිස්සෙණිං ආහරිත්වා ඔරුය්හ මාතු සන්තිකෙ ගන්ත්වා ඵලානි මාතුයා අදාසිං. තානි පන මහන්තානි හොන්ති චාටිප්ප මාණානි. තතො මෙ මාතරා එකාසනෙ නිසින්නාය සමසට්ඨිඵලානි ඛාදිතානීති. එවමාදිවසෙන වත්තබ්බවාචා චතුත්ථවාචා නාම. ආමිසහෙතු චාටුකම්‍යතාදිවසෙන නානප්පකාරකං පරෙසං ථොමනා වාචා චෙව රාජකථං චොරකථන්තිආදිනයප්පවත්තා තිරච්ඡානකථා ච පඤ්චමවාචා නාම. අරියසච්චසන්නිස්සිතා ධම්මකථා ඡට්ඨමවාචා නාම. තං පන වස්සසතම්පි සුණන්තා පණ්ඩිතා නෙව තිත්තිං ගච්ඡන්ති. තාසු පන භගවා තතියඡට්ඨමා ද්විවාචාඑව භාසති. තස්මා සප්පුරිසෙහි සායෙව ද්විවාචා වත්තබ්බාති. අයං තදට්ඨකථායං ආගතො සඞ්ඛෙපනයො. විසුද්ධිමග්ග මහාටීකායං පන සාරත්ථදීපනීටීකායඤ්ච තදඤ්ඤාකාරෙන වණ්ණිතො. තාසු පන තං ඔලොකෙත්වා ගහෙතබ්බන්ති. අයං පනෙත්ථ සඞ්ගහගාථා –

‘‘යො භූතමත්ථසංහීතං, පරෙසමප්පියා වාචං;

භූතමත්ථසහීතඤ්ච, පරෙසං පියවාචන්ති;

ද්විවාචං යුත්තට්ඨානෙව, වදතීති සුගතොති;

වුච්චතී ච දකාරස්ස, කත්වා තකාරවිඤ්ඤුනා’’ති.

සෙට්ඨන්ති ගුණමහන්තත්තා පසත්ථතරං. සො හි පසත්ථානං විසෙසෙන පසත්ථොති සෙට්ඨොති වුච්චති. පසත්ථපදං, විසෙසතද්ධිතෙ ඉට්ඨපච්චයො. පසත්ථසද්දස්ස සො, පසත්ථානං පච්චෙකබුද්ධාරියසාවකාදීනං සීලසමාධිපඤ්ඤාදි ගුණෙහි විසෙසෙන පසත්ථොති අත්ථො. අථ වා සුන්දරෙ සතිපට්ඨානාදිභෙදෙ ධම්මෙ එසති ගවෙසති එසිං ගවෙසින්ති වා සෙට්ඨො, බුද්ධො. සුපුබ්බොඑස ගවෙසනෙ ත. තස්ස රට්ඨො. සුසද්දො සුන්දරත්ථො. සන්තෙහි සප්පුරිසෙහි එසිතබ්බො ගවෙසිතබ්බොති වා සෙට්ඨො. සන්තසද්දූපපදො ඉස ගවෙසනෙ ත, සන්තසද්දස්ස සො, ඉකාරස්සෙ, තස්ස ට්ඨො. සන්තෙහි සප්පුරිසෙහි ඉච්ඡියති කන්තිය තීති වා සෙට්ඨො. සන්තසද්දූපපදො ඉසු ඉච්ඡාකන්තීසු ත. අථ වා සන්තානං සප්පුරිසානං හිතසුඛං ඉච්ඡතීති සෙට්ඨො, බුද්ධො. කත්තුසාධනොයං. සුන්දරෙ සතිපට්ඨානා දිභෙදෙ ධම්මෙ එසෙති බුද්ධෙතීති වා සෙට්ඨො. හෙතු කත්තුසාධනොයං. සුපුබ්බඑසධාතු බුද්ධියං ත. තං සෙට්ඨං.

කුසලංකුසලං ජහන්ති එත්ථ කුසලං අකුසලං ජහන්ති පදවිභාගො කාතබ්බො. කුච්ඡිතං පාපධම්මං සලයති චලයති කම්පෙති විද්ධංසෙතීති කුසලං, චතුභූමිකකුසලං ලබ්භති. කුපුබ්බො සලධාතු අ. තත්ථ කාමාවචරකුසලං තදඞ්ගප්පහානෙන පාපධම්මං සලයති චලයති, මහග්ගත කුසලං වික්ඛම්භනප්පහානෙන සලයති කම්පෙති, ලොකුත්තර කුසලං සමුච්ඡෙදප්පහානෙන සලයති විද්ධංසෙතීති අත්ථො.

අථ වා කුච්ඡිතං අපායද්වාරං සලන්ති සංවරන්ති පිදහන්ති සාධවො එතෙනාති කුසලං, කරණසාධනොයං. ඉධ පන ජහන්ති වුත්තත්තා තෙභූමකකුසලමෙවාධිප්පෙතං. තං පන අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණං, අකුසලවිද්ධංසනරසං, වොදාන පච්චුපට්ඨානං, ඉට්ඨවිපාකපච්චුපට්ඨානං වා, යොනිසොමනසිකාර පදට්ඨානං. න කුසලං අකුසලං, මිත්තපටිපක්ඛො අමිත්තො විය පහායකපහාතබ්බභාවෙන කුසලපටිපක්ඛන්ති අත්ථො. තං පන සාවජ්ජදුක්ඛවිපාකලක්ඛණං, සාවජ්ජානිට්ඨවිපාක ලක්ඛණං වා, අනත්ථජනනරසං, අනිට්ඨවිපාකපච්චුපට්ඨානං, අයොනිසොමනසිකාරපදට්ඨානං. පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරආනෙඤ්ජා භිසඞ්ඛාරසඞ්ඛාතං කුසලං අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරසඞ්ඛාතං අකුසලඤ්ච කුසලංකුසලං. තං පන පදං ජහන්තිපදෙ කම්මං.

ජහන්ති මග්ගක්ඛණෙ සමුච්ඡෙදප්පහානෙන ඵලක්ඛණෙ පටිප්පස්සම්භනප්පහානෙන පජහන්තං විද්ධංසෙන්තන්ති අත්ථො. තඤ්හි අරහත්තමග්ගඤාණෙන ජහති පජහති, ඵලඤාණෙන ජහිං පජහිං පටිප්පස්සම්භින්ති වා ජහො, බුද්ධො. හාධාතු චාගෙ අ. කිඤ්චාපි පනෙත්ථ කුසලං මග්ගෙන පහාතබ්බධම්මෙ න වුත්තං, වට්ටමූලභූතෙ අවිජ්ජාතණ්හාදිකිලෙසෙ පන අරහත්තමග්ග ඤාණෙන ජහිතෙ ලොකියකුසලුප්පත්තියා මූලභූතාය අවිජ්ජාතණ්හාය අභාවා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො සංසාරෙ පුන පටිසන්ධියා නිබ්බත්තෙතුං න සක්කොති, තස්මා වට්ටමූලභූතෙ කිලෙසෙ ජහිතෙ ඵලූපචාරෙන කුසලම්පි ජහිතං නාම හොති. රූපං භික්ඛවෙ න තුම්හාකං තං පජහථාතිආදීසු විය. අරහන්තෙන හි අභිසමාචාරිකවත්තං කතම්පි කුසලන්ති න වුත්තං, ක්‍රියාති පන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

වුත්තඤ්හි නිදානවග්ගසංයුත්තට්ඨකථායං ‘‘ඛීණාසවෙන හි කතං කම්මං නෙව කුසලං හොති නාකුසලං, අවිපාකං හුත්වා ක්‍රියමත්තෙ තිට්ඨතී’’ති.

අඞ්ගුත්තරට්ඨකථායඤ්ච ‘‘අරහත්තමග්ගො ච කුසලාකුසල කම්මක්ඛයාය සංවත්තතීති එවං තෙන තං භිජ්ජතී’’ති වුත්තං.

තෙන වුත්තං චූළනිද්දෙසපාළියං ‘‘අරහත්තමග්ගඤාණෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං නාමඤ්ච රූපඤ්ච, එත්ථෙතෙ නිරුජ්ඣන්ති වූපසමන්ති අත්ථං ගච්ඡන්ති පටිප්පස්සම්භන්තී’’ති.

අමතන්ති මරණවිරහිතං. සො ජිනො හි න මතො අමතො, මරණධම්මස්ස නිබ්බත්තකානං කිලෙසානං අරහත්ත මග්ගෙන සමුච්ඡින්දිතත්තා පුන මරණතො විරහිතොති වා අමතො. අථ වා නිබ්බානෙ ආරම්මණකරණවසෙන අධිගතෙ නත්ථි මතං මරණං යස්ස ජිනස්සාති අමතොති වුච්චති. ජිනෙන හි ඛන්ධමච්චුමාරං අජිතොපි කිලෙසමාරං ජයිත්වා තෙසං අවස්සං ජියමානත්තා ඵලූපචාරෙන අමතොති වුච්චතීති වෙදිතබ්බං.

පුන අමතන්ති අමතනිබ්බානසමන්නාගතං. නත්ථි මතං මරණං එත්ථාති අමතං, නිබ්බානං. තං පන සන්තිලක්ඛණං, අච්චුතරසං, අනිමිත්තපච්චුපට්ඨානං, නිස්සරණපච්චුපට්ඨානං වා, නිබ්බානස්ස පන පදට්ඨානං න ලබ්භති.

වුත්තඤ්හි මිලින්දපඤ්හෙ නාගසෙනත්ථෙරෙන ‘‘න කෙනචි කාරණෙන නිබ්බානං උප්පජ්ජතී’’ති.

තං අස්ස අත්ථීති අමතො, ජිනො. සද්ධාදිතො ණාති සුත්තෙන අස්සථ්‍යත්ථෙ ණපච්චයො. සද්ධො පඤ්ඤොතිආදීසු විය. අස්ස ජිනස්ස චතුමග්ගඤාණෙන සච්ඡිකතං අමතං නිබ්බානං අත්ථීති අත්ථො, තං අමතං.

සන්තන්ති සබ්බකිලෙසදරථෙහි ච වට්ටදුක්ඛෙහි ච සුවූපසන්තං. සො හි බුද්ධො සබ්බකිලෙසදරථවට්ටදුක්ඛෙහි සමිත්ථ වූපසමිත්ථාති සන්තොති වුච්චති. සමුධාතු උපසමෙ ත. ධාත්වන්තස්ස ලොපං තපච්චයස්සන්තොආදෙසං කත්වා පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා. සංසාරවට්ටෙ දරථකාරකානං කිලෙසානං බොධිමණ්ඩෙ අරහත්තමග්ගඤාණෙන සමුච්ඡින්දිතත්තා සීතිභූතො සන්තකායචිත්තොති වුත්තං හොති, තං සන්තං.

අසමන්ති සීලාදිගුණෙහි කෙනචි පුග්ගලෙන අසදිසං, සො හි බුද්ධො නත්ථි සීලාදිගුණෙහි සමො සදිසො එතස්සාති අසමොති වුච්චති. ඉමස්මිං සත්තලොකෙ සීල සමාධිපඤ්ඤාදිගුණෙහි බුද්ධෙන සදිසො කොචි මනුස්සො වා දෙවො වා බ්‍රහ්මා වා නත්ථීති අත්ථො. භගවතො හි අසීති අනුබ්‍යඤ්ජනපටිමණ්ඩිත බාත්තිංස මහාපුරිසලක්ඛණෙහි විචිත්‍රරූපකායො ච සබ්බාකාරෙහි පරිසුද්ධසීලක්ඛන්ධාදිගුණ රතනසමිද්ධො ධම්මකායො ච පුඤ්ඤමහත්තථාමමහත්ත ඉද්ධිමහත්තයසමහත්තපඤ්ඤාමහත්තාදිගුණෙහි ච පරමුක්කංසගතො ච අත්ථි, තස්මා භගවා සීලාදිගුණෙහි කෙනචි අසමො අසදිසොති වුත්තං හොති.

අසමං දදන්ති ලොකියධම්මෙන අසදිසං මග්ගඵලනිබ්බාන ධම්මං වෙනෙය්‍යානං සත්තානං දෙසනාඤාණෙන දායකං. එත්ථ ච අසමන්ති නත්ථි එත්ථ එතෙසං වා සමො සදිසො ලොකියධම්මොති අසමො, මග්ගඵලනිබ්බානං ලබ්භති. අථ වා අසමන්ති අඤ්ඤෙසං ධම්මානං අග්ගභාවතො චතුබ්බිධෙන අරිය මග්ගෙන සච්ඡිකාතබ්බං නිබ්බානං වුච්චති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘යාවතා භික්ඛවෙ ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති. තස්ස පන පදස්ස දදන්තිපදෙන කම්මභාවෙන සම්බන්ධො. දදාතීති දදො, බුද්ධො. දාධාතු අ, සො කෙනචි ලොකියධම්මෙන අසමං අසදිසං මග්ගඵලනිබ්බානසඞ්ඛාතං ලොකුත්තරධම්මං මහාකරුණාප්පධානෙන අමතාධිගමපටිපත්තිදස්සනෙන දෙසනාඤාණෙන වෙනෙය්‍යානං සත්තානං දාතාති අත්ථො. තං අසමං දදං.

(ඛ) දුතියගාථායං පන සරණන්ති සබ්බසත්තලොකස්ස පටිසරණභූතො පරායණො ලෙණො තාණොති වුත්තං හොති. සො හි බුද්ධො සරන්ති පටිසරන්ති එත්ථ සත්තලොකාති සරණොති වුච්චති. සරධාතු යු. අථ වා සරන්ති ඔසරන්ති සමොසරන්ති එත්ථ සත්තලොකාති සරණොති වුච්චති. සරන්ති චින්තෙන්ති එත්ථ සද්ධා පසන්නා දෙවමනුස්සා සරණමිදන්ති සරණොති ච. සරන්ති පටිවිජ්ඣන්ති එත්ථුපගතා දෙවමනුස්සා සද්ධම්මන්ති සරණොති ච වුච්චති. සර චින්තායං යු. සරණගමනට්ඨානෙ පන සරති හිංසති භයං සන්තාපං දුක්ඛං කිලෙසඤ්චාති සරණං. රතනත්ත යන්ති අට්ඨකථාසු වුත්තං. තං සරණං.

පුන සරණං ලොකන්ති සත්තසඞ්ඛාරොකාසසඞ්ඛතං ලොකං සරන්තං ජානන්තං. එත්ථ හි ලොකයති පතිට්ඨයති එත්ථ පුඤ්ඤාපුඤ්ඤඤ්ච තබ්බිපාකො චාති ලොකො, සත්ත ලොකො ලබ්භති. ලොකධාතු පතිට්ඨායං ණ. ලුජ්ජති පලුජ්ජතීති ලොකො, සඞ්ඛාරලොකො. ලුජධාතුණ. ලොකියති විචිත්තාකාරෙන දිස්සතීති ලොකො, ලොකියන්ති පතිට්ඨියන්ති එත්ථ වා ජඞ්ගමා ච ථාවරා චාති ලොකො, චක්කවාළසඞ්ඛතො ඔකාසලොකො ලබ්භති. ලොකධාතුණ. එත්ථ ච සස්සතො ලොකොති වා අසස්සතො ලොකොති වාති ආගතට්ඨානෙ ඉන්ද්‍රියබද්ධානං රූපාදීනං ඛන්ධානං සමූහො සන්තානො ච සත්තොයෙව ලොකො සත්තලොකොති වචනත්ථෙන සත්තලොකොති වෙදිතබ්බො. එකො ලොකො සබ්බෙ සත්තා ආහා රට්ඨිතිකාති ආගතට්ඨානෙ ඉන්ද්‍රියබද්ධානං වා අනින්ද්‍රියබද්ධානං වා ඛන්ධානං සමූහො සන්තානො ච පච්චයෙහි සඞ්ඛරියන්තීති සඞ්ඛාරා, සඞ්ඛාරාඑව ලොකො සඞ්ඛාරලොකොති වචනත්ථෙන සඞ්ඛාරලොකොති.

‘‘යාවතා චන්දිමසූරියා පරිහරන්ති,

දිසා භන්ති විරොචමානා;

තාව සහස්සධා ලොකො,

එත්ථ තෙ වත්තති වසො’’ති.

ආගතට්ඨානෙ අනින්ද්‍රියබද්ධානං රූපාදීනං සමූහො සන්තානො ච අවකසන්ති පතිට්ඨහන්ති එත්ථාති ඔකාසො, සොයෙව ලොකො ඔකාසලොකොති වචනත්ථෙන ඔකාස ලොකොති වෙදිතබ්බො, තං ලොකං. සරති ජානාති අජානීති වා සරණො, බුද්ධො. සර චින්තායං යු. ලොකං සරණන්ති සම්බන්ධො. බුද්ධො පන සත්තලොකං, සඞ්ඛාරලොකං, ඔකාසලොකං, කිලෙසලොකං, භවලොකං, ඉන්ද්‍රිය ලොකං, ඛන්ධලොකං, ආයතනලොකං ධාතුලොකඤ්චාතිආදිමනෙකලොකං අනාවරණඤාණෙන පටිවිජ්ඣතීති වුත්තං හොති.

අරණන්ති නික්කිලෙසං, කිලෙසසඞ්ඛාතරණවිරහිතං වා. රණසද්දො ච කිලෙසෙසු ච යුද්ධෙ චුණ්ණවිචුණ්ණකරණෙ ච දිස්සති. තථා හි සරණා ධම්මා අරණා ධම්මාතිආදීසු කිලෙසෙසු දිස්සති. තෙ හි රණන්ති කන්දන්ති සත්තා එතෙහීති රණාති වුච්චන්ති.

‘‘ධනුග්ගහො අසදිසො, රාජපුත්තො මහබ්බලො;

සබ්බාමිත්තෙ රණං කත්වා, සංයමං අජ්ඣුපාගමී’’ති.

අසදිසජාතකෙ යුද්ධෙ දිස්සති. රණං කත්වාති හි යුද්ධං කත්වා, සංයමන්ති සංයතං ඉසිපබ්බජ්ජං අජ්ඣුපාගමීති අත්ථො. තිණඤ්ච කට්ඨඤ්ච රණං කරොන්තො, ධාවිංසු තෙ අට්ඨදිසා සමන්තතොති ඡද්දන්තජාතකෙ චුණ්ණවිචුණ්ණකරණෙ දිස්සති. රණං කරොන්තොති හි චුණ්ණං විචුණ්ණං කරොන්තො. තෙති සබ්බෙ අට්ඨසහස්සනාගාති අත්ථො. ඉධ පන කිලෙසෙ දට්ඨබ්බො. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො. රණන්ති සත්තෙ රාගාදයො චුණ්ණෙන්ති පීළෙන්තීති රණා, රණන්ති සත්තා එතෙහි කන්දන්ති පරිදෙවන්තීති වා රණා, කිලෙසා. රණධාතු සද්දෙ අ. නත්ථි රණා කිලෙසා එතස්සාති අරණොති වුච්චති. ජිනස්ස කිලෙසමාරස්ස බොධිමූලෙ ජියමානත්තා රණා කිලෙසා න සන්තීති අත්ථො. තං අරණං.

අරණං කරන්ති වෙනෙය්‍යසන්තානෙ රණසඞ්ඛතකිලෙසස්ස අභාවකරණං. එත්ථ ච රණන්ති එතං යෙහි අභිභූතා සත්තා කන්දන්ති පරිදවන්ති එතෙසං රාගාදීනං අධිවචනං. තෙසං අභාවං වෙනෙය්‍යසන්තානෙ දෙසනාඤාණෙන කරොති අත්ථො. අථ වා කරොතීති කරො, බුද්ධො. තං කරං.

අභයන්ති ජාතිභයාදීනං අභාවතො නිබ්භයං. එත්ථ හි භයං චිත්තුත්‍රාසභයං, ඤාණභයං, ආරම්මණභයං, ඔත්තප්ප භයඤ්චාති චතුබ්බිධං හොති. තත්ථ භායති චිත්තෙනාති භයං, චිත්තුත්‍රාසභයං. ඤාණෙන තීරෙත්වා භායතීති භයං, ඤාණං. භායති එතස්මාති භයං, ආරම්මණභයං. භායති එතෙන පාපතොති භයං, ඔත්තප්පභයං. භීධාතු භයෙ ණ.

මහානිද්දෙසපාළියං පන ආගතානි ජාතිභයං, ජරාභයං, බ්‍යාධිභයං, මරණභයං, රාජභයං, චොරභයං, අග්ගිභයං, උදකභයං, අත්තානුවාදභයං, පරානුවාදභයං, දණ්ඩභයං, දුග්ගතිභයං, ඌමිභයං, කුම්භීළභයං, ආවට්ටභයං, සුසුකභයං, ආජීවිකභයං, අසිලොකභයං, පරිසයසාරජ්ජභයං, මදන භයං, දුග්ගතිභයන්තිආදීනි ගහිතානි. නත්ථි භයානි එතස්සාති අභයො, බුද්ධො. තස්ස භයානං කාරණ භූතානං සබ්බකිලෙසානං අරහත්තමග්ගෙන සමුච්ඡින්දිතත්තා සබ්බභයං නත්ථීති අත්ථො.

පුන අභයං ඨානං නායකන්ති එත්ථ අභයන්තිපදං ඨානන්තිපදෙ විසෙසනං. ඨානන්තිපදං නායකන්තිපදෙ කම්මං. භයසද්දස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. නත්ථි සබ්බභයං එත්ථ නිබ්බානෙති අභයං, නිබ්බානං. බුද්ධපච්චෙකබුද්ධ අරහන්තා ඨන්ති උප්පජ්ජන්ති එත්ථාති ඨානං, නිබ්බානං. වෙනෙය්‍යසත්තෙ නෙතීති නායකො, බුද්ධො. නීධාතු නයනෙ ණ්වු. සො බුද්ධො භබ්බෙ කුලපුත්තෙ මග්ගාධි ගමප්පත්තියා ධම්මදෙසනාය මග්ගඵලඤාණං අධිගමෙන්තො නිබ්බානට්ඨානං නෙතීති අත්ථො, තං නායකං.

පුන නායකං නමෙති නායකං බුද්ධං අහං නමෙ නමාමීති සම්බන්ධො. තත්ථ නායකන්ති වෙනෙය්‍යසත්තෙ සංසාරණ්ණවතො නිබ්බානපාරං නෙතීති නායකො, බුද්ධො. සො හි යථා නාවිකො ජනෙ නාවාය ඔරිමතීරතො පාරිමතීරං නෙති, එවං සත්තෙ මග්ගඞ්ගනාවාය සංසාරණ්ණවතො නිබ්බාන පාරං නෙති පාපුණෙතීති අත්ථො. අථ වා නායකන්ති තිණ්ණං ලොකානං ජෙට්ඨභාවගමනත්තා නායකො ජෙට්ඨ සෙට්ඨවුඩ්ඪතරො. සො හි ජෙට්ඨභාවං නෙති ගච්ඡති පාපුණාතීති නායකොති වුච්චති. නීධාතු ගතිම්හි ණ්වු. සො පන ඉධ ලොකෙ අවිජ්ජණ්ඩගතානං සබ්බපජානං පඨමතරං අවිජ්ජණ්ඩකොසං අරහත්තමග්ගෙන පදාලෙත්වා අරියාය ජාතියා ජාතත්තා සබ්බසත්තානං සෙට්ඨජෙට්ඨවුඩ්ඪතරභාවං ගතොති අත්ථො. තං නායකං. නමෙති අහං තීහි ද්වාරෙහි සක්කච්චං නමාමීති අත්ථො. එත්ථ හි වත්තමානමිවිභත්තියා ක්වචිධාතුත්‍යාදිසුත්තෙන එආදෙසො හොති. අයං පනෙත්ථ වාච්චත්ථාදිනයො. නමෙතිපදස්ස ආඛ්‍යාතපදත්තා වචනත්ථො න කාතබ්බො. වුත්තඤ්හි සද්දවිදූහි –

‘‘රුළ්හීඛ්‍යාතං නිපාතඤ්චු, පසග්ගාලපනං තථා;

සබ්බනාමන්තිමෙතෙසු, න කතො විග්ගහො ඡසූ’’ති.

තං පන පදං නමුධාතුවත්තමානඅම්හයොගපරස්සපදමිවිභත්‍යන්තං ආඛ්‍යාතපදං. නමුධාතුයා වාච්චත්ථො නමනක්‍රියා සඞ්ඛාතො කුසලචිත්තුප්පාදො පධානවසෙන ලබ්භති. මිවිභත්තියා වාච්චත්ථො තෙන චිත්තුප්පාදෙන උපලක්ඛිතො උප්පාද වන්තො තදාකාරො පුග්ගලො අප්පධානවසෙන ලබ්භති. පදසමුදායස්ස පන වාච්චත්ථො කත්තුකම්මභාවෙසු කත්තුභූතො අතීතාදිකාලෙසු පච්චුප්පන්නකාලභූතො ධාත්වත්ථ කිරියාවිසෙසොව ලබ්භති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො.

විත්ථාරො පනෙවං වෙදිතබ්බො. නමුධාතුයා වච්චං සුගතාදි බුද්ධගුණං ආරම්මණං කත්වා වන්දනාකාරප්පවත්තො කායවචී විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකො සද්ධාචෙතනාපඤ්ඤාපධානො කුසල චිත්තුප්පාදො ච ද්වෙ විඤ්ඤත්තියො අසමුට්ඨාපෙත්වා මනොද්වාරෙ වන්දනාකාරප්පවත්තො කුසලචිත්තුප්පාදො ච මුඛ්‍යෙන ලබ්භති. බුද්ධගුණානුස්සරණවසෙන පවත්තො යොනිසොමනසිකා රාදිපුරෙචරානුචරකුසලචිත්තුප්පාදො ඵලූපචාරෙන. දිට්ඨධම්මි කසම්පරායිකසඞ්ඛාතං පච්ඡිමපච්ඡිමඵලං රොගාදිඅන්තරායානං අභාවඤ්ච වා සග්ගමොක්ඛසම්පත්තිසුඛඤ්ච කාරණූපචාරෙන, පුරෙ පුරෙ වන්දනා සදිස්‍යූපචාරෙන, වන්දනස්ස නාමපඤ්ඤත්ති ඨානූපචාරෙන, වත්ථුද්වාරාරම්මණං ඨානූපචාරෙන, වන්දන ගුණෙන ලක්ඛිතං පුග්ගලදබ්බං ගුණූපචාරෙන. උක්කට්ඨමජ්ඣ මුදුත්තමත්තභාවො ගුණ්‍යූපචාරෙන, අවයවභූතා වන්දනා එකදෙසූපචාරෙන. සමූහභූතා වන්දනා එකදෙස්‍යූපචාරෙන, පුබ්බපුබ්බකුසලචිත්තුප්පාදො සමීපූපචාරෙන, පච්ඡිමපච්ඡිම කුසලචිත්තුප්පාදො සමීප්‍යූපචාරෙන, පණාමකුසලචිත්තුප්පාදභූතානං පරමත්ථධම්මානං නිබ්‍යාපාරභාවො තද්ධම්මූපචාරෙන. තෙසං එවං ධම්මතාභාවො අතද්ධම්මූපචාරෙන, වන්දනාකාරො අභෙදභෙදූපචාරෙන. වන්දනසත්ති භෙදඅභෙදූපචාරෙන ලබ්භති. මිවිභත්තියා වාච්චං තංමුඛ්‍යාදීහි ලක්ඛිතො කත්තු ක්‍රියාවිසෙසෙන ච වත්තමානවිභත්තිසඞ්ඛාතෙන විභත්තිවිසෙ සෙන ච පරස්සපදසඞ්ඛාතෙන පදවිසෙසෙන ච උත්තමපුරිස විසෙසෙන ච අම්හයොගවිසෙසෙන ච සබ්බධාතුවිසෙසෙන ච එකවචනවිසෙසෙන ච පච්චුප්පන්නකාලවිසෙසෙන ච ධාත්වත්ථක්‍රියාවිසෙසෙන ච අලිඞ්ග විසෙසෙන ච භූවාදිගණ විසෙසෙන ච නොවිකරණවිසෙසෙන ච භාවකම්මකත්තූසුකත්තුවිසෙසෙන ච ලක්ඛිතො අහංසඞ්ඛාතො ඛන්ධසඞ්ඛතො සන්තානො අප්පධානෙන ලබ්භති. ක්‍රියාපදස්ස ක්‍රියාය පධානෙන වාචකත්තා ධාත්වත්ථොව පධානෙන ලබ්භති. අපච්චයස්ස වාච්චං භූවාදිගණජොතකා රූපසිද්ධිමත්තා පද සිලිට්ඨතා ලබ්භති.

අථ වා යො අහං නමාමීති සො නමෙ. සාමඤ්ඤත්ථ විග්ගහොයං. වාච්චත්ථො පන වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. නමනඤ්චෙත්ථ බුද්ධස්ස සීලාදිඅනන්තගුණෙසු නින්නපබ්භාරතාවසෙන පණාමක්‍රියාභිනිප්ඵාදිකා කුසලචෙතනා. සා ච වන්දනෙය්‍ය වන්දනකානං ඛෙත්තජ්ඣාසයසම්පදාහි දිට්ඨධම්මවෙදනීයභූතා යථාලද්ධසම්පත්තිනිමිත්තකස්ස පුරිමකම්මස්ස අනුබලප්පදාන වසෙන තන්නිබ්බත්තිතවිපාකසන්තතියා අන්තරායකරානි උපපීළකඋපච්ඡෙදකකම්මානි පටිබාහිත්වා පවත්තිකාලෙ රොගාදිඅන්තරායානමප්පවත්තිං සාධෙති. සම්පරායෙ ච උපපජ්ජවෙදනීයභූතා සග්ගමොක්ඛසම්පත්තිසුඛං නිබ්බත්තෙතීති.

අයං පනෙත්ථ දස්සනත්ථනයො. නමෙතිඉමිනා බුද්ධස්ස සුගතාදිගුණං ආරබ්භ පවත්තා තිවිධා පණාමකුසල චෙතනා මුඛ්‍යෙන දස්සෙති. තං දස්සනෙන තස්සා කාරණභූතා යොනිසොමනසිකාරාදයො ච චතුචක්කසම්පත්තිඤ්ච බුද්ධුප්පාදනවමඛෙත්තඤ්ච පුබ්බභාගෙ පවත්තං සද්ධාපඤ්ඤාපධානං කුසලචිත්තුප්පාදඤ්ච ඵලූපචාරෙන දීපෙති. තද්දීපනෙන තස්සා ඵලභූතං දිට්ඨධම්මරොගාදිඅන්තරායවිසොසනඤ්ච සග්ගමොක්ඛ සුඛඤ්ච පඨමකාරණූපචාරෙන පකාසෙති. තප්පකාසනෙන බුද්ධස්ස පණාමාරහභාවං දුතියකාරණූපචාරෙන විභාවෙති. තංවිභාවනෙන වන්දකස්ස මෙ ඛෙත්තඞ්ගතභාවඤ්ච පණාමෙ තබ්බභාවඤ්ච තතියකාරණූපචාරෙන අනුභාවෙති.

අයං පනෙත්ථ අලඞ්කාරනයො. නමෙතිවාචකපදස්ස වාච්චභූතා තිවිධා බුද්ධපණාමකුසලචෙතනා සමට්ඨායී භාවො නාම. කස්මා, සරීරත්තා. අථ වා තිවිධාය බුද්ධපණා මකුසලචෙතනාය සම්පයුත්තො සමාධිප්පධානො මහා කුසලචිත්තුප්පාදො සමට්ඨායීභාවො නාම. කස්මා, බුද්ධස්ස සුගතාදිගුණාරම්මණෙ එකග්ගත්තා සමාහිතචිත්තත්තා වා. සොයෙව පන සන්තරසො නාම. කස්මා, බුද්ධපණාමචෙතනා කුසලඞ්ගෙන අකුසලඞ්ගස්ස පහීනත්තා. බුද්ධන්තිපාඨසෙස පදස්ස වාච්චභූතො බුද්ධදබ්බො ආරම්මණවිභාවො නාම. කස්මා, තස්ස පණාමකුසලචිත්තුප්පාදස්ස ආරම්මණපච්චයෙන උපකාරත්තා. බුද්ධස්ස සුගතන්ත්‍යාදිගුණො උද්දීපනවිභාවො නාම. කස්මා, පණාමස්ස කාරණත්තා. කාරණභූතං තං සමට්ඨායීභාවං උපාදාය ජානිතබ්බො දිට්ඨධම්මරොගා දිඅන්තරායාභාවො ච සම්පරායෙ සග්ගමොක්ඛසුඛසම්පත්ති ච ආනුභාවො නාම. කස්මා, ආනිසංසඵලත්තා.

තත්ථ හි කිඤ්චාපි ආනුභාවදීපකං පදං නත්ථි. කාරණස්ස පන ඵලෙන විනාභාවතො කාරණස්ස ඵලං විඤ්ඤෙය්‍යන්ති. අථ වා නමෙතිපදස්ස සාමත්ථියතො ආනුභාවො දස්සිතොයෙවාති දට්ඨබ්බො. ආවිභූතො උස්සුකො ච බුද්ධපණාමස්ස ආනිසංසපජානනා මති ච අලසාභාවො ච චිත්තප්පසාදො ච සමාධිත්‍යාදි ච බ්‍යභිචාරීභාවො නාම. ලොමහංසාදිභාවො සත්වංකාභාවො නාමාති අලඞ්කාර නයො වෙදිතබ්බො. එවං පච්ඡිමපච්ඡිමගාථාසූති.

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. සුගතං සොභනගතං සුන්දරනිබ්බානට්ඨානං ගතං වා සම්මා ගතං වා, සුගතං සම්මා වචනං ගදං භාසනං, සෙට්ඨං පසත්ථතරං සතිපට්ඨානාදිභෙදෙ ධම්මෙ ගවෙසන්තං වා සන්තෙහි ගවෙසිතබ්බං වා සත්තානං හිතසුඛං ඉච්ඡිතං වා, කුසලංකුසලං කුසලංඅකුසලං, ජහං ජහිතං, අමතං මරණවිරහිතං අමතං අමතනිබ්බානසමන්නා ගතං, සන්තං කිලෙසදරථවූපසමං, අසමං ලොකියධම්මෙන අසදිසං මග්ගඵලනිබ්බානධම්මං. දදං දාතං දායකං වා, සරණං සබ්බසත්තලොකස්ස පටිසරණභූතං. ලොකං සත්තසඞ්ඛ රොකාසසඞ්ඛතං තිලොකං, සරණං ජානන්තං, අරණං නික්කිලෙසං, කිලෙසසඞ්ඛාතරණවිරහිතං වා. අරණං සත්තෙසු කිලෙසරජස්සාභාවං, කරං දෙසනාඤාණෙන කතං, අභයං නිබ්භයං, අභයං නිබ්භයට්ඨානං නිබ්බානදිසං, නායකං සත්තෙ නිබ්බානපාරං නෙන්තං, නායකං තිලොකානං ජෙට්ඨං පාමොක්ඛං බුද්ධං සක්කච්චං තීහි ද්වාරෙහි අහං නමෙ නමාමීති.

පඨමවන්දනගාථාද්වයවණ්ණනා සමත්තා.

2. නයනසුභගකායඞ්ගං,

මධුරවරසරොපෙතං;

අමිතගුණගණාධාරං,

දසබලමතුලං වන්දෙ.

2. එවං පඨමං ගාථාද්වයෙන බුද්ධස්ස නමස්සිත්වා ඉදානි නයනසුභගකායඞ්ගන්ත්‍යාදීහි පඤ්චහි ගුණෙහි ථොමිත්වා බුද්ධං වන්දිතුං නයනසුභගකායඞ්ගන්තිආදිගාථමාහ. අයං පන න න මගණයුත්තත්තා නවක්ඛරෙහි ලක්ඛිතා භුජගසු සුගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ‘‘භුජගසුසුමතා නාමො’’ති.

අයං පනෙත්ථ යොජනා. යස්සං පටිපාදං නා ච ද්වෙ නගණාමො ච මගණො ච යදි සියා. සා භුජගසුසු ගාථාති මතා ඤාතබ්බාති. තත්ථ පන නයනසුභගකායඞ්ගන්ති සබ්බසත්තානං චක්ඛුස්ස සොභනං ගතෙන කායඞ්ගෙනසමන්නාගතං. එත්ථ හි නයනන්ති සමවිසමං දස්සෙන්තං අත්තභාවං නෙතීති නයනං, චක්ඛු ලබ්භති. නීධාතු යු. සුභං සොභනං ගච්ඡතීති සුභගං, කායඞ්ගං ලබ්භති. සුභසද්දූපපදො ගමුධාතු ක්වි. කායස්ස අඞ්ගං අවයවං කායඞ්ගං. භගවතො කායඞ්ගං ලබ්භති. ඡට්ඨීතප්පුරිසසමාසොයං. නයනස්ස සුභගං නයනසුභගං, තං කායඞ්ගං යස්ස බුද්ධස්සාති නයනසුභග කායඞ්ගො, බුද්ධො. සො හි රූපකායස්ස දස්සනා නුත්තරියගුණයොගතො සබ්බසත්තානං පසාදචක්ඛුස්ස සොභනං ගතෙන ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි ච අසීත්‍යා නුබ්‍යඤ්ජනලක්ඛණෙහි ච ලක්ඛිතෙන කායඞ්ගෙන සමන්නාගතොති අත්ථො.

මධුරවරසරොපෙතන්ති පියපෙමනීයඋත්තමසද්දෙන සමන්නාගතං, සො හි භගවා මධියති පියති පෙමියති වාති මධුරො. මධධාතු උරො. වුත්තඤ්හි මජ්ඣිමපණ්ණාසටීකායං ‘‘මධුරොති පියො පෙමනීයො අපලිබුද්ධො’’ති. අථ වා මධියති අස්සාදියතීති මධුරො, මධති සබ්බසත්තානං පීතිං උන්දෙති වඩ්ඪෙතීති මධුරො, මධධාතු උන්දෙ උරො. තෙන වුත්තං සද්දනීතියං ‘‘මධ උන්දෙ’’ති. වරිතබ්බො ඉච්ඡිතබ්බො පත්ථිතබ්බො වාති වරො, සරො. වරධාතු ඉච්ඡායං අ. සරති ගච්ඡති සොතවිඤ්ඤාණාරම්මණභාවන්ති සරො, සද්දො. සරධාතු ගතියං අ. සරති ගච්ඡති සුය්‍යමානතන්ති වා සරො, සරියති සුණියතීති වා සරො, භගවතො අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො සද්දො ලබ්භති. උපසම්පජ්ජතීති උපෙතො, උපපුබ්බඉධාතු ත. මධුරො ච වරො ච සො සරො චාති මධුරවරසරො, තෙන උපෙතො සම්පන්නො සමන්නාගතොති මධුරවරසරොපෙතොති වුච්චති. භගවතො පන හදය වත්ථුනො සුවිසුද්ධත්තා පිත්තසෙම්හාදීහි අපලිබුද්ධත්තා දෙව මනුස්සෙහි මධුරෙන පියෙන මනාපියෙන වරෙන ඉච්ඡිතපත්ථි තෙන අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතෙන සරෙන සද්දෙන උපෙතො සම්පන්නො සමන්නාගතොති වුත්තං හොති.

එත්ථ ච කිඤ්චාපි සරොපෙතන්ති සාමඤ්ඤවසෙන වුත්තං, භගවතො සරො පන විසට්ඨො ච, විඤ්ඤෙය්‍යො, මඤ්ජු, සවනීයො, බින්දු, අවිසාරී, ගම්භීරො, නින්නාදි චාති විසෙසෙන අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතොති අත්ථො දට්ඨබ්බො. වුත්තඤ්හි මජ්ඣිම පණ්ණාසෙ බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ ‘‘අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො ඛො පනස්ස ගොතමස්ස මුඛතො ඝොසො නිච්ඡරති විසට්ඨො ච, විඤ්ඤෙය්‍යො ච, මඤ්ජු ච, සවනීයො ච, බින්දු ච, අවිසාරී ච, ගම්භීරො ච, නින්නාදි ච. යථාපරිසං ඛො පන සො භවං ගොතමො සරෙන විඤ්ඤාපෙති, න චස්ස බහිද්ධා පරිසාය ඝොසො න නිච්ඡරතී’’ති.

තස්සාට්ඨකථායං පන විසට්ඨොති සිනිද්ධො අපලිබුද්ධො. විඤ්ඤෙය්‍යොති විඤ්ඤාපනීයො පාකටො. විසට්ඨත්තායෙව චෙස විඤ්ඤෙය්‍යො හොති. මඤ්ජූති මධුරො. සවනීයොති සොතසුඛො, මධුරත්තායෙව චෙස සවනීයො හොති. බින්දූති සම්පිණ්ඩිතො. අවිසාරීති අවිසටො. බින්දුත්තායෙව චෙස අවිසාරී හොති. ගම්භීරොති ගම්භීරසමුට්ඨිතො. නින්නාදීති නින්නදවා. ගම්භීරත්තායෙව චෙස නින්නාදි හොති. යථාපරිසන්ති චක්කවාළපරියන්තාපි එකබද්ධං පරිසං විඤ්ඤාපෙති. බහිද්ධාති අඞ්ගුලිමත්තම්පි පරිසතො බහිද්ධා න ගච්ඡති. කස්මා. සො එවරූපො මධුරසරො අකාරණා මා නස්සීති. ඉති භගවතො ඝොසො පරිසාය මත්තකෙනෙව චරතීති වණ්ණිතොති. අභිධානප්පදීපිකායඤ්ච වුත්තා සඞ්ගහගාථා –

‘‘විසට්ඨමඤ්ජුවිඤ්ඤෙය්‍යා, සවනීයාවිසාරිනො;

බින්දුගම්භීරනින්නාදි, ත්‍යෙවමට්ඨඞ්ගිකො සරො’’ති.

යථා හි බ්‍රහ්මුනො සරො පිත්තසෙම්හෙහි අපලිබුද්ධත්තා විසුද්ධො මධුරො හොති. යථා ච සීහබ්‍යග්ඝාදීහි වාළමිගෙහි අනුබන්ධා ධාවන්තා ඛුද්දකමිගා කරවීකසකුණස්ස විකූජමානං සද්දං සුත්වා සරස්ස මධුරත්තා මරණභයං හිත්වා අධාවිත්වා උක්ඛිත්තපාදං අනික්ඛිපිත්වා තිට්ඨන්තා සුණන්ති, එවං කරවීකස්ස සද්දො ධම්මතාභාවෙන මධුරො පියො මනාපො හොති. එවං භගවතා කතං කම්මං වත්ථුං සොධෙති, වත්ථුස්ස සුද්ධත්තා පිත්තසෙම්හෙහි ච අපලිබුද්ධත්තා භගවතො නාභිතො සමුට්ඨහන්තො සරොපි අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො සුවිසුද්ධො අතිමධුරො අතිපියො අතිමනාපො හොති. සා පනෙසා හීනූපමා හොති, භගවතො හි සරො තෙහි සද්දෙහි සතභාගෙන සහස්සභාගෙන අතිමධුරො අතිපියො අතිමනාපො හොති, තථා හි ධම්මාසො කරඤ්ඤො අසන්ධිමිත්තා දෙවී කරවීකසකුණස්ස මධුරසද්දං සුත්වා චින්තෙසි ‘‘ඉමස්ස තිරච්ඡානස්ස මධුරො සද්දො, කො නාම සබ්බඤ්ඤුතඤාණසිරිං පත්තස්ස භගවතො අතිමධුරො සද්දො’’ති, පීතිං උප්පාදෙත්වා තං පීතිං අවිජහිත්වා සත්තහි ජඞ්ඝසතෙහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාති, තස්මා භගවතො මධුරවරසරොපෙතන්ති ථොමෙතීති.

අමිතගුණගණාධාරන්ති අපරිමිණිතබ්බසීලාදිගුණසමූහානං පතිට්ඨානභූතං. එත්ථ ච සමිතොති පරිමිණිතබ්බොති මිතො, මාධාතු පරිමාණෙ ත, න මිතො අමිතො. ගුණොති සීලාදයො ධම්මා. තෙ හි ගුණෙන්ති තංසමඞ්ගීපුග්ගලං පකාසෙන්තීති ගුණාති වුච්චන්ති. ගුණධාතු පකාසනෙ අ. මණිසාරමඤ්ජූසාටීකායං පන ‘‘ගුණන්ති අත්තනො ආධාරං පාකටං කරොන්තීති ගුණා’’ති වුත්තං.

සද්දනීතිධාතුමාලායඤ්ච ‘‘ගුණ ආමන්තනෙ, ගුණොති සීලාදයො ධම්මා, කෙනට්ඨෙන තෙ ගුණා, ගොණාපියති ආමන්තාපියති අත්තනි පතිට්ඨිතො පුග්ගලො දට්ඨුං සොතුං පූජිතුඤ්ච ඉච්ඡන්තෙහි ජනෙහීති ගුණො. එත්ථ කිඤ්චාපි සීලාදි ධම්මානං ආමන්තාපනං නත්ථි, තථාපි තංහෙතු ආමන්තනං නිමන්තනඤ්ච තෙයෙව කරොන්ති නාමාති එවං වුත්තං. අඤ්ඤෙ පන ගුඤ්ජන්තෙ අබ්‍යයන්තෙ ඉති ගුණාති අත්ථං වදන්ති. තදනුරූපං පන ධාතුසද්දංන පස්සාම. ගුණ ආමන්තනෙ ඉච්චෙව පස්සාම. විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං. අමිතො ගුණො අමිතගුණො, තෙසං ගණො සමූහො අමිතගුණගණො, තෙසං. ආධාරති තිට්ඨති එත්ථාති අමිතගුණගණාධාරො, ජිනො ලබ්භති. සො පන සමුද්දොදකං නාළිපත්තෙන අපරිමිතං විය කෙනචි අපරිමිතානං සීලාදිගුණසමූහානං ආධාරො පතිට්ඨානභූතොති අත්ථො.

දසබලන්ති අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං තථාගතදසබලසම්පන්නං. එත්ථ හි බලන්ති කෙහිචි විරුද්ධෙහි කාරණෙ හි බලන්ති න කම්පෙන්ති ථිරන්තීති බලං, දස බලානි යස්ස සොති දසබලො, බුද්ධො. තං පන දුවිධං හොති තථා ගතස්ස දසබලං කායදසබලඤ්ච, ඤාණදසබලඤ්චාති. තෙසු හි කායබලං හත්ථිකුලානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං පොරාණෙහි –

‘‘කාළා වකඤ්ච ගඞ්ගෙය්‍යං, පණ්ඩරං තම්බපිඞ්ගලං;

ගන්ධ මඞ්ගලහෙමඤ්ච, උපොසථං ඡද්දන්තිමෙ දසා’’ති.

ඉමානි හි දස හත්ථිකුලානි. තත්ථ කාළාවකන්ති පකතිහත්ථිකුලං දට්ඨබ්බං. යං දසන්නං පුරිසානං කායබලං, තං එකස්ස කාළාවකහත්ථිනො. යං දසන්නං කාළාවකානං බලං, තං එකස්ස ගඞ්ගෙය්‍යස්ස. යං දසන්නං ගඞ්ගෙය්‍යානං, තං එකස්ස පණ්ඩරස්ස. යං දසන්නං පණ්ඩරානං, තං එකස්ස තම්බස්ස. යං දසන්නං තම්බානං, තං එකස්ස පිඞ්ගලස්ස. යං දසන්නං පිඞ්ගලානං, තං එකස්ස ගන්ධහත්ථිනො. යං දසන්නං ගන්ධහත්ථීනං, තං එකස්ස මඞ්ගලස්ස. යං දසන්නං මඞ්ගලානං, තං එකස්ස හෙමවතස්ස. යං දසන්නං හෙමවතානං, තං උපොසථස්ස. යං දසන්නං උපොසථානං, තං එකස්ස ඡද්දන්තස්ස. යං දසන්නං ඡද්දන්තානං, තං එකස්ස තථාගතස්ස, නාරායනසඞ්ඝාතබලන්තිපි ඉදමෙව වුච්චති. තදෙතං පකතිහත්ථීනං ගණනාය හත්ථිකොටිසහස්සානං. පුරිසගණනාය දසන්නං පුරිසකොටිසහස්සානං බලං හොති. ඉදං තථාගතස්ස කායබලං හොති. ඉදං පන තාසු තාසු පාළීසු න ආගතං. අට්ඨකථාසුයෙව ආගතං. තෙන වුත්තං දසක නිපාත අඞ්ගුත්තරටීකායං ‘‘දස බලඤාණං පන පාළියං ආගතමෙව. න කායබලං විය අට්ඨ කථාරූළ්හමෙවාති අධිප්පායො’’ති. එත්ථ ච නාරායන සඞ්ඝාත බලන්ති එත්ථ නාරා වුච්චන්ති රස්මියො, තා බහූ නානාවිධා ඉතො උප්පජ්ජන්තීති නාරායනං, වජිරං. තස්මා නාරායනසඞ්ඝාත බලන්ති වජිරසඞ්ඝාතබලන්ති අත්ථොති.

ඤාණදසබලං පන විභඞ්ගපාළියඤ්ච මූලපණ්ණාසෙ මහා සීහනාදසුත්තෙ දසකනිපාතඅඞ්ගුත්තරපාළියඤ්ච විත්ථාරෙන ආගතමෙව. සුඛග්ගහණත්ථං පන සඞ්ඛෙපෙන දස්සයිස්සාමි. සෙය්‍යථිදං. ඨානාට්ඨානඤාණඤ්ච, කම්මසමාදානානං විපාකඤාණං, සබ්බත්ථගාමිනිපටිපදාඤාණං, අනෙකධාතු නානාධාතු ලොක ඤාණං, සත්තානං නානාධිමුත්තිකතං ඤාණං, පරසත්තානං පරපුග්ගලානං ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තිඤාණං, ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනං සංකිලෙසං වොදානං වුට්ඨානං ඤාණං, පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං, සත්තානං චුතූපපාතං ඤාණං, ආසවානං ඛයඤාණඤ්චාති. අයං පන කමො අභිධම්මවිභඞ්ගපාළියං ආගතක්කමො.

චුතූපපාතඤාණට්ඨානෙ පන මූලපණ්ණාසපාළියං මහාසීහනාදසුත්තෙ ච දසකනිපාතඅඞ්ගුත්තරපාළියං දිබ්බචක්ඛුඤාණං ආගතං. අත්ථතො පන දිබ්බචක්ඛුඤාණෙන චුතූපපාතස්ස පස්සිතත්තා සදිසමෙවාති. තත්ථ හි ඨානාට්ඨානඤාණන්ති කාරණාකාරණං යථාභූතං ජානනඤාණං. කාරණඤ්හි යස්මා තත්ථ ඵලං තිට්ඨති තදායත්තවුත්තිතාය උප්පජ්ජති චෙව පවත්තති ච, තස්මා ඨානන්ති වුච්චති. කම්මසමාදානානං විපාකඤාණන්ති සමාදියිත්වා කතානං අතීතානාගත පච්චුප්පන්නානං කුසලාකුසලකම්මානං සුගතිදුග්ගතිපටිසන්ධිසඞ්ඛාතං විපාකං නිබ්බානඵලඤ්ච යථාභූතං පජානනඤාණං. සබ්බත්ථ ගාමිනිපටිපදං ඤාණන්ති සබ්බගතිගාමිනිඤ්ච පටිපදං මග්ගං යථාභූතං පජානනඤාණං. තත්ථ ච පටිපදන්ති පටිපජ්ජති පාපුණාති එතෙනාති පටිපදං, මග්ගං. ගතිගාමිනින්ති නිරයාදිපඤ්චගතිගාමිනිං. අගතිගාමිනින්ති නිබ්බානගාමිනිං. වුත්තඤ්හි ‘‘නිබ්බානඤ්චාහං සාරිපුත්ත පජානාමි නිබ්බානගාමිනිඤ්ච පටිපද’’න්ති.

අනෙකධාතුනානාධාතුලොකං ඤාණන්ති එත්ථ අනෙක ධාතූති චක්ඛුධාතුආදීහි කාමධාතූහි වා බහුධාතුං. නානාධාතූති තාසංයෙව ධාතූනං විලක්ඛණත්තා විසදිස සභාවත්තා නානාප්පකාරධාතුං. ලොකන්ති ඛන්ධායතන ධාතුලොකං. ඤාණන්ති යථාභූතං පජානනඤාණං. සත්තානං අධිමුත්තිකතං ඤාණන්ති සත්තානං හීනාදීහි අධිමුත්තීහි නානාධිමුත්තිකභාවං යථාභූතං පජානනඤාණං. පරසත්තානං පරපුග්ගලානං ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තිඤාණන්ති එත්ථ පරසත්තානන්ති පධානසත්තානං. පරපුග්ගලානන්ති තතො පරෙසං හීනසත්තානං. එකත්ථමෙව වා එතං පදද්වයං වෙනෙය්‍යවසෙන ද්වෙධා වුත්තං. ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තිඤාණන්ති සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං පරභාවං වඩ්ඪඤ්ච අපරභාවං හානිඤ්ච යථාභූතං පජානනඤාණං.

ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනං සංකිලෙසං වොදානං වුට්ඨානං ඤාණන්ති එත්ථ ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනන්ති පඨමාදීනං චතුන්නං ඣානානං, රූපී රූපානි පස්සතීතිආදීනං අට්ඨන්නං විමොක්ඛානං, සවිතක්කසවිචාරාදීනං තිණ්ණං සමාධීනං, පඨමජ්ඣාන සමාපත්තිආදීනඤ්ච නවන්නං අනුපුබ්බසමාපත්තීනං. සංකිලෙසන්ති හානභාගියධම්මං. වොදානන්ති විසෙසභාගියධම්මං. වුට්ඨානන්ති යෙන කාරණෙන ඣානාදීහි වුට්ඨහන්ති, තං කාරණං. ඤාණන්ති යථාභූතං පජානනඤාණං. පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණන්ති පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධානුස්සරණසඞ්ඛාතං පජානනඤාණං. සත්තානං චුතූපපාතං ඤාණන්ති සත්තානං චුතිඤ්ච උපපාතඤ්ච පජානනං දිබ්බචක්ඛුඤාණං. ආසවානං ඛයඤාණන්ති කාමාසවාදීනං ඛයසඞ්ඛාතං ආසවනිරොධං නිබ්බානං යථාභූතං පජානන ඤාණන්ති. ඉමානි පන ඤාණානි අඤ්ඤෙහි අසාධාරණානි තථාගතස්ස දසබලඤාණානීති දට්ඨබ්බානි.

හොන්ති චෙත්ථ –

‘‘ඨානාට්ඨානං විපාකඤ්ච, ඤාණං පටිපදං ඤාණං;

අනෙකධාතුලොකඤ්ච, සත්තානං අධිමුත්තිකං. [සා පනෙසා සෙතවවිපුලාගාථාති දට්ඨබ්බා;]

ඉන්ද්‍රියපරාපරඤ්ච, ඣානාදිනං සංකිලෙසං;

වොදානං වුට්ඨානං ඤාණං, පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිං;

සත්තානං චුතූපපාතං, ආසවක්ඛයං ඤාණන්ති;

දසිමානි බුද්ධස්ස චා, සාධාරණානි ඤාණානී’’ති. [සා පනෙසා සාමඤ්ඤගාථාති දට්ඨබ්බා;]

නනු දසබලඤාණං නාම පාටියෙක්කං නත්ථි, සබ්බඤ්ඤුතඤාණමෙව හොති, අථ කස්මා තං ඤාණං දසභෙදෙන වුත්තන්ති. වුච්චතෙ. අඤ්ඤමෙව හි දසබලඤාණං, අඤ්ඤං සබ්බඤ්ඤුතඤාණං, දසබලඤ්හි සකසකකිච්චමෙව ජානාති. සබ්බඤ්ඤුතඤාණං පන තම්පි තතො අවසෙසම්පි පජානාති. දසබලඤාණෙසු හි පඨමං කාරණාකාරණමෙව ජානාති. දුතියං කම්මන්තර විපාකන්තරමෙව. තතියං කම්මපරිච්ඡෙදමෙව. චතුත්ථං ධාතු නානත්තකාරණමෙව. පඤ්චමං සත්තානං අජ්ඣාසයාධිමුත්තිමෙව. ඡට්ඨං ඉන්ද්‍රියානං තික්ඛමුදුභාවමෙව. සත්තමං ඣානාදීහි සද්ධිං තෙසං සංකිලෙසාදිමෙව. අට්ඨමං පුබ්බෙ නිවුත්ථඛන්ධසන්තතිමෙව. නවමං සත්තානං චුතිපටිසන්ධිමෙව. දසමං සච්චපරිච්ඡෙදමෙව. සබ්බඤ්ඤුතඤාණං පන එතෙහි ජානිතබ්බඤ්ච තතො උත්තරිඤ්ච පජානාති. එතෙසං පන කිච්චං න සබ්බං කරොති. තඤ්හි ඣානං හුත්වා අප්පෙතුං න සක්කොති. ඉද්ධි හුත්වා විකුබ්බිතුං න සක්කොති. මග්ගො හුත්වා කිලෙසෙ ඛෙපෙතුං න සක්කොති. එවං තෙසං ඤාණද්වයානං විසෙසොති. තං පන ඉධ ඤාණද්වයං අධිප්පෙතන්ති.

අතුලන්ති සීලාදීහි ගුණෙහි කෙනචි පුග්ගලෙන අසදිසං. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො. තුලනං උම්මානං තුලා, තුල සදිස්‍යං. සද්දනීතියඤ්හි ‘‘තුල උම්මානෙ’’ති වුත්තං. අථ වා තුලියති පමියති එතායාති තුලා, පකතිතුලා. තුලා වියාති තුලා, ඤාණං. තාය සම්මිතො තුලො. සම්මිත තද්ධිතෙ අපච්චයො. තුලසදිසඤාණෙන සම්මිතො පුග්ගලො. න තුලො අතුලො. කම්මධාරයමිස්සකතප්පුරිස සමාසොයං. සීලාදිගුණෙහි කෙනචි පුග්ගලෙන අසදිසො භගවා ලබ්භති. අථ වා නත්ථි තුලො සදිසො පුග්ගලො එතස්සාති අතුලො, භගවා. අතග්ගුණසංවිඤ්ඤාණොයං බහුබ්බීහි. සීලාදිගුණෙහි කෙනචි අසදිසො අග්ගපුග්ගලොති අත්ථො. සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගපුග්ගලභාවතො. යථාහ ‘‘යාවතා භික්ඛවෙ සත්තා අපදා වා ද්විපදා වා චතුප්පදා වා, තථාගතො තෙසං අග්ගමක්ඛායති, විරාගො සෙට්ඨො ධම්මානං ද්විපදානඤ්ච චක්ඛුමා’’ති. තං අතුලං බුද්ධන්ති සම්බන්ධො. වන්දෙති බුද්ධස්ස නයනසුභගකායඞ්ගාදිගුණං අනුස්සරිත්වා තීහි ද්වාරෙහි සක්කච්චං අහං වන්දාමීති අත්ථො. එත්ථ ච මිවිභත්තියා මහාවිසයසුත්තෙන එකාරා දෙසොති දට්ඨබ්බො. වන්දනා පන තිවිධා හොති කායවචීමනොවන්දනාවසෙනාති. යථාහ ‘‘තිස්සො ඉමා භික්ඛවෙ වන්දනා. කතමා තිස්සො. කායෙන වන්දති, වාචාය වන්දති, මනසා වන්දතී’’ති.

තත්ථ යොනිසො මනසිකාරචිත්තං පච්චුපට්ඨාපෙත්වා ජාණුද්වයකප්පරද්වයනලාටසඞ්ඛාතානි පඤ්ච අඞ්ගානි භූමියං පතිට්ඨාපෙත්වා වන්දනෙය්‍යානං අභිමුඛං නිපතන්තො කායෙන වන්දති නාම. යං සන්ධාය ‘‘පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා’’ති අට්ඨ කථාදීසු වුත්තං. බුද්ධගුණපදානි වාචාය පවත්තෙන්තො වාචාය වන්දති නාම. විපස්සිස්ස නමත්ථු, සිඛිස්සාපි නමත්ථු, වෙස්ස භුස්ස නමත්ථු, කකුසන්ධස්ස නමත්ථු, කොණාගමනස්ස නමත්ථු, කස්සපස්ස නමත්ථු, අඞ්ගීරස්සස්ස නමත්ථු ත්‍යාදීසුපි වාචාවන්දනායෙව. බුද්ධාදි ගුණානි අනුස්සරන්තො මනසා වන්දති නාමාති.

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. නයනසුභගකායඞ්ගං සබ්බසත්තානං චක්ඛුස්ස සොභනං ගතෙන කායඞ්ගෙන සමන්නාගතං, මධුරවරසරොපෙතං පියපෙමනීයෙන අස්සාදි යෙන උත්තමසද්දෙන සමන්නාගතං, අමිතගුණගණාධාරං අපරිමිණිතබ්බසීලාදිගුණසමූහානං පතිට්ඨානභූතං, දසබලං අනඤ්ඤසාධාරණෙන තථාගතස්ස කායඤාණදස බලෙන සමන්නාගතං, අතුලං සීලාදිගුණෙහි කෙනචි අසදිසං බුද්ධං තීහි ද්වාරෙහි සක්කච්චං අහං වන්දෙ වන්දාමීති.

දුතියවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

3. යො බුද්ධො ධිතිමාඤ්ඤධාරකො,

සංසාරෙ අනුභොසි කායිකං;

දුක්ඛං චෙතසිකඤ්ච ලොකතො,

තං වන්දෙ නරදෙව මඞ්ගලං.

3. එවං තතියගාථාය බුද්ධස්ස වන්දිත්වා ඉදානි සමාධි ආදීහි චතූහි ගුණෙහි ථොමිත්වා වන්දිතුකාමො යො බුද්ධො ධිතිමාඤ්ඤධාරකො තිආදිගාථමාහ. අයං පන මසජගණ ගරුයුත්තත්තා දසක්ඛරෙහි ලක්ඛිතා සුද්ධවිරා ජිතගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ-ම්සා ජ්ගා සුද්ධවිරා ජිතං මතන්ති. තස්සත්ථො. යස්සං පටිපාදං ම්සා මසගණා ච ජ්ගා ජගණගරුකා ච චෙ සිය්‍යුං, තං වුත්තං සුද්ධවිරාජිතන්ති මතං ඤාතබ්බන්ති. ධිතිමා අඤ්ඤධාරකො යො බුද්ධො ලොකතො සංසාරෙ කායිකං දුක්ඛඤ්ච චෙතසිකං දුක්ඛඤ්ච අනුභොසි නරදෙවමඞ්ගලං, තං බුද්ධං අහං වන්දෙති සම්බන්ධො.

තත්ථ හි යොති අනියමනිද්දෙසො. යො යාදිසොති අත්ථො. තස්ස ච අනියමවාචක සබ්බනාමපදත්තා වචනත්ථො න කාතබ්බො. තස්ස පන ය ඔති පදවිභාගො කාතබ්බො. තෙසු ච යසද්දස්ස වාච්චං අනියමො බුද්ධදබ්බො අප්පධානෙන ලබ්භති, තස්ස යාදිසයුත්තජච්චනාමගොත්තසීලවිහාරී ගොචරසඞ්ඛාතං අනියමසාමඤ්ඤාකාරත්තගුණමෙව පධානෙන ලබ්භති. පඨමාසිවිභත්තියා කාරියභූතස්ස ඔකාරස්ස වාච්චං පකතූපනිස්සයසඞ්ඛාතං කත්තුකාරකෙකවචනසඞ්ඛ්‍යං ලබ්භති. අථ වා සබ්බනාමභාවං යාති ගච්ඡතීති යො, අනියමවාචකභාවං යාති ගච්ඡතීති වා යො, සබ්බනාම භාවෙන යාති පවත්තතීති වා යො, සබ්බනාමභාවෙන යාතබ්බො ඤාතබ්බොති වා යො, යාතබ්බො ඤාතබ්බො එතෙන වා අනියමත්ථොති යො.

තෙනාහු පොරාණා –

‘‘නානාකාරණං පටිච්ච, ධාතුපච්චයවිග්ගහං;

චින්තකානං පභාවොව, පධානං හොති චින්තනෙ’’ති.

බුද්ධොති පටිවිද්ධචතුසච්චධම්මො. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො. බුජ්ඣති චත්තාරි සච්චානීති බුද්ධො, භගවා. සුද්ධකත්තුසාධනොයං. බුධධාතු ත. බොධෙතා පජායාති වා බුද්ධො, හෙතු කත්තුසාධනොයං. අඤ්ඤෙසං චත්තාරි සච්චානි බොධෙතීති අත්ථො. අථ වා අනඤ්ඤබොධිතො හුත්වා සවාසනාය සම්මොහනිද්දාය බුජ්ඣති ජාගරොතීති බුද්ධො, දිනකරකිරණ සමාගමෙන පරමරුචිරසිරීසොභග්ගප්පත්තියා විකසිතමිව පදුමං අග්ගමග්ගඤාණසමාගමෙන අපරිමිතගුණගණාලඞ්කත සබ්බඤ්ඤුතඤාණප්පත්තියා බුජ්ඣති විකසතීති වා බුද්ධො, නිබ්බාන සඞ්ඛාතං එකායනමග්ගං බුජ්ඣති ගච්ඡතීති වා බුද්ධො. බුධසද්දො හි ඤාණාදීසු චතූස්වත්ථෙසු වත්තති.

තෙන වුත්තං –

‘‘ඤාණෙ විකසනෙ චෙව, ගමනෙ චාපි ජාගරෙ;

චතූස්වෙතෙසු අත්ථෙසු, බුධසද්දො පවත්තතී’’ති.

අථ වා සබ්බඤෙය්‍යධම්මෙ බුජ්ඣති ජානාතීති බුද්ධො, පාරමි භාවිතාය පඤ්ඤාය සබ්බෙ සඞ්ඛතාසඞ්ඛතධම්මෙ බුජ්ඣති අබුජ්ඣි බුජ්ඣිස්සතීති වා බුද්ධො, සම්මාසම්බුද්ධො වත සො භගවාති අධිගතඤාණගුණවිසෙසෙහි බුජ්ඣිතබ්බොති වා බුද්ධො, භගවතා බුජ්ඣිතබ්බං ඤාතබ්බන්ති බුද්ධං. කිං තං, සබ්බඤ්ඤුත ඤාණං, තදස්සත්ථීති බුද්ධො, භගවා. අත්ථතො පන පාරමිතා භාවිතො සයම්භූඤාණෙන සහ වාසනාය විහතවිද්ධස්ත නිරවසෙසක්ලෙසො මහාකරුණාසබ්බඤ්ඤුතඤාණාදිඅපරි මෙය්‍යගුණගණාධාරො ඛන්ධසන්තානො බුද්ධො. යථාහ ‘‘බුද්ධොති යො සො භගවා සයම්භූ අනාචරියකො පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු සාමං සච්චානි අභිසම්බුජ්ඣි, තත්ථ ච සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො, බලෙසු ච වසීභාව’’න්ති.

එත්ථ ච බුද්ධො නාම සබ්බඤ්ඤුබුද්ධ, පච්චෙකබුද්ධ, චතුසච්චබුද්ධ, සුත බුද්ධවසෙන චතුබ්බිධො හොති. තත්ථ කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි සමතිංසපාරමියො පූරෙත්වා සම්බොධිප්පත්තො සබ්බඤ්ඤුබුද්ධො නාම. කප්පසතසහස්සාධිකානි ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පාරමියො පූරෙත්වා සයම්භූපත්තො පච්චෙකබුද්ධො නාම. අවසෙසා ඛීණාසවා චතුසච්චබුද්ධො නාම. බහුස්සුතො සුතබුද්ධො නාම. ඉධ පන සබ්බඤ්ඤුබුද්ධො අධිප්පෙතො.

ධිතිමාඤ්ඤධාරකොති එත්ථ ධිතිමා අඤ්ඤධාරකොති පදච්ඡෙදො කාතබ්බො. ධිතිමාති සමාධිවන්තො, සම්පයුත්ත ධම්මෙ එකාරම්මණෙ ධාරෙතීති ධිති, සමාධි. ධාධාතුති. ආකාරස්ස ඉකාරාදෙසො. ධියති ඨපෙති එකාරම්මණෙ සම්පයුත්තධම්මෙති ධිති, චිත්තෙන යොගෙනෙවෙසො එකා රම්මණෙ පතිට්ඨාපනවසෙන චිත්තස්ස ආරම්මණෙ නිච්චලභාවෙන පතිට්ඨාපෙතීති අත්ථො. ධිති අස්ස අත්ථීති ධිතිමා, බුද්ධො. සො හි යථා මහාමෙරු චතූහි දිසාහි භුසං ආගතෙහි වාතෙහි න සමිඤ්ජති, එවං පටිපක්ඛෙහි මිච්ඡාවාද වාතෙහි ච ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණෙහි ච ලාභාලාභ යසායස නින්දා පසංස සුඛදුක්ඛසඞ්ඛාතෙහි ලොකධම්මෙහි ච න සමිඤ්ජති, සමාධිවන්තොයෙව හොතීති වුත්තං හොති.

අඤ්ඤධාරකොති අරහත්තඵලහාරකො. විමුත්තිසඞ්ඛාතං අරහත්තඵලසෙතච්ඡත්තං ධාරෙන්තො වා. ජානාති පඨම මග්ගෙන දිට්ඨසච්චස්ස ආමරියාදං අනතික්කමිත්වා වාති අඤ්ඤං, අරහත්තඵලං. ආපුබ්බඤාධාතු ක්වි. ආසද්දො මරියාදත්ථො. සංයොගපරත්තා ආකාරස්ස රස්සො, තං ධාරෙතීති අඤ්ඤධාරකො. අඤ්ඤසද්දූපපදධරධාතු ණ්වු. සංසාරෙති ඛන්ධධාතුආයතනානං අබ්බොච්ඡින්නං පවත්තමානෙ සංසාරවට්ටෙ.

වුත්තඤ්හි අට්ඨකථායං –

‘‘ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච;

අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා, සංසාරොති පවුච්චතී’’ති.

ඛන්ධධාතුආයතනානං අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධෙන සංපුනප්පුනං සරති ගච්ඡති පවත්තතීති සංසාරො. සංපුබ්බසරධාතු ගතිම්හි ණ. අථ වා ඛන්ධායතනධාතුයො සං අබ්බොච්ඡින්නං සරන්ති ගච්ඡන්ති පවත්තන්ති එත්ථාති සංසාරොති වචනත්ථො කාතබ්බො, තස්මිං. අනුභොසීති අනුපුනප්පුනං අභුඤ්ජි, අවෙදයීති අත්ථො. කායිකන්ති කායෙ සරීරෙ පවත්තං කායිකං. චෙතසිකන්ති චෙතසි පවත්තං චෙතසිකං. තං පන පදද්වයං දුක්ඛන්තිපදෙ විසෙසනං. දුක්ඛන්ති වට්ටදුක්ඛං. දුක්ඛනං දුක්ඛං, අථ වා දුක්ඛයතීති දුක්ඛං, දුක්ඛධාතු අ. ඉදං පන නිබ්බචනං කාරිතවසෙන වුත්තං. යස්ස උප්පජ්ජති, තං දුක්ඛිතං කරොතීති වුත්තං හොති. ලොකතොති සත්තලොකහෙතු. ලොකියන්ති පවත්තන්ති එත්ථ පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානි තබ්බිපාකො චාති ලොකො. ලොකධාතු ණ. අථ වා කුසලාදීනි ලාති ගණ්හාතීති ලොකො. ලාධාතු ඔකපච්චයො. සත්ත ලොකොව ලබ්භති. ධිතිමා අඤ්ඤධාරකො යො බුද්ධො සංසාරවට්ටෙ නිමුග්ගානං සත්තානමනුදයාය සංසාරවට්ටදුක්ඛතො පමොචෙතුකාමො කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි අතිදුක්කරානි සමතිංසපාරමියො පඤ්ච මහා පරිච්චාගෙ ච කරොන්තො සත්තලොකහෙතු කායිකං චෙතසිකං සංසාරවට්ටදුක්ඛං අනුභවසීති වුත්තං හොති. තන්ති තාදිසං බුද්ධං. වන්දෙති වන්දාමි.

නරදෙවමඞ්ගලන්ති නරදෙවානං මඞ්ගලභූතං. අයං පනෙත්ථ වචනත්තො. නිරයං නෙති පාපුණාතීති නරො, මනුස්සො. නිධාතු පාපුනනෙ අරො. අරියමනුස්සො පන භූතපුබ්බගතික නයෙන නරො නාමාති. අථ වා සෙට්ඨභාවං නෙතීති නරො, උත්තමං පබ්බජ්ජං නෙතීති අත්ථො. විමානවත්ථුඅට්ඨකථායං පන ජෙට්ඨභාවං නෙතීති නරො. පුත්තභාතුභූතොපි හි පුග්ගලො මාතුජෙට්ඨභගිනීනං පිතුට්ඨානෙ තිට්ඨති, පගෙව භත්තුභූතො ඉතරාසන්ති වුත්තං. විසුද්ධිමග්ගමහාටීකායං පන නරතීති නරො, පුරිසො. යථා හි පඨමපකතිභූතො සත්තො ඉතරාය පකතියා සෙට්ඨට්ඨෙන පුරිඋච්චෙ ඨානෙ සෙති පවත්තතීති පුරිසොති වුච්චති, එවං නයනට්ඨෙන නරොති වුච්චති. පුත්තභාතු භූතොපි හි පුග්ගලො මාතුජෙට්ඨභගිනීනං පිතුඨානෙ තිට්ඨති. පගෙව ඉතරා ඉතරාසන්ති වුත්තං. තස්මා ඉධ පන නරන්ති සාමඤ්ඤෙන වුත්තම්පි විසෙසෙන පුරිසනරන්ති විඤ්ඤායති පධානනයෙන ගහණස්ස යුත්තත්තා. දිබ්බන්ති කාමගුණ ඣානාභිඤ්ඤාචිත්තිස්සරියාදීහි කීළන්තීති දෙවා. දිවුධාතු ණ. අථ වා සරීරාලඞ්කාරජුතියා දිබ්බන්තීති දෙවා. දෙවා ච නාම තිවිධා හොන්ති සම්මුතිදෙවා, උපපත්තිදෙවා, විසුද්ධිදෙවා චාති. තත්ථ මහාසම්මතකාලතො පට්ඨාය ලොකෙන දෙවාති සම්මතත්තා රාජානො දෙවියො රාජකුමාරා ච සම්මුතිදෙවා නාම. දෙවලොකෙ උපපන්නා උපපත්තිදෙවා නාම. බුද්ධපච්චෙකබුද්ධඛීණාසවා විසුද්ධිදෙවා නාම. ඉධ පන උපපත්තිදෙවා අධිප්පෙතා.

මඞ්ගලන්ති මඞ්ගලභූතං. තන්තිපදෙ විසෙසනං. මඞ්ගන්ති වඩ්ඪෙන්ති සබ්බසම්පත්තීහි සත්තානං එතෙනාති මඞ්ගලො, බුද්ධො. මඞ්ගල ධාතු වඩ්ඪනෙ අලො. අථ වා මඞ්ගං වුච්චති පාපං, තං වෙනෙය්‍යානං දෙසනාය ලුනාති ඡින්දතීති මඞ්ගලො, බුද්ධො. මඞ්ගසද්දූපපදලුධාතු ක්වි. නරා ච දෙවා ච නරදෙවා, තෙසං මඞ්ගලො නරදෙවමඞ්ගලො, බුද්ධො. සො පන මනුස්සදෙවබ්‍රහ්මානං පූජනීයත්තා ච සඞ්ඛෙ, චක්කං, පුණ්ණකුම්භො, ගරා, සිරී, සෙතච්ඡත්තං, අඞ්කුසො, ධජං, සොවත්තිකඤ්චාති අට්ඨහි ලොකියමඞ්ගලෙහි සෙට්ඨත්තා උත්තමත්තා ච මඞ්ගලො නාමාති වුච්චති, තස්මා බුද්ධස්ස නරදෙවමඞ්ගලන්ති ථොමෙතීති අධිප්පායොති.

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. ධිතිමා සමාධිවන්තො අඤ්ඤධාරකො අරහත්තඵලධාරකො අරහත්තඵලසෙ තච්ඡත්තං ධාරෙන්තො වා, යො යාදිසො බුද්ධො, සංසාරෙ සංසාරවට්ටෙ, කායිකං කායෙ පවත්තං දුක්ඛඤ්ච වට්ටදුක්ඛඤ්ච චෙතසි පවත්තං දුක්ඛඤ්ච වට්ටදුක්ඛඤ්ච, ලොකතො ලොකහෙතු, අනුභොසි පුනප්පුනං අභවසි අවෙදයි, නරදෙවමඞ්ගලං නරදෙවානං මඞ්ගලභූතං, තං තාදිසං බුද්ධං අහං වන්දෙ වන්දාමීති.

තතියවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.

4. බාත්තිංසතිලක්ඛණචිත්‍රදෙහං,

දෙහජ්ජුතිනිග්ගතපජ්ජලන්තං;

පඤ්ඤාධිතිසීලගුණොඝවින්දං,

වන්දෙ මුනිමන්තිමජාතියුත්තං.

4. එවං තතියගාථාය බුද්ධස්ස නත්වා ඉදානි බාත්තිංසතිලක්ඛණචිත්‍රදෙහන්ත්‍යාදීහි ඡහි ගුණෙහි ථොමිත්වා මුනිනො වන්දිතුකාමො බාත්තිංසති ලක්ඛණ චිත්‍ර දෙහ න්ත්‍යාදිගාථමාහ. අයං පන ත ජ ජ ගණ ගරුද්වය යුත්තත්තා එකාදසක්ඛරෙහි ලක්ඛිතා උපට්ඨිතා ගාථාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි වුත්තොදයෙ ත්ජා ජ්ගා ගරුනායමුපට්ඨිතා සා’’ති. තස්සත්ථො. යස්සං පටිපාදං ත්ජා තජගණා ච ජ්ගාජගණගරූ ච ගරුනා පාදන්තගරුනා චෙ යුත්තා, සා අයං ගාථා උපට්ඨිතා නාමාති. එත්ථ ච එක ගරුකෙ සතිපි ද්විගරුකෙපි ලක්ඛණසමානත්තා උපට්ඨිතා ගාථා නාමාති දට්ඨබ්බා. තත්ථ බාත්තිංසති ලක්ඛණ චිත්‍ර දෙහන්ති ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි විචිත්‍රං සරීරවන්තං. එත්ථ ච ද්වීහි අධිකං තිංසං බාත්තිංසති. ද්විසද්දස්ස බාදෙසො. ලක්ඛියති ලක්ඛිතබ්බං බුද්ධසරීරං එතෙනාති ලක්ඛණං. දිහති උපචයති වඩ්ඪති වා එත්ථ කුසලා කුසලන්ති දෙහං, සරීරං. දිහධාතු උපචයෙ වඩ්ඪනෙ වා ණ. බාත්තිංසති මහාපුරිසලක්ඛණෙහි චිත්‍රං විචිත්‍රං දෙහං සරීරං යස්ස සොති බාත්තිංසතිලක්ඛණචිත්‍රදෙහො, මුනි ලබ්භති.

ඉදං පනෙත්ථ ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණසරූපස්ස සඞ්ඛෙප දස්සනං. සුප්පතිට්ඨිතපාදො ච, ආයතපණ්හි, දීඝඞ්ගුලි, මුදුත ලුණහත්ථපාදො, ජාලහත්ථපාදො, උස්සඞ්ඛපාදො, එණිජඞ්ඝො, ඨිතකොව අනොනමන්තො උභොහි පාණිතලෙහි ජාණු කානි පරිමසති පරිමජ්ජති, කොසොහිතවත්ථගුය්හො, සුවණ්ණ වණ්ණො කඤ්චනසන්නිභත්තචො, සුඛුමච්ඡවී, එකෙකලොමො, උද්ධග්ගලොමො, බ්‍රහ්මුජුගත්තො, සත්තුස්සදො, සීහපුබ්බද්ධ කායො, චිතන්තරංසො, නිග්‍රොධපරිමණ්ඩලො, සමවට්ටක්ඛන්ධො, රසග්ගරසී, සීහහනු, චත්තාලීසදන්තො, සමදන්තො, අවිරළදන්තො, සුසුක්කදාඨො, පහූතජිව්හො, බ්‍රහ්මස්සරො කරවීකභාණි, අතිනීලනෙත්තො, ගොපඛුමො, උණ්ණා භමු කන්තරෙ ජාතො, උණ්හීසසීසො චාති ද්වත්තිංසවිධානි හොන්ති මහාපුරිසලක්ඛණානි.

තෙන වුත්තං පාථෙය්‍යවග්ගෙ ලක්ඛණසුත්තෙ ‘‘කතමානි තානි භික්ඛවෙ ද්වත්තිංසමහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණානි, යෙහි සමන්නාගතස්ස මහාපුරිසස්ස ද්වෙ ගතියො භවන්ති, අනඤ්ඤා. සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසති රාජා හොති චක්කවත්ති…පෙ… සචෙ ඛොපන අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති, අරහං හොති සම්මා සම්බුද්ධො ලොකෙ විවටච්ඡදො 1. ඉධ භික්ඛවෙ මහා පුරිසො සුප්පතිට්ඨිතපාදො හොති. යම්පි භික්ඛවෙ මහා පුරිසො සුප්පතිට්ඨිතපාදො හොති. ඉදම්පි භික්ඛවෙ මහා පුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණං භවති 2. පුන චපරං භික්ඛවෙ මහාපුරිසස්ස හෙට්ඨාපාදතලෙසු චක්කානි ජාතානි හොන්ති සහස්සාරානි සනෙමිකානි සනාභිකානි සබ්බා කාරපරිපූරානි. ඉදම්පි භික්ඛවෙ මහාපුරිසස්ස මහාපුරිස ලක්ඛණං භවති 3. පුන චපරං භික්ඛවෙ මහාපුරිසො ආයතපණ්හී හොති 4. දීඝඞ්ගුලී හොති 5. මුදුතලුණ හත්ථපාදො හොති 6. ජාලහත්ථපාදො හොති 7. උස්සඞ්ඛපාදො හොති 8. එණිජඞ්ඝො හොති 9. ඨිතකොව අනොනමන්තො උභොහි පාණිතලෙහි ජාණුකානි පරිමසති පරිමජ්ජති 10. කොසොහිතවත්ථගුය්හො හොති 11. සුවණ්ණවණ්ණො කඤ්චනසන්නිභත්තචො 12. සුඛුමච්ඡවී හොති සුඛුමත්තා ඡවියා රජොජල්ලං කායෙ න උපලිම්පති 13. එකෙකලොමො හොති, එකෙකානි ලොමානි ලොමකූපෙසු ජාතානි 14. උද්ධග්ගලොමො හොති. උද්ධග්ගානි ලොමානි ජාතානි නීලානි අඤ්ජනවණ්ණානි කුණ්ඩලා වත්තානි පදක්ඛිණාවත්තකජාතානි 15. බ්‍රහ්මුජුගත්තො හොති 16. සත්තුස්සදො හොති 17. සීහපුබ්බද්ධ කායො හොති 18. චිතන්තරංසො හොති 19. නිග්‍රොධපරිමණ්ඩලො හොති, යාවතක්වස්ස බ්‍යාමො, තාව තක්වස්ස කායො 20. සමවට්ටක්ඛන්ධො හොති 21. රසග්ග සග්ගී හොති 22. සීහහනු හොති 23. චත්තාලීසදන්තො හොති 24. සමදන්තො හොති 25. අවිරළදන්තො හොති 26. සුසුක්කදාඨො හොති 27. පහූතජිව්හො හොති 28. බ්‍රහ්මස්සරො හොති කරවීකභාණි 29. අතිනීලනෙත්තො හොති 30. ගොපඛුමො හොති 31. උණ්ණා භමුකන්තරෙ ජාතා හොති ඔදාතා මුදුතූල සන්නිභා. යම්පි භික්ඛවෙ මහාපුරිසස්ස උණ්ණා භමුකන්තරෙ ජාතා හොති ඔදාතා මුදුතූලසන්නිභා. ඉදම්පි භික්ඛවෙ මහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණං භවති 32. පුන චපරං භික්ඛවෙ මහාපුරිසො උණ්හීසසීසො හොති. යම්පි භික්ඛවෙ මහාපුරිසො උණ්හීසසීසො හොති. ඉදම්පි භික්ඛවෙ මහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණං භවති. ඉමානි ඛො තානි භික්ඛවෙ ද්වත්තිංසමහාපුරිසස්ස මහාපුරිස ලක්ඛණානී’’ති. එතෙසං පන ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණානං අත්ථො පච්ඡා ආවිභවිස්සතීති.

දෙහජ්ජුතිනිග්ගතපජ්ජලන්තන්ති භගවතො රූපකායතො නික්ඛන්තෙහි ඡබ්බණ්ණරංසීසඞ්ඛාතෙහි ඔභාසෙහි පරිසමන්තතො විජ්ජොතවන්තං. ජවති දිබ්බතීති ජුති. ජුධාතුති. නිගච්ඡති නිච්ඡරතීති නිග්ගතා, රස්මි. නිපුබ්බගමුධාතු ත. පකාරෙන ජලතෙ දිබ්බතෙ පජ්ජලන්තං. එත්ථ ච දෙහනිග්ගතජුතීති වත්තබ්බෙ ඡන්දානුරක්ඛණත්ථං පදවිපරියායෙන දෙහජ්ජුතිනිග්ගතන්ති වුත්තං. තස්මා දෙහතො නිග්ගතා ජුතීති සමාසො දට්ඨබ්බො. දෙහතො රූපකායතො නිග්ගතෙහි නිච්ඡරෙහි ජුතීහි රංසීහි පජ්ජලන්තං යස්ස සොති දෙහජ්ජුති නිග්ගතපජ්ජලන්තො, මුනි ලබ්භති. මුනිනො හි පුරත්ථිමකායතො ඡබ්බණ්ණරස්මියො උට්ඨහිත්වා අසීතිහත්ථට්ඨානං අග්ග හෙසි. පච්ඡිමකායතො දක්ඛිණහත්ථතො වාමහත්ථතො ඡබ්බණ්ණා රස්මියො උට්ඨහිත්වා අසීතිහත්ථට්ඨානං අග්ගහෙසි. උපරි කෙසන්තතො පට්ඨාය සබ්බකෙසවත්තෙහි මොරගීවවණ්ණා රස්මි උට්ඨහිත්වා ගගනතලෙ අසීතිහත්ථට්ඨානං අග්ගහෙසි. හෙට්ඨාපාදතලෙහි පවාළවණ්ණා රස්මි උට්ඨහිත්වා ඝනපථවියං අසීතිහත්ථට්ඨානං අග්ගහෙසි, එවං සමන්තා අසීතිහත්ථමත්තං ඨානං ඡබ්බණ්ණා බුද්ධරස්මියො විජ්ජොතමානා විප්ඵන්දමානා කඤ්චනදණ්ඩදීපිකාහි නිච්ඡරිත්වා ආකාසං පක්ඛන්දජාලා විය චතුද්දීපික මහාමෙඝතො නික්ඛන්තවිජ්ජුලතා විය විධාවිංසූති වුත්තං හොති. තස්මා දෙහජ්ජුතිනිග්ගතපජ්ජලන්තන්ති ථොමෙතීති.

පඤ්ඤාධිති සීල ගුණොඝවින්දන්ති එත්ථ පඤ්ඤාති සබ්බඤ්ඤුත ඤාණං. ධිතීති ඣානමග්ගඵලසම්පයුත්තසමාධි. සීලන්ති පච්චෙක බුද්ධාරියසාවකෙහි අසාධාරණං සුවිසුද්ධං චතුපාරිසුද්ධිසීලං. ඔඝන්ති සමූහං. වින්දන්ති ලද්ධං. පකාරෙන යථාසභාවං සබ්බඤෙය්‍යධම්මං වා ජානාති පටිවිජ්ඣතීති පඤ්ඤා. සබ්බඤ්ඤුත ඤාණං. පපුබ්බඤාධාතු අ. සා පනෙසා පජානනලක්ඛණා පටිවෙධලක්ඛණා ඔභාසනලක්ඛණා ච, විසයොභාස රසා, අසම්මොහපච්චුපට්ඨානා, සමාධිපදට්ඨානා. ධිතිසද්දස්ස වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. සීලතීති සීලං. කායවචීකම්මානි සම්මා දහති සම්මා ඨපෙතීති අත්ථො. අථ වා සීලති සමාධියති කායකම්මාදීනං සුසිල්‍ය භාවෙන න විප්පකිරතීති සීලං, සීලන්ති සමාදහන්ති චිත්තං එතෙනාති වා සීලං, චතුපාරිසුද්ධිසීලං. සීලධාතු අ. ඉදං පන පතිට්ඨාපනලක්ඛණං, දුස්සිල්‍යවිද්ධංසනරසං අනවජ්ජරසං වා, සොචෙය්‍යපච්චුපට්ඨානං, හිරිඔත්තප්පපදට්ඨානං. ගුණසද්දස්ස වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. උහනති සමූහං කරොති එත්ථ අවයවන්ති ඔඝො, සමූහො. උපුබ්බහනධාතු ණ. උස්ස ඔ. හනස්ස ඝො. අභිධානප්පදීපිකාටීකායං පන ‘‘අවයවං බ්‍යපියති ගච්ඡතීති ඔඝො’’ති වුත්තං. වින්දනංලභනං වින්දං, වින්දියිත්ථ ලබ්භිත්ථාති වා වින්දං, පඤ්ඤා ච ධිති ච සීලඤ්ච තං ගුණඤ්චාති පඤ්ඤාධිතිසීලගුණා, තෙසං ඔඝො සමූහොති තථා, තං වින්දං ලභනං යස්සාති පඤ්ඤාධිතිසීලගුණොඝවින්දො, මුනි. අථ වා වින්දං ලභිතබ්බං පඤ්ඤාධිතිසීලගුණොඝං යෙනාති පඤ්ඤාධිතිසීලගුණොඝවින්දො. තතියාබහුබ්බීහි සමාසොයං. වින්දානං ලභිතබ්බානං පඤ්ඤාධිතිසීල සඞ්ඛාතානං ගුණානං සමූහො අත්ථීති අත්ථො. තං.

වන්දෙති අහං වන්දාමි. මුනින්ති බුද්ධං. මුනාති ජානාති පරිච්ඡින්දති වා හිතාහිතන්ති මුනි, බුද්ධො. මුනධාතු ඤාණෙ ඉ. අථ වා මුනාති ජානාති උභො අත්ථෙති මුනි, ඛන්ධාදි ලොකෙ තුලං ආරොපෙත්වා මිනන්තො විය ඉමෙ අජ්ඣත්තිකා ඛන්ධා ඉමෙ බාහිරාතිආදිනා නයෙන ඉධලොකත්ථඤ්ච පරලොකත්ථඤ්ච භගවා ජානාතීති අත්ථො. සො පනෙස අගාරියමුනි, අනාගාරියමුනි, සෙඛමුනි, අසෙඛමුනි, පච්චෙකමුනි, මුනිමුනි චාති අනෙකවිධො. තත්ථ අගාරියමුනීති ගිහිපි ආගතඵලො විඤ්ඤාතසාසනො. අනාගාරියමුනීති තථාරූපොව පබ්බජිතො. සෙඛමුනීති සත්ත සෙක්ඛා. අසෙඛමුනීති ඛීණාසවො. පච්චෙකමුනීති පච්චෙකබුද්ධො. මුනිමුනීති සම්මාසම්බුද්ධො. තෙසු පන ඉධ මුනිමුනි අධිප්පෙතො, තං මුනිං. අන්තිමජාතියුත්තන්ති අන්තිමෙන චරිමභවෙන යුත්තං. අවසානං අමති ගච්ඡතීති අන්තං. අමධාතු ත. මස්ස නො. අන්තෙ භවො අන්තිමො, චරිමභවො. ජානනං නිබ්බත්තනං ජාති, ඛන්ධානං පවත්ති. කම්මෙන ජනියති නිබ්බත්තියතීති වා ජාති. උපපත්තිභවො ලබ්භති. ජානිධාතුති. ධාත්වන්ත ලොපො. අන්තිමජාතියා යුත්තොති අන්තිමජාතියුත්තො, මුනි. ආයතිඤ්හි තීසු භවෙසු පටිසන්ධිජනකානං සබ්බ කිලෙසානං බොධිපල්ලඞ්කෙයෙව අග්ගමග්ගෙන සමුච්ඡින්දිතත්තා භගවතො අනාගතෙ පුනබ්භවො නත්ථි, තස්මා අයං අරියජාති පච්ඡිමත්තභාවයුත්තොති වුත්තං හොති.

තෙන වුත්තං ධම්මචක්කපවත්තනසුත්තෙ –

‘‘ඤාණඤ්ච මෙදස්සනං උදපාදි, අකුප්පාමෙ විමුත්ති, අයමන්තිමා ජාති, නත්ථිදානි පුනබ්භවො’’ති.

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපයොජනා. බාත්තිංසතිලක්ඛණචිත්‍රං දෙහං ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි විචිත්‍රං රූපකායවන්තං, දෙහජ්ජුතිනිග්ගත පජ්ජලන්තං රූපකායතො නිග්ගතෙහි ඡබ්බණ්ණරං සීහි පරිසමන්තතො විජ්ජොතවන්තං, පඤ්ඤාධිතිසීලගුණො ඝවින්දං පඤ්ඤාධිතිසීලසඞ්ඛතානං ගුණානං සමූහං ලභනවන්තං, වින්දිතබ්බානං පඤ්ඤාධිතිසීලසඞ්ඛාතානං ගුණානං සමූහවන්තං වා, අන්තිමජාතියුත්තං චරිමභවෙන චරිමත්තභාවෙන වා යුත්තං මුනිං බුද්ධං අහං තීහි ද්වාරෙහි සක්කච්චං වන්දෙ වන්දාමීති.

චතුත්ථවන්දනගාථාවණ්ණනා සමත්තා.