5. පඤ්චමො කණ්ඩො (ඛාදි)
1. තිජ මානෙහි ඛ සා ඛමා වීමංසාසු.
ඛන්තියං තිජා වීමංසායං මානා ච ඛසප්පච්චයා හොන්ති යථාක්කමං, තිතික්ඛා, වීමංසා, තිතික්ඛති, වීමංසති. ඛමාවීමංසා, සූති කිං? තෙජනං, තෙජො, තෙජයති, මානනං, මානොමානෙති.
2. කිතා තිකිච්ඡාසංසයෙසු ඡො.
තිකිච්ඡායං සංසයෙ ච වත්තමානා කිතා ඡො හොති. තිකිච්ඡා, විචිකිච්ඡා, තිකිච්ඡති, විචිකිච්ඡති. අඤ්ඤත්‍ර නිකෙතො, සංකෙතො, කෙතනං, කෙතො, කෙතයති.
3. නින්දායං ගුප බධා බස්ස භො ච.
නින්දායං වත්තමානෙහි ගුප බධෙහි ඡො හොති බස්ස භො ච. ජිගුච්ඡා, බීභච්ඡා, ජිගුච්ඡති, බීභච්ඡති, අඤ්ඤත්‍ර ගොපනං, ගොපො, ගොපෙති, බධකො.
4. තුංස්මා ලොපො චිච්ඡායං තෙ.
තුමන්තතො ඉච්ඡායමත්ථෙ තෙ ඛසඡා හොන්ති බහුලං, ලොපො ච තුංපච්චයස්ස හොති සුතත්තා, බුභුක්ඛා, ජිගීසාං, ජිඝච්ඡා, බුභුක්ඛති, ජිගීසති ජිඝච්ඡති. ඉධ කස්මා න හොති ‘භොත්තුමිච්ඡතී’ති? පදන්තරෙනාභිධානා. තුංස්මාති කිං? භොජනමිච්ඡති. ඉච්ඡායන්ති කිං? භුඤ්ජිතුං ගච්ඡති. කථං ‘කූලං විපති සතී’ති? යථා කූලං පතිතු මිච්ඡතීති වාක්‍යං හොති, එවං වුත්තිපි හොස්සති. වාක්‍යමෙව චරහි කථං හොති? ලොකස්ස තථා වචනිච්ඡාය.
5. ඊයො කම්මා.
ඉච්ඡාකම්මතො ඉච්ඡායමත්ථෙ ඊයප්පච්චයො හොති. පුත්තමිච්ඡති පුත්ථීයති. කම්මාති කිං? අසිනෙච්ඡති. ඉධ කස්මා න හොති ‘රඤ්ඤොපුත්තමිච්ඡතී’ති? සාපෙක්ඛත්තා, න හි අඤ්ඤමපෙක්ඛමානො අඤ්ඤෙන සහෙකත්ථිභාවමනුභවිතුං සක්කොති. ඉධාපි චරහි න සියා ‘අත්තනො පුත්ත මිච්ඡතී’ති? නෙවෙත්ථ භවිතබ්බං, න හි භවති ‘අත්තනො පුත්තීයතී’ති, කථං චරහි පුත්තස්ස අත්තනියතා-වගම්‍යතෙ? අඤ්ඤස්සාසුතත්තා ඉච්ඡාය ච තබ්බිසයත්තා.
6. උපමානාචාරෙ.
කම්මතො උපමානා ආචාරත්ථෙ ඊයො හොති. පුත්තමි-වා-චරති පුත්තීයති මාණවකං, උපමානාති කිං? පුත්තමාචරති.
7. ආධාරා.
ආධාරතූ-පමානා ආචාරත්ථෙ ඊයො යොති. කුටියමිවා-චරති කුටීයතී පාසාදෙ, පාසාදීයති කුටියං භික්ඛු.
8. කත්තුතායො.
කත්තුතූ-පමානා ආචාරත්ථෙ ආයො හොති. පබ්බතො ඉවාචරති පබ්බතායති.
9. ය්චත්ථෙ.
කත්තුතො අභූතතබ්භාවෙ ආයො හොති බහුලං. භුසායති, පටපටායති, ලොහිතායති, කත්තුතොත්වෙව? (අභුසං) භුසං කරොතීහි, ඉහ කස්මා න හොති ‘භුසී භවතී’ති? වුත්තත්ථතාය.
10. සද්දාදීනි කරොති.
සද්දාදීහි දුතියන්තෙහි කරොතීති අස්මිං අත්ථෙ ආයො හොති. සද්දායති, වෙරායති, කලහායති, ධූපායති.
11. නුමොත්ව-ස්සො.
නමොඉච්චස්මා කරොතීති අස්මිං අත්ථෙ අස්සො හොති. නමස්සති තථාග්තං.
12. ධාත්වත්ථෙ නාමස්මි.
නාමස්මා ධාත්වත්ථෙ බහුලමිහොති. හත්ථිනා අතික්කමති අතිහත්ථයති, වීණාය උපගායති උපවීණයති, දළ්හං කරොති විනයං දළ්හයති, විසුද්ධා හොති රත්ති විසුද්ධයති, කුසලං පුච්ඡති කුසලයති.
13. සච්චාදීහාපි.
සච්චාදීහි ධාත්වත්ථෙ ආපි හොති. සච්චාපෙති, අත්ථාපෙති, වෙදාපෙති, සුක්ඛාපෙති, සුඛාපෙති, දුක්ඛාපෙති.
14. ක්‍රියත්ථා.
අයමධිකාරො ආසත්ථපරිසමත්තියා. ක්‍රියා අත්ථො යස්ස සො ක්‍රියත්ථො ධාතු.
15. චුරාදිතො ණි.
චුරාදීහි ක්‍රියත්ථෙහි සකත්ථෙ ණි පරො හොති බහුලං. ණකාරො වුද්ධ්‍යත්ථො, එවමඤ්ඤත්‍රාපි, චොරයති, ලාළයති, කථං ‘රජ්ජං කාරෙතී’ති? යොගවිභාගතො.
16. පයොජකබ්‍යාපාරෙ ණාපි ච.
කත්තාරං යො පයොජයති, තස්ස බ්‍යාපාරෙ ක්‍රියත්ථා ණිණාපී හොන්ති බහුලං, කාරෙති, කාරාපෙති. නනු ච කත්තාපි කරණාදීනං පයොජකොති තංබ්‍යාපාරෙපි ණිණාපී පාපුණන්ති? පයොජකග්ගහණසාමත්ථියා න භවිස්සන්ති චුරාදීහි විසුං වචනසාමත්ථියා ච. අතො භිය්‍යො ණාපියෙව, ණියෙවුවණ්ණතො, ද්වයමෙවඤ්ඤෙහි.
17. ක්‍යො භාවකම්මෙස්ව-පරොක්ඛෙසු මාන න්ත ත්‍යාදීසු. භාවකම්මවිහිතෙසු පරොක්ඛාවජ්ජිතෙසු මානන්තත්‍යාදීසු පරෙසු ක්‍යො හොති ක්‍රියත්ථා. න්තග්ගහණමුත්තරත්ථං, කකාරො අවුද්ධ්‍යත්ථො එවමුත්තරත්‍රාපි. ඨීයමානං, ඨීයතෙ, සූයමානං, සූයතෙ, අපරොක්ඛෙසු මානන්තත්‍යාදීසූති කිං? බභූව දෙවදත්තෙන, බිභිද කුසුලො. භිජ්ජතෙ කුසුලො සයමෙවාති ‘භිජ්ජතෙ’ති සවනා කම්මතා-වගම්‍යතෙ, ‘සයමෙවා’ති සවනතො කත්තුතා, කත්තුතාවචනිච්ඡායන්තු ‘භින්දති කුසුලො අත්තාන’න්ති භවති, එවමඤ්ඤම්පි යථාගමමනුගන්තබ්බං. ‘අපරොක්ඛෙසු මානන්තත්‍යාදීසූ’ති අයමධිකාරො ආ ‘තනාදිත්වො’ති 5.26. අපිච එතෙ ක්‍යාදයො ත්‍යාදීසු පරභූතෙසු කත්තුකම්මභාව විහිතෙසු ක්‍යලාදීනං විධානතො තෙස්වෙව විඤ්ඤායන්තීති අකම්මකෙහි ධාතූහි කත්තුභාවෙසු, සකම්මකෙහි කත්තුකම්මෙසු, කම්මාවචනිච්ඡායං භාවෙ ච භවන්තීති වෙදිතබ්බා. යස්ස පන ධාතුස්ස කිරියා කම්මමපෙක්ඛතෙ, සො සකම්මකො, යස්ස තු කිරියා කත්තුමත්තමපෙක්ඛතෙ, ස්වාකම්මකොති ඤාතබ්බං.
18. කත්තරි ලො.
ක්‍රියත්ථතො අපරොක්ඛෙසු කත්තුවිහිතමාන න්තත්‍යාදීසු ලො හොති. ලකාරො, ‘‘ඤිලස්සෙ’’ති 5-163 විසෙසනත්ථො. පචමානො, පචන්තො, පචති.
19. මං ච රුධාදීනං.
රුධාදිතො කත්තුවිහිතමානන්ත ත්‍යාදීසු ලො හොති මං ච අන්තසරා පරො. මකාරො-නුබන්ධො, අකාරො උච්චාරණත්ථො. රුන්ධමානො, රුන්ධන්තො, රුන්ධති.
20. ණිණාප්‍යාපීහි වා.
ණිණාප්‍යාපීහි කත්තුවිහිතමානන්ත ත්‍යාදීසු ලො හොති විභාසා, ඔරයන්තො, චොරෙන්තො, කාරයන්තො, කාරෙන්තො, කාරාපයන්තො, කාරාපෙන්තො, සච්චාපයන්තො, සච්චාපෙන්තො, චොරයති, චොරෙති, කාරයති, කාරෙති, කාරාපයති, කාරාපෙති, සච්චාපයති, සච්චාපෙති. වවත්ථිතවිභාසත්ථො-යං වාසද්දො, තෙන මානෙ නිච්චං, චොරයමානො, කාරයමානො, කාරාපයමානො, සච්චාපයමානො.
21. දිවාදීහි යක.
දිවාදීහි ලවිසයෙ යක හොති. දිබ්බන්තො, දිබ්බති.
22. තුදාදීහි කො.
තුදාදීහි ලවිසයෙ කො හොති. තුදමානො, තුදන්තො, තුදති.
23. ජ්‍යාදීහි ක්නා.
ජිආදීහි ලවිසයෙ ක්නා හොති. ජිනන්තො, ජිනාති. කථං ‘ජයන්තො’ ජයතී, ති? භූවාදිපාඨා.
24. ක්‍යාදීහි ක්ණා.
කීආදීහි ලවිසයෙ ක්ණා හොති. කිණන්තො, කිණාති.
25. ස්වාදීහි ක්ණො.
සුආදීහි ලවිසයෙ ක්ණො හොති. සුණමානො, සුණන්තො, සුණොති. කථං සුණාතීති? ක්‍යාදිපාඨා.
26. තනාදිත්වො.
තනාදිතො ලවිසයෙ ඔ හොති. තනොති.
27. භාවකම්මෙසු තබ්බා-නීයා.
තබ්බඅනීයා ක්‍රියත්ථා පරෙ භාවකම්මෙසු බහුලං භවන්ති. කත්තබ්බං, කරණීයං, කත්තබ්බො කටො, කරණීයො. බහුලාධිකාරා කරණාදීසුපි භවන්ති, සිනානීයං චුණ්ණං, දානීයො බ්‍රාහ්මණො, සම්මාවත්තනීයො ගුරු, පවචනීයො උපජ්ඣායො, උපට්ඨානීයො සිස්සො.
28. ඝ්‍යණ.
භාවකම්මෙසු ක්‍රියත්ථා පරො ඝ්‍යණ හොති බහුලං. වාක්‍යං, කාරියං, චෙය්‍යං, ජෙය්‍යං.
29. ආස්සෙ ච.
ආතොඝ්‍යණ හොති භාවකම්මෙසු, ආස්ස එ ච. දෙය්‍යං.
30. වදාදීහි යො.
වදාදීහි ක්‍රියත්ථෙහි යො හොති බහුලං භාවකම්මෙසු. වජ්ජං, මජ්ජං, ගම්මං. (42) ‘‘භුජාන්නෙ’’, භොජ්ජො ඔදනො, භොජ්ජා යාගු, භොග්ගමඤ්ඤං.
31. කිච්ච ඝච්ච භච්ච භබ්බ ලෙය්‍යා.
එතෙ සද්දා යප්පච්චයන්තා නිපච්චන්තෙ.
32. ගුහාදීහි යක.
ගුතාදීහි ක්‍රියත්තෙහි භාවකම්මෙසු යක හොති. ගුය්හං, දුය්හං, සිස්සො. සිද්ධා එවෙතෙ තබ්බාදයො පෙසාතිසග්ගපත්තකාලෙසුපි ගම්‍යමානෙසු සාමඤ්ඤෙනවිධානතො, ත්වයා ඛලු කටො කත්තබ්බො, කරණීයො, කාරියො, කිච්චො, එවං ත්වයා කටො කත්තබ්බො, භොතා කටො කත්තබ්බො, භොතො හි පත්තො කාලො කටකරණෙ. එවං උද්ධමොහුත්තිකෙපි වත්තමානතො පෙසාදීසු සිද්ධා එව. තථා අරහෙ කත්තරි සත්තිවිසිට්ඨෙ ච පතීයමානෙ ආවස්සකාධමීණතාවිසිට්ඨෙ ච භාවාදො සිද්ධා, උද්ධංමුහුත්තතො-භොතා කටො කත්තබ්බො, භොතා රජ්ජං කත්තබ්බං. භවං අරහො, භොතා සාරො වහිතබ්බො, භවං සක්කො, භොතා අවස්සං කටො කත්තබ්බො, භොතා නික්ඛො දාතබ්බො.
33. කත්තරි ල්තුණකා.
කත්තරි කාරකෙ ක්‍රියත්ථා ල්තුණකා හොන්ති බහුලං. පඨිතා, පාඨකො. බහුලමිත්වෙව? පාදෙහි හරීයතීති පාදහා-රකො, ගලෙ චුප්පතෙති ගලෙචොපකො. සිද්ධොව ල්තු, අරහෙ සීලසාධුධම්මෙසු ච සාමඤ්ඤවිහිතත්තා, භවං ඛලු කඤ්ඤාය පරිග්ගහිතා, භවමෙතං අරහති. සීලාදීසු-ඛල්වපි උපාදාතා කුමාරකෙ, ගන්තා ඛෙලං, මුණ්ඩයිතාරො සාවිට්ඨායනා වධුං කතපරිග්ගහං.
34. ආවී.
ක්‍රියත්ථා ආවී හොති බහුලං කත්තරි. භයදස්සාවී. අප්පවිසයතඤ්ඤාපනත්ථං භින්නයොගකරණං, සාමඤ්ඤවිහිතත්තා සීලා දීසු ච හොතෙව.
35. ආසිංසායමකො.
ආසිංසායං ගම්‍යමානායං ක්‍රියත්ථා අකො හොති කත්තරි. ජීවතූති ජීවකො, නන්දතූති නන්දකො, භවතූති භවකො.
36. කරා ණනො.
කරතො කත්තරි ණනො හොති. කරොතීති කාරණං, කත්තරීති කිං? කරණං.
37. හාතො වීහිකාලෙසු.
හාතො වීහිස්මිං කාලෙ ච ණනො හොති කත්තරි. හායනා නාම විහයො, හායනො සංවච්ඡරො, වීහිකාලෙසූති කිං? හාතා.
38. විදා කූ.
විදස්මා කූ හොති කත්තරි. විදූ, ලොකවිදූ.
39. විතො ඤාතො.
විපුබ්බා ඤාඉච්චස්මා කූ හොති කත්තරි. විඤ්ඤූ. විතොති කිං? පඤ්ඤා.
40. කම්මා.
කම්මතො පරා ඤාඉච්චස්මා කූ හොති කත්තරි. සබ්බඤ්ඤූ, කාලඤ්ඤූ.
41. ක්වචණ.
කම්මතො පරා ක්‍රියත්ථා ක්වචි අණ හොති කත්තරි. කුම්භකාරො, සරලාවො, මන්තජ්ඣායො, බහුලාධිකාරා ඉධ න හොති ආදිච්චං පස්සති, හිමවන්තං සුණොති, ගාමං ගච්ඡති. ක්වචීති කිං? කම්මකරො.
42. ගමා රූ.
කම්මතො පරා ගමා රූ හොති කත්තරි. වෙදගූ පාරගූ.
43. සමානඤ්ඤ භවන්ත යාදිතූ-පමානා දිසා කම්මෙ රීරික්ඛකා.
සමානාදීහි යාදීහි චොපමානෙහි පරා දිසා කම්මකාරකෙ රීරික්ඛකා හොන්ති. සමානො විය දිස්සතීති සදී සදික්ඛො සදිසො. අඤ්ඤාදී අඤ්ඤාදික්ඛො අඤ්ඤාදිසො. භවාදී භවාදික්ඛො භවාදිසො. යාදී යාදික්ඛො යාදිසො. ත්‍යාදී ත්‍යාදික්ඛො ත්‍යාදිසො. සමානාදීහීති කිං? රුක්ඛො විය දිස්සති. උපමානාති කිං? සො දිස්සති. කම්මෙති කිං? සො විය පස්සති. රකාරා අන්තසරාදිලොපත්ථා, කකාරො එකාරාභාවත්ථො.
44. භාවකාරකෙස්ව-ඝණ ඝකා.
භාවෙ කාරකෙ ච ක්‍රියත්ථා අ ඝණ ඝ කා හොන්ති බහුලං. අ-පග්ගහො, නිග්ගහො, කරො, ගරො, චයො, ජයො, රවො, භවො, පචො, වචො, අන්නදො, පුරින්දදො, ඊසක්කරො, දුක්කරො, සුකරො. ඝණ-භාවෙ පාකො, චාගො, භාවො, කාරකෙපි සඤ්ඤායං තාව පජ්ජතෙනෙනාති පාදො, රුජතීති රොගො, විසතීති වෙසො, සරති කාලන්තරන්ති සාරො ථිරංසො, දරීයන්තෙ එතෙහීති දාරා, ජීරයති එතෙනාති ජාරො, අසඤ්ඤායම්පි දායො දත්තො, ලාභො ලද්ධො, ඝ-වකො, නිපකො, ක-පියො, ඛිපො, භුජො, ආයුධං.
45. දාධාත්වි.
දාධාහි බහුලමි හොති භාවකාරකෙසු. ආදි, නිධි, වාලමි.
46. වමාදීය්‍යථු.
වමාදීහි භාවකාරකෙස්වථු හොති. වමථු, වෙපථු, (අවථු, සයථු).
47. ක්වි.
ක්‍රියත්ථා ක්වි හොති බහුලං භාවකාරකෙසු. කකාරො කානුබන්ධකාරියත්ථො, අභිභූ, සයම්භූ, භත්තග්ගං, (දානග්ගං) සලාකග්ගං, සභා, පභා.
48. අනො.
ක්‍රියත්තා භාවකාරකෙස්වනො හොති. ගමනං, දානං, සම්පදානං, අපාදානං, අධිකරණං, චලනො, ජලනො, කොධනො, කොපනො, මණ්ඩනො, භූසනො.
49. ඉත්ථියමණ ත්ති ක යක යා ච.
ඉත්ථිලිඞ්ගෙ භාවෙ කාරකෙ ච ක්‍රියත්ථා අආදයො හොන්ති අනො ච බහුලං. අ තිතික්ඛා, වීමංසා, ජිගුච්ඡා, පිපාසා, පුත්තියා ඊහා භික්ඛා, ආපදා, මෙධා, ගොධා, ණකාරා, හාරා, තාරා, ධාරා, ආරා, ක්ති-ඉට්ඨි, සිට්ඨි, භිත්ති, භත්ති, තන්ති භූති, ක-ගුහා, රුජා, මුදා, යක-විජ්ජා, ඉජ්ජා, ය-සෙය්‍යා, සමජ්ජා, පබ්බජ්ජා, පරිචරියා, ජාගරියා, අනකාරණා, හාරණා, වෙදනා, වන්දනා, උපාසනා.
50. ජාහාහි නි.
ජාහාඉච්චෙතෙහි නි හොතිත්ථියං. ජානි, හානි.
51. කරා රිරියො.
කරතො රිරියො හොතිත්ථියං. කරණං කිරියා. කථං ‘ක්‍රියා’ති? ‘‘ක්‍රියායං’’ති නිපාතනා.
52. ඉකිතී සරූපෙ.
ක්‍රියත්ථස්ස සරූපෙ-භිධෙය්‍යෙ ක්‍රියත්ථා පරෙ ඉකිතී හොන්ති, වචි, යුධි, පචති, ‘අකාරො කකාරො’ති ආදීසු කාරසද්දෙන සමාසො, යථා එවකාරොති.
53. සීලාභික්ඛඤ්ඤා-වස්සකෙසු ණී.
ක්‍රියත්ථා ණී හොති සීලාදීසු පතීයමානෙසු, උණ්හභොජී, ඛීරපායී, අවස්සකාරී, සතන්දායී.
54. ථාවරිත්තර භඞ්ගුර භිදුර භාසුර භස්සරා.
එතෙ සද්දා නිපච්චන්තෙ සීලෙ ගම්‍යමානෙ.
55. කත්තරි භූතෙ ක්තවන්තු ක්තාවී.
භූතෙ-ත්ථෙ වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා ක්තවන්තුත්තාවී හොන්ති කත්තරි. විජිතවා, විජිතාවී, භූතෙති අධිකාරො යාව ‘‘ආහාරත්ථා’’ති (5-60).
56. ක්තොභාවකම්මෙසු.
භාවෙ කම්මෙ ච භූතෙ ක්තො හොති. ආසිතං භවතා. කතො කටො භවතා.
57. කත්තරි චාරම්භෙ.
ක්‍රියාරම්භෙ කත්තරි ක්තො හොති යථාපත්තඤ්ච. පකතො භවං කටං, පකතො කටො භවතා, පසුත්තො භවං, පසුත්තං භවතා.
58. ඨා-ස වස සිලිස සී රුහ ජර ජනීහි.
ඨාදීහි කත්තරි ක්තො හොති යථාපත්තඤ්ච. උපට්ඨිතො ගුරුං භවං, උපට්ඨිතො ගුරු භොතා, උපාසිතො ගුරුං භවං, උපාසිතො ගුරු භොතා, අනුවුසිතො ගුරුං භවං, අනුවුසිතො ගුරු භොතා, ආසිලිට්ඨො ගුරුං භවං, ආසිලිට්ඨො ගුරු භොතා, අධිස්සිතො ඛටොපිකං භවං, අධිස්සිතා ඛටොපිකා භොතා, ආරළ්හො රුක්ඛං භවං, ආරුළ්හො රුක්ඛො භොතා, අනුජිණ්ණො වසලිං දෙවදත්තො, අනුජිණ්ණා වසලී දෙවදත්තෙන, අනුජාතො මාණවකො මාණවිකං, අනුජාතා මාණවිකා මාණවකෙන.
59. ගමනත්ථාකම්මකාධාරෙ ච.
ගමනත්ථතො අකම්මකතො ච ක්‍රියත්ථා ආධාරෙ ක්තො හොති කත්තරි ච යථාපත්තඤ්ච, ඉදමෙසං යාතං, ඉහ තෙ යාතා, ඉහ තෙහි යාතං, අයං තෙහි යාතො පථො, ඉදමෙසමාසිතං, ඉහ තෙ ආසිතා, ඉහතෙහි ආසිතං, ‘දෙවො චෙ වුට්ඨො සම්පන්නා සාලයො’ති කාරණසාමග්ගීසම්පත්ති එත්ථාභිමතා.
60. ආහාරත්ථා.
අජ්ඣොහාරත්ථා ආධාරෙ ක්තො හොති යථාපත්තඤ්ච, ඉදමෙසං භුත්තං, ඉදමෙසං පීතං, ඉහ තෙහි භුත්තං, ඉහ තෙහි පීතං, ඔදනො තෙහි භුත්තො පීතමුදකං, අකත්තත්ථො යොගවිභාගො, කථං ‘පීතා ගාවො’ති? පීතමෙසං විජ්ජතීති පීතා, බාහුලකා වා, ‘පස්සින්නො’ති යා එත්ථ භූතකාලතා, තත්‍ර ත්තො, එවං රඤ්ඤං මතො රඤ්ඤං ඉට්ඨො, රඤ්ඤං බුද්ධො, රඤ්ඤං පූජිතො, එවං සීලිතො, රක්ඛිතො, ඛන්තො, ආකුට්ඨො, රුට්ඨො, රුසිතො, අභිබ්‍යාහටො, දයියො, හට්ඨො, කන්තා, සංයතො, අමතො, ‘කට්ඨ’න්ති භූතතායමෙව හෙතුනො, ඵලං ත්වත්‍ර භාවි.
61. තුං තායෙ තවෙ භාවෙ භවිස්සති ක්‍රියායං තදත්ථාය.
භවිස්සති අත්ථෙ වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා භාවෙ තුං තායෙ තවෙ හොන්ති ක්‍රියායං තදත්ථායං පතීයමානායං. කාතුං ගච්ඡති, කත්තායෙ ගච්ඡති, කාතවෙ ගච්ඡති, ඉච්ඡති භොත්තුං කාමෙති භොත්තුන්ති ඉමීනාව සිද්ධං, පුනබ්බිධානෙ ත්විහාපි සියා ‘ඉච්ඡන්තො කරොතී’ති, එවං සක්කොති භොත්තුං, ජානාති භොත්තුං, ගිලායති භොත්තුං, ඝටතෙ භොත්තුං, ආරභතෙ භොත්තුං, ලභතෙ භොත්තුං, පක්කමති භොත්තුං, උස්සහති භොත්තුං, අරහති භොත්තුං, අත්ථි භොත්තුං, විජ්ජති භොත්තුං, වට්ට තිභොත්තුං, කප්පති භොත්තුන්ති. තථා පාරයති භොත්තුං, පහු භොත්තුං, සමත්ථො භොත්තුං, පරියත්තො භොත්තුං, අලං භොත්තුන්ති භවතිස්ස සබ්බත්ථ සම්භවා. තථා කාලො භොත්තුං. සමයො භොතුං, වෙලා භොතුන්ති, යථා භොත්තුංමනො, සොත්තුං සොතො, දට්ඨුං චක්ඛු, යුජ්ඣිතුං ධනු, වත්තුං ජළො, ගන්තුමනො, කත්තුමලසොති, උච්චාරණන්තු වත්තායත්තං. භාවෙති කිං? කරිස්සාමීති ගච්ඡති, ක්‍රියායන්ති කිං? භික්ඛිස්සං ඉච්චස්ස ජටා, තදත්ථායන්ති කිං? ගච්ඡිස්සතො තෙ භවිස්සති භත්තං භොජනාය.
62. පටිසෙධෙ-ලංඛලූනං තුන ත්වාන ත්වා වා.
අලං ඛලුසද්දානං පටිසෙධත්ථානං පයොගෙ තුනාදයො වා හොන්ති භාවෙ. අලං සොතුන, ඛලු සොතුන, අලං සුත්වාන, ධලු සුත්වාන, අලං සුත්වා, ඛලු සුත්වා, අලං සුතෙන, ඛලු සොතෙන, අලං ඛලූනන්ති කිං? මා හොතු, පටිසෙධෙති කිං? අලඞ්කාරො.
63. පුබ්බෙකකත්ථුකානං.
එකො කත්තා යෙසං බ්‍යාපාරානං, තෙසු යො පුබ්බො, තදත්ථතො ක්‍රියත්ථා තුනාදයො හොන්ති භාවෙ, සොතුන යාති, සුත්වාන, සුත්වා වා, එකකත්තුකානන්තිකිං? භුත්තස්මිං දෙවදත්තෙ යඤ්ඤදත්තො වජති, පුබ්බාති කිං? භුඤ්ජභි ච පචති ච. ‘අප්පත්වා නදිං පබ්බතො අතික්කම්ම පබ්බතං නදී’ති භූධාතුස්ස සබ්බත්ථ සම්භවා එකකත්තුකතා පුබ්බකාලතා ච ගම්‍යතෙ. ‘භුත්වා භුත්වා ගච්ඡතීති’ ඉමිනාව සිද්ධං ආභික්ඛඤ්ඤන්තු ද්විබ්බචනාවගම්‍යතෙ. කථං ‘ජීවග්ගාහං අගාහයි, කායප්පචාලකං ගච්ඡන්තී’ති ආදි? ඝණන්තෙන ක්‍රියාවිසෙසනෙන සිද්ධං යථා ‘ඔදනපාකං සයතී’ති.
64. න්තො කත්ථරි වත්තමානෙ.
වත්තමානත්ථෙ වත්තමානතො ක්‍රියත්තා න්තො හො ති කත්තරි, තිට්ඨන්තො.
65. මානො.
වත්තමානත්ථෙ වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා මානො හොති, කත්තරි. තිට්ඨමානො.
66. භාවකම්මෙසු.
වත්තමානත්ථෙ වත්තමානතො ක්‍රිංයත්ථා භාවෙ කම්මෙච මානො හොති. ඨීයමානං, පච්චමානො ඔදනො.
67. තෙ ස්සපුබ්බානාගතෙ.
අනාගතත්ථෙ වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා තෙන්තමානා ස්සපුබ්බා හොන්ති. ඨස්සන්තො, ඨස්සමානො, ඨීයිස්සමානං, පච්චිස්සමානො ඔදනො.
68. ණ්වාදයො.
ක්‍රියත්ථා පරෙ බහුලං ණ්වාදයො හොන්ති. චාරු, දාරු.
69. ඛඡසාන මෙකස්සරොදි ද්වෙ.
ඛඡසප්පච්චයන්තානං ක්‍රියත්ථානං පඨමෙකස්සරං සද්දරූපං ද්වෙ භවති. තිතික්ඛා, ජිගුච්ඡා, වීමංසා.
70. පරොක්ඛායඤ්ච.
පරොක්ඛායං පඨමෙකස්සරං සද්දරූපං ද්වෙ භවති. ජගාම, චකාරො අනුත්තසමුච්චයත්ථො, තෙනඤ්ඤත්‍රාපි යථාගමං, ජහාති, ජහිතබ්බං, ජහිතුං, දද්දල්ලති, චඞ්කමති. ‘ලොලුපො, මොමූහොති ඔත්තං තදමිනාදිපාඨා.
71. ආදිස්මා සරා.
ආදිභූතා සරා පරමෙකස්සරං ද්වෙ හොති, අසිසිසති, ආදිස්මාති කිං? ජජගාර, සරාති කිං? පපාච.
72. න පුන.
යං ද්විභූතං, න තං පුන ද්විත්තමාපජ්ජතෙ, තිතික්ඛිසති, ජිගුච්ඡිසති.
73. යථිට්ඨං ස්‍යාදිනො.
ස්‍යාද්‍යන්තස්ස යථිට්ඨමෙකස්සරමාදිභූතමඤ්ඤං වා යථාගමං ද්විත්තපජ්ජතෙ, පුපුත්තීයිසති, පුතිත්තීයිසති, පුත්තීයියිසති.
74. රස්සො පුබ්බස්ස.
ද්විත්තෙ පුබ්බස්ස සරො රස්සො හොති. දදාති.
75. ලොපො-නාදිබ්‍යඤ්ජනස්ස.
ද්විත්තෙ පුබ්බස්සාදිතො-ඤ්ඤස්ස බ්‍යඤ්ජනස්ස ලොපො හොති. අසිසිසති.