පකිණ්ණකථවිවරණං
තෙසු –’මිලිදො නාම සො රාජා …පෙ… සාගරන්ති එථ අජ්ඣාහාරසම්බධො වෙදිතබ්බො යො’පි මිලිදො රාජා භගවතො පරිනිබ්බානතො පඤ්චවස්සසතෙ අතික්කන්තෙ රාජකුලෙ උප්පන්නො සො රාජා මිලිදො නාම.
සාගලායං පුරුත්තමෙ සාගලනාමකෙ උත්තමනගරෙ රජ්ජං කාරෙන්තො නාගසෙනථෙරං උපගඤ්ඡි කිං වියා?ති.
ගඞ්ගාව යථ සාගරන්ති ආහ. යථා ගඞ්ගා වා යමුනාදීසු අඤ්ඤතරා වා සාගරං උපගඤ්ඡි තථා උපගඤ්ඡි’ති අථො. ව-සද්දො |ඔ0.0370| වෙථ සමුච්චයථො. ගඞ්ගා වා’ති වත්තබ්බෙ ආකාරස්ස රස්සත්තං කවා ගඞ්ගාව ඉති වුත්තං. උප්පලංව යථොදකෙ’ති එථ වුත්තසමුච්චයථො වාසද්දො විය.
ආසජ්ජ රාජා …පෙ… විදාළනෙ’ති එථ යථාවුත්තසම්බධො වෙදිතබ්බො. සො ච සුවිඤෙඤය්‍යො’ව. පදන්ති උපසග්ග නිපාතනාමආඛ්‍යාතපදවසෙන චතුබ්බිධං. තෙසු නාමපදං සාමඤ්ඤගුණ-කිත්තිම-ඔපපාතික-නාම වසෙන චතුබ්බිධං. තථ පඨමකප්පිකමහාජනෙන සම්මන්තිවා ඨපිතත්තා මහාසම්මතො’ති රඤ්ඤො නාමං සාමඤඤනාමං නාම. ධම්මකථිකො පංසුකුලිකො විනයධරො තෙපිටකො සද්ධො පසන්නො’ති එවරූපං ගුණතො ආගතං නාමං ගුණනාමං නාම. යම්පන ජාතස්ස කුමාරස්ස නාමගහණදිවසෙ දක්ඛිණෙය්‍යානං සක්කාරං කවා සමීපෙ ඨිතා ඤාතකා කප්පෙවා’අයං අමුකො නාමා’ති නාමං කරොන්ති ඉදං කිත්තිම නාමං නාම. යා පන පුරිමපඤ්ඤත්ති පච්ඡිමපඤ්ඤත්තියං පතති, පුරිමවොහාරො පච්ඡිමවොහාරෙ සෙය්‍යථිදං පුරිමකප්පෙ’පි චදො චදොයෙව නාම එතරහි’පි චදො චදොයෙව නාම, අතීතෙ සූරියො සමුද්දො පථවී පබ්බතොයෙව නාම. එතරහි’පි පබ්බතො පබ්බතොයෙව නාමාති ඉදං ඔපපාතිකනාමං නාම, ඉදං නාමචතුක්කං අභිධම්මපරියායෙන වුත්තං. සද්දසථෙ පන නාමනාම-සබ්බනාම-සමාසනාම-තද්ධිතනාම-කිතනාමවසෙන පඤ්චවිධං වුත්තං. තං සබ්බං ඉධ යථාරහං වෙදිතබ්බං. පදථො පන ආසජ්ජා’ති පවා. ඨානාඨානගතෙ’ති කාරණාකාරණගතෙ.
පුථූ’ති නානප්පකාරෙ.
සුත්තජාලසමථිතා’ති සුත්තන්තපිටකසඞ්ඛාතසුත්තසමූහෙන සමථිතා පථිතා, සුත්තං ආහරිවා සුත්තථවිසොධනවසෙන සුත්තජාලසොධකා
නයෙහි චාති අභිධම්මවිනයාදීහි නයෙහි යුත්තීහි වා.
පණිධායා චාති අභිධම්මවිනයාදීහි නයෙහි යුත්තීහි වා.
පණිධායාති අත්තනො ඤාණං ඨපෙන්තො.
භාසයිවාන මානසන්ති අත්තනො චිත්තං අතිසයෙන පුනප්පුනං පවත්තාපනවසෙන හාසෙවා
කඞ්ඛාඨානවිදාළනෙ’ති කඞ්ඛාය විචිකිච්ඡාය වස්සා කාරණභූතානං අවිජ්ජාදිකිලෙසානං ධම්මානං විදාළනකාරණෙ.
අයං පදථො නාම.
විග්ගහො |ඔ0.0371| පන එවං වෙදිතබ්බො?
යොනකසඞ්ඛාතානං මිලානං ඉදො
මිලිදො.
සොතං පතිතානං ජනානං සංසීදනං රාති ආදදාතී’ති
සාගරො, තං සාගරං.
අභිධම්මවිනයෙසු අනුපවිසනථෙන ඔගාළ්හා
අභිධම්මවිනයොගාළ්හා.
සුත්තජාලස්ස සමථිතා
සුත්තජාලසමථිතා.
කඞ්ඛා ච කඞ්ඛාඨානඤ්ච කඞ්ඛාඨානානි කඞ්ඛාඨානානං විදාළනං
කඞ්ඛාඨානවිදාළනං.
අයං විග්ගහො.
ඉමා පඤ්ච ගාථා කෙන කතා?ති චොදනා භදන්තබුද්ධඝොසාචරියෙන කතා’ති පරිහාරො. න කෙවලං පඤච ගාථා’ව, ථෙරරාජවචනෙ’පි අඤ්ඤං පුබ්බාපරවචනම්පි තෙන වුත්තං.
තෙසු සම්බධනයෙ–
‘එකඛ්‍යාතො පදච්චයො සියා වාක්‍යං සකාරකො’ති ච
‘යෙන යස්ස හි සම්බධො දූරට්ඨම්පි ච තස්ස තං,
අථතො අසමානානං ආසන්නත්තං අකාරණංන්ති ච;
‘නානත්තා සති යා නානා-ක්‍රියා හොති යථාරහං,
එකක්‍රියාය ඡන්නන්තු නථි කාරකතා සදා’;
‘වොහාරවිසයො සද්දො’නෙකථපරමථතො,
බුද්ධිවිකප්පතො චථො තස්සථො’ති පවුච්චති;
තීණී’පි ලක්ඛණානි සල්ලක්ඛෙවා යථා අථො ච සභාවො ච ලබ්භති, තථා සද්දප්පයොගො කාතබ්බො. සද්දප්පයොගෙන හි අත්ථසභාවා අනුවත්තිතබ්බා, න අත්ථසභාවෙහි සද්දප්පයොගො අපි ච ආචරියා නානාරට්ඨෙසු ඨිතා අත්තනො අත්තනො රට්ඨවොහාරානුරූපෙන |ඔ0.0372| සද්දප්පයොගස්ස අථං වදන්ති. ඉධ අම්හාකං බිඞ්ගරට්ඨෙ සිලිට්ඨවොහාරානුරූපෙන සද්දප්පයොගස්ස අථො වත්තබ්බො. යථා වචනං සිලිට්ඨං හොති කුලපුත්තානඤ්ච හදයං පවිසති තථා වත්තබ්බො කථං? යදි පඨමා කත්තා හොති, දුතියා කම්මං සවිසෙසනං පඨමන්තකත්තං වවා ක්‍රියාපදං වත්තබ්බං. ක්‍රියාපදං වවා සවිසෙසනං දුතියන්තකම්මං වත්තබ්බං. යදි සවිසෙසනං පඨමන්තපදං කම්මං හොති තං තස්ස විසෙසනඤ්ච වවා තතියන්තකත්තා වත්තබ්බො. තං වවා ක්‍රියාපදං වත්තබ්බන්ති.
පදථො පන –
‘අථප්පකාරණා ලිඞ්ගා ඔජඤ්ඤා (?) දෙසකාලතො;
සද්දථා විභජීයන්ති; න සද්දායෙව කෙවලා’ති ච;
‘පරභාවපථාපෙක්ඛං ස-අමාදි තු කාරකං,
පච්චයස්ස සධාතුස්ස අථභුතන්තු සාධනන්ති ච;
‘ධාතු සද්දො ක්‍රියාවාචී පච්චයො සාධනවාචකො,
අථස්ස වාචකං ලිඞ්ගං විභත්ති අථජොතකා;’
ති ච ලක්ඛණානි සල්ලක්ඛෙවා එකෙකපදස්ස අථවිග්ගහො වත්තබ්බො.
පද විග්ගහො පන-
‘ධාවථො හි සියා හෙතු - පච්චයථො සියා ඵලං,
ද්වින්නං ජානනථඤ්ච ඉති සද්දො පයුජ්ජතෙ;
සබ්බවාක්‍යෙ ක්‍රියාසද්දො ඉතිසද්දො ච හොති හි;
ක්‍රියාබ්‍යුප්පත්ති නිමිත්තං ඉතිසද්දෙන දීපිතන්ති,
ආදීනි ලක්ඛණානි සල්ලක්ඛෙවා වත්තබ්බො;
අයං අම්හෙහි වුත්තො සද්දප්පයොගඅථප්පයොගො යොජනානං නයො සබ්බථ උපකාරො කුලපුත්තෙහි උග්ගහෙතබ්බො සල්ලක්ඛෙතබ්බොයෙව.
ඉතො පරං යං අථතො ච රූපතො ච අපාකටං, තංයෙව වණ්ණයිස්සාම.
සුවිභත්ත-වීථි-චච්චර-චතුක්ක-සිඞ්ඝාටකන්නි සුවිභත්තා රථිකාසඞ්ඛාතා වීථි චච්චරසඞ්ඛාතා චතුක්කා මග්ගසධිසඞ්ඛාතා සිඞ්ඝාටකා |ඔ0.0373| එථාති සුවිවිභත්තවීථිචච්චරචතුක්කසිඞ්ඝාටං. වුත්තඤ්හෙතං අභිධානප්පදීපිකායං;
‘‘රච්ඡා ච විසිඛා වුත්තා රටිකා වීථි චාප්‍යථ
ව්‍යුහො රච්ඡා අනිබ්බිද්ධා නිබ්බිද්ධා තු පථද්ධි ච,
චතුක්කං චච්චරෙ මග්ග-සධි-සිඞ්ඝාටකම්භවෙ’’ති;
කාසික-කොටුම්බරකාදි - නානාවිධවථාපණසම්පන්නන්ති එථ මහග්ඝවථං කාසිකං කාසිකරට්ඨෙ වා උප්පන්නං කාසිකං. කොටුම්බරදෙසෙ ජාතං වථං කොටුම්බරං. ආදිසද්දෙන ඛොමං කප්පාසිකං කොසෙය්‍යං කම්බලං සාණං භඞ්ගන්ති. ධවලවථානි ච ඛොමස්ස අනුලොමභුතං දුකුලං කොසෙය්‍යස්ස අනුලොමභුතානි පත්තුන්නපට්ට-සොමාර-චීනජ වථානි ච සඞ්ගණ්හාති. වුත්තඤ්හෙතං ඛුද්දකසික්ඛාගථෙ?
දුකූලඤ්චෙව පත්තුන්න - පත්තං සොමාරචීනජං ඉද්ධිජං දෙවදින්නඤ්ච තස්ස තස්සානුලොමකන්ති.
තස්ස ටීකායඤ්ච’වාකමයත්තා දුකුලා සාණස්ස අනුලොමකෙහි කතසුත්තමයත්තා පත්තුණ්ණපට්ට-සොමාරචීනවථානි කොසෙය්‍යස්ස අනුලොමානි ඉද්ධිජදෙවදින්නවථානි ඡන්නං වථානං අනුලොමානි තෙසං අඤ්ඤතරමයත්තා’ති වුත්තං.
තථ මිලිදපඤ්හො ලක්ඛණපඤ්හො විමතිච්ඡෙදනපඤ්හො’ති දුවිධො’ති එථ ධම්මානං ලක්ඛණපුච්ඡනවසෙන පවත්තො පඤ්හො ලක්ඛණපඤෙහා.ධම්මානං ලක්ඛණපඤ්හො’ති කථචි ලිඛිතං. ඨානුප්පන්තිකපටිහානො’ති තස්මිං තස්මිං ගම්භීරථවිචාරණකාලෙ කත්තබ්බකිච්චසඞ්ඛාතෙ ඨානෙ උප්පත්ති උප්පජ්ජනං ඨානුප්පත්ති සා අස්ස අථිති ඨානුප්පත්තිකං. ආරම්මණෙ පටිභාතීති පටිභානං, ඤාණං. ඨානුප්පත්තිකං පටිභානං යස්ස සො ඨානුප්පත්තිකපටිභානො.
පටිබලො අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානන්ති එථ අථානං ජානිතුන්ති පාඨසෙසො කාතබ්බො සොයෙව වා පාඨො. තථ අහං අතීතභවෙ දින්නදානො රක්ඛිතසීලො භාවිතභාවනො කතකල්‍යාණො ඉදානි ඤාණසම්පන්නො ධනවා යසවා’ති අතීතථං ජානිතුං පටිබලො ඉදානි මයා දානාදි පුඤ්ඤං කත්තබ්බං සම්පත්ති |ඔ0.0374| භවතො. සම්පත්ති භවෙ උප්පජ්ජිවා සුඛී හුවා පරිනිබ්බායිස්සාමී’ති. එවං පච්චුප්පන්නඅනාගතථෙ ජානිතුං පටිබලො නාම.
සමන්තයොගවිධානකිරියානං කරණකාලෙ’ති යුඤ්ජිතබ්බො යොගො. සමන්තතො සබ්බතො සබ්බකාලෙ යොගො සබ්බකාලෙසු සබ්බකත්තබ්බකම්මානං විදහනං විධානං නාම. ඉදඤ්චිදඤ්ච කරිස්සාමි, ඉමස්මිං කතෙ ඉදං භවිස්සතී’ති පුබ්බභාගෙ උපායෙන කත්තබ්බවිධානං කිරියා නාම කරණකාලෙයෙව ලබ්භති. පුබ්බභාගෙ ච කරණකාලෙ ච නිසම්මකාරීති අධිප්පායො.
සෙය්‍යථීදන්ති යානි සථානි තෙන උග්ගහිතානි තානි සෙය්‍යථිදං විභජිස්සාමීති අථො අනෙකථතො මහනිදානසුත්තවණ්ණනායඤ්ච එවමෙවථො වුත්තො’ සෙය්‍යථිදං කතමානී’ති කෙචි වදන්ති. තං’කතමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛධා? සෙය්‍යථිදං? රූපූපාදානක්ඛධො’තිආදිනා නයෙන සමෙති. තෙසු ච එකූනවීසතිසථෙසු.
සුතීති එථ සුය්‍යතෙ ධම්මො එතායාති සුති, වෙදො.
සම්මුතීති සද්දගන්ථො. සෙසා සඞ්ඛ්‍යාදයොපි ච කත්තුයොනකත්තා බාහිර සථෙසු යදි දිස්සන්ති තෙ සුගහෙතබ්බා යෙවාති.
භත්තවිස්සග්ගකරණථායාති භත්තකිච්චකරණථාය.
සකිං එවං චක්ඛුං උදපාදීති අතීතභවෙ තීසු වෙදෙසු පරිචයසතිඤාණබලෙන සකිමෙව එකුග්ගහණවාරමෙව චක්ඛු වෙදුග්ගහඤාණචක්ඛු උදපාදි. බහුතරං අවචාපෙවා එකවාරමෙව වදාපෙවා ධාරෙතුං අසක්කොන්තස්ස ඤාණචක්ඛු උදපාදීති අධිප්පායො.
ආචරියස්ස අනුයොගං දවා’ති’ආචරිය, තුම්හෙහි යං යං ඉච්ඡථ, තං තං මං පුච්ඡථ, අහං විස්සජෙස්සාමි. බ්‍යාකාතුං අසක්කොන්තස්ස මෙ ආචික්ඛථා’ති ආචරියස්ස අත්තනො අනුයොගං අනුයුඤ්ජනං චොදනං දවා. එකච්චො හි අනුයොගං දාතුං සක්කොති බ්‍යාකාතුං පන න සක්කොති. නාගසෙනදාරකො පන තදුභයම්පි කාතුං සක්කොතියෙව.
ධම්මචක්ඛුං උදපාදීති’යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්මන්තිධම්මචක්ඛු සොතාපත්තිමග්ගඤාණං නිබ්බානාරම්මණං හුවා එවං උප්පජ්ජනාකාරෙන උදපාදියං කිඤ්චි සඞ්ඛතං ධම්මජාතං සමුදයධම්මං උප්පජ්ජනසභාවං සබ්බං තං නිරොධධම්මං, සබ්බං තං ධම්මජාතං නිරුජ්ඣනසභාවං අනිච්චං ඛයවයධම්මන්ති උදපාදි. |ඔ0.0375| කස්මා නිබ්බානාරම්මණංයෙව මග්ගඤාණමෙව උදපාදී?ති. තප්පටිච්ඡාදකමොහධකාරං විද්ධංසෙවා උප්පන්නත්තා.
(දොසිනා) දොසිතාති වත්තබ්බෙ තකාරස්ස තකාරං කවා දොසිනා’ති වුත්තං.
රථං ආරුය්හා’ති එථ සාමිකං රමයතීති රථො’ති විග්ගහො කාතබ්බො.
රාජරථො නාම සබ්බරතනවිචිත්තො ඉච්ඡිතබ්බො.
(වයහං) වහන්තී එතෙනාති වයහං උපරිමණ්ඩපසදිසපදරච්ඡන්නසබ්බමාලාගුණ්ඨිමං වා ඡාදෙවාති අට්ඨකථායං වුත්තනයෙන කතසකටං වය්හං නාම.
සදමානිකා’ති උභොසු පස්සෙසු සුවණ්ණරජතාදිමයා ගොපානසියො දවා ගරුළපක්ඛකනයෙන සදමානිකා’ති අට්ඨකථායං වුත්තනයෙන කතො යානවිසෙසො වය්හාදිද්වයං චෙකථාය ඉධානීතං
තිථකරො’ති’උග්ගහො සවණං පුච්ඡා කථනං ධාරණං ඉති පඤ්චධම්මවසෙනෙව තිථවාසො පවුච්චතී’ති එවං වුත්තෙ තිථවාසෙ පතිට්ඨාය පරෙ ච පතිට්ඨාපෙවා පිටකත්තයතිථඡෙකකරණෙන ධම්මතිථඞ්කරො.
නිපුණො’ති බධාදීසු උපජානනසමථො.
විසාරදො’ති පරිසාසු භයරහිතො.
සාමයිකො’ති දෙසජභාසාසඞ්ඛාතසමයකුසලො සකසමයසමයන්තරච්ඡෙකඤාණවන්තො.
පටිභාණො’ති කල්‍යාණවාක්‍ය සඞ්ඛ්‍යාතපටිභාණවන්තො.
මෙධාවීති ධම්මොජපඤ්ඤාය මෙධාවී. ධම්මොජපඤ්ඤා නාය ඤානගතො පණ්ඩිතො’කිං සුතං කිං වා සුණාමි, කිං කුසලං ගවෙසින්ති’ යාය විචාරෙති සා ධම්මොජපඤ්ඤා නාම.
ආයස්මාපි ඛො නාගසෙනො පටිසම්මොදි…පෙ… ආරාධෙසිති යෙනෙව සම්මොදනියවචනෙන ථෙරො රඤෙඤා මිලිදස්ස චිත්තං ආරාධෙසි තොසෙසි තෙනෙව සම්මොදනීයවචනෙන රඤ්ඤා සද්ධිං පටිසම්මොදීති යොජනා.
ඤායාමීති ඤාතො පාකටො හොමි.
අපි |ඔ0.0376| ච ඛො මහාරාජ …පෙ… නාගසෙනො’ති යං ඉදංනාගසෙනො’ති නාමං එසා සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරො නාමමත්තං හොතීති යොජනා.
(සඞ්ඛා) එථ ච සඞ්ඛායතීති සඞ්ඛා. සඞ්කථියතීති අථො කින්ති සඞ්කථියති? පරස්සාති අත්තා’ති භවො’ති පොසො’ති පුග්ගලො’ති නරො’ති මාණවො’ති තිස්සො’ති දත්තො’ති මඤ්චපීඨං භිසිබිම්බො හනන්ති විහාරො පරිවෙණං ද්වාරං වාතපානන්ති. එවං අනෙකෙහි ආකාරෙහි සඞ්කථීයතිති සඞ්ඛා.
සමඤ්ඤා සම්මා ඤායතීති කින්ති ඤායතී?ති. අහන්ති මමන්ති…පෙ… ද්වාරං වාතපානන්ති සම්මා ඤායතීති සමඤ්ඤා.
(පඤ්ඤත්ති) පඤ්ඤාපීයතීති පඤ්ඤත්ති.
(වොහාරො). කින්ති පඤ්ඤාපීයතීති…පෙ… වොහරීයතීති වොහාරො. කින්නි වොහරීයතිති. අහන්ති මමන්ති…පෙ… ද්වාරං වාතපාතන්ති වොහරීයතීති වොහාරො. ඉමෙහි චතුහි සඞ්ඛාආදීහි පදෙහී නාමපඤ්ඤත්තියෙව අධිප්පෙතා නාමමත්තන්ති දස්සනතො.
සචෙ වං මහාරාජ පණ්ඩිතවාදා සල්ලපිස්සසීති වං සචෙ මයා සද්ධිං පණ්ඩිතානං සල්ලාපෙන.
ආවෙඨනම්පි කයිරති නිබ්බෙඨනම්පි කයිරතී’ති පඤ්හපූච්ඡනවසෙන වෙඨනං පණ්ඩිතෙහි කයිරති පඤ්හවිස්සජ්ජනවසෙන වෙඨනං පණ්ඩිතෙහි කයිරති පඤ්හවිස්සජ්ජනවසෙන නිබ්බෙඨනම්පි කයිරති.
නිග්ගහො’පි කයිරතී’ති නාගසෙනථෙරො මුසාභණතීතිආදිනා නිග්ගහනයෙන අඤ්ඤපණ්ඩිතානං නිග්ගහණවචනං අඤ්ඤපණ්ඩිතෙහි කයිරති. අපි ච කථාවථුප්පකරණෙ ආගතො සබ්බනිග්ගහො නිග්ගහොයෙව.
පටික්කමම්පී’ති වං මහාරාජ’රාජා මිලිදො ජම්බුදීපෙ අග්ගරාජා කස්මා මුසා භණසී’තිආදිනා පටික්කමම්පි කයිරති.
විසෙසො ‘පීති’සම්පන්නං මුනිනො චිත්තං, ‘කම්මනා බ්‍යත්තත්තෙන ච විජ්ජාචරණසම්පන්නං ධම්මගතානං පසංසතී’තිආදිනා ගුණපසංසනසඞ්ඛාත විසෙසො. ඉධ පන කල්ලො’සි භන්තෙ’තිආදි පටිග්ගහණවිසෙසො’ති’සම්පන්නං මුනිනො චිත්තං…පෙ… ධම්මගතානං අනුමොදසී’තිආදිනා ගුණපසංසනසඞ්ඛාතො පටිග්ගහණවිසෙසො. ඉධ පන සාධු ඛො වං මහාරාජ රථං ජානාසී’තිආදි. එකං |ඔ0.0377| වථුං පටිජානන්තීති කල්‍යාණමණිආදිකං අඤ්ඤතරං එකං වථුං කල්‍යාණං වා අථි නථිති පටිජානන්ති පඨමදිවසෙ තයො පඤ්හා රඤ්ඤා පුච්ඡිතා නාමපඤ්ඤත්තිපඤ්හො සත්තවස්සිකපඤ්හො වීමංසනපඤ්හො.
භන්තෙ නාගසෙන පුච්ඡිස්සාමීති …පෙ… කිම්පන මහාරාජ තයා පුච්ඡිතන්ති තතියො වීමංසනපඤ්හො ඨානුප්පත්තිකපටිහානජානනථාය වීමංසනවසෙන පුච්ඡිතත්තා විමංසනපඤ්හො නාම. තථ’පුච්ඡිතො මෙ භන්තෙ’ති ඉදං රඤ්ඤා අත්තනා හෙට්ඨා පුච්ඡිතෙ ද්වෙ පඤ්හෙ සධාය වුත්තං.
විස්සජ්ජිතං මෙ’ති ඉදම්පි ථෙරෙන අත්තනා හෙට්ඨා විස්සජ්ජිතෙ ද්වෙ පඤ්හෙ සධාය වුත්තං.
නාගසෙනො නාගසෙනො’ති සජ්ඣායං කරොන්තො පක්කාමීති රඤ්ඤා නාගසෙනථෙරෙ බහුමානගාරවො කතො’ති දීපෙතුං බුද්ධඝොසාචරියෙන වුත්තං අගාරවො හි පුග්ගලො ගරුට්ඨානියං පුග්ගලං දිස්වාපි සුවාපි ජානිවාපි අපස්සන්තො අසුණන්තො අජානන්තො විය හොතීති. තත්‍රායං වචනථො? ආගුං පාපං න කරොතීති නාගො. සෙන්ති සයන්ති එතෙන වාදපච්චථිකා ජනාති සෙනො නාගො ච සො සෙනො චාති නාගසෙනො සාමඤ්ඤාදීසු චතුසු නාමෙසු ඉදං කිත්තිමනාමං.
සුට්ඨු ථෙරො අබභනුමොදීති’සාධු සුට්ඨු’ති වචනෙන. අන්තරාමග්ගෙ පුච්ඡිතො අනථකාලපඤ්හො.
කතමෙථ නාගසෙනො’ති කතමො ධම්මො එතස්මිං වචනෙ නාගසෙනො නාම හොතීති පුච්ඡි.
ජීවො’ති ජීවභුතො වායො.
අස්සාසපස්සාසා නාමෙතෙ කායසඞ්ඛාරො’ති ථෙරො අභිධම්මකථං අකාසීති ඉමිනා අනන්තකායස්ස එතෙ අන්තො-පවිසන-බහි-නික්ඛමතවාතා අස්සාසපස්සසා නාම කරජකායෙන අභිසඞ්ඛරීයන්ති, තස්මා කායසඞ්ඛාරා ච හොන්ති, තෙනෙව ජීවෙන නාගසෙනො නාගසෙනො’ති ඉමිනා නාමමත්තං ගණ්හාති න පුග්ගලො ජීවො ගහෙතබ්බො’ති ථෙරො අභිධම්මකථං අකාසි.
උපාසකත්තං පවෙදෙසී’ති අත්තසන්නිය්‍යාතනෙන සිස්සභාවූපගමනෙන පණිපාතෙන සමාදානෙනාති චතුසු සරණගමනූපායෙසු සමාදානෙන රතනත්තයස්ස ච ථෙරස්ස ච උපාසකභාවං, බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි, ධම්මං සරණං ගච්ඡාමි, සඞ්ඝං සරණං ගච්ඡාමි, තඤ්ච සරණං ගච්ඡාමි, උපාසකං මං ධාරෙහි අජ්ජතග්ගෙ පාණුපෙතං සරණං ගතන්ති.
අනන්තකායපඤ්හො චතුථො.
කිම්හි |ඔ0.0378| හොති කථාසල්ලාපො’ති කිම්හි කාරණෙ නිමිත්තභුතෙ කථාසල්ලාපො හොති. කිම්පයොජනො කථාසල්ලාපො’ති අධිප්පායො ඉදං රඤඤා කිමථාය වුත්තං? අනුයොගදානථාය චෙව පුච්ඡනස්ස ඔකාසදාපනථාය චාති ඤාතබ්බං.
අථෙන මයං මහාරාජ අථිකා අථෙන හොතු කථාසල්ලපො’ති ඉමිනා ථෙරො රඤ්ඤො අනුයොගඤ්චෙව ඔකාසඤ්ච දෙති තථ අථෙනා’ති.
’අථො පයොජනො සද්දා’භිධෙය්‍ය වුද්ධියං ධනෙ,
වථම්හි කාරණෙ නාසෙ හිතෙ පච්ඡිමපබ්බතෙ’ති;
එවං වුත්තෙසු අථෙසු ඉධ පයොජනඤ්ච හිතඤ්ච ලබ්භති. තෙසු ලොකියලොකුත්තරඵලං පයොජනං නාම, සාසනවුද්ධි වා. යථිච්ඡිතඵලනිප්ඵාදානො හිනොති පවත්තතීති හිතං. දානසීලාදිලොකියලොකුත්තරකාරණං.
කින්තී’ති කිම්හි අසඞ්ඛතධාතුසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ ඵලසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ ඉදං පච්චුප්පන්නදුක්ඛං නිරුජ්ඣෙය්‍ය.
අනුපාදාපරිනිබ්බානන්ති අරහත්තඵලසඞ්ඛාතං අනුපාදාපරිනිබ්බානං. නිබ්බානඤ්හි දුවිධං අපච්චයපරිනිබ්බානං අනුපාදාපරිනිබ්බානන්ති. තෙසු අවිජ්ජාදිපච්චයරහිතත්තා අසඞ්ඛතධාතු අපච්චය-පරිනිබ්බානං නාම. කිලෙසසඞ්ඛත-පරිනිබ්බානසඞ්ඛාතං උපාදාන රහිතත්තා අරහත්තඵලං අනුපාදාපරිනිබ්බානං නාම.
රාජාභිනීතා’ති රාජූහි පීළිතා රාජභීතා වා.
ඉණට්ටා’ති ඉණෙන පීළිතා.
කල්ලො’සීති බ්‍යාකරණ ඤාණෙන ඡෙකො’සි, අඞ්ගුත්තරටීකායං’ බ්‍යාකරණෙ සමථො’. පටිබලො’තිපි වත්තුං වට්ටති යෙවාති.
පබ්බජ්ජාපඤ්හො පඤ්චමො.
සොපාදානො’ති සකිලෙසො.
පටිසදහනපඤ්හො ඡට්ඨො.
යොනිසො මනසිකාරෙනාති අනිච්චං දුක්ඛන්ති උපායෙන පථෙන සාරණලක්ඛණෙන ආරම්මණපටිපාදකමනසිකාරෙන.
මනසිකාරපඤ්හො සත්තමො.
උස්සහනලක්ඛණෙ’ති |ඔ0.0379| සම්පයුත්තානං ආරම්මණෙ සංයොජනවසෙන උස්සහනලක්ඛණෙ ගණ්හනලක්ඛණෙ වා.
මනසිකාරලක්ඛණපඤ්හො අට්ඨමො.
යො සීලක්ඛධො වරපාතිමොක්ඛියො’ති යො පාතිමොක්ඛසීලසංවරසඞ්ඛාතො බුද්ධුප්පාදෙයෙව උප්පන්නො සීලගුණො සයං පතිට්ඨාති ඉදුයාදීනං එකදසන්නං කුසලධම්මානං නිස්සයාකාරෙන නිස්සයපච්චයො චෙව බලවකාරණට්ඨෙන උපනිස්සයො ච පථවී ඉව සත්තානං පතිට්ඨා.
සීලපතිට්ඨානලක්ඛණපඤ්හො නවමො.
අඤ්ඤෙසං චිත්තං විමුත්තං පස්සිවා’ති අඤ්ඤෙසං අරියානං සොතාපත්තිඵලාදිකෙ ඵලෙ විසෙසෙන අධිමුත්තං පක්ඛදන්තං ඤාණචක්ඛුනා පස්සිවා.
සද්ධාලක්ඛණපඤ්හො දසමො.
සබ්බෙ කුසලා ධම්මා’ති සබ්බෙ ලොකියකුසලධම්මා උප්පන්නා න පරිහායන්ති.
වීරියලක්ඛණපඤ්හො එකාදසමො.
අපිලාපනලක්ඛණො’ති ආරම්මණෙ අනුපවිසනට්ඨෙන ඔගාහනලක්ඛණො සප්පටිභාගධම්මො’ති පටිභාගෙන පච්චථිකෙන සහ වත්තන්තීති සප්පටිභාගා සුක්කො ච කණ්හපටිභාගෙන සප්පටිභාගො.
කණ්හසුක්කසප්පටිභාගෙ’ති ඊදිසපාඨො යදි අථි සුදරොයෙව.
අපිලාපෙතීති අනුපවිසනට්ඨෙන ඔගාහති.
හිතාහිතානං ධම්මානං ගතියො’ති කුසලාකුසලානං ධම්මානං ඉට්ඨානිට්ඨ-විපාකදානභාව-සංඛාත-නිප්ඵත්තියො.
සබ්බථකන්ති සබ්බකිච්චෙ නියුත්තං සබ්බලීනුධච්චෙසු ඉච්ඡිතබ්බං වා.
සතිලක්ඛණපඤ්හො ද්වාදසමො.
තප්පමුඛා’වාති රාජප්පධානා ඉව.
සමාධිපඤ්හො තෙරසමො.
යො උප්පජ්ජති සො එව සො’ති යො පථවිඵස්සාදිපරමථධම්මො උප්පජ්ජති, සො උප්පන්නපුබ්බධම්මො එව.
පඤ්ඤාලක්ඛණපඤ්හො |ඔ0.0380| චුද්දසමො.
නානා-එකකිච්චකරණපඤ්හො පණ්ණරසමො.
පණ්ණරසපඤ්හවන්තො පඨමවග්ගො සමත්තො.
වං පන භන්තෙ එවං වුත්තෙ කිං වදෙය්‍යාසී’ති යදා වං දහරො තරුණො මදො උත්තානසෙය්‍යකො අහොසි සොයෙව වං එතරහි මහන්තො’ති ඉමස්මිං වචනෙ මයා ච කෙනවිධ පුච්ඡනවසෙන වුත්තෙ වං කිං වදෙය්‍යාසීති යොජනා.
දුතියවග්ගෙ පන ධම්මසන්තතිපඤ්හො පඨමො.
න පටිසදහනජානනපඤ්හො දුතියො.
සකිච්චයන්ති අත්තනො විසයොභාසනකිච්චං.
ආලිම්පනං විජ්ඣාපෙතුන්ති අග්ගිං නිබ්බාපෙතුං
පඤ්ඤානිරුජ්ඣනපඤ්හො තතියො.
නිබ්බිසං භතකො යථා’ති යථා භතකො භතකකම්මං කවා ලක්ඛං නිබ්බිසං නිබ්බිසන්තො ලභන්තො දුක්ඛං ජීවිතුං නාභිනදති මරණඤ්ච නාභිනදති මරණකාලං ආගමෙති, එවමෙවාහං කාලං මරණකාලං පටිකඞ්ඛාමි ආගමෙමීති අධිප්පායො.
පරීනිබ්බානපඤ්හො චතුථො.
යදි කුසලා න දුක්ඛා’ති සුඛා වෙදනා කුසලා යදි සියා සා කුසලා වෙදනා න දුක්ඛභූතා.යදි සියා සා කුසලා න හොති. කුසලං දුක්ඛන්ති න උපපජ්ජතී’ති කුසලං දුක්ඛභුතන්ති වචනං න උපපජ්ජතීති වත්තුං න යුජ්ජති. කුසලං දුක්ඛං න. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චනීකත්තා’ති රඤ්ඤො අධිප්පායො. සභාවො පන එවං න හොති. කුසලා හි සුඛා වෙදනා සඞ්ඛාරදුක්ඛෙන විපරිණාමදුක්ඛෙන’පි දුක්ඛා. නෙක්ඛම්මනිස්සිතදොමනස්සසඞ්ඛාතදුක්ඛා’පි අනවජ්ජට්ඨෙන කුසලා සියාති ථෙරො පන මයි රාජානං අයොගුළහිමපිණ්ඩපඤ්හං පුච්ඡන්තෙ තං රාජා මිච්ඡා බ්‍යාකරිස්සති. තස්මිං දොසං ආරොපෙස්සාමි. රාජා තං මිච්ඡා බ්‍යාකරිස්සති. තස්මිං දොසං ආරොපෙස්සාමි. රාජා තං හරිතුං අසක්කොන්තො මං අථජප්පනං යාචිස්සති. අථ රාජාතං සභාවථං සඤ්ඤාපෙස්සාමීති මන්වා තං කිම්මඤ්ඤසි මහාරාජා’තිආදිමාහ. කින්නු |ඔ0.0381| ඛො මහාරාජ උභො’පි තෙ දහෙය්‍යුන්ති ඉමස්මිං පුච්ඡාවචනෙ ථෙරෙන වුත්තෙ රාජා සීතුණ්හසමඤ්ඤාතා තෙජොධාතු’ති සුතත්තා සීතහිමපිණ්ඩස්ස ඛරඛාදනභාවඤ්ච සධාය ධාතුනං උස්සදභාවජානනඤාණතො විරුජ්ඣිවා’ආම භන්තෙ උභො’පි තෙ දහෙය්‍යුන්ති විරුද්ධපටිවචනං අදාසි.
න හි භන්තෙ’ති රඤ්ඤො අවජානනපටික්ඛපනං.
අජානාහි නිග්ගහන්ති ථෙරවචනං. යස්මා තෙ පුරිමාය’ආමා’ති පටිඤ්ඤාය පච්ඡිමා’න හි භන්තෙ’ති පටිඤ්ඤා පච්ඡිමාය ච පුරිමා න සධියතී. තස්මා වං නිග්ගහං පත්තො. වං නිග්ගහං දොසං අපරාධං සම්පිටිච්ඡාහී’ති අථො. ඉදානි උභින්නං තත්තාභාවදස්සනවසෙන උභින්නං සීතලාභාවදස්සනවසෙන ච තං නිග්ගහං පාකටං කරොන්තො යදි තත්තං දහතී’තිආදිමාහ.
තථ– ‘යදි තත්තං දහතී’ති සචෙ උභින්නං තත්තතා දහති. යදි තත්තං දහතී’ති ච ඨපනවචනං.
න ච තෙ උභො’ති දොසාරොපනවචනං.
තෙන න උප්පජ්ජතී’ති තෙන තස්මිං උභින්නං උණ්හභාවකාරණා උභො’පෙතෙ දහන්ති’ති වචනං තත්තභාවස්ස දහනෙ න උපපජ්ජති, න යුජ්ජති.
යදි සීතලං දහතීති සචෙ උභින්නං සීතලභාවො දහති තෙන න උපපජ්ජතී’ති තස්මා කාරණා උභින්නං සීතලාභාවකාරණා උභො’පි තෙ දහන්ති’ති වචනං සීතලභාවස්ස දහනෙන න උපපජ්ජතී’ති වත්තුං න යුජ්ජති පුන තං දොසං පාකටතරං කරොන්තො ථෙරො කිස්ස පන තෙ මහාරාජ උභො’පි දහන්තිතිආදිමාහ.