10. නාරදසුත්තං
50. එකං සමයං ආයස්මා නාරදො පාටලිපුත්තෙ විහරති කුක්කුටාරාමෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන මුණ්ඩස්ස රඤ්ඤො භද්දා දෙවී කාලඞ්කතා හොති පියා මනාපා. සො භද්දාය දෙවියා කාලඞ්කතාය පියාය මනාපාය නෙව න්හායති [නහායති (සී. ස්‍යා. කං. පී.)] න විලිම්පති න භත්තං භුඤ්ජති න කම්මන්තං පයොජෙති – රත්තින්දිවං [රත්තිදිවං (ක.)] භද්දාය දෙවියා සරීරෙ අජ්ඣොමුච්ඡිතො. අථ ඛො මුණ්ඩො රාජා පියකං කොසාරක්ඛං [සොකාරක්ඛං (ස්‍යා.)] ආමන්තෙසි – ‘‘තෙන හි, සම්ම පියක, භද්දාය දෙවියා සරීරං ආයසාය තෙලදොණියා පක්ඛිපිත්වා අඤ්ඤිස්සා ආයසාය දොණියා පටිකුජ්ජථ, යථා මයං භද්දාය දෙවියා සරීරං චිරතරං පස්සෙය්‍යාමා’’ති. ‘‘එවං, දෙවා’’ති ඛො පියකො කොසාරක්ඛො මුණ්ඩස්ස රඤ්ඤො පටිස්සුත්වා භද්දාය දෙවියා සරීරං ආයසාය තෙලදොණියා පක්ඛිපිත්වා අඤ්ඤිස්සා ආයසාය දොණියා පටිකුජ්ජි.
අථ ඛො පියකස්ස කොසාරක්ඛස්ස එතදහොසි – ‘‘ඉමස්ස ඛො මුණ්ඩස්ස රඤ්ඤො භද්දා දෙවී කාලඞ්කතා පියා මනාපා. සො භද්දාය දෙවියා කාලඞ්කතාය පියාය මනාපාය නෙව න්හායති න විලිම්පති න භත්තං භුඤ්ජති න කම්මන්තං පයොජෙති – රත්තින්දිවං භද්දාය දෙවියා සරීරෙ අජ්ඣොමුච්ඡිතො. කං [කිං (ක.)] නු ඛො මුණ්ඩො රාජා සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වා පයිරුපාසෙය්‍ය, යස්ස ධම්මං සුත්වා සොකසල්ලං පජහෙය්‍යා’’ති!
අථ ඛො පියකස්ස කොසාරක්ඛස්ස එතදහොසි – ‘‘අයං ඛො ආයස්මා නාරදො පාටලිපුත්තෙ විහරති කුක්කුටාරාමෙ. තං ඛො පනායස්මන්තං නාරදං එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘පණ්ඩිතො වියත්තො [ව්‍යත්තො (සී. පී.), බ්‍යත්තො (ස්‍යා. කං., දී. නි. 2.407)] මෙධාවී බහුස්සුතො චිත්තකථී කල්‍යාණපටිභානො වුද්ධො චෙව [බුද්ධො චෙව (ක.)] අරහා ච’ [අරහා චා’ති (?)]. යංනූන මුණ්ඩො රාජා ආයස්මන්තං නාරදං පයිරුපාසෙය්‍ය, අප්පෙව නාම මුණ්ඩො රාජා ආයස්මතො නාරදස්ස ධම්මං සුත්වා සොකසල්ලං පජහෙය්‍යා’’ති.
අථ ඛො පියකො කොසාරක්ඛො යෙන මුණ්ඩො රාජා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා මුණ්ඩං රාජානං එතදවොච – ‘‘අයං ඛො, දෙව, ආයස්මා නාරදො පාටලිපුත්තෙ විහරති කුක්කුටාරාමෙ. තං ඛො පනායස්මන්තං නාරදං එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘පණ්ඩිතො වියත්තො මෙධාවී බහුස්සුතො චිත්තකථී කල්‍යාණපටිභානො වුද්ධො චෙව අරහා ච’ [අරහා චා’ති (?)]. යදි පන දෙවො ආයස්මන්තං නාරදං පයිරුපාසෙය්‍ය, අප්පෙව නාම දෙවො ආයස්මතො නාරදස්ස ධම්මං සුත්වා සොකසල්ලං පජහෙය්‍යා’’ති. ‘‘තෙන හි, සම්ම පියක, ආයස්මන්තං නාරදං පටිවෙදෙහි. කථඤ්හි නාම මාදිසො සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වා විජිතෙ වසන්තං පුබ්බෙ අප්පටිසංවිදිතො උපසඞ්කමිතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යා’’ති! ‘‘එවං, දෙවා’’ති ඛො පියකො කොසාරක්ඛො මුණ්ඩස්ස රඤ්ඤො පටිස්සුත්වා යෙනායස්මා නාරදො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං නාරදං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො පියකො කොසාරක්ඛො ආයස්මන්තං නාරදං එතදවොච –
‘‘ඉමස්ස, භන්තෙ, මුණ්ඩස්ස රඤ්ඤො භද්දා දෙවී කාලඞ්කතා පියා මනාපා. සො භද්දාය දෙවියා කාලඞ්කතාය පියාය මනාපාය නෙව න්හායති න විලිම්පති න භත්තං භුඤ්ජති න කම්මන්තං පයොජෙති – රත්තින්දිවං භද්දාය දෙවියා සරීරෙ අජ්ඣොමුච්ඡිතො. සාධු, භන්තෙ, ආයස්මා නාරදො මුණ්ඩස්ස රඤ්ඤො තථා ධම්මං දෙසෙතු යථා මුණ්ඩො රාජා ආයස්මතො නාරදස්ස ධම්මං සුත්වා සොකසල්ලං පජහෙය්‍යා’’ති. ‘‘යස්සදානි, පියක, මුණ්ඩො රාජා කාලං මඤ්ඤතී’’ති.
අථ ඛො පියකො කොසාරක්ඛො උට්ඨායාසනා ආයස්මන්තං නාරදං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා යෙන මුණ්ඩො රාජා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා මුණ්ඩං රාජානං එතදවොච – ‘‘කතාවකාසො ඛො, දෙව, ආයස්මතා නාරදෙන. යස්සදානි දෙවො කාලං මඤ්ඤතී’’ති. ‘‘තෙන හි, සම්ම පියක, භද්‍රානි භද්‍රානි යානානි යොජාපෙහී’’ති. ‘‘එවං, දෙවා’’ති ඛො පියකො කොසාරක්ඛො මුණ්ඩස්ස රඤ්ඤො පටිස්සුත්වා භද්‍රානි භද්‍රානි යානානි යොජාපෙත්වා මුණ්ඩං රාජානං එතදවොච – ‘‘යුත්තානි ඛො තෙ, දෙව, භද්‍රානි භද්‍රානි යානානි. යස්සදානි දෙවො කාලං මඤ්ඤතී’’ති.
අථ ඛො මුණ්ඩො රාජා භද්‍රං යානං [භද්‍රං භද්‍රං යානං (ස්‍යා. කං. ක.), භද්දං යානං (පී.)] අභිරුහිත්වා භද්‍රෙහි භද්‍රෙහි යානෙහි යෙන කුක්කුටාරාමො තෙන පායාසි මහච්චා [මහච්ච (බහූසු)] රාජානුභාවෙන ආයස්මන්තං නාරදං දස්සනාය. යාවතිකා යානස්ස භූමි යානෙන ගන්ත්වා, යානා පච්චොරොහිත්වා පත්තිකොව ආරාමං පාවිසි. අථ ඛො මුණ්ඩො රාජා යෙන ආයස්මා නාරදො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං නාරදං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නං ඛො මුණ්ඩං රාජානං ආයස්මා නාරදො එතදවොච –
‘‘පඤ්චිමානි, මහාරාජ, අලබ්භනීයානි ඨානානි සමණෙන වා බ්‍රාහ්මණෙන වා දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා කෙනචි වා ලොකස්මිං. කතමානි පඤ්ච? ‘ජරාධම්මං මා ජීරී’ති අලබ්භනීයං ඨානං සමණෙන වා බ්‍රාහ්මණෙන වා දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා කෙනචි වා ලොකස්මිං. ‘බ්‍යාධිධම්මං මා බ්‍යාධීයී’ති…පෙ… ‘මරණධම්මං මා මීයී’ති… ‘ඛයධම්මං මා ඛීයී’ති… ‘නස්සනධම්මං මා නස්සී’ති අලබ්භනීයං ඨානං සමණෙන වා බ්‍රාහ්මණෙන වා දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා කෙනචි වා ලොකස්මිං.
‘‘අස්සුතවතො, මහාරාජ, පුථුජ්ජනස්ස ජරාධම්මං ජීරති. සො ජරාධම්මෙ ජිණ්ණෙ න ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – ‘න ඛො මය්හෙවෙකස්ස ජරාධම්මං ජීරති, අථ ඛො යාවතා සත්තානං ආගති ගති චුති උපපත්ති සබ්බෙසං සත්තානං ජරාධම්මං ජීරති. අහඤ්චෙව ඛො පන ජරාධම්මෙ ජිණ්ණෙ සොචෙය්‍යං කිලමෙය්‍යං පරිදෙවෙය්‍යං, උරත්තාළිං කන්දෙය්‍යං, සම්මොහං ආපජ්ජෙය්‍යං, භත්තම්පි මෙ නච්ඡාදෙය්‍ය, කායෙපි දුබ්බණ්ණියං ඔක්කමෙය්‍ය, කම්මන්තාපි නප්පවත්තෙය්‍යුං, අමිත්තාපි අත්තමනා අස්සු, මිත්තාපි දුම්මනා අස්සූ’ති. සො ජරාධම්මෙ ජිණ්ණෙ සොචති කිලමති පරිදෙවති, උරත්තාළිං කන්දති, සම්මොහං ආපජ්ජති. අයං වුච්චති, මහාරාජ – ‘අස්සුතවා පුථුජ්ජනො විද්ධො සවිසෙන සොකසල්ලෙන අත්තානංයෙව පරිතාපෙති’’’.
‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්ස බ්‍යාධිධම්මං බ්‍යාධීයති…පෙ… මරණධම්මං මීයති… ඛයධම්මං ඛීයති… නස්සනධම්මං නස්සති. සො නස්සනධම්මෙ නට්ඨෙ න ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – ‘න ඛො මය්හෙවෙකස්ස නස්සනධම්මං නස්සති, අථ ඛො යාවතා සත්තානං ආගති ගති චුති උපපත්ති සබ්බෙසං සත්තානං නස්සනධම්මං නස්සති. අහඤ්චෙව ඛො පන නස්සනධම්මෙ නට්ඨෙ සොචෙය්‍යං කිලමෙය්‍යං පරිදෙවෙය්‍යං, උරත්තාළිං කන්දෙය්‍යං, සම්මොහං ආපජ්ජෙය්‍යං, භත්තම්පි මෙ නච්ඡාදෙය්‍ය, කායෙපි දුබ්බණ්ණියං ඔක්කමෙය්‍ය, කම්මන්තාපි නප්පවත්තෙය්‍යුං, අමිත්තාපි අත්තමනා අස්සු, මිත්තාපි දුම්මනා අස්සූ’ති. සො නස්සනධම්මෙ නට්ඨෙ සොචති කිලමති පරිදෙවති, උරත්තාළිං කන්දති, සම්මොහං ආපජ්ජති. අයං වුච්චති, මහාරාජ – ‘අස්සුතවා පුථුජ්ජනො විද්ධො සවිසෙන සොකසල්ලෙන අත්තානංයෙව පරිතාපෙති’’’.
‘‘සුතවතො ච ඛො, මහාරාජ, අරියසාවකස්ස ජරාධම්මං ජීරති. සො ජරාධම්මෙ ජිණ්ණෙ ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – ‘න ඛො මය්හෙවෙකස්ස ජරාධම්මං ජීරති, අථ ඛො යාවතා සත්තානං ආගති ගති චුති උපපත්ති සබ්බෙසං සත්තානං ජරාධම්මං ජීරති. අහඤ්චෙව ඛො පන ජරාධම්මෙ ජිණ්ණෙ සොචෙය්‍යං කිලමෙය්‍යං පරිදෙවෙය්‍යං, උරත්තාළිං කන්දෙය්‍යං, සම්මොහං ආපජ්ජෙය්‍යං, භත්තම්පි මෙ නච්ඡාදෙය්‍ය, කායෙපි දුබ්බණ්ණියං ඔක්කමෙය්‍ය, කම්මන්තාපි නප්පවත්තෙය්‍යුං, අමිත්තාපි අත්තමනා අස්සු, මිත්තාපි දුම්මනා අස්සූ’ති. සො ජරාධම්මෙ ජිණ්ණෙ න සොචති න කිලමති න පරිදෙවති, න උරත්තාළිං කන්දති, න සම්මොහං ආපජ්ජති. අයං වුච්චති, මහාරාජ – ‘සුතවා අරියසාවකො අබ්බුහි සවිසං සොකසල්ලං, යෙන විද්ධො අස්සුතවා පුථුජ්ජනො අත්තානංයෙව පරිතාපෙති. අසොකො විසල්ලො අරියසාවකො අත්තානංයෙව පරිනිබ්බාපෙති’’’.
‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, සුතවතො අරියසාවකස්ස බ්‍යාධිධම්මං බ්‍යාධීයති…පෙ… මරණධම්මං මීයති… ඛයධම්මං ඛීයති… නස්සනධම්මං නස්සති. සො නස්සනධම්මෙ නට්ඨෙ ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – ‘න ඛො මය්හෙවෙකස්ස නස්සනධම්මං නස්සති, අථ ඛො යාවතා සත්තානං ආගති ගති චුති උපපත්ති සබ්බෙසං සත්තානං නස්සනධම්මං නස්සති. අහඤ්චෙව ඛො පන නස්සනධම්මෙ නට්ඨෙ සොචෙය්‍යං කිලමෙය්‍යං පරිදෙවෙය්‍යං, උරත්තාළිං කන්දෙය්‍යං, සම්මොහං ආපජ්ජෙය්‍යං, භත්තම්පි මෙ නච්ඡාදෙය්‍ය, කායෙපි දුබ්බණ්ණියං ඔක්කමෙය්‍ය, කම්මන්තාපි නප්පවත්තෙය්‍යුං, අමිත්තාපි අත්තමනා අස්සු, මිත්තාපි දුම්මනා අස්සූ’ති. සො නස්සනධම්මෙ නට්ඨෙ න සොචති න කිලමති න පරිදෙවති, න උරත්තාළිං කන්දති, න සම්මොහං ආපජ්ජති. අයං වුච්චති, මහාරාජ – ‘සුතවා අරියසාවකො අබ්බුහි සවිසං සොකසල්ලං, යෙන විද්ධො අස්සුතවා පුථුජ්ජනො අත්තානංයෙව පරිතාපෙති. අසොකො විසල්ලො අරියසාවකො අත්තානංයෙව පරිනිබ්බාපෙති ’’’.
‘‘ඉමානි ඛො, මහාරාජ, පඤ්ච අලබ්භනීයානි ඨානානි සමණෙන වා බ්‍රාහ්මණෙන වා දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා කෙනචි වා ලොකස්මි’’න්ති.
‘‘න සොචනාය පරිදෙවනාය,
අත්ථොධ ලබ්භා අපි අප්පකොපි;
සොචන්තමෙනං දුඛිතං විදිත්වා,
පච්චත්ථිකා අත්තමනා භවන්ති.
‘‘යතො ච ඛො පණ්ඩිතො ආපදාසු,
න වෙධතී අත්ථවිනිච්ඡයඤ්ඤූ;
පච්චත්ථිකාස්ස දුඛිතා භවන්ති,
දිස්වා මුඛං අවිකාරං පුරාණං.
‘‘ජප්පෙන මන්තෙන සුභාසිතෙන,
අනුප්පදානෙන පවෙණියා වා;
යථා යථා යත්ථ ලභෙථ අත්ථං,
තථා තථා තත්ථ පරක්කමෙය්‍ය.
‘‘සචෙ පජානෙය්‍ය අලබ්භනෙය්‍යො,
මයාව අඤ්ඤෙන වා එස අත්ථො;
අසොචමානො අධිවාසයෙය්‍ය,
කම්මං දළ්හං කින්ති කරොමි දානී’’ති [ජා. 1 ජාතකෙපි].
එවං වුත්තෙ මුණ්ඩො රාජා ආයස්මන්තං නාරදං එතදවොච – ‘‘කො නාමො [කො නු ඛො (සී. පී.)] අයං, භන්තෙ, ධම්මපරියායො’’ති? ‘‘සොකසල්ලහරණො නාම අයං, මහාරාජ, ධම්මපරියායො’’ති. ‘‘තග්ඝ, භන්තෙ, සොකසල්ලහරණො [තග්ඝ භන්තෙ සොකසල්ලහරණො, තග්ඝ භන්තෙ සොකසල්ලහරණො (සී. ස්‍යා. කං. පී.)]! ඉමඤ්හි මෙ, භන්තෙ, ධම්මපරියායං සුත්වා සොකසල්ලං පහීන’’න්ති.
අථ ඛො මුණ්ඩො රාජා පියකං කොසාරක්ඛං ආමන්තෙසි – ‘‘තෙන හි, සම්ම පියක, භද්දාය දෙවියා සරීරං ඣාපෙථ; ථූපඤ්චස්සා කරොථ. අජ්ජතග්ගෙ දානි මයං න්හායිස්සාම චෙව විලිම්පිස්සාම භත්තඤ්ච භුඤ්ජිස්සාම කම්මන්තෙ ච පයොජෙස්සාමා’’ති. දසමං.
මුණ්ඩරාජවග්ගො පඤ්චමො.