နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ
ဝိနယပိဋကေ
ဝိနယာလင်္ကာရ-ဋီကာ (ပဌမော ဘာဂေါ)
ဂန္ထာရမ္ဘကထာ
မုတ္တဟာရာဒိနယဂါထာ
ယော လောကေ လောကလောကော ဝရတရပရဒေါ ရာဇရာဇဂ္ဂဇညော၊
အာကာသာကာရကာရော ပရမရတိရတော ဒေဝဒေဝန္တဝဇ္ဇော.
သံသာရာသာရသာရော သုနရနမနတော မာရဟာရန္တရဋ္ဌော၊
လောကာလင်္ကာရကာရော အတိသတိဂတိမာ ဓီရဝီရတ္တရမ္မော.
သီဟနိဝတ္တနနယဂါထာ
သံသာရစက္ကဝိဒ္ဓံသံ၊ သမ္ဗုဒ္ဓံ တံ သုမာနသံ၊
သံနမာမိ သုဂုဏေသံ၊ သံဒေသိတသုဒုဒ္ဒသံ.
အနောတတ္တောဒကာဝတ္တနယဂါထာ
ယေန ဝိဒ္ဓံသိတာ ပါပါ၊ ယေန နိဗ္ဗာပိတာ ဒရာ၊
ယေန လောကာ နိဿရိသုံ၊ ယေန စာဟံ နမာမိ တံ.
စတုဒီပစက္ကဝတ္တနနယဂါထာ
သံဃံ သသံဃံ နမာမိ၊ ဝန္တန္တဝရဓမ္မဇံ၊
မဂ္ဂဂ္ဂမနဖလဋ္ဌံ၊ သုသံသံ သုဘမာနသံ.
အဗျပေတစတုပါဒအာဒိယမကဂါထာ
ဝိနယံ ဝိနယံ သာရံ၊ သင်္ဂဟံ သင်္ဂဟံ ကရံ၊
စရိယံ စရိယံ ဝန္ဒေ၊ ပရမံ ပရမံ သုတံ.
ဗျပေတစတုပါဒအာဒိအန္တယမကဂါထာ
ပကာရေ ဗဟုပကာရေ၊ သာဂရေ ဂုဏသာဂရေ၊
ဂရဝေါ မမ ဂရဝေါ၊ ဝန္ဒာမိ အဘိဝန္ဒာမိ.
ဝတ္ထုတ္တယေ ဂန္ထကာရေ၊ ဂရူသု သာဒရံ မယာ၊
ကတေန နမက္ကာရေန၊ ဟိတွာ သဗ္ဗေ ဥပဒ္ဒဝေ.
သိက္ခာကာမေဟိ ဓီရေဟိ၊ ဇိနသာသနကာရိဘိ၊
ဘိက္ခူဟိ ဝိနယညူဟိ၊ သာဒရံ အဘိယာစိတော.
ဝဏ္ဏယိဿာမိ ဝိနယ-သင်္ဂဟံ ပီတိဝဍ္ဎနံ၊
ဘိက္ခူနံ ဝေနယိကာနံ၊ ယထာသတ္တိဗလံ အဟံ.
ပေါရာဏေဟိ ကတာ ဋီကာ၊ ကိဉ္စာပိ အတ္ထိ သာ ပန၊
အတိသင်္ခေပဘာဝေန၊ န သာဓေတိ ယထိစ္ဆိတံ.
တသ္မာ ဟိ နာနာသတ္ထေဟိ၊ သာရမာဒါယ သာဓုကံ၊
နာတိသင်္ခေပဝိတ္ထာရံ၊ ကရိဿံ အတ္ထဝဏ္ဏနံ.
ဝိနယာလင်္ကာရံ နာမ၊ ပေသလာနံ ပမောဒနံ၊
ဣမံ ပကရဏံ သဗ္ဗေ၊ သမ္မာ ဓာရေန္တု သာဓဝေါတိ.
ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ
ဝိဝိဓဝိသေသနယသမန္နာဂတံ ကာယဝါစာဝိနယနကရဏသမတ္ထံ လဇ္ဇိပေသလဘိက္ခူနံ သံသယဝိနောဒနကာရကံ ယောဂါဝစရပုဂ္ဂလာနံ သီလဝိသုဒ္ဓိသမ္ပာပကံ ဇိနသာသနဝုဍ္ဎိဟေတုဘူတံ ပကရဏမိဒမာရဘိတုကာမော အယမာစရိယာသဘော ပဌမံ တာဝ ရတနတ္တယပဏာမပဏာမာရဟဘာဝအဘိဓေယျကရဏဟေတု ကရဏပ္ပကာရပကရဏာဘိဓာနနိမိတ္တပယောဇနာနိ ဒဿေတုံ ‘‘ဝတ္ထုတ္တယံ နမဿိတွာ’’တိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထ ဟိ ဝတ္ထုတ္တယံ နမဿိတွာတိ ဣမိနာ ရတနတ္တယပဏာမော ဝုတ္တော ပဏာမေတဗ္ဗပဏာမအတ္ထဒဿနတော. သရဏံ သဗ္ဗပါဏိနန္တိ ဣမိနာ ပဏာမာရဟဘာဝေါ ပဏာမဟေတုဒဿနတော. ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယန္တိ အဘိဓေယျော ဣမဿ ပကရဏဿ အတ္ထဘာဝတော. ဝိပ္ပကိဏ္ဏမနေကတ္ထာတိ ကရဏဟေတု တေနေဝကာရဏေန ပကရဏဿ ကတတ္တာ. သမာဟရိတွာ ဧကတ္ထ၊ ဒဿယိဿမနာကုလန္တိ ကရဏပ္ပကာရော တေနာကာရေန ပကရဏဿ ကရဏတော. ပကရဏာဘိဓာနံ ပန သမာဟရိတသဒ္ဒဿ သာမတ္ထိယတော ဒဿိတံ သမာဟရိတွာ ဒဿနေနေဝ ဣမဿ ပကရဏဿ ဝိနယသင်္ဂဟဣတိ နာမဿ လဘနတော.
နိမိတ္တံ ပန အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရဝသေန ဒုဝိဓံ. တတ္ထ အဇ္ဈတ္တိကံ နာမ ကရုဏာ၊ တံ ဒဿနကိရိယာယ သာမတ္ထိယတော ဒဿိတံ တသ္မိံ အသတိ ဒဿနကိရိယာယ အဘာဝတော. ဗာဟိရံ နာမ သောတုဇနသမူဟော၊ တံ ယောဂါဝစရဘိက္ခူနန္တိ တဿ ကရုဏာရမ္မဏဘာဝတော. ပယောဇနံ ပန ဒုဝိဓံ ပဏာမပယောဇနပကရဏပယောဇနဝသေန. တတ္ထ ပဏာမပယောဇနံ နာမ အန္တရာယဝိသောသနပသာဒဇနနာဒိကံ၊ တံ သရဏံ သဗ္ဗပါဏိနန္တိ ဣမဿ သာမတ္ထိယတော ဒဿိတံ ဟေတုမှိ သတိ ဖလဿ အဝိနာဘာဝတော. ဝုတ္တဉှိ အဘိဓမ္မဋီကာစရိယေန ‘‘ဂုဏဝိသေသဝါ ဟိ ပဏာမာရဟော ဟောတိ၊ ပဏာမာရဟေ စ ကတော ပဏာမော ဝုတ္တပ္ပယောဇနသိဒ္ဓိကရောဝ ဟောတီ’’တိ (ဓ. သ. မူလဋီ. ၁). ပကရဏပယောဇနမ္ပိ ဒုဝိဓံ မုချာနုသင်္ဂိကဝသေန. တေသု မုချပယောဇနံ နာမ ဗျဉ္ဇနာနုရူပံ အတ္ထဿ ပဋိဝိဇ္ဈနံ ပကာသနဉ္စ အတ္ထာနုရူပံ ဗျဉ္ဇနဿ ဥဒ္ဒိသနံ ဥဒ္ဒေသာပနဉ္စ၊ တံ ဝိနယေ ပါဋဝတ္ထာယာတိ ဣမိနာ ဝုတ္တံ. အနုသင်္ဂိကပယောဇနံ နာမ သီလာဒိအနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနန္တော အတ္ထော၊ တံ သမာဟရိတွာ ဧကတ္ထ ဒဿယိဿန္တိ ဣမဿ သာမတ္ထိယေန ဒဿိတံ ဧကတ္ထ သမာဟရိတွာ ဒဿနေ သတိ တဒုဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာဒိနာ ကတပယောဂဿ အနန္တရာယေန တဒတ္ထသိဇ္ဈနတောတိ.
ကိမတ္ထံ ပနေတ္ထ ရတနတ္တယပဏာမာဒယော အာစရိယေန ကတာ၊ နနု အဓိပ္ပေတဂန္ထာရမ္ဘောဝ ကာတဗ္ဗောတိ? ဝုစ္စတေ – ဧတ္ထ ရတနတ္တယပဏာမကရဏံ တဗ္ဗိဟတန္တရာယော ဟုတွာ အနာယာသေန ဂန္ထပရိသမာပနတ္ထံ. ပဏာမာရဟဘာဝဝစနံ အတ္တနော ယုတ္တပတ္တကာရိတာဒဿနတ္ထံ၊ တံ ဝိညူနံ တောသာပနတ္ထံ၊ တံ ပကရဏဿ ဥဂ္ဂဟဏတ္ထံ၊ တံ သဗ္ဗသမ္ပတ္တိနိပ္ဖါဒနတ္ထံ. အဘိဓေယျကထနံ ဝိဒိတာဘိဓေယျဿ ဂန္ထဿ ဝိညူနံ ဥဂ္ဂဟဓာရဏာဒိဝသေန ပဋိပဇ္ဇနတ္ထံ. ကရဏဟေတုကထနံ အကာရဏေ ကတဿ ဝါယာမဿ နိပ္ဖလဘာဝတော တပ္ပဋိက္ခေပနတ္ထံ. ကရဏပ္ပကာရကထနံ ဝိဒိတပ္ပကာရဿ ဂန္ထဿ သောတူနံ ဥဂ္ဂဟဏာဒီသု ရုစိဇနနတ္ထံ. အဘိဓာနဒဿနံ ဝေါဟာရသုခတ္ထံ. နိမိတ္တကထနံ အာသန္နကာရဏဒဿနတ္ထံ. ပယောဇနဒဿနံ ဒုဝိဓပယောဇနကာမီနံ သောတူနံ သမုဿာဟဇနနတ္ထန္တိ.
ရတနတ္တယပဏာမပယောဇနံ ပန ဗဟူဟိ ပကာရေဟိ ဝိတ္ထာရယန္တိ အာစရိယာ၊ တံ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဣဓ ပန ဂန္ထဂရုဘာဝမောစနတ္ထံ အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ အဓိပ္ပေတပယောဇနမေဝ ကထယိမှ. ဝုတ္တဉှိ အဋ္ဌကထာစရိယေန –
‘‘နိပစ္စကာရဿေတဿ၊
ကတဿ ရတနတ္တယေ၊
အာနုဘာဝေန သောသေတွာ၊
အန္တရာယေ အသေသတော’’တိ. (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ဂန္ထာရမ္ဘကထာ ၇)၊
အယမေတ္ထ သမုဒါယတ္ထော၊ အယံ ပန အဝယဝတ္ထော – အဟံ သဗ္ဗပါဏီနံ သရဏံ သရဏီဘူတံ ဝတ္ထုတ္တယံ နမဿာမိ၊ နမဿိတွာ ယောဂါဝစရဘိက္ခူနံ ဝိနယေ ပါဋဝတ္ထာယ အနေကတ္ထဝိပ္ပကိဏ္ဏံ ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယံ ဧကတ္ထ သမာဟရိတွာ အနာကုလံ ကတွာ ဒဿယိဿံ ဒဿယိဿာမီတိ ယောဇနာ.
တတ္ထ ဝသန္တိ ဧတ္ထာတိ ဝတ္ထု. ကိံ တံ? ဗုဒ္ဓါဒိရတနံ. တဉှိ ယသ္မာ သရဏဂတာ သပ္ပုရိသာ သရဏဂမနသမင်္ဂိနော ဟုတွာ ဗုဒ္ဓါဒိရတနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ တသ္မိံ အာရမ္မဏေ ဝသန္တိ အာဝသန္တိ နိဝသန္တိ၊ တသ္မာ ‘‘ဝတ္ထူ’’တိ ဝုစ္စတိ. အာရမ္မဏဉှိ အာဓာရော၊ အာရမ္မဏိကံ အာဓေယျောတိ. ဣတော ပရာနိပိ ဝတ္ထုသဒ္ဒဿ ဝစနတ္ထာဒီနိ အာစရိယေဟိ ဝုတ္တာနိ၊ တာနိပိ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဣဓ ပန ဂန္ထဝိတ္ထာရပရိဟရဏတ္ထံ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ. တိဏ္ဏံ သမူဟောတိ တယံ၊ တယော အံသာ အဝယဝါ အဿာတိ ဝါ တယံ. ကိံ တံ? သမုဒါယော. ဝတ္ထူနံ တယန္တိ ဝတ္ထုတ္တယံ. ကိံ တံ? ဗုဒ္ဓါဒိရတနတ္တယံ. နမဿာမီတိ နမဿိတွာ၊ အနမိန္တိ နမဿိတွာ. ဗုဒ္ဓါဒိရတနဉှိ အာရမ္မဏံ ကတွာ စိတ္တဿ ဥပ္ပဇ္ဇနကာလေ တွာ-ပစ္စယော ပစ္စုပ္ပန္နကာလိကော ဟောတိ၊ တသ္မာ ပဌမော ဝိဂ္ဂဟော ကတော၊ ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယံ ဧကတ္ထ ဒဿနကာလေ အတီတကာလိကော၊ တသ္မာ ဒုတိယော ဝိဂ္ဂဟော. တေနေဝ စ ကာရဏေန အတ္ထယောဇနာယပိ ပစ္စုပ္ပန္နကာလအတီတကာလဝသေန ယောဇနာ ကတာ.
သရတိ ဟိံသတီတိ သရဏံ. ကိံ တံ? ဗုဒ္ဓါဒိရတနတ္တယံ. တဉှိ သရဏဂတာနံ သပ္ပုရိသာနံ ဘယံ သန္တာသံ ဒုက္ခံ ဒုဂ္ဂတိဝိနိပါတံ သံကိလေသံ သရတိ ဟိံသတိ ဝိနာသေတိ၊ တသ္မာ ‘‘သရဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဝုတ္တဉှိ ဘဂဝတာ –
‘‘ယသ္မိံ၊ မဟာနာမ၊ သမယေ အရိယသာဝကော တထာဂတံ အနုဿရတိ၊ နေဝဿ တသ္မိံ သမယေ ရာဂပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၆.၁၀၊ ၁၁.၁၁)၊
‘‘ဧဝံ ဗုဒ္ဓံ သရန္တာနံ၊
ဓမ္မံ သံဃဉ္စ ဘိက္ခဝေါ၊
ဘယံ ဝါ ဆမ္ဘိတတ္တံ ဝါ၊
လောမဟံသော န ဟေဿတီ’’တိ စ. (သံ. နိ. ၁.၂၄၉)၊
ယသ္မာ ပန ‘‘သရဏ’’န္တိ ဣဒံ ပဒံ ‘‘နာထ’’န္တိ ပဒဿ ဝေဝစနဘူတံ ကိတသုဒ္ဓနာမပဒံ ဟောတိ၊ န ကိတမတ္တပဒံ၊ တသ္မာ ဓာတွတ္ထော အန္တောနီတော. ‘‘သရ ဟိံသာယ’’န္တိ ဟိ ဝုတ္တံ ဟိံသတ္ထံ ဂဟေတွာ သဗ္ဗပါဏီနံ သရဏံ ဟိံသကံ ဝတ္ထုတ္တယံ နမဿိတွာ ဝိညာယမာနေ အနိဋ္ဌပ္ပသင်္ဂတော သဗ္ဗပါဏီနံ သရဏံ သရဏီဘူတံ နာထဘူတံ ဝတ္ထုတ္တယံ နမဿိတွာတိ ဝိညာယမာနေယေဝ ယုဇ္ဇတိ၊ တေနေဝ စ ကာရဏေန အတ္ထယောဇနာယမ္ပိ တထာ ယောဇနာ ကတာ. သဗ္ဗ-သဒ္ဒေါ နိရဝသေသတ္ထဝါစကံ သဗ္ဗနာမပဒံ. သဟ အဝေန ယော ဝတ္တတီတိ သဗ္ဗောတိ ကတေ ပန သကလ-သဒ္ဒေါ ဝိယ သမုဒါယဝါစကံ သမာသနာမပဒံ ဟောတိ. ပါဏော ဧတေသံ အတ္ထီတိ ပါဏိနော၊ ပါဏောတိ စေတ္ထ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ အဓိပ္ပေတံ. သဗ္ဗေ ပါဏိနော သဗ္ဗပါဏိနော၊ တေသံ သဗ္ဗပါဏီနံ. ဧတ္တာဝတာ ဝတ္ထုတ္တယဿ သဗ္ဗလောကသရဏဘာဝံ၊ တတောယေဝ စ နမဿနာရဟဘာဝံ၊ နမဿနာရဟေ စ ကတာယနမဿနကိရိယာယ ယထာဓိပ္ပေတတ္ထသိဒ္ဓိကရဘာဝံ၊ အတ္တနော ကိရိယာယ စ ခေတ္တင်္ဂတဘာဝံ ဒဿေတိ.
ဧဝံ သဟေတုကံ ရတနတ္တယပဏာမံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပကရဏာရမ္ဘဿ သနိမိတ္တံ မုချပယောဇနံ ဒဿေတုမာဟ ‘‘ဝိနယေ ပါဋဝတ္ထာယ၊ ယောဂါဝစရဘိက္ခူန’’န္တိ. ဧတ္ထ စ ဝိနယေ ပါဋဝတ္ထာယာတိ မုချပယောဇနဒဿနံ၊ တံဒဿနေန စ အနုသင်္ဂိကပယောဇနမ္ပိ ဝိဘာဝိတမေဝ ဟောတိ ကာရဏေ သိဒ္ဓေ ကာရိယဿ သိဇ္ဈနတော. ယောဂါဝစရဘိက္ခူနန္တိ ဗာဟိရနိမိတ္တဒဿနံ၊ တသ္မိံ ဒဿိတေ အဇ္ဈတ္တိကနိမိတ္တမ္ပိ ဒီပိတမေဝ ဟောတိ အာရမ္မဏေ ဉာတေ အာရမ္မဏိကဿ ဉာတဗ္ဗတော. တတ္ထ ဝိဝိဓာ နယာ ဧတ္ထာတိ ဝိနယော၊ ဒုဝိဓပါတိမောက္ခဒုဝိဓဝိဘင်္ဂပဉ္စဝိဓပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသပဉ္စအာပတ္တိက္ခန္ဓသတ္တအာပတ္တိက္ခန္ဓာဒယော ဝိဝိဓာ အနေကပ္ပကာရာ နယာ ဧတ္ထ သန္တီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဝိသေသာ နယာ ဧတ္ထာတိ ဝိနယော၊ ဒဠှီကမ္မသိထိလကရဏပယောဇနာ အနုပညတ္တိနယာဒယော ဝိသေသာ နယာ ဧတ္ထ သန္တီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဝိနေတီတိ ဝိနယော. ကာယော ဝိနေတိ ကာယဝါစာယော၊ ဣတိ ကာယဝါစာနံ ဝိနယနတော ဝိနယော. ဝုတ္တဉှိ အဋ္ဌကထာယံ –
‘‘ဝိဝိဓဝိသေသနယတ္တာ၊
ဝိနယနတော စေဝ ကာယဝါစာနံ၊
ဝိနယတ္ထဝိဒူဟိ အယံ၊
ဝိနယော ‘ဝိနယော’တိ အက္ခာတော’’တိ. (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာ၊ ဓ. သ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ၊ ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာ)၊
ကော သော? ဝိနယပိဋကံ. တသ္မိံ ဝိနယေ. ပဋတိ ဝိယတ္တဘာဝံ ဂစ္ဆတီတိ ပဋု. ကော သော? ပဏ္ဍိတော. ပဋုနော ဘာဝေါ ပါဋဝံ. ကိံ တံ? ဉာဏံ. အသတိ ကာရဏာနုရူပံ ဘဝတီတိ အတ္ထော. ကော သော? ပယောဇနံ. ပါဋဝမေဝ အတ္ထော ပါဋဝတ္ထော၊ တဿ ပါဋဝတ္ထာယ၊ ဝိနယပိဋကေ ကောသလ္လဉာဏပယောဇနာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယုဉ္ဇနံ ယောဂေါ၊ ကမ္မဋ္ဌာနမနသိကာရော. အဝစရန္တီတိ အဝစရာ၊ ယောဂေ အဝစရာ ယောဂါဝစရာ၊ ကမ္မဋ္ဌာနိကာ ဘိက္ခူ. သံသာရေ ဘယံ ဣက္ခန္တီတိ ဘိက္ခူ၊ ယောဂါဝစရာ စ တေ ဘိက္ခူ စာတိ ယောဂါဝစရဘိက္ခူ၊ တေသံ ယောဂါဝစရဘိက္ခူနံ. ဧတေန ဝိနယေ ပဋုဘာဝေါ နာမ ဘိက္ခူနံယေဝ အတ္ထော ဟောတိ၊ န ဂဟဋ္ဌတာပသပရိဗ္ဗာဇကာဒီနံ. ဘိက္ခူသု စ ကမ္မဋ္ဌာနေ နိယုတ္တာနံ လဇ္ဇိပေသလဘိက္ခူနံယေဝ၊ န ဝိဿဋ္ဌကမ္မဋ္ဌာနာနံ အလဇ္ဇိဘိက္ခူနန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ.
ဧဝံ ပကရဏာရမ္ဘဿ သနိမိတ္တံ ပယောဇနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သဟေတုကံ အဘိဓေယျံ ဒဿေတုံ ‘‘ဝိပ္ပကိဏ္ဏမနေကတ္ထ၊ ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယ’’န္တိ အာဟ. တတ္ထ ဝိပ္ပကိဏ္ဏံ အနေကတ္ထာတိ ဣမိနာ ပကရဏာရမ္ဘဿ ဟေတုံ ဒဿေတိ ဟေတုမန္တဝိသေသနတ္တာ၊ ဣမဿ အနေကတ္ထဝိပ္ပကိဏ္ဏတ္တာယေဝ အာစရိယဿ အာရမ္ဘော ဟောတိ၊ န အဝိပ္ပကိဏ္ဏေ သတိ. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘သမာဟရိတွာ ဧကတ္ထ ဒဿယိဿ’’န္တိ (ဝိ. သင်္ဂ. အဋ္ဌ. ဂန္ထာရမ္ဘကထာ). ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယန္တိ ဣမိနာ ပကရဏာဘိဓေယျံ. တတ္ထ ကိရတိ ဝိက္ခိပတီတိ ကိဏ္ဏော၊ ပကာရေန ကိဏ္ဏော ပကိဏ္ဏော၊ ဝိဝိဓေန ပကိဏ္ဏော ဝိပ္ပကိဏ္ဏော. ကော သော? ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယော၊ တံ ဝိပ္ပကိဏ္ဏံ.
အနေကတ္ထာတိ ဧတ္ထ သင်္ချာဝါစကော သဗ္ဗနာမိကော ဧက-သဒ္ဒေါ၊ န ဧကော အနေကေ. ဗဟွတ္ထဝါစကော အနေကသဒ္ဒေါ. ဧကန္တဧကဝစနန္တောပိ ဧက-သဒ္ဒေါ န-ဣတိနိပါတေန ယုတ္တတ္တာ ဗဟုဝစနန္တော ဇာတောတိ. တတ္ထ အနေကတ္ထ ဗဟူသူတိ အတ္ထော၊ ပါရာဇိကကဏ္ဍဋ္ဌကထာဒီသု အနေကေသု ပကရဏေသူတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပေါရာဏဋီကာယံ ပန အနေကတ္ထာတိ အနေကေသု သိက္ခာပဒပဒေသေသူတိ အတ္ထော ဒဿိတော၊ ဧဝဉ္စ သတိ ဥပရိ ‘‘သမာဟရိတွာ ဧကတ္ထာ’’တိ ဝက္ခမာနတ္တာ ‘‘အနေကတ္ထဝိပ္ပကိဏ္ဏံ ဧကတ္ထ သမာဟရိတွာ’’တိ ဣမေသံ ပဒါနံ သဟယောဂီဘူတတ္တာ အနေကေသု သိက္ခာပဒပဒေသေသု ဝိပ္ပကိဏ္ဏံ ဧကသ္မိံ သိက္ခာပဒပဒေသေ သမာဟရိတွာတိ အတ္ထော ဘဝေယျ၊ သော စ အတ္ထော အယုတ္တော. ကသ္မာ? အနေကေသု ပကရဏေသု ဝိပ္ပကိဏ္ဏံ ဧကသ္မိံ ပကရဏေ သမာဟရိတွာတိ အတ္ထော အမှေဟိ ဝုတ္တော. အထ ပန ‘‘ဧကတ္ထာ’’တိ ဣမဿ ‘‘ဧကတော’’တိ အတ္ထံ ဝိကပ္ပေတွာ အနေကေသု သိက္ခာပဒပဒေသေသု ဝိပ္ပကိဏ္ဏံ ဧကတော သမာဟရိတွာတိ အတ္ထံ ဂဏှေယျ၊ သော အတ္ထော ယုတ္တော ဘဝေယျ.
ပကဋ္ဌာနံ အာဠီတိ ပါဠိ၊ ဥတ္တမာနံ ဝစနာနံ အနုက္ကမောတိ အတ္ထော. အထ ဝါ အတ္တတ္ထပရတ္ထာဒိဘေဒံ အတ္ထံ ပါလေတိ ရက္ခတီတိ ပါဠိ၊ လဠာနမဝိသေသော. ကာ သာ? ဝိနယတန္တိ. မုစ္စတီတိ မုတ္တော၊ ပါဠိတော မုတ္တော ပါဠိမုတ္တော. ဆိန္ဒိယတေ အနေနာတိ ဆယော၊ နီဟရိတွာ ဆယော နိစ္ဆယော၊ ဝိသေသေန နိစ္ဆယော ဝိနိစ္ဆယော၊ ခိလမဒ္ဒနာကာရေန ပဝတ္တော သဒ္ဒနယော အတ္ထနယော စ. ပါဠိမုတ္တော စ သော ဝိနိစ္ဆယော စာတိ ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယော၊ တံ ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယံ. ဣဒဉ္စ ‘‘အာနဂရာ ခဒိရဝန’’န္တိအာဒီသု ဝိယ ယေဘုယျနယဝသေန ဝုတ္တံ ကတ္ထစိ ပါဠိဝိနိစ္ဆယဿပိ ဒိဿနတော. ပေါရာဏဋီကာယံ ပန ပါဠိဝိနိစ္ဆယော စ ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယော စ ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယောတိ ဧဝံ ဧကဒေသသရူပေကသေသဝသေန ဝါ ဧတံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ ဒုတိယနယောပိ ဝုတ္တော၊ ဧဝဉ္စ သတိ ပါဠိဝိနိစ္ဆယပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယေဟိ အညဿ ဝိနိစ္ဆယဿ အဘာဝါ ကိမေတေန ဂန္ထဂရုကရေန ပါဠိမုတ္တဂ္ဂဟဏေန. ဝိသေသနဉှိ သမ္ဘဝဗျဘိစာရေ စ သတိ သာတ္ထကံ သိယာတိ ပဌမနယောဝ အာရာဓနီယော ဟောတိ.
ဧဝံ သဟေတုကံ အဘိဓေယျံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ကရဏပ္ပကာရံ ဒဿေတိ ‘‘သမာဟရိတွာ’’တိအာဒိနာ. ဒုဝိဓော ဟေတ္ထ ကရဏပ္ပကာရော ဧကတ္ထသမာဟရဏအနာကုလကရဏဝသေန. သော ဒုဝိဓောပိ တေန ပကာရေန ပကရဏဿ ကတတ္တာ ‘‘ကရဏပ္ပကာရော’’တိ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ သမာဟရိဿာမီတိ သမာဟရိတွာ၊ သံ-သဒ္ဒေါ သင်္ခေပတ္ထော၊ တသ္မာ သင်္ခိပိယ အာဟရိဿာမီတိ အတ္ထော. အနာဂတကာလိကဝသေန ပစ္စမာနေန ‘‘ဒဿယိဿ’’န္တိ ပဒေန သမာနကာလတ္တာ အနာဂတကာလိကော ဣဓ တွာ-ပစ္စယော ဝုတ္တော. ဧကတ္ထာတိ ဧကသ္မိံ ဣဓ ဝိနယသင်္ဂဟပ္ပကရဏေ. ဧကတ္ထာတိ ဝါ ဧကတော. ဒဿယိဿန္တိ ဒဿယိဿာမိ၊ ဉာပယိဿာမီတိ အတ္ထော. အာကုလတိ ဗျာကုလတီတိ အာကုလော၊ န အာကုလော အနာကုလော၊ ပုဗ္ဗာပရဗျာကိဏ္ဏဝိရဟိတော ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယော. အနာကုလန္တိ ပန ဘာဝနပုံသကံ၊ တသ္မာ ကရဓာတုမယေန ကတွာသဒ္ဒေန ယောဇေတွာ ဒဿနကိရိယာယ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ.
ဧဝံ ရတနတ္တယပဏာမာဒိကံ ပုဗ္ဗကရဏံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယေ ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယေ ဒဿေတုကာမော၊ တေသံ အနုက္ကမကရဏတ္ထံ မာတိကံ ဌပေန္တော ‘‘တတြာယံ မာတိကာ’’တိအာဒိမာဟ. မာတိကာယ ဟိ အသတိ ဒဿိတဝိနိစ္ဆယာ ဝိကိရန္တိ ဝိဓံသေန္တိ ယထာ တံ သုတ္တေန အသင်္ဂဟိတာနိ ပုပ္ဖါနိ. သန္တိယာ ပန မာတိကာယ ဒဿိတဝိနိစ္ဆယာ န ဝိကိရန္တိ န ဝိဓံသေန္တိ ယထာ တံ သုတ္တေန သင်္ဂဟိတာနိ ပုပ္ဖါနိ. တံ တံ အတ္ထံ ဇာနိတုကာမေဟိ မာတိကာနုသာရေန ဂန္တွာ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတဝိနိစ္ဆယံ ပတွာ သော သော အတ္ထော ဇာနိတဗ္ဗော ဟောတိ၊ တသ္မာ သုခဂ္ဂဟဏတ္ထံ မာတိကာ ဌပိတာ. တတ္ထ တတြာတိ တသ္မိံ ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယေ. အယန္တိ အယံ မယာ ဝက္ခမာနာ. မာတာ ဝိယာတိ မာတိကာ. ယထာ ဟိ ပုတ္တာ မာတိတော ပဘဝန္တိ၊ ဧဝံ နိဒ္ဒေသပဒါနိ ဥဒ္ဒေသတော ပဘဝန္တိ၊ တသ္မာ ဥဒ္ဒေသော မာတိကာ ဝိယာတိ ‘‘မာတိကာ’’တိ ဝုစ္စတိ.
ဒိဝါသေယျာတိအာဒီသု ဒိဝါသေယျာ ဒိဝါသေယျဝိနိစ္ဆယကထာ. ပရိက္ခာရော ပရိက္ခာရဝိနိစ္ဆယကထာ။ပေ။ ပကိဏ္ဏကံ ပကိဏ္ဏကဝိနိစ္ဆယကထာတိ ယောဇနာ. တေနေဝ ဝက္ခတိ ‘‘ဒိဝါသယနဝိနိစ္ဆယကထာ သမတ္တာ’’တိအာဒိ. ဣတိ-သဒ္ဒေါ ဣဒမတ္ထော ဝါ နိဒဿနတ္ထော ဝါ ပရိသမာပနတ္ထော ဝါ. တေသု ဣဒမတ္ထေ ကာ သာ? ဒိဝါသေယျာ။ပေ။ ပကိဏ္ဏကံ ဣတိ အယန္တိ. နိဒဿနတ္ထေ ကထံ သာ? ဒိဝါသေယျာ။ပေ။ ပကိဏ္ဏကံ ဣတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ. ပရိသမာပနတ္ထေ သာ ကိတ္တကေန ပရိသမတ္တာ? ဒိဝါသေယျာ။ပေ။ ပကိဏ္ဏကံ ဣတိ ဧတ္တကေန ပရိသမတ္တာတိ အတ္ထော. ဣမေသံ ပန ဒိဝါသေယျာဒိပဒါနံ ဝါကျဝိဂ္ဂဟံ ကတွာ အတ္ထေ ဣဓ ဝုစ္စမာနေ အတိပပဉ္စော ဘဝိဿတိ၊ သောတူနဉ္စ ဒုဿလ္လက္ခဏီယော၊ တသ္မာ တဿ တဿ နိဒ္ဒေသဿ အာဒိမှိယေဝ ယထာနုရူပံ ဝက္ခာမ.
ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၁. ဒိဝါသေယျဝိနိစ္ဆယကထာ
၁. ဧဝံ ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယကထာနံ မာတိကံ ဌပေတွာ ဣဒါနိ ယထာဌပိတမာတိကာနုက္ကမေန နိဒ္ဒိသန္တော ‘‘တတ္ထ ဒိဝါသေယျာတိ ဒိဝါနိပဇ္ဇန’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တတ္ထာတိ တေသု မာတိကာပဒေသု သမဘိနိဝိဋ္ဌဿ ‘‘ဒိဝါသေယျာ’’တိ ပဒဿ ‘‘ဒိဝါနိပဇ္ဇန’’န္တိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ ယောဇနာ. တတ္ထ ဒိဝါ-သဒ္ဒေါ အဟဝါစကော အာကာရန္တော နိပါတော. ဝုတ္တဉှိ အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာယံ ‘‘အာနုကူလျေတု သဒ္ဓဉ္စ၊ နတ္တံ ဒေါသော ဒိဝါ တွဟေ’’တိ. သယနံ သေယျာ၊ ကရဇကာယဂတရူပါနံ ဥဒ္ဓံ အနုဂ္ဂန္တွာ ဒီဃဝသေန ဝိတ္ထာရတော ပဝတ္တနသင်္ခါတော ဣရိယာပထဝိသေသော. ဒိဝါကာလသ္မိံ သေယျာ ဒိဝါသေယျာ. အရုဏုဂ္ဂမနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ သူရိယတ္ထင်္ဂမနာ၊ ဧတသ္မိံ ကာလေ သယနဣရိယာပထကရဏန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဒိဝါနိပဇ္ဇနန္တိ အတ္ထော’’တိ.
တတြာတိ တသ္မိံ ဒိဝါသယနေ အယံ ဝက္ခမာနော ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ယောဇနာ. ‘‘အနုဇာနာမိ။ပေ။ ဝစနတော’’တိ (ပါရာ. ၇၇) အယံ ပဌမပါရာဇိကသိက္ခာပဒဿ ဝိနီတဝတ္ထူသု အာဂတော ဘဂဝတာ အာဟစ္စဘာသိတော ဉာပကပါဌော. တတ္ထ ဒိဝါ ပဋိသလ္လီယန္တေနာတိ ဒိဝါ နိပဇ္ဇန္တေန. ဒွါရံ သံဝရိတွာ ပဋိသလ္လီယိတုန္တိ ဒွါရံ ပိဒဟိတွာ နိပဇ္ဇိတုံ. ‘‘ဒိဝါ။ပေ။ နိပဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ ဉာပျံ. နနု ပါဠိယံ ‘‘အယံ နာမ အာပတ္တီ’’တိ န ဝုတ္တာ၊ အထ ကထမေတ္ထ အာပတ္တိ ဝိညာယတီတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဧတ္ထ စ ကိဉ္စာပီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ဒိဝါနိပဇ္ဇနေ. စ-သဒ္ဒေါ ဝါကျာရမ္ဘဇောတကော၊ ကိဉ္စာပိ-သဒ္ဒေါ နိပါတသမုဒါယော၊ ယဒိပီတျတ္ထော. ပါဠိယံ အယံ နာမ အာပတ္တီတိ ကိဉ္စာပိ န ဝုတ္တာ၊ ပန တထာပိ အသံဝရိတွာ နိပဇ္ဇန္တဿ အဋ္ဌကထာယံ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၇၇) ဒုက္ကဋံ ယသ္မာ ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ ဧတ္ထ အာပတ္တိ ဝိညာယတီတိ ယောဇနာ. ဧဝံ သန္တေပိ အသတိ ဘဂဝတော ဝစနေ ကထံ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ သိယာတိ အာဟ ‘‘ဝိဝရိတွာ။ပေ။ အနုညာတတ္တာ’’တိ. ဧတေန ဘဂဝတော အနုဇာနနမ္ပိ တံ အကရောန္တဿ အာပတ္တိကာရဏံ ဟောတီတိ ဒဿေတိ.
တတ္ထ ‘‘ဥပ္ပန္နေ ဝတ္ထုမှီတိ ဣတ္ထိယာ ကတအဇ္ဈာစာရဝတ္ထုသ္မိ’’န္တိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၇၇) ဝုတ္တံ၊ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၇၇) ပန ‘‘မေထုနဝတ္ထုသ္မိံ ဥပ္ပန္နေ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ပေါရာဏဋီကာယမ္ပိ တမေဝ ဂဟေတွာ ‘‘ဥပ္ပန္နေ မေထုနဝတ္ထုသ္မိ’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ တဒေတံ ဝိစာရေတဗ္ဗံ မေထုနလက္ခဏဿ အဘာဝါ. နနု သိက္ခာပဒပညာပနံ နာမ ဗုဒ္ဓဝိသယော၊ အထ ကသ္မာ အဋ္ဌကထာယံ ဒုက္ကဋံ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဘဂဝတော’’တိအာဒိ. န ကေဝလံ ဥပါလိတ္ထေရာဒီဟိ ဧဝ အဋ္ဌကထာ ဌပိတာ၊ အထ ခေါ ပါဠိတော စ အတ္ထတော စ ဗုဒ္ဓေန ဘဂဝတာ ဝုတ္တော. န ဟိ ဘဂဝတာ အဗျာကတံ တန္တိပဒံ နာမ အတ္ထိ၊ သဗ္ဗေသံယေဝ အတ္ထော ကထိတော၊ တသ္မာ သမ္ဗုဒ္ဓေနေဝ တိဏ္ဏံ ပိဋကာနံ အတ္ထဝဏ္ဏနက္ကမောပိ ဘာသိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တတ္ထ တတ္ထ ဟိ ဘဂဝတာ ပဝတ္တိတာ ပကိဏ္ဏကဒေသနာယေဝ အဋ္ဌကထာတိ.
ကိံ ပနေတ္ထ ဧတံ ဒိဝါ ဒွါရံ အသံဝရိတွာ နိပဇ္ဇန္တဿ ဒုက္ကဋာပတ္တိအာပဇ္ဇနံ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တတ္တာ ဧဝ သိဒ္ဓံ၊ ဥဒါဟု အညေနပီတိ အာဟ ‘‘အတ္ထာပတ္တီ’’တိအာဒိ. ဧတံ ဒုက္ကဋာပတ္တိအာပဇ္ဇနံ န ကေဝလံ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တတ္တာ ဧဝ သိဒ္ဓံ၊ အထ ခေါ ‘‘အတ္ထာပတ္တိ ဒိဝါ အာပဇ္ဇတိ၊ နော ရတ္တိ’’န္တိ (ပရိ. ၃၂၃) ဣမိနာ ပရိဝါရပါဌေနပိ သိဒ္ဓံ ဟောတီတိ ယောဇနာ. ကတရသ္မိံ ပန ဝတ္ထုသ္မိံ ဣဒံ သိက္ခာပဒံ ဝုတ္တန္တိ? ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန အညတရော ဘိက္ခု ဝေသာလိယံ မဟာဝနေ ကူဋာဂါရသာလာယံ ဒိဝါ ဝိဟာရဂတော ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ နိပန္နော အဟောသိ. တဿ အင်္ဂမင်္ဂါနိ ဝါတုပတ္ထဒ္ဓါနိ အဟေသုံ. တေန ခေါ ပန သမယေန သမ္ဗဟုလာ ဣတ္ထိယော ဂန္ဓဉ္စ မာလဉ္စ အာဒါယ ဝိဟာရံ အာဂမိံသု ဝိဟာရပေက္ခိကာယော. အထ ခေါ တာ ဣတ္ထိယော တံ ဘိက္ခုံ ပဿိတွာ အင်္ဂဇာတေ အဘိနိသီဒိတွာ ယာဝဒတ္ထံ ကတွာ ‘ပုရိသုသဘော ဝတာယ’န္တိ ဝတွာ ဂန္ဓဉ္စ မာလဉ္စ အာရောပေတွာ ပက္ကမိံသု. ဘိက္ခူ ကိလိန္နံ ပဿိတွာ ဘဂဝတော ဧတမတ္ထံ အာရောစေသုံ. ပဉ္စဟိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အာကာရေဟိ အင်္ဂဇာတံ ကမ္မနိယံ ဟောတိ ရာဂေန၊ ဝစ္စေန၊ ပဿာဝေန၊ ဝါတေန၊ ဥစ္စာလိင်္ဂပါဏကဒဋ္ဌေန. ဣမေဟိ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပဉ္စဟာကာရေဟိ အင်္ဂဇာတံ ကမ္မနိယံ ဟောတိ. အဋ္ဌာနမေတံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အနဝကာသော၊ ယံ တဿ ဘိက္ခုနော ရာဂေန အင်္ဂဇာတံ ကမ္မနိယံ အဿ၊ အရဟံ သော၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု၊ အနာပတ္တိ ဘိက္ခဝေ တဿ ဘိက္ခုနော. အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ ဒိဝါ ပဋိသလ္လီယန္တေန ဒွါရံ သံဝရိတွာ ပဋိသလ္လီယိတု’’န္တိ (ပါရာ. ၇၇) ဧတသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.
၂. ဣဒါနိ ဒွါရဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘ကီဒိသ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပရိဝတ္တကဒွါရမေဝါတိ သံဝရဏဝိဝရဏဝသေန ဣတော စိတော စ ပရိဝတ္တနယောဂ္ဂဒွါရမေဝ. ရုက္ခသူစိကဏ္ဋကဒွါရန္တိ ရုက္ခသူစိဒွါရံ ကဏ္ဋကဒွါရဉ္စ. ‘‘ရုက္ခသူစိဒွါရကဏ္ဋကဒွါရ’’မိစ္စေဝ ဝါ ပါဌော. ယံ ဥဘောသု ပဿေသု ရုက္ခတ္ထမ္ဘေ နိခနိတွာ တတ္ထ ဝိဇ္ဈိတွာ မဇ္ဈေ ဒွေ တိဿော ရုက္ခသူစိယော ပဝေသေတွာ ကရောန္တိ၊ တံ ရုက္ခသူစိဒွါရံ နာမ. ပဝေသနနိက္ခမနကာလေ အပနေတွာ ထကနယောဂ္ဂံ ဧကာယ၊ ဗဟူဟိ ဝါ ကဏ္ဋကသာခါဟိ ကတံ ကဏ္ဋကဒွါရံ နာမ. ဂါမဒွါရဿ ပိဓာနတ္ထံ ပဒရေန ဝါ ကဏ္ဋကသာခါဒီဟိ ဝါ ကတဿ ကဝါဋဿ ဥဒုက္ခလပါသကရဟိတတာယ ဧကေန သံဝရိတုံ ဝိဝရိတုဉ္စ အသက္ကုဏေယျဿ ဟေဋ္ဌာ ဧကံ စက္ကံ ယောဇေန္တိ၊ ယေန ပရိဝတ္တမာနကကဝါဋံ သုခထကနကံ ဟောတိ၊ တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘စက္ကလကယုတ္တဒွါရ’’န္တိ. စက္ကမေဝ ဟိ လာတဗ္ဗတ္ထေန သံဝရဏဝိဝရဏတ္ထာယ ဂဟေတဗ္ဗတ္ထေန စက္ကလကံ၊ တေန ယုတ္တကဝါဋမ္ပိ စက္ကလကံ နာမ၊ တေန ယုတ္တဒွါရံ စက္ကလကယုတ္တဒွါရံ.
မဟာဒွါရေသု ပန ဒွေ တီဏိ စက္ကလကာနိ ယောဇေတီတိ အာဟ ‘‘ဖလကေသူ’’တိအာဒိ. ကိဋိကာသူတိ ဝေဠုပေသိကာဒီဟိ ကဏ္ဋကသာခါဒီဟိ စ ကတထကနကေသု. သံသရဏကိဋိကဒွါရန္တိ စက္ကလကယန္တေန သံသရဏကိဋိကာယုတ္တမဟာဒွါရံ. ဂေါပ္ဖေတွာတိ အာဝုဏိတွာ၊ ရဇ္ဇူဟိ ဂန္ထေတွာ ဝါ. ဧကံ ဒုဿသာဏိဒွါရမေဝါတိ ဧတ္ထ ကိလဉ္ဇသာဏိဒွါရမ္ပိ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတိ. ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယံ (ဝဇိရ. ဋီ. ပါရာဇိက ၇၆-၇၇) ပန ‘‘ဒုဿဒွါရံ သာဏိဒွါရဉ္စ ဒုဿသာဏိဒွါရံ. ဒုဿသာဏိ ကိလဉ္ဇသာဏီတိအာဒိနာ ဝုတ္တံ သဗ္ဗမ္ပိ ဒုဿသာဏိယမေဝ သင်္ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ၊ ဧကသဒိသတ္တာ ဧကန္တိ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ.
၃. ဧဝံ ဒွါရဝိသေသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယတ္တကေန ဒွါရံ သံဝုတံ ဟောတိ၊ တံ ပမာဏံ ဒဿေတုံ ‘‘ကိတ္တကေန’’တျာဒိမာဟ. တတ္ထ သူစီတိ မဇ္ဈေ ဆိဒ္ဒံ ကတွာ ပဝေသိတာ. ဃဋိကာတိ ဥပရိ ယောဇိတာ. ဣဒါနိ ယတ္ထ ဒွါရံ သံဝရိတွာ နိပဇ္ဇိတုံ န သက္ကာ ဟောတိ၊ တတ္ထ ကာတဗ္ဗဝိဓိံ ဒဿေတုံ ‘‘သစေ ဗဟူနံ ဝဠဉ္ဇနဋ္ဌာနံ ဟောတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဗဟူနံ အဝဠဉ္ဇနဋ္ဌာနေပိ ဧကံ အာပုစ္ဆိတွာ နိပဇ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိယေဝ. အထ ဘိက္ခူ။ပေ။ နိသိန္နာ ဟောန္တီတိ ဣဒံ တတ္ထ ဘိက္ခူနံ သန္နိဟိတဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ၊ န သေသဣရိယာပထသမင်္ဂိတာနိဝတ္တနတ္ထံ၊ တသ္မာ နိပန္နေပိ အာဘောဂံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ. နိပဇ္ဇိတွာ နိဒ္ဒါယန္တေ ပန အာဘောဂံ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတိ. အသန္တပက္ခေ ဌိတတ္တာ ရဟော နိသဇ္ဇာယ ဝိယ ဒွါရသံဝရဏံ နာမ မာတုဂါမာနံ ပဝေသနိဝါရဏတ္ထံ အနုညာတန္တိ အာဟ ‘‘ကေဝလံ ဘိက္ခုနိံ ဝါ’’တိအာဒိ.
ဧတ္ထ စ တံ ယုတ္တံ၊ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထပိ ယော ယော ထေရဝါဒေါ ဝါ အဋ္ဌကထာဝါဒေါ ဝါ ပစ္ဆာ ဝုစ္စတိ၊ သော သောဝ ပမာဏန္တိ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ဣဒံ အဋ္ဌကထာဝစနတော အတိရေကံ အာစရိယဿ ဝစနံ. ဣတော ပုဗ္ဗာပရဝစနံ အဋ္ဌကထာဝစနမေဝ. တတ္ထ တံ ယုတ္တန္တိ ‘‘ကုရုန္ဒဋ္ဌကထာယံ ပန။ပေ။ န ဝတ္တတီ’’တိ ယံ ဝစနံ အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ ဝုတ္တံ၊ တံ ဝစနံ ယုတ္တန္တိ အတ္ထော. ဧဝံ။ပေ။ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ယထာ စေတ္ထ ကုရုန္ဒိယံ ဝုတ္တဝစနံ ယုတ္တံ၊ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထပိ ဝိနိစ္ဆယေ ယော ယော ထေရဝါဒေါ ဝါ အဋ္ဌကထာဝါဒေါ ဝါ ပစ္ဆာ ဝုစ္စတိ၊ သော သောဝ ပမာဏန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ၊ ပုရေ ဝုတ္တော ထေရဝါဒေါ ဝါ အဋ္ဌကထာဝါဒေါ ဝါ ပမာဏန္တိ န ဂဟေတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပါယော. ဣဒံ ဝစနံ အဋ္ဌာနေ ဝုတ္တံ ဝိယ ဒိဿတိ. ကထံ? ယံ တာဝ ဝုတ္တံ၊ တံ ယုတ္တန္တိ. တံ ဣမသ္မိံ အာပုစ္ဆနအာဘောဂကရဏဝိနိစ္ဆယေ အညဿ အယုတ္တဿ အဋ္ဌကထာဝါဒဿ ဝါ ထေရဝါဒဿ ဝါ အဘာဝါ ဝတ္တုံ န သက္ကာ. န ဟိ ပုဗ္ဗဝါကျေ ‘‘ဘိက္ခူ ဧဝါ’’တိ အဝဓာရဏံ ကတံ၊ အထ ခေါ အာသန္နဝသေန ဝါ ပဋ္ဌာနဝသေန ဝါ ‘‘ဘိက္ခူ စီဝရကမ္မံ’’ဣစ္စာဒိကံယေဝ ဝုတ္တံ. ယမ္ပိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထပီ’’တျာဒိ၊ တမ္ပိ အနောကာသံ. ဣမသ္မိံ ဝိနိစ္ဆယေ အညဿ အဋ္ဌကထာဝါဒဿ ဝါ အာစရိယဝါဒဿ ဝါ အဝစနတော ပုရေ ပစ္ဆာဘာဝေါ စ န ဒိဿတိ၊ အယံ ‘‘ပမာဏ’’န္တိ ဂဟေတဗ္ဗော၊ အယံ ‘‘န ဂဟေတဗ္ဗော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗဘာဝေါ စ.
ဥပရိ ပန ‘‘ကော မုစ္စတိ၊ ကော န မုစ္စတီ’’တိ ဣမဿ ပဉှဿ ဝိဿဇ္ဇနေ မဟာပစ္စရိဝါဒေါ စ ကုရုန္ဒိဝါဒေါ စ မဟာအဋ္ဌကထာဝါဒေါ စာတိ တယော အဋ္ဌကထာဝါဒါ အာဂတာ၊ ဧကော မဟာပဒုမတ္ထေရဝါဒေါ၊ တသ္မာ တတ္ထေဝ ယုတ္တာယုတ္တဘာဝေါ စ ပမာဏာပမာဏဘာဝေါ စ ဂဟေတဗ္ဗာဂဟေတဗ္ဗဘာဝေါ စ ဒိဿတိ၊ တသ္မာ တသ္မိံယေဝ ဌာနေ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ၊ သုဝိမလဝိပုလပညာဝေယျတ္တိယသမန္နာဂတေန ပန အာစရိယာသဘေန အဝတ္တဗ္ဗဋ္ဌာနေ ဝုတ္တံ န သိယာ၊ တသ္မာ ဥပရိ အဋ္ဌကထာဝါဒသံသန္ဒနာဝသာနေ မဟာပဒုမတ္ထေရေန ဝုတ္တန္တိ ဣမဿ ဝစနဿ ပစ္ဆတော ဝုတ္တံ သိယာ၊ တံ ပစ္ဆာ လေခကေဟိ ပရိဝတ္တေတွာ လိခိတံ ဘဝေယျ၊ ပါရာဇိကကဏ္ဍဋ္ဌကထာယဉ္စ ဣဒံ ဝစနံ ဝုတ္တံ. ဋီကာယဉ္စ ဣမသ္မိံ ဌာနေ န ဝုတ္တံ၊ ဥပရိယေဝ ဝုတ္တံ၊ ‘‘ယော စ ယက္ခဂဟိတကော၊ ယော စ ဗန္ဓိတွာ နိပဇ္ဇာပိတော’’တိ ဣမဿ အဋ္ဌကထာဝါဒဿ ပစ္ဆိမတ္တာ သောယေဝ ပမာဏတော ဂဟေတဗ္ဗော. တထာ စ ဝက္ခတိ ‘‘သဗ္ဗတ္ထ ယော ယော အဋ္ဌကထာဝါဒေါ ဝါ ထေရဝါဒေါ ဝါ ပစ္ဆာ ဝုစ္စတိ၊ သော သောယေဝ ပမာဏတော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ၊ တသ္မာ ဣဒမေတ္ထ ဝိစာရေတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ.
၄. ဣဒါနိ ဒွါရံ သံဝရဏဿ အန္တရာယေ သတိ အသံဝရိတွာပိ နိပဇ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘အထ ဒွါရဿ’’တျာဒိမာဟ. နိဿေဏိံ အာရောပေတွာတိ ဥပရိမတလံ အာရောပေတွာ ဝိသင်္ခရိတွာ ဘူမိယံ ပါတေတွာ၊ ဆဍ္ဍေတွာ ဝါ နိပဇ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဣဒံ ဧကာဗဒ္ဓတာယ ဝုတ္တံ. ဒွေပိ ဒွါရာနိ ဇဂ္ဂိတဗ္ဗာနီတိ ဧတ္ထ သစေ ဧကသ္မိံ ဒွါရေ ကဝါဋံ ဝါ နတ္ထိ၊ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန သံဝရိတုံ ဝါ န သက္ကာ၊ ဣတရံ ဒွါရံ အသံဝရိတွာ နိပဇ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဒွါရပါလဿာတိ ဒွါရကောဋ္ဌကေ မဟာဒွါရေ၊ နိဿေဏိမူလေ ဝါ ဌတွာ ဒွါရဇဂ္ဂနကဿ. ပစ္ဆိမာနံ ဘာရောတိ ဧကာဗဒ္ဓဝသေန အာဂစ္ဆန္တေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အသံဝုတဒွါရေ အန္တောဂဗ္ဘေ ဝါတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဗဟိ ဝါတိ ဂဗ္ဘတော ဗဟိ. နိပဇ္ဇနကာလေပိ။ပေ။ ဝဋ္ဋတိယေဝါတိ ဧတ္ထ ဒွါရဇဂ္ဂနကဿ တဒဓီနတ္တာ တဒါ တဿ တတ္ထ သန္နိဟိတာသန္နိဟိတဘာဝံ အနုပဓာရေတွာပိ အာဘောဂံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိယေဝါတိ ဝဒန္တိ.
ယေန ကေနစိ ပရိက္ခိတ္တေတိ ဧတ္ထ ပရိက္ခေပဿ ဥဗ္ဗေဓတော ပမာဏံ သဟသေယျပ္ပဟောနကေ ဝုတ္တသဒိသမေဝ. ဝုတ္တဉှိ သမန္တပါသာဒိကာယံ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၅၁) ‘‘ယဉှိ သေနာသနံ ဥပရိ ပဉ္စဟိ ဆဒနေဟိ အညေန ဝါ ကေနစိ သဗ္ဗမေဝ ပဋိစ္ဆန္နံ၊ အယံ သဗ္ဗစ္ဆန္နာ နာမ သေယျာ။ပေ။ ယံ ပန သေနာသနံ ဘူမိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဆဒနံ အာဟစ္စ ပါကာရေန ဝါ အညေန ဝါ ကေနစိ အန္တမသော ဝတ္ထေနပိ ပရိက္ခိတ္တံ၊ အယံ သဗ္ဗပရိစ္ဆန္နာ နာမ သေယျာ. ဆဒနံ အနာဟစ္စ သဗ္ဗန္တိမေန ပရိယာယေန ဒိယဍ္ဎဟတ္ထုဗ္ဗေဓေန ပါကာရာဒိနာ ပရိက္ခိတ္တာပိ သဗ္ဗပရိစ္ဆန္နာယေဝါတိ ကုရုန္ဒဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တ’’န္တိ. ‘‘ဒိယဍ္ဎဟတ္ထုဗ္ဗေဓော ဝဍ္ဎကိဟတ္ထေန ဂဟေတဗ္ဗော’’တိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၃.၅၁) ဝိမတိဝိနောဒနိယဉ္စ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၂.၅၀-၅၁) ဝုတ္တံ. မဟာပရိဝေဏန္တိ မဟန္တံ အင်္ဂဏံ. တေန ဗဟုဇနသဉ္စရဏဋ္ဌာနံ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘မဟာဗောဓီ’’တိအာဒိ.
အရုဏေ ဥဂ္ဂတေ ဝုဋ္ဌာတိ၊ အနာပတ္တိ အနာပတ္တိခေတ္တဘူတာယ ရတ္တိယာ သုဒ္ဓစိတ္တေန နိပန္နတ္တာ. ပဗုဇ္ဈိတွာ ပုန သုပတိ၊ အာပတ္တီတိ အရုဏေ ဥဂ္ဂတေ ပဗုဇ္ဈိတွာ အရုဏုဂ္ဂမနံ ဉတွာ ဝါ အဉတွာ ဝါ အနုဋ္ဌဟိတွာ သယိတသန္တာနေန သုပတိ၊ ဥဋ္ဌဟိတွာ ကတ္တဗ္ဗဿ ဒွါရသံဝရဏာဒိနော အကတတ္တာ အကိရိယသမုဋ္ဌာနာ အာပတ္တိ ဟောတိ အနာပတ္တိခေတ္တေ ကတနိပဇ္ဇနကိရိယာယ အနင်္ဂတ္တာ. အယဉှိ အာပတ္တိ ဤဒိသေ ဌာနေ အကိရိယာ၊ ဒိဝါ ဒွါရံ အသံဝရိတွာ နိပဇ္ဇနက္ခဏေ ကိရိယာကိရိယာ စ အစိတ္တကာ စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပုရာရုဏာ ပဗုဇ္ဈိတွာပိ ယာဝ အရုဏုဂ္ဂမနာ သယန္တဿပိ ပုရိမနယေန အာပတ္တိယေဝ.
အရုဏေ ဥဂ္ဂတေ ဝုဋ္ဌဟိဿာမီတိ။ပေ။ အာပတ္တိယေဝါတိ ဧတ္ထ ကဒါ အဿ အာပတ္တီတိ? ဝုစ္စတေ – န တာဝ ရတ္တိယံ၊ ‘‘ဒိဝါ အာပဇ္ဇတိ၊ နော ရတ္တိ’’န္တိ (ပရိ. ၃၂၃) ဝုတ္တတ္တာ အနာဒရိယဒုက္ကဋာ န မုစ္စတီတိ ဝုတ္တဒုက္ကဋံ ပန ဒိဝါသယနဒုက္ကဋမေဝ န ဟောတိ အနာဒရိယဒုက္ကဋတ္တာ ဧဝ. ‘‘အရုဏုဂ္ဂမနေ ပန အစိတ္တကံ အကိရိယသမုဋ္ဌာနံ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၇၇) ဝုတ္တံ၊ သာရတ္ထဒီပနိယမ္ပိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပါရာဇိက ၂.၇၇) ‘‘ယထာပရိစ္ဆေဒမေဝ ဝုဋ္ဌာတီတိ အရုဏေ ဥဂ္ဂတေယေဝ ဥဋ္ဌဟတိ. တဿ အာပတ္တီတိ အသုဒ္ဓစိတ္တေနေဝ နိပန္နတ္တာ နိဒ္ဒါယန္တဿပိ အရုဏေ ဥဂ္ဂတေ ဒိဝါပဋိသလ္လာနမူလိကာ အာပတ္တိ. ‘ဧဝံ နိပဇ္ဇန္တော အနာဒရိယဒုက္ကဋာပိ န မုစ္စတီ’တိ ဝုတ္တတ္တာ အသုဒ္ဓစိတ္တေန နိပဇ္ဇန္တော အရုဏုဂ္ဂမနတော ပုရေတရံ ဥဋ္ဌဟန္တောပိ အနုဋ္ဌဟန္တောပိ နိပဇ္ဇနကာလေယေဝ အနာဒရိယဒုက္ကဋံ အာပဇ္ဇတိ၊ ဒိဝါပဋိသလ္လာနမူလိကံ ပန ဒုက္ကဋံ အရုဏေယေဝ အာပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ ဧဝံ နိပဇ္ဇန္တဿ ဒွေ ဒုက္ကဋာနိ အာပဇ္ဇန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.
သစေ ဒွါရံ သံဝရိတွာ အရုဏေ ဥဂ္ဂတေ ဥဋ္ဌဟိဿာမီတိ နိပဇ္ဇတိ၊ ဒွါရေ စ အညေဟိ အရုဏုဂ္ဂမနကာလေ ဝိဝဋေပိ တဿ အနာပတ္တိယေဝ ဒွါရပိဒဟနဿ ရတ္တိဒိဝါဘာဂေသု ဝိသေသာဘာဝါ. အာပတ္တိအာပဇ္ဇနဿေဝ ကာလဝိသေသော ဣစ္ဆိတဗ္ဗော၊ န တပ္ပရိဟာရဿာတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ‘‘ဒွါရံ သံဝရိတွာ ရတ္တိံ နိပဇ္ဇတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၇၇) ဟိ ဝုတ္တံ. ဒိဝါ သံဝရိတွာ နိပန္နဿ ကေနစိ ဝိဝဋေပိ ဒွါရေ အနာပတ္တိယေဝ၊ အတ္တနာပိ အနုဋ္ဌဟိတွာဝ သတိ ပစ္စယေ ဝိဝဋေပိ အနာပတ္တီတိ ဝဒန္တိ၊ ဣဒမ္ပိ ဝိမတိဝိနောဒနိယမေဝ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၇၇) ဝုတ္တံ.
ယထာပရိစ္ဆေဒမေဝ ဝုဋ္ဌာတီတိ အရုဏေ ဥဂ္ဂတေယေဝ ဝုဋ္ဌာတိ၊ အာပတ္တိယေဝါတိ မူလာပတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အနာဒရိယအာပတ္တိ ပန ပုရာရုဏာ ဥဋ္ဌိတဿပိ တဿ ဟောတေဝ ‘‘ဒုက္ကဋာ န မုစ္စတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. ဒုက္ကဋာ န မုစ္စတီတိ စ ပုရာရုဏာ ဥဋ္ဌဟိတွာ မူလာပတ္တိယာ မုတ္တောပိ အနာဒရိယဒုက္ကဋာ န မုစ္စတီတိ အဓိပ္ပါယော.
၅. နိဒ္ဒါဝသေန နိပဇ္ဇတီတိ နိဒ္ဒါဘိဘူတတာယ ဧကပဿေန နိပဇ္ဇတိ. ‘‘နိဒ္ဒါဝသေန နိပဇ္ဇတီ’’တိ ဝေါဟာရဝသေန ဝုတ္တံ၊ ပါဒါနံ ပန ဘူမိတော အမောစိတတ္တာ အယံ နိပန္နော နာမ ဟောတီတိ တေနေဝ အနာပတ္တိ ဝုတ္တာ. အပဿာယ သုပန္တဿာတိ ကဋိဋ္ဌိတော ဥဒ္ဓံ ပိဋ္ဌိကဏ္ဋကေ အပ္ပမတ္တကံ ပဒေသံ ဘူမိံ အဖုသာပေတွာ သုပန္တဿ. ကဋိဋ္ဌိံ ပန ဘူမိံ ဖုသာပေန္တဿ သယနံ နာမ န ဟောတိ. ပိဋ္ဌိပသာရဏလက္ခဏာ ဟိ သေယျာ ဒီဃာ၊ ဝန္ဒနာဒီသုပိ တိရိယံ ပိဋ္ဌိကဏ္ဋကာနံ ပသာရိတတ္တာ နိပဇ္ဇနမေဝါတိ အာပတ္တိ ပရိဟရိတဗ္ဗာဝ. ဝန္ဒနာပိ ဟိ ပါဒမူလေ နိပဇ္ဇတီတိအာဒီသု နိပဇ္ဇနမေဝ ဝုတ္တာ. သဟသာ ဝုဋ္ဌာတီတိ ပက္ခလိတာ ပတိတော ဝိယ သဟသာ ဝုဋ္ဌာတိ၊ တဿပိ အနာပတ္တိ ပတနက္ခဏေ အဝိသယတ္တာ၊ ဝိသယေ ဇာတေ သဟသာ ဝုဋ္ဌိတတ္တာ စ. ယဿ ပန ဝိသညိတာယ ပစ္ဆာပိ အဝိသယော ဧဝ၊ တဿ အနာပတ္တိယေဝ ပတနက္ခဏေ ဝိယ. တတ္ထေဝ သယတိ၊ န ဝုဋ္ဌာတီတိ ဣမိနာ ဝိသယေပိ အကရဏံ ဒဿေတိ၊ တေနေဝ တဿ အာပတ္တီတိ ဝုတ္တံ.
ဣဒါနိ အဋ္ဌကထာဝါဒသံသန္ဒနံ ကာတုံ ‘‘ကော မုစ္စတိ၊ ကော န မုစ္စတီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ မဟာပစ္စရိယန္တိအာဒီသု ပစ္စရီတိ ဥဠုမ္ပံ ဝုစ္စတိ၊ တသ္မိံ နိသီဒိတွာ ကတတ္တာ တမေဝ နာမံ ဇာတံ. ကုရုန္ဒိဝလ္လိဝိဟာရော နာမ အတ္ထိ၊ တတ္ထ ကတတ္တာ ကုရုန္ဒီတိ နာမံ ဇာတံ. မဟာအဋ္ဌကထာ နာမ သင်္ဂီတိတ္တယမာရုဠှာ တေပိဋကဿ ဗုဒ္ဓဝစနဿ အဋ္ဌကထာ. ယာ မဟာမဟိန္ဒတ္ထေရေန တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပံ အာဘတာ၊ တမ္ဗပဏ္ဏိယေဟိ ထေရေဟိ ပစ္ဆာ သီဟဠဘာသာယ အဘိသင်္ခတာ စ ဟောတိ. ဧကဘင်္ဂေနာတိ ဧကပဿဘဉ္ဇနေန ပါဒေ ဘူမိတော အမောစေတွာ ဧကပဿေန သရီရံ ဘဉ္ဇိတွာ နိပန္နောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. မဟာအဋ္ဌကထာယံ ပန မဟာပဒုမတ္ထေရေန ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. တေန မဟာအဋ္ဌကထာယ လိခိတမဟာပဒုမတ္ထေရဝါဒေ ‘‘အယ’’န္တိ ဒဿေတိ. ‘‘မုစ္ဆိတွာ ပတိတတ္တာ အဝိသယတ္တာ အာပတ္တိ န ဒိဿတီ’’တိ ထေရေန ဝုတ္တံ. အာစရိယာ ပန ယထာ ယက္ခဂဟိတကော ဗန္ဓိတွာ နိပဇ္ဇာပိတော စ ပရဝသော ဟောတိ၊ ဧဝံ အပရဝသတ္တာ မုစ္ဆိတွာ ပတိတော ကဉ္စိကာလံ ဇာနိတွာ နိပဇ္ဇတီတိ အနာပတ္တိံ န ဝဒန္တိ၊ ဝိသညိတေ ပန သတိ အနာပတ္တိယေဝ.
ဒွေ ဇနာတိအာဒိ မဟာအဋ္ဌကထာယမေဝ ဝစနံ၊ တဒေဝ ပစ္ဆာ ဝုတ္တတ္တာ ပမာဏံ. ယက္ခဂဟိတဂ္ဂဟဏေနေဝ စေတ္ထ ဝိသညိဘူတောပိ သင်္ဂဟိတော၊ ဧကဘင်္ဂေန နိပန္နော ပန အနိပန္နတ္တာ အာပတ္တိတော မုစ္စတိယေဝါတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. သာရတ္ထဒီပနိယဉ္စ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၇၇) ‘‘ယော စ ယက္ခဂဟိတကော၊ ယော စ ဗန္ဓိတွာ နိပဇ္ဇာပိတော’’တိ ဣမဿ အဋ္ဌကထာဝါဒဿ ပစ္ဆိမတ္တာ သောယေဝ ပမာဏတော ဂဟေတဗ္ဗော၊ တထာ စ ဝက္ခတိ ‘‘သဗ္ဗတ္ထ ယော ယော အဋ္ဌကထာဝါဒေါ ဝါ ပစ္ဆာ ဝုစ္စတိ၊ သော သောယေဝ ပမာဏတော ဂဟေတဗ္ဗော’’တိ. ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဣမဿ အဋ္ဌကထာပါဌဿ အာနီတတ္တာ ဣမသ္မိံ ဝိနယသင်္ဂဟပ္ပကရဏေပိ ဣမသ္မိံယေဝ ဌာနေ သော ပါဌော ဝတ္တဗ္ဗောတိ နော ခန္တိ. ဧတ္ထ စ ‘‘ရတ္တိံ ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ နိပန္နော အရုဏေ ဥဂ္ဂတေ ဥဋ္ဌာတိ၊ အနာပတ္တီ’’တိအာဒိဝစနတော အရုဏုဂ္ဂမနေ သံသယဝိနောဒနတ္ထံ အရုဏကထာ ဝတ္တဗ္ဗာ. တတြိဒံ ဝုစ္စတိ –
‘‘ကော ဧသ အရုဏော နာမ၊
ကေန သော အရုဏော ဘဝေ၊
ကီဒိသော တဿ ဝဏ္ဏာ တု၊
သဏ္ဌာနံ ကီဒိသံ ဘဝေ.
‘‘ကိသ္မိံ ကာလေ စ ဒေသေ စ၊ အရုဏော သမုဂစ္ဆတိ၊
ကိံ ပစ္စက္ခသိဒ္ဓေါ ဧသော၊ ဥဒါဟု အနုမာနတော’’တိ.
တတ္ထ ကော ဧသ အရုဏော နာမာတိ ဧတ္ထ ဧသ အရုဏော နာမ သူရိယဿ ပဘာဝိသေသော. ဝုတ္တဉှေတံ အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာယံ –
‘‘သူရဿောဒယတော ပုဗ္ဗုဋ္ဌိတရံသိ သိယာရုဏော’’တိ၊
တဋ္ဋီကာယဉ္စ ‘‘သူရဿ ဥဒယတော ပုဗ္ဗေ ဥဋ္ဌိတရံသိ အရုဏော နာမ သိယာ’’တိ. ဝိမတိဝိနောဒနီနာမိကာယံ ဝိနယဋီကာယဉ္စ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၄၆၃) ‘‘အရုဏောတိ စေတ္ထ သူရိယုဂ္ဂမနဿ ပုရေစရော ဝဍ္ဎနဃနရတ္တော ပဘာဝိသေသောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ သူရိယပ္ပဘာယေဝ အရုဏော နာမ၊ န အညောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကေန သော အရုဏော ဘဝေတိ ဧတ္ထ အရုဏော ဝဏ္ဏော အဿာတိ အရုဏော၊ ကိဉ္စိရတ္တဝဏ္ဏသမန္နာဂတောတိ အတ္ထော. အထ ဝါ အရတိ ဂစ္ဆတိ ရတ္တဝဏ္ဏဘာဝေန ပဝတ္တတီတိ အရုဏော. ဝုတ္တဉှေတံ အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာဋီကာယံ ‘‘အရုဏဝဏ္ဏတာယ အရတိ ဂစ္ဆတီတိ အရုဏော’’တိ. ကီဒိသော တဿ ဝဏ္ဏောတိ ဧတ္ထ အဗျတ္တရတ္တဝဏ္ဏော တဿ ဝဏ္ဏော ဘဝေ. ဝုတ္တဉှိ အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာယံ ‘‘အရုဏော ကိဉ္စိရတ္တောထာ’’တိ. တဋ္ဋီကာယဉ္စ ‘‘ကိဉ္စိရတ္တော အဗျတ္တရတ္တဝဏ္ဏော အရုဏော နာမ ယထာ မစ္ဆဿ အက္ခီ’’တိ. ဝိမတိဝိနောဒနိယဉ္စ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၄၆၃) ‘‘ဝဍ္ဎနဃနရတ္တော ပဘာဝိသေသော’’တိ၊ တသ္မာ သူရိယဿ ရတ္တပ္ပဘာယေဝ အရုဏော နာမ၊ န သေတပ္ပဘာဒယောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယဒိ ဧဝံ ပါတိမောက္ခဋ္ဌပနက္ခန္ဓကဝဏ္ဏနာယ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. စူဠဝဂ္ဂ ၂.၃၈၃) ‘‘ပါဠိယံ ပန နန္ဒိမုခိယာတိ ဩဒါတဒိသာမုခတာယ တုဋ္ဌမုခိယာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ တံ ကထံ ယုဇ္ဇေယျာတိ၊ နော န ယုဇ္ဇေယျ. တတ္ထ ဟိ အရုဏုဂ္ဂတကာလေ အရုဏောဘာသေန ဩဒါတဒိသာမုခဘာဝေါ ဝုတ္တော၊ န အရုဏောဘာသဿ ဩဒါတဘာဝေါ. ဝုတ္တဉှေတံ ဥဒါနဋ္ဌကထာယံ (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၂၃) ‘‘နန္ဒိမုခိယာတိ အရုဏဿ ဥဂ္ဂတတ္တာ ဧဝ အရုဏောဘာယ သူရိယာလောကူပဇီဝိနော သတ္တေ နန္ဒာပနမုခိယာ ရတ္တိယာ ဇာတာယ ဝိဘာယမာနာယာတိ အတ္ထော’’တိ.
ဇာတကဋ္ဌကထာယဉ္စ –
‘‘ဇိဃညရတ္တိံ အရုဏသ္မိမုဟတေ၊
ယာ ဒိဿတိ ဥတ္တမရူပဝဏ္ဏိနီ၊
တထူပမာ မံ ပဋိဘာသိ ဒေဝတေ၊
အာစိက္ခ မေ တံ ကတမာသိ အစ္ဆရာ’’တိ. (ဇာ. အဋ္ဌ. ၅.၂၁.၂၅၄)၊
ဣမဿ ဂါထာယ အတ္ထဝဏ္ဏနာယံ ‘‘တတ္ထ ဇိဃညရတ္တိန္တိ ပစ္ဆိမရတ္တိံ၊ ရတ္တိပရိယောသာနေတိ အတ္ထော. ဥဟတေတိ အရုဏေ ဥဂ္ဂတေ. ယာတိ ယာ ပုရတ္ထိမာ ဒိသာ ရတ္တဝဏ္ဏတာယ ဥတ္တမရူပဓရာ ဟုတွာ ဒိဿတီ’’တိ. ဧဝံ အရုဏုဂ္ဂတသမယေ ပုရတ္ထိမဒိသာယ ရတ္တဝဏ္ဏတာ ဝုတ္တာ၊ တသ္မာ တသ္မိံ သမယေ အရုဏဿ ဥဋ္ဌိတတ္တာ ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ရတ္တဘာဂေါ သူရိယာလောကဿ ပတ္ထဋတ္တာ သေသဒိသာနံ ဩဒါတဘာဝေါ ဝိညာယတိ.
သဏ္ဌာနံ ကီဒိသံ ဘဝေတိ ဧတ္ထ အရုဏဿ ပါဋေက္ကံ သဏ္ဌာနံ နာမ နတ္ထိ ရသ္မိမတ္တတ္တာ. ယတ္တကံ ပဒေသံ ဖရတိ၊ တတ္တကံ တဿ သဏ္ဌာနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ဝါ ပုရတ္ထိမဒိသာသဏ္ဌာနံ. ဝုတ္တဉှိ ဇာတကဋ္ဌကထာယံ (ဇာ. အဋ္ဌ. ၅.၂၁.၂၅၅) ‘‘ပုရတ္ထိမဒိသာ ရတ္တဝဏ္ဏတာယ ဥတ္တမရူပဓရာ ဟုတွာ ဒိဿတီ’’တိ.
ကိသ္မိံ ကာလေ စ ဒေသေ စ၊ အရုဏော သမုဂစ္ဆတီတိ ဧတ္ထ ဧသ အရုဏော သူရိယုဂ္ဂမနဿ ပုရေ ကာလေ ပုရတ္ထိမဒိသာယံ ဥဂ္ဂစ္ဆတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဥဒါနဋ္ဌကထာယံ (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၂၃) ‘‘ဥဒ္ဓသ္တေ အရုဏေတိ ဥဂ္ဂတေ အရုဏေ၊ အရုဏော နာမ ပုရတ္ထိမဒိသာယံ သူရိယောဒယတော ပုရေတရမေဝ ဥဋ္ဌိတောဘာသော’’တိ. အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာယဉ္စ ‘‘သူရဿောဒယတော ပုဗ္ဗုဋ္ဌိတရံသီ’’တိ.
ကိံ ပစ္စက္ခသိဒ္ဓေါ ဧသော၊ ဥဒါဟု အနုမာနတောတိ ဧတ္ထ အယံ အရုဏော နာမ ပစ္စက္ခသိဒ္ဓေါ ဧဝ၊ န အနုမာနသိဒ္ဓေါ. ကသ္မာ ဝိညာယတီတိ စေ? စက္ခုဝိညာဏဂေါစရဝဏ္ဏာယတနဘာဝတော. အက္ခဿ ပတီတိ ပစ္စက္ခံ၊ စက္ခုရူပါနံ အဘိမုခဘာဝေန အာပါထဂတတ္တာ စက္ခုဝိညာဏံ ဟောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ ‘‘စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခုဝိညာဏ’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၂၀၄၊ ၄၀၀၊ ၃.၄၂၁၊ ၄၂၅၊ ၄၂၆၊ သံ. နိ. ၂.၄၃၊ ၄၄၊ ၄၅၊ သံ. နိ. ၄.၆၀၊ ကထာ. ၄၆၅၊ ၄၆၇)၊ တသ္မာ အယံ အရုဏဝဏ္ဏော စက္ခုနာ ဒိသွာ ဇာနိတဗ္ဗတော ပစ္စက္ခသိဒ္ဓေါယေဝ ဟောတိ၊ န ဧဝံ သတိ ဧဝံ ဘဝေယျာတိ အနုမာနေန ပုနပ္ပုနံ စိန္တနေန သိဒ္ဓေါတိ. ဣမံ ပဉှဝိဿဇ္ဇနံ သာဓုကံ မနသိ ကရိတွာ ပဏ္ဍိတေဟိ ရတ္တောဘာသောယေဝ အရုဏောတိ ပစ္စေတဗ္ဗော သလ္လက္ခေတဗ္ဗောတိ.
ကသ္မာ ပန ဣမသ္မိံ ဌာနေ အရုဏကထာ ဝုတ္တာတိ? ဣမိဿာ အရုဏကထာယ မဟာဝိသယဘာဝတော. ကထံ? ဥပေါသထိကာ ဥပါသကာ စ ဥပါသိကာယော စ အရုဏုဂ္ဂမနံ တထတော အဇာနန္တာ အနုဂ္ဂတေယေဝ အရုဏေ ဥဂ္ဂတသညာယ ခါဒနီယံ ဝါ ခါဒန္တိ၊ ဘောဇနီယံ ဝါ ဘုဉ္ဇန္တိ၊ မာလာဂန္ဓာဒီနိ ဝါ ဓာရေန္တိ၊ တတော တေသံ သီလံ ဘိဇ္ဇတိ. သာမဏေရာ တထေဝ ဝိကာလဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတွာ သီလဝိနာသံ ပါပုဏန္တိ. နိဿယပဋိပန္နကာ ဘိက္ခူ အာစရိယုပဇ္ဈာယေဟိ ဝိနာ ဗဟိသီမေ စရန္တာ နိဿယပ္ပဿမ္ဘနံ ပါပုဏန္တိ၊ အန္တောဝဿေ ဘိက္ခူ ဥပစာရသီမတော ဗဟိဂစ္ဆန္တာ ဝဿစ္ဆေဒံ၊ တေစီဝရိကာ ဘိက္ခူ အဗဒ္ဓသီမာယံ စီဝရေန ဝိပ္ပဝသန္တာ နိဿဂ္ဂိယပါစိတ္တိယံ၊ တထာ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာယံ၊ သဟသေယျပ္ပဟောနကဋ္ဌာနေ အနုပသမ္ပန္နမာတုဂါမေဟိ သဟ သယန္တာ ပါစိတ္တိယံ၊ တထာ ယာဝကာလိကံ ဘုဉ္ဇန္တာ ဘိက္ခူ၊ ပါရိဝါသိကာဒယော ဝတ္တံ နိက္ခိပန္တာ ရတ္တိစ္ဆေဒံ. ဧဝမာဒိအနေကာဒီနဝသမ္ဘဝတော လဇ္ဇိပေသလာနံ ဘိက္ခူနံ တထတော အရုဏုဂ္ဂမနဿ ဇာနနတ္ထံ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.
ကေစိ ပန ဘိက္ခူ အဍ္ဎရတ္တိသမယေ ဃဋိသုညတ္တာ အဍ္ဎရတ္တိကာလံ အတိက္ကမ္မ အညဒိဝသော ဟောတိ၊ တသ္မာ တသ္မိံ ကာလေ အရုဏံ ဥဋ္ဌိတံ နာမ ဟောတီတိ မညမာနာ အဍ္ဎရတ္တိံ အတိက္ကမ္မ ခါဒနီယဘောဇနီယာဒီနိ ဘုဉ္ဇန္တိ၊ တေ ပန ဗုဒ္ဓသမယံ အဇာနန္တာ ဝေဒသမယမေဝ မနသိ ကရောန္တာ ဧဝံ ကရောန္တိ၊ တသ္မာ တေသံ တံကရဏံ ပမာဏံ န ဟောတိ. ဗဟဝေါ ပန ဘိက္ခူ အရုဏဿ ပစ္စက္ခဘာဝံ အဇာနန္တာ အနုမာနဝသေန စိန္တိတုဉ္စ အသက္ကောန္တာ အနုဿဝဝသေနေဝ ပရဝစနံ သဒ္ဒဟန္တာ အမှာကံ အာစရိယာ အရုဏုဂ္ဂမနဝေလာယံ ဥဋ္ဌာယ ဂစ္ဆန္တာ သူရိယုဂ္ဂမနဝေလာယံ ဒွိသဟဿဒဏ္ဍပ္ပမာဏံ ဌာနံ ပါပုဏန္တိ၊ တိသဟဿဒဏ္ဍပ္ပမာဏံ ဌာနံ ပါပုဏန္တီတိ စ ဝဒန္တိ. ဣမမှာ ဝိဟာရာ အသုကံ နာမ ဝိဟာရံ အသုကံ နာမ စေတိယံ အသုကံ နာမ ဂါမံ ပါပုဏန္တီတိအာဒီနိ စ ဝဒန္တီတိ ဧဝံ အနုဿဝဝစနံ ဝဒန္တိ၊ တမ္ပိ အပ္ပမာဏံ. ကသ္မာ? အဒ္ဓါနံ နာမ ဗလဝန္တဿ ဇဝသမ္ပန္နဿ စ ရဿံ ဟောတိ၊ ဒုဗ္ဗလဿ သန္တဿ စ ဒီဃံ ဟောတိ. ဝုတ္တဉှိ ဘဂဝတာ –
‘‘ဒီဃာ ဇာဂရတော ရတ္တိ၊ ဒီဃံ သန္တဿ ယောဇနံ၊
ဒီဃော ဗာလာန သံသာရော၊ သဒ္ဓမ္မံ အဝိဇာနတ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၆၀)၊
တသ္မာ အဒ္ဓါနံ နာမ သဗ္ဗေသံ ဧကသဒိသံ န ဟောတီတိ အရုဏုဂ္ဂမနဿ လက္ခဏံ ဘဝိတုံ န သက္ကာ၊ န စ တေ အာယသ္မန္တော ပိဋကတ္တယတော ကိဉ္စိ သာဓကဘူတံ ဝစနံ အာဟရန္တိ၊ အသက္ခိကံ အဍ္ဍံ ကရောန္တိ ဝိယ ယထာဇ္ဈာသယမေဝ ဝဒန္တီတိ ပမာဏံ န ဟောတိ.
အညေ ပန –
‘‘အတီတရတ္တိယာ ယာမော၊
ပစ္ဆိမောဍ္ဎမမုဿ ဝါ၊
ဘာဝိနိယာဒိပ္ပဟာရော၊
တဒဍ္ဎံ ဝါဇ္ဇတေဟျ ဟောတိ –
ကစ္စာယနသာရပ္ပကရဏာဂတံ ဂါထံ ဝတွာ အတီတရတ္တိယာ ပစ္ဆိမော ယာမော အဇ္ဇ ပရိယာပန္နော၊ တသ္မာ ပစ္ဆိမယာမဿ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ အရုဏံ ဥဂ္ဂစ္ဆတီ’’တိ ဝဒန္တိ. အယံ ဝါဒေါ သကာရဏသညာပကတ္တာ ပုရိမေဟိ ဗလဝါ ဟောတိ၊ ဧဝံ သန္တေပိ အယုတ္တောယေဝ. ကသ္မာ? အယဉှိ ဂါထာ ဗာဟိရသဒ္ဒသတ္ထေ ဇင်္ဂဒါသပ္ပကရဏေ ဝုတ္တနယေန အဇ္ဇ ဘဝါ အဇ္ဇတနီတိ ဝုတ္တအဇ္ဇဝေါဟာရဿ ပဝတ္တနကာလံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တာ၊ န ပိဋကတ္တယေ ဝုတ္တဿ အရုဏုဂ္ဂမနဿ ကာလံ ဒဿေတုံ၊ တသ္မာ အညသာဓျဿ အညသာဓကေန သာဓိတတ္တာ အယုတ္တောယေဝ.
အပရေ ပန ‘‘ပဟာရော ယာမသညိတော’’တိ အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာယံ ဝုတ္တတ္တာ ပဟာရယာမသဒ္ဒါနံ ဧကတ္ထတ္တာ တတ္ထေဝ ‘‘တိယာမာ သံဝရီ ဘဝေ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ရတ္တိယာ စ တိယာမဘာဝတော ပါဠိယဉ္စ (ဥဒါ. ၄၅၊ စူဠဝ. ၃၈၃) ‘‘အဘိက္ကန္တာ၊ ဘန္တေ၊ ရတ္တိ၊ နိက္ခန္တော ပစ္ဆိမော ယာမော၊ ဥဒ္ဓသ္တော အရုဏော’’တိ အာဂတတ္တာ ဣဒါနိ ရတ္တိယာ စတူသု ပဟာရေသု တတိယပ္ပဟာရဿ အဝသာနေ အရုဏော ဥဂ္ဂတော၊ တသ္မာ အဝသေသဧကပ္ပဟာရမတ္တော ကာလော ဒိဝသဘာဂံ ဘဇတီတိ ဝဒေယျုံ၊ အယံ ဝါဒေါ တတိယဝါဒတောပိ ဗလဝတရော. ကသ္မာ? ဉာပကဉာပျာနံ အနုရူပဘာဝတော. တထာ ဟိ ‘‘ပဟာရော ယာမသညိတော’’တိ အယံ ဉာပကော ပဟာရယာမာနံ ဧကတ္ထဘာဝဿ အနုရူပေါ၊ ‘‘တိယာမာ သံဝရီဘဝေ’’တိ အယံ ရတ္တိယာ တိယာမဘာဝဿ၊ ‘‘ပါဠိယဉ္စာ’’တိအာဒိ တတိယပ္ပဟာရဿ အဝသာနေ အရုဏုဂ္ဂမနဿ၊ တထာပိ အယုတ္တောယေဝ ဟောတိ. ကသ္မာ? ‘‘အဝသေသဧကပ္ပဟာရမတ္တော ကာလော ဒိဝသဘာဂံ ဘဇတီ’’တိ ဝစနဿ ဝိရုဒ္ဓတ္တာ. မဇ္ဈိမဒေသေ ဟိ ဒသဃဋိကာပမာဏဿ ကာလဿ ဧကပ္ပဟာရတ္တာ သဗ္ဗာ ရတ္တိ တိယာမာဝ ဟောတိ၊ န စတုယာမာ၊ ဣဒါနိ ပန ပစ္စန္တဝိသယေသု သတ္တဋ္ဌဃဋိကာမတ္တဿ ကာလဿ ဧကပ္ပဟာရကတတ္တာ စတုပ္ပဟာရာ ဘဝတိ၊ တသ္မာ မဇ္ဈိမဒေသဝေါဟာရံ ဂဟေတွာ အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာယဉ္စ ‘‘တိယာမာ သံဝရီ ဘဝေ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ပါဠိယဉ္စ (ဥဒါ. ၄၅၊ စူဠဝ. ၃၈၃) ‘‘နိက္ခန္တော ပစ္ဆိမော ယာမော၊ ဥဒ္ဓသ္တော အရုဏော’’တိ၊ တသ္မာ ရတ္တိပရိယောသာနေယေဝ အရုဏော ဥဂ္ဂတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၂၀၁) ‘‘တထာ ပါရိဝါသိကာဒီနမ္ပိ အရုဏံ အနုဋ္ဌာပေတွာ ဝတ္တံ နိက္ခိပန္တာနံ ရတ္တိစ္ဆေဒေါ ဝုတ္တော၊ ဥဂ္ဂတေ အရုဏေ နိက္ခိပိတဗ္ဗန္တိ ဟိ ဝုတ္တ’’န္တိ.
သဟသေယျသိက္ခာပဒေပိ (ပါစိ. ၅၂-၅၄) ‘‘အနုပသမ္ပန္နေဟိ သဟ နိဝုတ္ထဘာဝပရိမောစနတ္ထံ ပုရာရုဏာ နိက္ခမိတွာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ စီဝရဝိပ္ပဝါသာဒီသု စ သဗ္ဗတ္ထ ရတ္တိပရိယောသာနေ အာဂမနဝသေန အရုဏုဂ္ဂမနံ ဒဿိတံ၊ န အတီတာရုဏဝသေနာတိ. ဇာတကဋ္ဌကထာယမ္ပိ (ဇာ. အဋ္ဌ. ၅.၂၁.၂၅၅) ‘‘ရတ္တိပရိယောသာနေတိ အတ္ထော’’တိ. န ကေဝလံ မဇ္ဈိမဒေသေသု ရတ္တိယာယေဝ တိပ္ပဟာရဘာဝေါ ဟောတိ၊ အထ ခေါ ဒိဝသဿပိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ အဋ္ဌသာလိနိယံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ) ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ အဘိဓမ္မဒေသနာပရိယောသာနဉ္စ တေသံ ဘိက္ခူနံ သတ္တပ္ပကရဏဥဂ္ဂဟဏဉ္စ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဟောတီ’’တိ၊ မူလဋီကာယဉ္စ (ဓ. သ. မူလဋီ. နိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ) ‘‘ဧကပ္ပဟာရေနာတိ ဧတ္ထ ပဟာရောတိ ဒိဝသဿ တတိယဘာဂေါ ဝုစ္စတီ’’တိ၊ တသ္မာ ဧကော ရတ္တိဒိဝေါ ဆပ္ပဟာရော ဟောတီတိ ဝိညာယတိ. ဧဝံ မဇ္ဈိမဒေသဝေါဟာရေန တိယာမသင်္ခါတဿ တိပ္ပဟာရဿ အဝသာနေ သဗ္ဗရတ္တိပရိယောသာနေ ဥဋ္ဌိတံ အရုဏံ ပစ္စန္တဒေသဝေါဟာရေန တိပ္ပဟာရဿ အဝသာနေတိ ဂဟေတွာ ဧကပ္ပဟာရာဝသေသကာလေ အရုဏော ဥဂ္ဂတောတိ ဝုတ္တတ္တာ အယမ္ပိ ဝါဒေါ အယုတ္တောယေဝ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.
ဗဟဝေါ ပန ပဏ္ဍိတာ ‘‘ခုဒ္ဒသိက္ခာနိဿယေ ဝုတ္တံ –
‘သေတရုဏဉ္စ ပဌမံ၊ ဒုတိယံ နန္ဒိယာဝဋ္ဋံ၊
တတိယံ တမ္ဗဝဏ္ဏဉ္စ၊ စတုတ္ထံ ဂဒြဘံ မုခ’န္တိ. –
ဣမံ ဂါထံ နိဿာယ ဧကရတ္တိယံ အရုဏော စတုက္ခတ္တုံ ဥဋ္ဌဟတိ၊ တတ္ထ ပဌမံ သေတဝဏ္ဏံ ဟောတိ၊ ဒုတိယံ နန္ဒိယာဝဋ္ဋပုပ္ဖဝဏ္ဏံ ဟောတိ၊ တတိယံ တမ္ဗဝဏ္ဏံ ဟောတိ၊ စတုတ္ထံ ဂဒြဘမုခဝဏ္ဏံ ဟောတီ’’တိ ဝတွာ ရတ္တောဘာသတော ပုရေတရံ အတီတရတ္တိကာလေယေဝ ဝတ္တနိက္ခိပနာဒိကမ္မံ ကရောန္တိ. တေသံ တံ ကရဏံ အနိသမ္မကာရိတံ အာပဇ္ဇတိ. အယဉှိ ဂါထာ နေဝ ပါဠိယံ ဒိဿတိ၊ န အဋ္ဌကထာယံ၊ န ဋီကာသု၊ ကေဝလံ နိဿယေ ဧဝ၊ နိဿယေသု စ ဧကသ္မိံယေဝ ခုဒ္ဒသိက္ခာနိဿယေ ဒိဿတိ၊ န အညနိဿယေသု၊ တတ္ထာပိ နေဝ ပုဗ္ဗာပရသမ္ဗန္ဓော ဒိဿတိ၊ န ဟေတုဖလာဒိဘာဝေါ၊ န စ လိင်္ဂနိယမောတိ န နိဿယကာရာစရိယေန ဌပိတာ ဘဝေယျ၊ အထ ခေါ ပစ္ဆာ အညေဟိ လေခကေဟိ ဝါ အတ္တနော ဣစ္ဆာနုရူပံ လိခိတာ ဘဝေယျ၊ တသ္မာ အယံ ဂါထာ ကုတော အာဘတာ ပါဠိတော ဝါ အဋ္ဌကထာတော ဝါ ဋီကာတော ဝါ ဝိနယတော ဝါ သုတ္တန္တတော ဝါ အဘိဓမ္မတော ဝါတိ ပဘဝံ အပရိယေသိတွာ နိဿယေ ဒိဋ္ဌမတ္တမေဝ သာရတော ဂဟေတွာ ပါဠိယဋ္ဌကထာဋီကာသု ဝုတ္တဝစနံ အနိသာမေတွာ ကတတ္တာ အနိသမ္မကာရိတံ အာပဇ္ဇတိ.
တတြာယံ ပါဠိ ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ သီတာသု ဟေမန္တိကာသု ရတ္တီသု အန္တရဋ္ဌကာသု ဟိမပါတသမယေ ရတ္တိံ အဇ္ဈောကာသေ ဧကစီဝရော နိသီဒိ၊ န ဘဂဝန္တံ သီတံ အဟောသိ. နိက္ခန္တေ ပဌမေ ယာမေ သီတံ ဘဂဝန္တံ အဟောသိ၊ ဒုတိယံ ဘဂဝါ စီဝရံ ပါရုပိ၊ န ဘဂဝန္တံ သီတံ အဟောသိ. နိက္ခန္တေ မဇ္ဈိမေ ယာမေ သီတံ ဘဂဝန္တံ အဟောသိ၊ တတိယံ ဘဂဝါ စီဝရံ ပါရုပိ၊ န ဘဂဝန္တံ သီတံ အဟောသိ. နိက္ခန္တေ ပစ္ဆိမေ ယာမေ ဥဒ္ဓသ္တေ အရုဏေ နန္ဒိမုခိယာ ရတ္တိယာ သီတံ ဘဂဝန္တံ အဟောသိ၊ စတုတ္ထံ ဘဂဝါ စီဝရံ ပါရုပိ၊ န ဘဂဝန္တံ သီတံ အဟောသီ’’တိ. အယံ မဟာဝဂ္ဂေ (မဟာဝ. ၃၄၆) စီဝရက္ခန္ဓကာဂတာ ဝိနယပါဠိ. ပါဠိယံ နန္ဒိမုခိယာတိ တုဋ္ဌိမုခိယာ၊ ပသန္နဒိသာမုခါယာတိ အတ္ထော. အယံ တံသံဝဏ္ဏနာယ ဝိမတိဝိနောဒနီပါဌော (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၃၄၆).
‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ပုဗ္ဗာရာမေ မိဂါရမာတုပါသာဒေ. တေန ခေါ ပန သမယေန ဘဂဝါ တဒဟုပေါသထေ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော နိသိန္နော ဟောတိ. အထ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာ နိက္ခန္တေ ပဌမေ ယာမေ ဥဋ္ဌာယာသနာ ဧကံသံ ဥတ္တရာသင်္ဂံ ကရိတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနဉ္ဇလိံ ပဏာမေတွာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – အဘိက္ကန္တာ၊ ဘန္တေ ရတ္တိ၊ နိက္ခန္တော ပဌမော ယာမော၊ စိရနိသိန္နော ဘိက္ခုသံဃော၊ ဥဒ္ဒိသတု၊ ဘန္တေ၊ ဘဂဝါ ဘိက္ခူနံ ပါတိမောက္ခန္တိ. ဧဝံ ဝုတ္တေ ဘဂဝါ တုဏှီ အဟောသိ. ဒုတိယမ္ပိ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာ နိက္ခန္တေ မဇ္ဈိမေ ယာမေ ဥဋ္ဌာယာသနာ ဧကံသံ ဥတ္တရာသင်္ဂံ ကရိတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနဉ္ဇလိံ ပဏာမေတွာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – အဘိက္ကန္တာ၊ ဘန္တေ၊ ရတ္တိ၊ နိက္ခန္တော မဇ္ဈိမော ယာမော၊ စိရနိသိန္နော ဘိက္ခုသံဃော၊ ဥဒ္ဒိသတု၊ ဘန္တေ၊ ဘဂဝါ ဘိက္ခူနံ ပါတိမောက္ခန္တိ. ဒုတိယမ္ပိ ဘဂဝါ တုဏှီ အဟောသိ. တတိယမ္ပိ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာ နိက္ခန္တေ ပစ္ဆိမေ ယာမေ ဥဒ္ဓသ္တေ အရုဏေ နန္ဒိမုခိယာ ရတ္တိယာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ဧကံသံ ဥတ္တရာသင်္ဂံ ကရိတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနဉ္ဇလိံ ပဏာမေတွာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – အဘိက္ကန္တာ၊ ဘန္တေ၊ ရတ္တိ၊ နိက္ခန္တော ပစ္ဆိမော ယာမော၊ ဥဒ္ဓသ္တံ အရုဏံ၊ နန္ဒိမုခီ ရတ္တိ၊ စိရနိသိန္နော ဘိက္ခုသံဃော၊ ဥဒ္ဒိသတု ဘန္တေ ဘဂဝါ ဘိက္ခူနံ ပါတိမောက္ခန္တိ. အပရိသုဒ္ဓါ၊ အာနန္ဒ၊ ပရိသာ’’တိ (စူဠဝ. ၃၈၃). အယံ စူဠဝဂ္ဂေ ပါတိမောက္ခဋ္ဌပနက္ခန္ဓကာဂတာ အပရာပိ ဝိနယပါဠိ.
နန္ဒိမုခိယာ ရတ္တိယာတိ အရုဏုဋ္ဌိတကာလေ ပီတိမုခါ ဝိယ ရတ္တိ ခါယတိ. တေနာဟ ‘‘နန္ဒိမုခိယာ’’တိ (စူဠဝ. အဋ္ဌ. ၃၈၃) အယံ တံသံဝဏ္ဏနာဘူတသမန္တပါသာဒိကဋ္ဌကထာပါဌော. အဘိက္ကန္တာတိ ပရိက္ခီဏာ. ဥဒ္ဓသ္တေ အရုဏေတိ ဥဂ္ဂတေ အရုဏသီသေ. နန္ဒိမုခိယာတိ တုဋ္ဌိမုခိယာ. အယံ တံသံဝဏ္ဏနာဘူတသာရတ္ထဒီပနီပါဌော (သာရတ္ထ. ဋီ. စူဠဝဂ္ဂ ၃.၃၈၃). ပါဠိယံ နန္ဒိမုခိယာတိ ဩဒါတဒိသာမုခိတာယ တုဋ္ဌမုခိယာ. အယံ တံသံဝဏ္ဏနာယ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. စူဠဝဂ္ဂ ၂.၂၈၃) ဝိမတိဝိနောဒနီပါဌော.
‘‘တတိယမ္ပိ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော အဘိက္ကန္တာယရတ္တိယာ နိက္ခန္တေ ပစ္ဆိမေ ယာမေ ဥဒ္ဓသ္တေ အရုဏေ နန္ဒိမုခိယာ ရတ္တိယာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ဧကံသံ စီဝရံ ကတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနဉ္ဇလိံ ပဏာမေတွာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – အဘိက္ကန္တာ၊ ဘန္တေ၊ ရတ္တိ၊ နိက္ခန္တော ပစ္ဆိမော ယာမော၊ ဥဒ္ဓသ္တော အရုဏော၊ နန္ဒိမုခီ ရတ္တိ၊ စိရနိသိန္နာ အာဂန္တုကာ ဘိက္ခူ၊ ပဋိသမ္မောဒတု၊ ဘန္တေ၊ ဘဂဝါ အာဂန္တုကေ ဘိက္ခူ’’တိ. အယံ ဥဒါနာဂတာ သုတ္တန္တပါဠိ (ဥဒါ. ၄၅). ဥဒ္ဓသ္တေ အရုဏေတိ ဥဂ္ဂတေ အရုဏေ. အရုဏော နာမ ပုရတ္ထိမဒိသာယံ သူရိယောဒယတော ပုရေတရမေဝ ဥဋ္ဌိတောဘာသော. နန္ဒိမုခိယာ ရတ္တိယာတိ အရုဏဿ ဥဂ္ဂတတ္တာ ဧဝ အရုဏောဘာယ သူရိယာလောကူပဇီဝိနော သတ္တေ နန္ဒာပနမုခိယာ ရတ္တိယာ ဇာတာယ၊ ဝိဘာယမာနာယာတိ အတ္ထော. အယံ တံသံဝဏ္ဏနာဘူတာ ဥဒါနဋ္ဌကထာ (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၂၃).
ဣတိ ဧတ္တကာသု ဝိနယသုတ္တန္တာဂတာသု ပါဠိယဋ္ဌကထာဋီကာသု ဧကသ္မိမ္ပိဌာနေ အရုဏော စတုက္ခတ္တုံ ဥဂ္ဂတောတိ နတ္ထိ၊ ဧကဝါရမေဝ ဝုတ္တော. စတုဗ္ဗိဓဝဏ္ဏသမန္နာဂတောတိပိ နတ္ထိ၊ ဧကဝဏ္ဏော ဧဝ ဝုတ္တော. ဇာတကဋ္ဌကထာယမ္ပိ (ဇာ. အဋ္ဌ. ၅.၂၁.၂၅၅) ရတ္တဝဏ္ဏော ဧဝ ဝုတ္တော၊ န သေတဝဏ္ဏာဒိကော. နန္ဒိမုခီတိ စ သတ္တေ နန္ဒာပနဒိသာမုခီ ရတ္တိ ဧဝ ဝုတ္တာ၊ န အရုဏဿ နန္ဒိယာဝဋ္ဋပုပ္ဖသဒိသဝဏ္ဏတာ. တေနာဟ ‘‘သတ္တေ နန္ဒာပနမုခိယာ ရတ္တိယာ’’တိ. ဧဝံ အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာပကရဏဝစနေန ဝိရုဒ္ဓတ္တာ ပါဠိယဋ္ဌကထာဒီဟိ အသံသန္ဒနတော ဒုဗ္ဗလသာဓကတ္တာ စ အယမ္ပိ ဝါဒေါ အယုတ္တောယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော၊ တသ္မာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ အာဏံ အနတိက္ကန္တေန လဇ္ဇိဘိက္ခုနာ ယဒိ ကေနစိ အပ္ပဋိစ္ဆန္နေ ဝိဝဋောကာသေ ဟောတိ၊ မစ္ဆက္ခိသမာနအဗျတ္တရတ္တောဘာသဿ ပညာယမာနကာလတော ပဋ္ဌာယ ဝတ္တနိက္ခိပနာဒိကမ္မံ ကာတဗ္ဗံ.
ယဒိ ပန ပဗ္ဗတာဒိနာ ပဋိစ္ဆန္နဋ္ဌာနံ ဟောတိ၊ ယတ္တကေန ကာလေန ဝိဝဋဋ္ဌာနေ ရတ္တောဘာသော ပညာယတိ၊ သူရိယမဏ္ဍလဿ ဒိဿနကာလတော ဧကဃဋိကာမတ္တေန ဝါ ဒွိဃဋိကာမတ္တေန ဝါ တတ္တကံ ကာလံ သလ္လက္ခေတွာ ဣမသ္မိံ ကာလေ အရုဏော ဥဂ္ဂတော ဘဝေယျာတိ တက္ကေတွာ ကာတဗ္ဗံ၊ သံသယံ အနိစ္ဆန္တေန တတောပိ ကဉ္စိကာလံ အဓိဝါသေတွာ နိဿံသယကာလေ ကတ္တဗ္ဗံ၊ အယံ တတ္ထ သာမီစိ. အယံ ပန ဝါဒေါ ယထာဝုတ္တပ္ပကရဏဝစနေဟိ သုဋ္ဌု သံသန္ဒတိ ယထာ ဂင်္ဂေါဒကေန ယမုနောဒကံ၊ တသ္မာ ပဏ္ဍိတေဟိ ပုနပ္ပုနံ ပုဗ္ဗာပရံ အာလောဠေန္တေန မနသိ ကာတဗ္ဗော. ဧဝံ မနသိ ကရိတွာ အရုဏပဋိသံယုတ္တေသု ဌာနေသု သံသယော ဆိန္ဒိတဗ္ဗော၊ သံသယံ ဆိန္ဒိတွာ ဝိသာရဒေန ဟုတွာ တံ တံ ကမ္မံ ကာတဗ္ဗန္တိ.
ဝိသုဒ္ဓတ္ထာယ သီလဿ၊ ဘိက္ခူနံ ပိယသီလိနံ၊
ကတာရုဏကထာ ဧသာ၊ န သာရမ္ဘာဒိကာရဏာ.
တသ္မာ သုဋ္ဌူပဓာရေတွာ၊ ယုတ္တံ ဂဏှန္တု သာဓဝေါ၊
အယုတ္တဉ္စေ ဆဍ္ဍယန္တု၊ မာ ဟောန္တု ဒုမ္မနာဒယောတိ.
ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ
ဒိဝါသေယျဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော နာမ
ပဌမော ပရိစ္ဆေဒေါ.
၂. ပရိက္ခာရဝိနိစ္ဆယကထာ
၆. ဧဝံ ဒိဝါသေယျဝိနိစ္ဆယံ ကထေတွာ ဣဒါနိ ပရိက္ခာရဝိနိစ္ဆယံ ကထေတုံ ‘‘ပရိက္ခာရောတိ သမဏပရိက္ခာရော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒိဝါသေယျဝိနိစ္ဆယကထာယ အာဒိမှိ ဝုတ္တံ ‘‘တတ္ထာ’’တိ ပဒံ အာနေတွာ တတ္ထ တေသု မာတိကာပဒေသု သမဘိနိဝိဋ္ဌဿ ‘‘ပရိက္ခာရော’’တိ ပဒဿ ‘‘သမဏပရိက္ခာရော’’တိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ ယောဇနာ၊ ဧသ နယော ဣတော ပရေပိ. သမဏပရိက္ခာရော ဝုတ္တော၊ န ဂိဟိပရိက္ခာရောတိ အဓိပ္ပါယော. ပရိသမန္တတော ကရိယတေတိ ပရိက္ခာရော၊ ဆတ္တာဒိကော. တတြာတိ သမဏပရိက္ခာရေ. ကပ္ပတီတိ ကပ္ပိယော၊ န ကပ္ပိယော အကပ္ပိယော၊ ကပ္ပိယော စ အကပ္ပိယော စ ကပ္ပိယာကပ္ပိယော၊ သမာဟာရဒွန္ဒေပိ ပုလ္လိင်္ဂမိစ္ဆန္တိ ပဏ္ဍိတာ. ကပ္ပိယာကပ္ပိယော စ သော ပရိက္ခာရော စေတိ တထာ၊ တဿ ဝိနိစ္ဆယော ကပ္ပိယာကပ္ပိယပရိက္ခာရဝိနိစ္ဆယော.
ကေစိ တာလပဏ္ဏစ္ဆတ္တန္တိ ဣဒံ ဥပလက္ခဏမတ္တံ. သဗ္ဗမ္ပိ ဟိ ဆတ္တံ တထာကရိယမာနံ န ဝဋ္ဋတိ. တေနေဝါဟ ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယံ (ဝဇိရ. ဋီ. ပါရာဇိက ၈၅) ‘‘သဗ္ဗပရိက္ခာရေသု ဝဏ္ဏမဋ္ဌဝိကာရံ ကရောန္တဿ ဒုက္ကဋန္တိ ဒီပေန္တေန န ဝဋ္ဋတီတိ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ. န ဝဏ္ဏမဋ္ဌတ္ထာယာတိ ဣမိနာ ထိရကရဏတ္ထံ ဧကဝဏ္ဏသုတ္တေန ဝိနန္ဓိယမာနံ ယဒိ ဝဏ္ဏမဋ္ဌံ ဟောတိ၊ တတ္ထ န ဒေါသောတိ ဒဿေတိ. အာရဂ္ဂေနာတိ နိခါဒနမုခေန. ယဒိ န ဝဋ္ဋတိ၊ တာဒိသံ ဆတ္တဒဏ္ဍံ လဘိတွာ ကိံ ကာတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ဃဋကံ ဝါ’’တိအာဒိ. သုတ္တကေန ဝါ ဒဏ္ဍော ဝေဌေတဗ္ဗောတိ ယထာ လေခါ န ပညာယတိ၊ တထာ ဝေဌေတဗ္ဗော. ဒဏ္ဍဗုန္ဒေတိ ဒဏ္ဍမူလေ၊ ဆတ္တဒဏ္ဍဿ ဟေဋ္ဌိမကောဋိယန္တိ အတ္ထော. ဆတ္တမဏ္ဍလိကန္တိ ဆတ္တဿ အန္တော ခုဒ္ဒကမဏ္ဍလံ၊ ဆတ္တပဉ္ဇရေ မဏ္ဍလာကာရေန ဗဒ္ဓဒဏ္ဍဝလယံ ဝါ. ဥက္ကိရိတွာတိ နိန္နံ၊ ဥန္နတံ ဝါ ကတွာ ဥဋ္ဌာပေတွာ. သာ ဝဋ္ဋတီတိ သာ လေခါ ရဇ္ဇုကေဟိ ဗန္ဓန္တု ဝါ မာ ဝါ၊ ဗန္ဓိတုံ ယုတ္တဋ္ဌာနတ္တာ ဝဋ္ဋတိ. တေန ဝုတ္တံ အာစရိယဗုဒ္ဓဒတ္တမဟာထေရေန –
‘‘ဆတ္တံ ပဏ္ဏမယံ ကိဉ္စိ၊ ဗဟိ အန္တော စ သဗ္ဗသော၊
ပဉ္စဝဏ္ဏေန သုတ္တေန၊ သိဗ္ဗိတုံ န စ ဝဋ္ဋတိ.
‘‘ဆိန္ဒိတုံ အဍ္ဎစန္ဒံ ဝါ၊ ပဏ္ဏေ မကရဒန္တကံ၊
ဃဋကံ ဝါဠရူပံ ဝါ၊ လေခါ ဒဏ္ဍေ န ဝဋ္ဋတိ.
‘‘သိဗ္ဗိတုံ ဧကဝဏ္ဏေန၊ ဆတ္တံ သုတ္တေန ဝဋ္ဋတိ၊
ထိရတ္ထံ ပဉ္စဝဏ္ဏေန၊ ပဉ္ဇရံ ဝါ ဝိနန္ဓိတုံ.
‘‘ဃဋကံ ဝါဠရူပံ ဝါ၊ လေခါ ဝါ ပန ကေဝလာ၊
ဆိန္ဒိတွာ ဝါပိ ဃံသိတွာ၊ ဓာရေတုံ ပန ဝဋ္ဋတိ.
‘‘အဟိစ္ဆတ္တကသဏ္ဌာနံ၊ ဒဏ္ဍဗုန္ဒမှိ ဝဋ္ဋတိ၊
ဥက္ကိရိတွာ ကတာ လေခါ၊ ဗန္ဓနတ္ထာယ ဝဋ္ဋတီ’’တိ.
တဿ ဝဏ္ဏနာယမ္ပိ ဆတ္တံ ပဏ္ဏမယံ ကိဉ္စီတိ တာလပဏ္ဏာဒိပဏ္ဏစ္ဆဒနံ ယံ ကိဉ္စိ ဆတ္တံ. ဗဟီတိ ဥပရိ. အန္တောတိ ဟေဋ္ဌာ. သိဗ္ဗိတုန္တိ ရူပံ ဒဿေတွာ သူစိကမ္မံ ကာတုံ. ပဏ္ဏေတိ ဆဒနပဏ္ဏေ. အဍ္ဎစန္ဒန္တိ အဍ္ဎစန္ဒာကာရံ. မကရဒန္တကန္တိ မကရဒန္တာကာရံ၊ ယံ ‘‘ဂိရိကူဋ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဆိန္ဒိတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ သမ္ဗန္ဓော. မုခဝဋ္ဋိယာ နာမေတွာ ဗဒ္ဓပဏ္ဏကောဋိယာ ဝါ မတ္ထကမဏ္ဍလကောဋိယာ ဝါ ဂိရိကူဋာဒိံ ကရောန္တိ၊ ဣမိနာ တံ ပဋိက္ခိတ္တံ. ဒဏ္ဍေတိ ဆတ္တဒဏ္ဍေ. ဃဋကန္တိ ဃဋာကာရော. ဝါဠရူပံ ဝါတိ ဗျဂ္ဃါဒိဝါဠာနံ ရူပကံ ဝါ. လေခါတိ ဥက္ကိရိတွာ ဝါ ဆိန္ဒိတွာ ဝါ စိတ္တကမ္မဝသေန ဝါ ကတရာဇိ. ပဉ္စဝဏ္ဏာနံ သုတ္တာနံ အန္တရေ နီလာဒိဧကဝဏ္ဏေန သုတ္တေန ထိရတ္ထံ ဆတ္တံ အန္တော စ ဗဟိ စ သိဗ္ဗိတုံ ဝါ ဆတ္တဒဏ္ဍဂ္ဂါဟကသလာကပဉ္ဇရံ ထိရတ္ထံ ဝိနန္ဓိတုံ ဝါ ဝဋ္ဋတီတိ ယောဇနာ. ပဉ္စဝဏ္ဏာနံ ဧကဝဏ္ဏေန ထိရတ္ထန္တိ ဣမိနာ အနေကဝဏ္ဏေဟိ သုတ္တေဟိ ဝဏ္ဏမဋ္ဌတ္ထာယ သိဗ္ဗိတုဉ္စ ဝိနန္ဓိတုဉ္စ န ဝဋ္ဋတီတိ ဒီပေတိ. ပေါတ္ထကေသု ပန ‘‘ပဉ္စဝဏ္ဏေနာ’’တိ ပါဌော ဒိဿတိ၊ တဿ ဧကဝဏ္ဏေန ပဉ္စဝဏ္ဏေန ဝါ သုတ္တေန ထိရတ္ထံ သိဗ္ဗိတုံ ဝိနန္ဓိတုံ ဝါ ဝဋ္ဋတီတိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ ဟောတိ.
ဧတ္ထ စ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တေန ‘‘ပဉ္စဝဏ္ဏေန သုတ္တေန သိဗ္ဗိတုံ န စ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ပါဌေန စ ‘‘ကေစိ တာလပဏ္ဏစ္ဆတ္တံ အန္တော ဝါ ဗဟိ ဝါ ပဉ္စဝဏ္ဏေန သုတ္တေန သိဗ္ဗေတွာ ဝဏ္ဏမဋ္ဌံ ကရောန္တိ၊ တံ န ဝဋ္ဋတိ၊ ဧကဝဏ္ဏေ ပန နီလေန ဝါ ပီတကေန ဝါ ယေန ကေနစိ သုတ္တေန အန္တော ဝါ ဗဟိ ဝါ သိဗ္ဗိတုံ၊ ဆတ္တဒဏ္ဍဂ္ဂါဟကံ သလာကပဉ္ဇရံ ဝါ ဝိနန္ဓိတုံ ဝဋ္ဋတိ၊ တဉ္စ ခေါ ထိရကရဏတ္ထံ၊ န ဝဏ္ဏမဋ္ဌတ္ထာယာ’’တိ အဋ္ဌကထာပါဌေန စ ဝိရုဇ္ဈတိ၊ တသ္မာ သော န ဂဟေတဗ္ဗော.
လေခါ ဝါ ပန ကေဝလာတိ ယထာဝုတ္တပ္ပကာရာ သကလာ လေခါ ဝါ. ဆိန္ဒိတွာတိ ဥက္ကိရိတွာ ကတံ ဆိန္ဒိတွာ. ဃံသိတွာတိ စိတ္တကမ္မာဒိဝသေန ကတံ ဃံသိတွာ. ဒဏ္ဍဗုန္ဒမှီတိ ဆတ္တဒဏ္ဍဿ ပဉ္ဇရေ ဂါဟဏတ္ထာယ ဖာလိတဗုန္ဒမှိ၊ မူလေတိ အတ္ထော. အယမေတ္ထ နိဿန္ဒေဟေ ဝုတ္တနယော. ခုဒ္ဒသိက္ခာဂဏ္ဌိပဒေ ပန ‘‘ဆတ္တပိဏ္ဍိယာ မူလေ’’တိ ဝုတ္တံ. အဟိစ္ဆတ္တကသဏ္ဌာနန္တိ ဖုလ္လအဟိစ္ဆတ္တကာကာရံ. ရဇ္ဇုကေဟိ ဂါဟာပေတွာ ဒဏ္ဍေ ဗန္ဓန္တိ၊ တသ္မိံ ဗန္ဓနဋ္ဌာနေ ဝလယမိဝ ဥက္ကိရိတွာတိ ဝလယံ ဝိယ ဥပဋ္ဌာပေတွာ. ဗန္ဓနတ္ထာယာတိ ဝါတေန ယထာ န စလတိ၊ ဧဝံ ရဇ္ဇူဟိ ဒဏ္ဍေ ပဉ္ဇရဿ ဗန္ဓနတ္ထာယ. ဥက္ကိရိတွာ ကတာ လေခါ ဝဋ္ဋတီတိ ယောဇနာ. ယထာ ဝါတပ္ပဟာရေန အစလနတ္ထံ ဆတ္တမဏ္ဍလိကံ ရဇ္ဇုကေဟိ ဂါဟာပေတွာ ဒဏ္ဍေ ဗန္ဓန္တိ၊ တသ္မိံ ဗန္ဓနဋ္ဌာနေ ဝလယမိဝ ဥက္ကိရိတွာ လေခံ ဌပေန္တိ၊ သာ ဝဋ္ဋတီတိ. သစေပိ န ဗန္ဓတိ၊ ဗန္ဓနာရဟဋ္ဌာနတ္တာ ဝလယံ ဥက္ကိရိတွာ ဝဋ္ဋတီတိ ဂဏ္ဌိပဒေ ဝတ္တန္တီတိ အာဂတံ၊ တသ္မာ ပက္ခရဏေသု အာဂတနယေနေဝ ဆတ္တေ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ.