၃. ပတ္တဝဂ္ဂေါ

၁. ပတ္တသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

၆၀၂. တတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ အဍ္ဎတေရသပလာတိ မာဂဓိကာယ မာနတုလာယ အဍ္ဎတေရသပလပရိမိတံ ဥဒကံ ဂဏှန္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ တထာ ပရိမိတံ ယဝမာသာဒိံ ဂဏှန္တိံ သန္ဓာယာတိ ကေစိ. အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန ပန ‘‘ပကတိစတုမုဋ္ဌိကံ ကုဍုဝံ၊ စတုကုဍုဝံ နာဠိ၊ တာယ နာဠိယာ သောဠသ နာဠိယော ဒေါဏံ၊ တံ ပန မဂဓနာဠိယာ ဒွါဒသ နာဠိယော ဟောန္တီတိ ဝဒန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒမိဠနာဠီတိ ပုရာဏနာဠိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သာ စ စတုမုဋ္ဌိကေဟိ ကုဍုဝေဟိ အဋ္ဌ ကုဍုဝါ၊ တာယ နာဠိယာ ဒွေ နာဠိယော မဂဓနာဠိံ ဂဏှာတိ. ပုရာဏာ ပန ‘‘သီဟဠနာဠိ တိဿော နာဠိယော ဂဏှာတီ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တေသံ မတေန မဂဓနာဠိ ဣဒါနိ ပဝတ္တမာနာယ စတုကုဍုဝါယ ဒမိဠနာဠိယာ စတုနာဠိကာ ဟောတိ၊ တတော မဂဓနာဠိတော ဥပဍ္ဎဉ္စ ပုရာဏဒမိဠနာဠိသင်္ခါတံ ပတ္ထံ နာမ ဟောတိ၊ ဧတေန စ ‘‘ဩမကော နာမ ပတ္တော ပတ္ထောဒနံ ဂဏှာတီ’’တိ ပါဠိဝစနဉ္စ သမေတိ၊ လောကိယေဟိပိ –

‘‘လောကိယံ မဂဓဉ္စေတိ၊ ပတ္ထဒွယမုဒါဟဋံ၊

လောကိယံ သောဠသပလံ၊ မာဂဓံ ဒိဂုဏံ မတ’’န္တိ. –

ဧဝံ လောကေ နာဠိယာ မဂဓနာဠိ ဒိဂုဏာတိ ဒဿိတာ၊ ဧဝဉ္စ ဂယှမာနေ ဩမကပတ္တဿ စ ယာပနမတ္တောဒနဂါဟိကာ စ သိဒ္ဓါ ဟောတိ. န ဟိ သက္ကာ အဋ္ဌကုဍုဝတော ဦနောဒနဂါဟိနာ ပတ္တေန အထူပီကတံ ပိဏ္ဍပါတံ ပရိယေသိတွာ ယာပေတုံ. တေနေဝ ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဋ္ဌကထာယံ ‘‘ပတ္ထော နာမ နာဠိမတ္တံ ဟောတိ ဧကဿ ပုရိသဿ အလံ ယာပနာယ. ဝုတ္တမ္ပိ ဟေတံ ‘ပတ္ထောဒနော နာလမယံ ဒုဝိန္န’’’န္တိ (ဇာ. ၂.၂၁.၁၉၂) ဝုတ္တံ၊ ‘‘ဧကေကဿ ဒွိန္နံ တိဏ္ဏံ ပဟောတီ’’တိ စ အာဂဟံ၊ တသ္မာ ဣဓ ဝုတ္တနယာနုသာရေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ.

အာလောပဿ အနုရူပန္တိ ဧတ္ထ ‘‘ဗျဉ္ဇနဿ မတ္တာ နာမ ဩဒနတော စတုတ္ထဘာဂေါ’’တိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၈၇) ဗြဟ္မာယုသုတ္တဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တတ္တာ အာလောပဿ စတုတ္ထဘာဂမေဝ ဗျဉ္ဇနံ အနုရူပန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဩဒနဂတိကာနေဝါတိ ဩဒနဿ အန္တော ဧဝ ပဝိသနသီလာနိ သိယုံ၊ အတ္တနော ဩကာသံ န ဂဝေသန္တီတိ အတ္ထော. နာမမတ္တေတိ ‘‘မဇ္ဈိမော ပတ္တော မဇ္ဈိမောမကော’’တိအာဒိနာမမတ္တေ.

၆၀၇-၈. ဧဝံ ပယောဂေ ပယောဂေတိ ပရိယောသာနာလောပဇ္ဈောဟရဏပယောဂေ ပယောဂေ၊ အာလောပေ အာလောပေတိ အတ္ထော. ကတွာတိ ပါကပရိယောသာနံ ကတွာ. ပစိတွာ ဌပေဿာမီတိ ကာဠဝဏ္ဏပါကံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဆိဒ္ဒန္တိ မုခဝဋ္ဋိတော ဒွင်္ဂုလဿ ဟေဋ္ဌာဆိဒ္ဒံ ဝုတ္တံ. သေသံ ပဌမကထိနေ ဝုတ္တနယမေဝ.

ပတ္တသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. ဦနပဉ္စဗန္ဓနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

၆၀၉-၆၁၃. ဒုတိယေ ပါဠိယံ အဟံ ပတ္တေန တေ ဘိက္ခူ သန္တပေဿာမီတိ သေသော. ‘‘အပတ္တော’’တိ ဣမိနာ အဓိဋ္ဌာနဝိဇဟနမ္ပိ ဒဿေတိ. ပဉ္စဗန္ဓနေပိ ပတ္တေ အပရိပုဏ္ဏပါကေ ပတ္တေ ဝိယ အဓိဋ္ဌာနံ န ရုဟတိ. ‘‘တိပုပဋ္ဋကေန ဝါ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ တမ္ဗလောဟာဒီဟိ ကပ္ပိယလောဟေဟိ အယောပတ္တဿ ဆိဒ္ဒံ ဆာဒေတုံ ဝဋ္ဋတိ. တေနေဝ ‘‘လောဟမဏ္ဍလကေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣမသ္မိံ သိက္ခာပဒေ အကာဠဝဏ္ဏမ္ပိ ကပ္ပိယပတ္တံ ဝိညာပေန္တဿ အာပတ္တိ ဧဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အဓိဋ္ဌာနုပဂပတ္တဿ ဦနပဉ္စဗန္ဓနတာ၊ အတ္တုဒ္ဒေသိကတာ၊ အကတဝိညတ္တိ၊ တာယ စ ပဋိလာဘောတိ ဣမာနေတ္ထ စတ္တာရိ အင်္ဂါနိ.

ဦနပဉ္စဗန္ဓနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. ဘေသဇ္ဇသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

၆၁၈-၆၂၁. တတိယေ ပါဠိယံ ပိလိန္ဒဝစ္ဆတ္ထေရေန ‘‘န ခေါ၊ မဟာရာဇ၊ ဘဂဝတာ အာရာမိကော အနုညာတော’’တိ ပဌမံ ပဋိက္ခိပိတွာ ‘‘အနုဇာနာမိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အာရာမိက’’န္တိ ပုဂ္ဂလာနမ္ပိ အာရာမိကနာမေန ဒါသဂ္ဂဟဏေ အနုညာတေ ဧဝ အာရာမိကာနံ ဂဟိတတ္တာ ခေတ္တဝတ္ထာဒီနိ ကပ္ပိယဝေါဟာရေနပိ ပုဂ္ဂလာနံ ဂဟေတုံ န ဝဋ္ဋတိ၊ တထာ အနနုညာတတ္တာတိ ဝိညာယတိ. ‘‘ခေတ္တဝတ္ထုပဋိဂ္ဂဟဏာ ပဋိဝိရတော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၁၀၊ ၁၉၄) ဟိ ပဋိက္ခိတ္တေသု ဧကဿေဝ ပုဂ္ဂလိကဝသေန ဂဟဏေ အနုညာတေ ဣတရီတရာနံ တထာ န ဂဟေတဗ္ဗတာ သိဒ္ဓါဝ ဟောတိ. ယဉ္စ ပိလိန္ဒဝစ္ဆတ္ထေရေန ဒါယကကုလဿ ဒါရိကာယ သုဝဏ္ဏမာလာဝသေန တိဏဏ္ဍုပကဿ နိမ္မာနံ၊ တံ ‘‘အနာပတ္တိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဣဒ္ဓိမဿ ဣဒ္ဓိဝိသယေ’’တိ (ပါရာ. ၁၅၉) ဝစနတော ကုလသင်္ဂဟာဒိ န ဟောတီတိ ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ ကေစိ ပန ‘‘ခီဏာသဝါနံ လာဘိစ္ဆာယ အဘာဝတော ကုလသင်္ဂဟေပိ အာဇီဝကောပေါ နတ္ထီ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တံ န ယုတ္တံ ခီဏာသဝါနမ္ပိ အာဇီဝဝိပတ္တိဟေတူနံ ပိဏ္ဍပါတာဒီနံ ပရိဝဇ္ဇေတဗ္ဗတော. ဝုတ္တဉှိ ဓမ္မသေနာပတိနာ ‘‘နေဝ ဘိန္ဒေယျမာဇီဝံ၊ စဇမာနောပိ ဇီဝိတ’’န္တိ (မိ. ပ. ၆.၁.၅). ဘဂဝတာ စ ‘‘ဂါထာဘိဂီတံ မေ အဘောဇနီယ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ (သု. နိ. ၈၁၊ ၄၈၄၊ မိ. ပ. ၄.၅.၉၊ သံ. နိ. ၁.၁၉၇).

၆၂၂. ဥဂ္ဂဟိတကန္တိ ပရိဘောဂတ္ထာယ သယံ ဂဟိတံ. သယံ ကရောတီတိ ပစိတွာ ကရောတိ. ပုရေဘတ္တန္တိ တဒဟုပုရေဘတ္တမေဝ ဝဋ္ဋတိ သဝတ္ထုကပဋိဂ္ဂဟိတတ္တာ. သယံကတန္တိ ခီရနဝနီတံ ပစိတွာ ကတံ. နိရာမိသမေဝါတိ တဒဟုပုရေဘတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အဇ္ဇ သယံကတံ နိရာမိသမေဝ ဘုဉ္ဇန္တဿ ကသ္မာ သာမပါကော န ဟောတီတိ အာဟ ‘‘နဝနီတံ တာပေန္တဿာ’’တိအာဒိ. ပဋိဂ္ဂဟိတေဟီတိ ခီရဒဓီနိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဥဂ္ဂဟိတကေဟိ ကတံ အဗ္ဘဉ္ဇနာဒီသု ဥပနေတဗ္ဗန္တိ ယောဇနာ. ဧသေဝ နယောတိ နိဿဂ္ဂိယာပတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အကပ္ပိယမံသသပ္ပိမှီတိ ဟတ္ထိအာဒီနံ သပ္ပိမှိ.

ဧတ္ထ ပနာတိ နဝနီတေ ဝိသေသော အတ္ထီတိ အတ္ထော. ဓောတံ ဝဋ္ဋတီတိ ဓောတမေဝ ပဋိဂ္ဂဟိတုမ္ပိ န ဝဋ္ဋတိ၊ ဣတရထာ သဝတ္ထုကပဋိဂ္ဂဟိတံ ဟောတီတိ ထေရာနံ အဓိပ္ပါယော.

မဟာသိဝတ္ထေရဿ ပန ဝတ္ထုနော ဝိယောဇိတတ္တာ ဒဓိဂုဠိကာဒီဟိ ယုတ္တတာမတ္တေန သဝတ္ထုကပဋိဂ္ဂဟိတံ နာမ န ဟောတိ၊ တသ္မာ တက္ကတော ဥဒ္ဓဋမတ္တမေဝ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ဓောဝိတွာ၊ ပစိတွာ ဝါ နိရာမိသမေဝ ကတွာ ပရိဘုဉ္ဇိံသူတိ အဓိပ္ပါယော၊ န ပန ဒဓိဂုဠိကာဒီဟိ သဟ ဝိကာလေ ဘုဉ္ဇိံသု. တေနာဟ ‘‘တသ္မာ နဝနီတံ ပရိဘုဉ္ဇန္တေန။ပေ။ သဝတ္ထုကပဋိဂ္ဂဟိတံ နာမ န ဟောတီ’’တိ. တတ္ထ အဓောတံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာပိ တံ နဝနီတံ ပရိဘုဉ္ဇန္တေန ဒဓိအာဒီနိ အပနေတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ခယံ ဂမိဿတီတိ နိရာမိသံ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဝိကာလေပိ ဝဋ္ဋတီတိ အတ္ထော. ဧတ္တာဝတာတိ နဝနီတေ လဂ္ဂမတ္တေန ဝိသုံ ဒဓိအာဒိဝေါဟာရံ အလဒ္ဓေန အပ္ပမတ္တေန ဒဓိအာဒိနာတိ အတ္ထော၊ ဧတေန ဝိသုံ ပဋိဂ္ဂဟိတဒဓိအာဒီဟိ သဟ ပက္ကံ သဝတ္ထုကပဋိဂ္ဂဟိတသင်္ချမေဝ ဂစ္ဆတီတိ ဒဿေတိ. တသ္မိမ္ပီတိ နိရာမိသဘူတေပိ. ကုက္ကုစ္စကာနံ ပန အယံ အဓိပ္ပါယော – ပဋိဂ္ဂဟဏေ တာဝ ဒဓိအာဒီဟိ အသမ္ဘိန္နရသတ္တာ ဘတ္တေန သဟိတေန ဂုဠပိဏ္ဍာဒိ ဝိယ သဝတ္ထုကပဋိဂ္ဂဟိတံ နာမ န ဟောတိ၊ တံ ပန ပစန္တေန ဓောဝိတွာဝ ပစိတဗ္ဗံ၊ ဣတရထာ ပစနက္ခဏေ ပစ္စမာနဒဓိဂုဠိကာဒီဟိ သမ္ဘိန္နရသတာယ သာမံပက္ကံ ဇာတံ၊ တေသု ခီဏေသု သာမံပက္ကမေဝ ဟောတိ၊ တသ္မာ နိရာမိသမေဝ ပစိတဗ္ဗန္တိ. တေနေဝ ‘‘အာမိသေန သဟ ပက္ကတ္တာ’’တိ ကာရဏံ ဝုတ္တံ.

ဧတ္ထ စာယံ ဝိစာရဏာ – သဝတ္ထုကပဋိဂ္ဂဟိတတ္တာဘာဝေ အာမိသေန သဟ ဘိက္ခုနာ ပက္ကဿ သယံပါကဒေါသော ဝါ ပရိသင်္ကီယတိ ယာဝကာလိကတာ ဝါ၊ တတ္ထ န တာဝ သယံပါကဒေါသော ဧတ္ထ သမ္ဘဝတိ သတ္တာဟကာလိကတ္တာ. ယဉှိ တတ္ထ ဒဓိအာဒိ အာမိသဂတံ၊ တံ ပရိက္ခီဏန္တိ. အထ ပဋိဂ္ဂဟိတဒဓိဂုဠိကာဒိနာ သဟ အတ္တနာ ပက္ကတ္တာ သဝတ္ထုကပက္ကံ ဝိယ ဘဝေယျာတိ ပရိသင်္ကီယတိ၊ တဒါ အာမိသေန သဟ ပဋိဂ္ဂဟိတတ္တာတိ ကာရဏံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ န ပန ပက္ကတ္တာတိ. တထာ စ ဥပဍ္ဎတ္ထေရာနံ မတမေဝ အင်္ဂီ ကတံ သိယာ. တတ္ထ စ သာမဏေရာဒီဟိ ပက္ကမ္ပိ ယာဝကာလိကမေဝ သိယာ ပဋိဂ္ဂဟိတခီရာဒိံ ပစိတွာ အနုပသမ္ပန္နေဟိ ကတသပ္ပိအာဒိ ဝိယ စ၊ န စ တံ ယုတ္တံ၊ ဘိက္ခာစာရေန လဒ္ဓနဝနီတာဒီနံ တက္ကာဒိအာမိသသံသဂ္ဂသမ္ဘဝေန အပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတာပသင်္ဂတော. န ဟိ ဂဟဋ္ဌာ ဓောဝိတွာ၊ သောဓေတွာ ဝါ ပတ္တေ အာကိရန္တီတိ နိယမော အတ္ထိ၊ အဋ္ဌကထာယဉ္စ ‘‘ယထာ တတ္ထ ပတိတတဏ္ဍုလကဏာဒယော န ပစ္စန္တိ၊ ဧဝံ။ပေ။ ပုန ပစိတွာ ဒေတိ၊ ပုရိမနယေနေဝ သတ္တာဟံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဣမိနာ ဝစနေနပေတံ ဝိရုဇ္ဈတိ၊ တသ္မာ ဣဓ ကုက္ကုစ္စကာနံ ကုက္ကုစ္စုပ္ပတ္တိယာ နိမိတ္တမေဝ န ဒိဿတိ. ယထာ စေတ္ထ၊ ဧဝံ ‘‘လဇ္ဇီ သာမဏေရော ယထာ တတ္ထ ပတိတတဏ္ဍုလကဏာဒယော န ပစ္စန္တိ၊ ဧဝံ သာမိသပါကံ မောစေန္တော အဂ္ဂိမှိ ဝိလီယာပေတွာ။ပေ။ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝစနဿာပိ နိမိတ္တံ န ဒိဿတိ. ယဒိ ဟိ ဧတံ ယာဝကာလိကသံသဂ္ဂပရိဟာရာယ ဝုတ္တံ သိယာ၊ အတ္တနာပိ တထာ ကာတဗ္ဗံ ဘဝေယျ. ဂဟဋ္ဌေဟိ ဒိန္နသပ္ပိအာဒီသု စ အာမိသသံသဂ္ဂသင်္ကာ န ဝိဂစ္ဆေယျ. န ဟိ ဂဟဋ္ဌာ ဧဝံ ဝိလီယာပေတွာ ပန တဏ္ဍုလာဒိံ အပနေတွာ ပုန ပစန္တိ၊ အပိစ ဘေသဇ္ဇေဟိ သဒ္ဓိံ ခီရာဒိံ ပက္ခိပိတွာ ယထာ ခီရာဒိ ခယံ ဂစ္ဆတိ၊ ဧဝံ ပရေဟိ ပက္ကဘေသဇ္ဇတေလာဒိပိ ယာဝကာလိကမေဝ သိယာ၊ န စ တမ္ပိ ယုတ္တံ ဒဓိအာဒိခယကရဏတ္ထံ ‘‘ပုန ပစိတွာ ဒေတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. တသ္မာ မဟာသိဝတ္ထေရဝါဒေ ကုက္ကုစ္စံ အကတွာ အဓောတမ္ပိ နဝနီတံ တဒဟုပိ ပုနဒိဝသာဒီသုပိ ပစိတုံ၊ တဏ္ဍုလာဒိမိဿံ သပ္ပိအာဒိံ အတ္တနာပိ အဂ္ဂိမှိ ဝိလီယာပေတွာ ပရိဿာဝေတွာ ပုန တက္ကာဒိခယတ္ထံ ပစိတုဉ္စ ဝဋ္ဋတိ.

တတ္ထ ဝိဇ္ဇမာနဿပိ ပစ္စမာနက္ခဏေ သမ္ဘိန္နရသဿ ယာဝကာလိကဿ အဗ္ဗောဟာရိကတ္တေန သဝတ္ထုကပဋိဂ္ဂဟိတပုရေပဋိဂ္ဂဟိတာနမ္ပိ အဗ္ဗောဟာရိကတောတိ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗန္တိ. တေနေဝ ‘‘ဧတ္တာဝတာ သဝတ္ထုကပဋိဂ္ဂဟိတံ နာမ န ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိသုံ ပဋိဂ္ဂဟိတေန ပန ခီရာဒိအာမိသေန နဝနီတာဒိံ မိဿေတွာ ဘိက္ခုနာ ဝါ အညေဟိ ဝါ ပက္ကတေလာဒိဘေသဇ္ဇံ သဝတ္ထုကပဋိဂ္ဂဟိတသင်္ချမေဝ ဂစ္ဆတိ၊ တတ္ထ ပဝိဋ္ဌယာဝကာလိကဿ အဗ္ဗောဟာရိကတ္တာဘာဝါ. ယံ ပန ပုရေပရိဂ္ဂဟိတဘေသဇ္ဇေဟိ အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတံ ခီရာဒိံ ပက္ခိပိတွာ ပက္ကတေလာဒိကံ အနုပသမ္ပန္နေဟေဝ ပက္ကမ္ပိ သဝတ္ထုကပဋိဂ္ဂဟိတမ္ပိ သန္နိဓိပိ န ဟောတိ၊ တတ္ထ ပက္ခိတ္တခီရာဒိကဿပိ တသ္မိံ ခဏေ သမ္ဘိန္နရသတာယ ပုရေပဋိဂ္ဂဟိတတ္တာပတ္တိတော. သစေ ပန အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတေဟေဝ၊ အညေဟိ ဝါ ပက္ကတေလာဒီသုပိ သစေ အာမိသရသော ပညာယတိ၊ တံ ယာဝကာလိကမေဝ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဥဂ္ဂဟေတွာတိ သယမေဝ ဂဟေတွာ.

ပရိဿာဝေတွာ ဂဟိတန္တိ တဏ္ဍုလာဒိဝိဂမတ္ထံ ပရိဿာဝေတွာ၊ တက္ကာဒိဝိဂမတ္ထံ ပုန ပစိတွာ ဂဟိတန္တိ အတ္ထော. ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ဌပိတဘေသဇ္ဇေဟီတိ အတိရေကသတ္တာဟပဋိဂ္ဂဟိတေဟိ၊ ဧတေန တေဟိ ယုတ္တမ္ပိ သပ္ပိအာဒိ အတိရေကသတ္တာဟပဋိဂ္ဂဟိတံ န ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ဝဒ္ဒလိသမယေတိ ဝဿကာလသမယေ၊ အနာတပကာလေတိ အတ္ထော.

နိဗ္ဗဋ္ဋိတတ္တာတိ ယာဝကာလိကဝတ္ထုတော ဝိဝေစိတတ္တာ၊ ဧတေန တေလေ သဘာဝတော ယာဝကာလိကတ္တာဘာဝံ၊ ဘိက္ခုနော သဝတ္ထုကပဋိဂ္ဂဟဏေန ယာဝကာလိကတ္တုပဂမနဉ္စ ဒဿေတိ. ဥဘယမ္ပီတိ အတ္တနာ၊ အညေဟိ စ ကတံ.

၆၂၃. အစ္ဆဝသန္တိ ဒုက္ကဋဝတ္ထူနညေဝ ဥပလက္ခဏန္တိ အာဟ ‘‘ဌပေတွာ မနုဿဝသ’’န္တိ. သံသဋ္ဌန္တိ ပရိဿာဝိတံ. တိဏ္ဏံ ဒုက္ကဋာနန္တိ အဇ္ဈောဟာရေ အဇ္ဈောဟာရေ တီဏိ ဒုက္ကဋာနိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကိဉ္စာပိ ပရိဘောဂတ္ထာယ ဝိကာလေ ပဋိဂ္ဂဟဏပစနပရိဿာဝနာဒီသု ပုဗ္ဗပယောဂေသု ပါဠိယံ၊ အဋ္ဌကထာယဉ္စ အာပတ္တိ န ဝုတ္တာ၊ တထာပိ ဧတ္ထ အာပတ္တိယာ ဧဝ ဘဝိတဗ္ဗံ ပဋိက္ခိတ္တဿ ကရဏတော အာဟာရတ္ထာယ ဝိကာလေ ယာမကာလိကာဒီနံ ပဋိဂ္ဂဟဏေ ဝိယ. ယသ္မာ ခီရာဒိံ ပက္ခိပိတွာ ပက္ကဘေသဇ္ဇတေလေ ကသဋံ အာမိသဂတိကံ၊ တေန သဟ တေလံ ပဋိဂ္ဂဟေတုံ၊ ပစိတုံ ဝါ ဘိက္ခုနော န ဝဋ္ဋတိ. တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ပက္ကတေလကသဋေ ဝိယ ကုက္ကုစ္စာယတီ’’တိ. သစေ ဝသာယ သဟ ပက္ကတ္တာ န ဝဋ္ဋတိ၊ ဣဒံ ကသ္မာ န ဝဋ္ဋတီတိ ပုစ္ဆန္တာ ‘‘ဘန္တေ ။ပေ။ ဝဋ္ဋတီ’’တိ အာဟံသု. ထေရော အတိကုက္ကုစ္စတာယ စ ‘‘ဧတမ္ပိ၊ အာဝုသော၊ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ အာဟ. ရောဂနိဂ္ဂဟတ္ထာယ ဧဝ ဝသာယ အနုညာတတ္တံ သလ္လက္ခေတွာ ပစ္ဆာ ‘‘သာဓူ’’တိ သမ္ပဋိစ္ဆိ.

‘‘မဓုကရီဟိ နာမ မဓုမက္ခိကာဟီ’’တိ ဣဒံ ခုဒ္ဒကဘမရာနံ ဒွိန္နံ ဧဝ ဝိသေသနန္တိ ကေစိ ဝဒန္တိ၊ အညေ ပန ‘‘ဒဏ္ဍကေသု မဓုကာရိကာ မဓုကရီမက္ခိကာ နာမ၊ တာဟိ သဟ တိဿော မဓုမက္ခိကာဇာတိယော’’တိ ဝဒန္တိ. ဘမရမက္ခိကာတိ မဟာပဋလကာရိကာ. သိလေသသဒိသန္တိ သုက္ခတာယ ဝါ ပက္ကတာယ ဝါ ဃနီဘူတံ. ဣတရန္တိ တနုကမဓု.

ဥစ္ဆုရသံ ဥပါဒါယာတိ နိက္ကသဋရသဿပိ သတ္တာဟကာလိကတံ ဒဿေတိ ‘‘ဥစ္ဆုမှာ နိဗ္ဗတ္တ’’န္တိ ပါဠိယံ သာမညတော ဝုတ္တတ္တာ. ယံ ပန သုတ္တန္တဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဥစ္ဆု စေ၊ ယာဝကာလိကော. ဥစ္ဆုရသော စေ၊ ယာမကာလိကော. ဖာဏိတံ စေ၊ သတ္တာဟကာလိကံ. တစော စေ၊ ယာဝဇီဝကော’’တိ ဝုတ္တံ၊ တံ အမ္ဗဖလရသာဒိမိဿတာယ ယာမကာလိကတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ၊ အဝိနယဝစနတ္တာ တံ အပ္ပမာဏန္တိ. တေနေဝ ‘‘ပုရေဘတ္တံ ပဋိဂ္ဂဟိတေန အပရိဿာဝိတဥစ္ဆုရသေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. နိရာမိသမေဝ ဝဋ္ဋတိ တတ္ထ ပဝိဋ္ဌယာဝကာလိကဿ အဗ္ဗောဟာရိကတ္တာတိ ဣဒံ ဂုဠေ ကတေ တတ္ထ ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ကသဋံ ပါကေန သုက္ခတာယ ယာဝဇီဝိကတ္တံ ဘဇတီတိ ဝုတ္တံ. တဿ ယာဝကာလိကတ္တေ ဟိ သာမံပါကေန ပုရေဘတ္တေပိ အနဇ္ဈောဟရဏီယံ သိယာတိ. ‘‘သဝတ္ထုကပဋိဂ္ဂဟိတတ္တာ’’တိ ဣဒံ ဥစ္ဆုရသေ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏံ ဟုတွာ ဌိတကသဋံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ တေန စ အပရိဿာဝိတေန အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတေန အနုပသမ္ပန္နေဟိ ကတံ သတ္တာဟံ ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတိ. ဈာမဥစ္ဆုဖာဏိတန္တိ အဂ္ဂိမှိ ဥစ္ဆုံ တာပေတွာ ကတံ. ကောဋ္ဋိတဥစ္ဆုဖာဏိတန္တိ ခုဒ္ဒါနုခုဒ္ဒကံ ဆိန္ဒိတွာ ကောဋ္ဋေတွာ နိပ္ပီဠေတွာ ပက္ကံ.

တံ တတ္ထ ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ကသဋံ ပက္ကကာလေ ယာဝကာလိကတ္တံ ဝိဇဟတီတိ အာဟ ‘‘တံ ယုတ္တ’’န္တိ. သီတောဒကေန ကတန္တိ မဓုကပုပ္ဖါနိ သီတောဒကေန မဒ္ဒိတွာ ပရိဿာဝေတွာ ပစိတွာ ကတံ၊ အမဒ္ဒိတွာ ကတန္တိ ကေစိ၊ တတ္ထ ကာရဏံ န ဒိဿတိ. ခီရဇလ္လိကန္တိ ခီရဖေဏံ. မဓုကပုပ္ဖံ ပနာတိအာဒိ ယာဝကာလိကရူပေန ဌိတဿပိ အဝဋ္ဋနကမေရယဗီဇဝတ္ထုံ ဒဿေတုံ အာရဒ္ဓံ.

သဗ္ဗာနိပီတိ သပ္ပိအာဒီနိ ပဉ္စပိ. အာဟာရကိစ္စံ ကရောန္တာနိ ဧတာနိ ကသ္မာ ဧဝံ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗာနီတိ စောဒနာပရိဟာရာယ ဘေသဇ္ဇောဒိဿံ ဒဿေန္တေန တပ္ပသင်္ဂေန သဗ္ဗာနိပိ ဩဒိဿကာနိ ဧကတော ဒဿေတုံ ‘‘သတ္တဝိဓံ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အပကတိဘေသဇ္ဇတ္တာ ဝိကဋာနိ ဝိရူပါနိ ဝိသဟရဏတော မဟာဝိသယတ္တာ မဟန္တာနိ စာတိ မဟာဝိကဋာနိ. ဥပသမ္ပဒါဒီနီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဂဏင်္ဂဏူပါဟနာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ.

အဓိဋ္ဌေတီတိ ဗာဟိရပရိဘောဂတ္ထမေတန္တိ စိတ္တံ ဥပ္ပါဒေတိ၊ ဧဝံ ပရိဘောဂေ အနပေက္ခတာယ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဝိဇဟတီတိ အဓိပ္ပါယော. ဧဝံ အညေသုပိ ကာလိကေသု အနဇ္ဈောဟရိတုကာမတာယ သုဒ္ဓစိတ္တေန ဗာဟိရပရိဘောဂတ္ထာယ နိယမေပိ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဝိဇဟတီတိ ဣဒမ္ပိ ဝိသုံ ဧကံ ပဋိဂ္ဂဟဏဝိဇဟနကာရဏန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

၆၂၅. သစေ ဒွိန္နံ။ပေ။ န ဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္ထ ပါဌော ဂဠိတော၊ ဧဝံ ပနေတ္ထ ပါဌော ဝေဒိတဗ္ဗော ‘‘သစေ ဒွိန္နံ သန္တကံ ဧကေန ပဋိဂ္ဂဟိတံ အဝိဘတ္တံ ဟောတိ၊ သတ္တာဟာတိက္ကမေ ဒွိန္နမ္ပိ အနာပတ္တိ၊ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ပန န ဝဋ္ဋတီ’’တိ. အညထာ ဟိ သဒ္ဒပ္ပယောဂေါပိ န သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတိ. ‘‘ဂဏ္ဌိပဒေပိ စ အယမေဝ ပါဌော ဒဿိတော’’တိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၆၂၅) သာရတ္ထဒီပနိယံ ဝုတ္တံ. ဒွိန္နမ္ပိ အနာပတ္တီတိ အဝိဘတ္တတ္တာ ဝုတ္တံ. ‘‘ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ပန န ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဣဒံ ‘‘သတ္တာဟပရမံ သန္နိဓိကာရကံ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝစနတော ဝုတ္တံ. ‘‘ယေန ပဋိဂ္ဂဟိတံ၊ တေန ဝိဿဇ္ဇိတတ္တာ’’တိ ဣမိနာ ဥပသမ္ပန္နဿ ဒါနမ္ပိ သန္ဓာယ ‘‘ဝိဿဇ္ဇေတီ’’တိ ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ. ဥပသမ္ပန္နဿ နိရပေက္ခဒိန္နဝတ္ထုမှိ ပဋိဂ္ဂဟဏဿ အဝိဂတတ္တေပိ သကသန္တကတာ ဝိဂတာဝ ဟောတိ၊ တေန နိဿဂ္ဂိယံ န ဟောတိ. အတ္တနာဝ ပဋိဂ္ဂဟိတတ္တံ၊ သကသန္တကတ္တဉ္စာတိ ဣမေဟိ ဒွီဟိ ကာရဏေဟိ နိဿဂ္ဂိယံ ဟောတိ၊ န ဧကေန. အနုပသမ္ပန္နဿ နိရပေက္ခဒါနေ ပန တဒုဘယမ္ပိ ဝိဇဟတိ၊ ပရိဘောဂေါပေတ္ထ ဝဋ္ဋတိ၊ န သာပေက္ခဒါနေ ဒါနလက္ခဏာဘာဝတော. ‘‘ဝိဿဇ္ဇေတီ’’တိ ဧတသ္မိဉ္စ ပါဠိပဒေ ကဿစိ အဒတွာ အနပေက္ခတာယ ဆဍ္ဍနမ္ပိ သင်္ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘အနပေက္ခော ဒတွာ’’တိ ဣဒဉ္စ ပဋိဂ္ဂဟဏဝိဇဟနဝိဓိဒဿနတ္ထမေဝ ဝုတ္တံ. ပဋိဂ္ဂဟဏေ ဟိ ဝိဇဟိတေ ပုန ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ပရိဘောဂေါ သယမေဝ ဝဋ္ဋိဿတိ၊ တဗ္ဗိဇဟနဉ္စ ဝတ္ထုနော သကသန္တကတာပရိစ္စာဂေန ဟောတီတိ၊ ဧတေန စ ဝတ္ထုမှိ အဇ္ဈောဟရဏာပေက္ခာယ သတိ ပဋိဂ္ဂဟဏဝိဿဇ္ဇနံ နာမ ဝိသုံ န လဗ္ဘတီတိ သိဇ္ဈတိ. ဣတရထာ ဟိ ‘‘ပဋိဂ္ဂဟဏေ အနပေက္ခောဝ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ပုန ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ဘုဉ္ဇတီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ‘‘အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတတ္တာ’’တိ ဣမိနာ ဧကဿ သန္တကံ အညေန ပဋိဂ္ဂဟိတမ္ပိ နိဿဂ္ဂိယံ ဟောတီတိ ဒဿေတိ.

ဧဝန္တိ ‘‘ပုန ဂဟေဿာမီ’’တိ အပေက္ခံ အကတွာ သုဒ္ဓစိတ္တေန ပရိစ္စတ္တတံ ပရာမသတိ. ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ အနာပတ္တိဒဿနတ္ထန္တိ နိဿဂ္ဂိယမူလိကာဟိ ပါစိတ္တိယာဒိအာပတ္တီဟိ အနာပတ္တိဒဿနတ္ထန္တိ အဓိပ္ပါယော. ပရိဘောဂေ အနာပတ္တိဒဿနတ္ထန္တိ ဧတ္ထ ပန နိဿဋ္ဌပဋိလဒ္ဓဿ ကာယိကပရိဘောဂါဒီသု ယာ ဒုက္ကဋာပတ္တိ ဝုတ္တာ၊ တာယ အနာပတ္တိဒဿနတ္ထန္တိ အဓိပ္ပါယော. သပ္ပိအာဒီနံ ပဋိဂ္ဂဟိတဘာဝေါ၊ အတ္တနော သန္တကတာ၊ သတ္တာဟာတိက္ကမောတိ ဣမာနေတ္ထ တီဏိ အင်္ဂါနိ.

ဘေသဇ္ဇသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄. ဝဿိကသာဋိကသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

၆၂၈. စတုတ္ထေ ဇေဋ္ဌမူလပုဏ္ဏမာသိယာ။ပေ။ ကရဏက္ခေတ္တဉ္စာတိ ပဌမဒ္ဓမာသမ္ပိ ကရဏက္ခေတ္တံ ဝုတ္တံ. တံ ‘‘ကတွာ နိဝါသေတဗ္ဗ’’န္တိ ဣမဿ ပုရိမဒ္ဓမာသေ ဝါ ပစ္ဆိမဒ္ဓမာသေ ဝါ ကတွာ ပစ္ဆိမမာသေဝ နိဝါသေတဗ္ဗန္တိ ဧဝမတ္ထံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ နိဝါသနေယေဝ အာပတ္တိယာ ဝုတ္တတ္တာတိ. ယံ ပန မာတိကာဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဂိမှာနံ ပစ္ဆိမော မာသော ပရိယေသနက္ခေတ္တံ၊ ပစ္ဆိမော အဒ္ဓမာသော ကရဏနိဝါသနက္ခေတ္တမ္ပီ’’တိ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ဝဿိကသာဋိကသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) ဝုတ္တံ၊ တံ တသ္မိံယေဝ အဒ္ဓမာသေ ကတွာ နိဝါသေတဗ္ဗန္တိ ဧဝမတ္ထံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. ဣဓ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထေ ဂဟိတေ ဝိရောဓော နတ္ထိ.

‘‘ဝတ္တဘေဒေ ဒုက္ကဋ’’န္တိ ဣဒံ ဝဿိကသာဋိကအဒိန္နပုဗ္ဗေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ယေ မနုဿာ’’တိအာဒိ. ပကတိယာ ဝဿိကသာဋိကဒါယကာ နာမ သံဃံ ဝါ အတ္တာနံ ဝါ အပ္ပဝါရေတွာဝ အနုသံဝစ္ဆရံ ဒါယကာ.

၆၃၀. ‘‘ဆ မာသေ ပရိဟာရံ လဘတီ’’တိ ဧတေန အန္တောဝဿေပိ ယာဝ ဝဿာနဿ ပစ္ဆိမဒိဝသာ အကတာ ပရိဟာရံ လဘတီတိ ဒီပိတံ ဟောတိ. ဧကမာသန္တိ ဟေမန္တဿ ပစ္ဆိမုပေါသထေန သဟ ဂဏေတွာ ဝုတ္တံ. တသ္မိံ ဥပေါသထဒိဝသေ ဧဝ ဟိ တံ မူလစီဝရံ ကာတဗ္ဗံ၊ ဣတရထာ ဟိ နိဿဂ္ဂိယတော. ဧကာဟဒွီဟာဒိဝသေန။ပေ။ လဒ္ဓါ စေဝ နိဋ္ဌိတာ စာတိ ဧတ္ထ ဧကာဟာနာဂတာယ ဝဿူပနာယိကာယ လဒ္ဓါ စေဝ နိဋ္ဌိတာ စ ဒွီဟာနာဂတာယ။ပေ။ ဒသာဟာနာဂတာယ ဝဿူပနာယိကာယ လဒ္ဓါ စေဝ နိဋ္ဌိတာ စ၊ အန္တောဝဿေ ဝါ လဒ္ဓါ စေဝ နိဋ္ဌိတာ စာတိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တတ္ထ အာသဠှီမာသဿ ဇုဏှပက္ခပုဏ္ဏမိယံ လဒ္ဓါ၊ တဒဟေဝ ရဇနကပ္ပပရိယောသာနေဟိ နိဋ္ဌိတာ စ ဝဿိကသာဋိကာ ‘‘ဧကာဟာနာဂတာယ ဝဿူပနာယိကာယ လဒ္ဓါ စေဝ နိဋ္ဌိတာ စာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဧတေနေဝ နယေန ဇုဏှပက္ခဿ ဆဋ္ဌိယံ လဒ္ဓါ၊ နိဋ္ဌိတာ စ ‘‘ဒသာဟာနာဂတာယ ဝဿူပနာယိကာယ လဒ္ဓါ စေဝ နိဋ္ဌိတာ စာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ယာဝ ပဌမကတ္တိကတေမာသိပုဏ္ဏမာ၊ တာဝ လဒ္ဓါ၊ နိဋ္ဌိတာ စ ‘‘အန္တောဝဿေ လဒ္ဓါ စေဝ နိဋ္ဌိတာ စာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ပဌမကတ္တိကတေမာသိပုဏ္ဏမိတော ပရံ လဒ္ဓါ စေဝ နိဋ္ဌိတာ စ ယာဝ စီဝရကာလော နာတိက္ကမတိ၊ တာဝ အနဓိဋ္ဌဟိတွာပိ ဌပေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ အဓိပ္ပါယော.

ဧတ္ထ စ ‘‘တသ္မိံယေဝ အန္တောဒသာဟေ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗာ’’တိ အဝိသေသေန ဝုတ္တေပိ ဝဿာနတော ပုဗ္ဗေ ဧကာဟဒွီဟာဒိဝသေန အနာဂတာယ ဝဿူပနာယိကာယ လဒ္ဓါ တေဟိ ဒိဝသေဟိ ဒသာဟံ အနတိက္ကမန္တေန ဝဿူပနာယိကဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ အဓိဋ္ဌာနက္ခေတ္တံ သမ္ပတ္တာ ဧဝ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗာ၊ တတော ပန ပုဗ္ဗေ ဒသာဟာတိက္ကမေန နိဋ္ဌိတာပိ န အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗာ အဓိဋ္ဌာနဿ အခေတ္တတ္တာ. တာဒိသာ ပန ဝဿူပနာယိကဒိဝသေ ဧဝ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗာ၊ အနဓိဋ္ဌဟတော အရုဏုဂ္ဂမနေန နိဿဂ္ဂိယံ ဟောတိ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘ဒသာဟာနာဂတာယာ’’တိ ဣမိနာ ကိံ ပယောဇနန္တိ စေ? ဝဿာနတော ပုဗ္ဗေ ဧဝ ဒသာဟေ အတိက္ကန္တေ နိဋ္ဌိတာ ဝဿူပနာယိကဒိဝသေ ဧဝ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗာတိ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တေနေဝါဟ ‘‘ဒသာဟာတိက္ကမေ နိဋ္ဌိတာ တဒဟေဝ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗာ’’တိ.

ဒသာဟေ အပ္ပဟောန္တေ စီဝရကာလံ နာတိက္ကမေတဗ္ဗာတိ တေမာသဗ္ဘန္တရေ ဒသာဟေ အပ္ပဟောန္တေ နဝါဟာနာဂတာယ ကတ္တိကတေမာသိပုဏ္ဏမာယ သတ္တမိတော ပဋ္ဌာယ လဒ္ဓါ၊ နိဋ္ဌိတာ စ စီဝရကာလံ နာတိက္ကမေတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. တထာ ဟိ ‘‘မာသော သေသော ဂိမှာနန္တိ ဘိက္ခုနာ ဝဿိကသာဋိကစီဝရံ ပရိယေသိတဗ္ဗ’’န္တိ ပရိယေသနက္ခေတ္တံ ဝတွာ ‘‘ဝဿိကသာဋိကံ ဝဿာနံ စာတုမာသံ အဓိဋ္ဌာတု’’န္တိ (မဟာဝ. ၃၅၈) ဝုတ္တတ္တာ ကတာယပိ အကတာယပိ မာသမတ္တံ အနဓိဋ္ဌာတဗ္ဗတာ သိဒ္ဓါ. ယသ္မာ စ အကတာ ဝဿိကသာဋိကသင်္ချံ န ဂစ္ဆတိ၊ အကရဏဉ္စ ကေနစိ ဝေကလ္လေန၊ န အနာဒရေန၊ တသ္မာ စာတုမာသံ အကတတ္တာ ဧဝ ပရိဟာရံ လဘတိ၊ ကတာ ပန အဓိဋ္ဌာနက္ခေတ္တေ၊ အကတာ စ စီဝရကာလေ ဒသာဟပရမသိက္ခာပဒေနေဝ ပရိဟာရံ လဘတီတိ အယမတ္ထော လဗ္ဘတိ. ကသ္မာတိ အတ္တနော မတိယာ ကာရဏပုစ္ဆာ. တသ္မာတိ ဝဿာနေယေဝ ဝဿိကသာဋိကာယ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗတာဝစနတော. ‘‘တိစီဝရံ အဓိဋ္ဌာတု’’န္တိ သုတ္တံ ပနေတ္ထ သေသစီဝရာနံ ဧဝံ ကာလနိယမာဘာဝံ သာဓေတုံ ဥဒ္ဓဋံ. န ဟိ တေနေတ္ထ အညံ ပယောဇနံ အတ္ထိ.

ကဒါ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗာတိအာဒိကုရုန္ဒိဝစနေနာပိ ‘‘ယဒါ ဝါ တဒါ ဝါ အဓိဋ္ဌာတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဣဒံ ပဋိက္ခိပိတွာ ဒသာဟဗ္ဘန္တရေ ဧဝ ကတာယ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗတံ ဒဿေတိ.

ပါဠိယံ အစ္ဆိန္နစီဝရဿာတိအာဒီသု အစ္ဆိန္နသေသစီဝရဿ နဋ္ဌသေသစီဝရဿ. ဧတေသဉှိ အသမယေ ပရိယေသနနိဝါသနာပတ္တိယာ ဧဝ အနာပတ္တိ ဝုတ္တာ. တေနေဝ မာတိကာဋ္ဌကထာယံ ‘‘အစ္ဆိန္နစီဝရဿ ဝါ နဋ္ဌစီဝရဿ ဝါ အနိဝတ္ထံ စောရာ ဟရန္တီတိ ဧဝံ အာပဒါသု ဝါ နိဝါသယတော ဥမ္မတ္တကာဒီနဉ္စ အနာပတ္တီ’’တိ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ဝဿိကသာဋိကသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) ဝုတ္တံ၊ ဣဓ ပန သမန္တပါသာဒိကာယံ အယံ နိဿဂ္ဂိယာ အနာပတ္တိ ပါဠိတော သယမေဝ သိဇ္ဈတီတိ ဣမံ အဒဿေတွာ အသိဇ္ဈမာနံ နဂ္ဂဿ နှာယတော ဒုက္ကဋာပတ္တိယာ ဧဝ အနာပတ္တိံ ဒဿေတုံ ‘‘အစ္ဆိန္နစီဝရဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. န ဟိ ဧသာ အနာပတ္တိ အဝုတ္တေ သိဇ္ဈတီတိ. ဝဿိကသာဋိကာယ အတ္တုဒ္ဒေသိကတာ၊ အသမယေ ပရိယေသနတာ၊ တာယ စ ပဋိလာဘောတိ ဣမာနိ တာဝ ပရိယေသနာပတ္တိယာ တီဏိ အင်္ဂါနိ. နိဝါသနာပတ္တိယာ ပန သစီဝရတာ၊ အာပဒါဘာဝေါ၊ ဝဿိကသာဋိကာယ သကဘာဝေါ၊ အသမယေ နိဝါသနန္တိ စတ္တာရိ အင်္ဂါနိ.

ဝဿိကသာဋိကသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၅. စီဝရအစ္ဆိန္ဒနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

၆၃၁. ပဉ္စမေ ယမ္ပိ။ပေ။ အစ္ဆိန္ဒီတိ ဧတ္ထ ယံ တေ အဟံ စီဝရံ အဒါသိံ၊ တံ ‘‘မယာ သဒ္ဓိံ ပက္ကမိဿတီ’’တိ သညာယ အဒါသိံ၊ န အညထာတိ ကုပိတော အစ္ဆိန္ဒီတိ ဧဝံ အဇ္ဈာဟရိတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ.

၆၃၃. ဧကံ ဒုက္ကဋန္တိ ယဒိ အာဏတ္တော အဝဿံ အစ္ဆိန္ဒတိ၊ အာဏတ္တိက္ခဏေ ပါစိတ္တိယမေဝ. ယဒိ န အစ္ဆိန္ဒတိ၊ တဒါ ဧဝ ဒုက္ကဋန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧကဝါစာယ သမ္ဗဟုလာ အာပတ္တိယောတိ ယဒိ အာဏတ္တော အနန္တရာယေန အစ္ဆိန္ဒတိ၊ အာဏတ္တိက္ခဏေယေဝ ဝတ္ထုဂဏနာယ ပါစိတ္တိယအာပတ္တိယော ပယောဂကရဏက္ခဏေယေဝ အာပတ္တိယာ အာပဇ္ဇိတဗ္ဗတော၊ စီဝရံ ပန အစ္ဆိန္နေယေဝ နိဿဂ္ဂိယံ ဟောတိ. ယဒိ သော န အစ္ဆိန္ဒတိ၊ အာဏတ္တိက္ခဏေ ဧကမေဝ ဒုက္ကဋန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝံ အညတ္ထာပိ ဤဒိသေသု နယော ဉာတဗ္ဗော.

၆၃၅. ဥပဇ္ဈံ ဂဏှိဿတီတိ သာမဏေရဿ ဒါနံ ဒီပေတိ၊ တေန စ သာမဏေရကာလေ ဒတွာ ဥပသမ္ပန္နကာလေ အစ္ဆိန္ဒတောပိ ပါစိတ္တိယံ ဒီပေတိ. ‘‘ဘိက္ခုဿ သာမံ စီဝရံ ဒတွာ’’တိ ဣဒံ ဥက္ကဋ္ဌဝသေန ဝုတ္တံ. အာဟရာပေတုံ ပန ဝဋ္ဋတီတိ ကမ္မေ အကတေ ဘတိသဒိသတ္တာ ဝုတ္တံ. ဝိကပ္ပနုပဂပစ္ဆိမစီဝရတာ၊ သာမံ ဒိန္နတာ၊ သကသညိတာ၊ ဥပသမ္ပန္နတာ၊ ကောဓဝသေန အစ္ဆိန္ဒနံ ဝါ အစ္ဆိန္ဒာပနံ ဝါတိ ဣမာနေတ္ထ ပဉ္စ အင်္ဂါနိ.

စီဝရအစ္ဆိန္ဒနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၆. သုတ္တဝိညတ္တိသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

၆၃၆. ဆဋ္ဌေ ဝီတဝီတဋ္ဌာနံ ယသ္မိံ စတုရဿဒါရုမှိ ပလိဝေဌေန္တိ၊ တဿ တုရီတိ နာမံ. ဝါယန္တာ တိရိယံ သုတ္တံ ပဝေသေတွာ ယေန အာကောဋေန္တာ ဝတ္ထေ ဃနဘာဝံ အာပါဒေန္တိ၊ တံ ‘‘ဝေမ’’န္တိ ဝုစ္စတိ.

‘‘ဣတရသ္မိံ တထေဝ ဒုက္ကဋ’’န္တိ ဣမိနာ ဝါယိတုံ အာရဒ္ဓကာလတော ပဋ္ဌာယ ယထာဝုတ္တပရိစ္ဆေဒနိဋ္ဌိတေယေဝ ဒုက္ကဋမ္ပိ ဟောတိ၊ န တတော ပုဗ္ဗေ ဝါယနပယောဂေသူတိ ဒဿေတိ.

တန္တေ ဌိတံယေဝ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထ ဧကဝါရံ အဓိဋ္ဌိတေ ပစ္ဆာ ဝီတံ အဓိဋ္ဌိတဂတိကမေဝ ဟောတိ၊ ပုန အဓိဋ္ဌာနကိစ္စံ နတ္ထိ. သစေ ပန အန္တရန္တရာ ဒသာ ဌပေတွာ ဝိသုံ ဝိသုံ သပရိစ္ဆေဒံ ဝီတံ ဟောတိ၊ ပစ္စေကံ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧတ္ထ စ ကပ္ပိယသုတ္တံ ဂဟေတွာ အညာတကအပ္ပဝါရိတေနာပိ အကပ္ပိယတန္တဝါယေန ‘‘သုတ္တမတ္ထိ၊ ဝါယန္တော နတ္ထီ’’တိအာဒိပရိယာယမုခေန ဝါယာပေန္တဿ အနာပတ္တိ. တေနေဝ မာတိကာဋ္ဌကထာယံ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. သုတ္တဝိညတ္တိသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) ‘‘ဝါယာပေယျာ’’တိ ပဒဿ ‘‘စီဝရံ မေ၊ အာဝုသော၊ ဝါယထာတိ အကပ္ပိယဝိညတ္တိယာ ဝါယာပေယျာ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော၊ ဧဝံ ဝဒန္တော အကပ္ပိယတန္တဝါယေန ဝါယာပေတိ နာမ၊ နာညထာ.

၆၄၀. အနာပတ္တိ စီဝရံ သိဗ္ဗေတုန္တိအာဒီသု ဣမိနာ သိက္ခာပဒေနေဝ အနာပတ္တိ၊ အကတဝိညတ္တိပစ္စယာ ပန ဒုက္ကဋမေဝါတိ ဝဒန္တိ. အကပ္ပိယသုတ္တတာ၊ အတ္တုဒ္ဒေသိကတာ၊ အကပ္ပိယတန္တဝါယေန အကပ္ပိယဝိညတ္တိယာ ဝါယာပနန္တိ ဣမာနေတ္ထ တီဏိ အင်္ဂါနိ.

သုတ္တဝိညတ္တိသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၇. မဟာပေသကာရသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

၆၄၂. သတ္တမေ ‘‘ကိဉ္စိမတ္တံ အနုပဒဇ္ဇေယျာ’’တိ ဣဒံ ပယောဂဘေဒဒဿနံ၊ ဒါနံ ပနေတ္ထ အင်္ဂံ န ဟောတိ. တေနေဝ တဿ ဝိဘင်္ဂေ ‘‘အန္တမသော ဓမ္မမ္ပိ ဘဏတီ’’တိ ဝုတ္တံ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ. အညာတကအပ္ပဝါရိတာနံ တန္တဝါယေ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝိကပ္ပမာပဇ္ဇနတာ၊ စီဝရဿ အတ္တုဒ္ဒေသိကတာ၊ တဿ ဝစနေန သုတ္တဝဍ္ဎနံ၊ စီဝရပဋိလာဘောတိ ဣမာနေတ္ထ စတ္တာရိ အင်္ဂါနိ.

မဟာပေသကာရသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၈. အစ္စေကစီဝရသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

၆၄၆. အဋ္ဌမေ ဆဋ္ဌိယံ ဥပ္ပန္နစီဝရဿ ဧကာဒသမာရုဏော စီဝရကာလေ ဥဋ္ဌာတီတိ အာဟ ‘‘ဆဋ္ဌိတော ပဋ္ဌာယာ’’တိအာဒိ၊ တေန စ ‘‘ဒသာဟာနာဂတ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ပဉ္စမိတော ပဋ္ဌာယ ပုဏ္ဏမိတော ပုဗ္ဗေ ဒသသု အရုဏေသု ဥဋ္ဌိတေသုပိ စီဝရံ နိဿဂ္ဂိယံ န ဟောတိ. ပုဏ္ဏမိယာ သဟ ဧကာဒသ ဒိဝသာ လဗ္ဘန္တီတိ ဧတ္တကမေဝ ဣမိနာ သိက္ခာပဒေန လဒ္ဓံ၊ ဆဋ္ဌိတော ပဋ္ဌာယ ဥပ္ပန္နံ သဗ္ဗစီဝရံ ပဌမကထိနသိက္ခာပဒဝသေနေဝ ယာဝ စီဝရကာလံ နိဿဂ္ဂိယံ န ဟောတီတိ ဒဿေတိ.

၆၅၀. ဣဒါနိ ပဌမကထိနာဒိသိက္ခာပဒေဟိ တဿ တဿ စီဝရဿ လဗ္ဘမာနံ ပရိဟာရံ ဣဓေဝ ဧကတော သမ္ပိဏ္ဍေတွာ ဒဿေန္တော ‘‘အတိရေကစီဝရဿာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘အနတ္ထတေ ကထိနေ ဧကာဒသဒိဝသာဓိကော မာသော၊ အတ္ထတေ ကထိနေ ဧကာဒသဒိဝသာဓိကာ ပဉ္စ မာသာ’’တိ အယမေဝ ပါဌော ပါဠိယာ သမေတိ. ကေစိ ပန ‘‘ဒသဒိဝသာဓိကော မာသော၊ ဒသဒိဝသာဓိကာ ပဉ္စ မာသာတိ ပါဌေန ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝဒန္တိ၊ တံ န ယုတ္တံ၊ အညထာ ‘‘နဝါဟာနာဂတ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗတော. ယံ ပနေတ္ထ မာတိကာဋ္ဌကထာယဉ္စ ‘‘ကာမဉ္စေသ ‘ဒသာဟပရမံ အတိရေကစီဝရံ ဓာရေတဗ္ဗ’န္တိ ဣမိနာဝ သိဒ္ဓေါ၊ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိဝသေန ပန အပုဗ္ဗံ ဝိယ အတ္ထံ ဒဿေတွာ သိက္ခာပဒံ ဌပိတ’’န္တိ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. အစ္စေကစီဝရသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) လိခန္တိ၊ တံ ပမာဒလိခိတံ ‘‘ပဝါရဏမာသဿ ဇုဏှပက္ခပဉ္စမိတော ပဋ္ဌာယ ဥပ္ပန္နဿ စီဝရဿ နိဓာနကာလော ဒဿိတော ဟောတီ’’တိ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. အစ္စေကစီဝရသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) ဝုတ္တတ္တာ. ဣမမေဝ စ ပမာဒလိခိတံ ဂဟေတွာ ဘဒန္တဗုဒ္ဓဒတ္တာစရိယေန စ ‘‘ပရိဟာရေကမာသောဝ၊ ဒသာဟပရမော မတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ.

အစ္စေကစီဝရသဒိသေ အညသ္မိန္တိ ပုဗ္ဗေ အဓိဋ္ဌိတေ ဥပ္ပန္နကာလာကာရာဒိ သာဒိသေန အစ္စေကစီဝရသဒိသေ အညသ္မိံ စီဝရေ အစ္စေကစီဝရသညာယ စီဝရကာလံ အတိက္ကမေတီတိ အတ္ထော. တေနေဝေတ္ထ ဒုက္ကဋံ၊ အနာပတ္တိ စ ဝုတ္တာ၊ ဣတရထာ တီသုပိ ပဒေသု ပါစိတ္တိယဿေဝ ဝတ္တဗ္ဗတော. အနစ္စေကစီဝရမ္ပိ ဟိ စီဝရကာလံ အတိက္ကမယတော ပါစိတ္တိယမေဝ အစ္စေကစီဝရတ္တိကေ ဝိယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝိကပ္ပနုပဂပစ္ဆိမပ္ပမာဏဿ အစ္စေကစီဝရဿ အတ္တနော သန္တကတာ၊ ဒသာဟာနာဂတာယ ကတ္တိကတေမာသိပုဏ္ဏမာယ ဥပ္ပန္နဘာဝေါ၊ အနဓိဋ္ဌိတအဝိကပ္ပိတတာ၊ စီဝရကာလာတိက္ကမောတိ ဣမာနေတ္ထ စတ္တာရိ အင်္ဂါနိ.

အစ္စေကစီဝရသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၉. သာသင်္ကသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

၆၅၂-၃. နဝမေ အန္တရန္တရာ ဃရမေတ္ထာတိ အန္တရဃရန္တိ ဂါမော ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘အန္တောဂါမေ’’တိ. ‘‘ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိ (ဝိဘ. ၆၂၄) ဣမဿ ဝိဘင်္ဂေ ‘‘ဥပသမ္ပဇ္ဇ’’န္တိ သာနုသာရံ ဥဒ္ဓဋံ. တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဥပသမ္ပဇ္ဇန္တိအာဒီသု ဝိယာ’’တိ. တဿာပီတိ ‘‘ဝုတ္ထဝဿာန’’န္တိ ဝိဘင်္ဂပဒဿပိ. ဝုတ္ထဝဿာနန္တိ စ နိဒ္ဓါရဏေ သာမိဝစနံ၊ ဧတေန စ ပုရိမသိက္ခာပဒေ အနတ္ထတကထိနာနံ ကထိနမာသေပိ အသမာဒါနစာရော န လဗ္ဘတီတိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ၊ ဣတရထာ သိက္ခာပဒဿေဝ နိရတ္ထကတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ပရိက္ခေပါရဟဋ္ဌာနတောတိ ဧတ္ထ ဂါမပရိယန္တေ ဌိတဃရူပစာရတော ပဋ္ဌာယ ဧကော လေဍ္ဍုပါတော ပရိက္ခေပါရဟဋ္ဌာနံ နာမ. ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေပိ ‘‘အပရိက္ခိတ္တဿ ပဌမလေဍ္ဍုပါတတော ပဋ္ဌာယာ’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၃၁) ဝုတ္တံ. တန္တိ တံ ပဌမသေနာသနာဒိံ. မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယံ ပန ဝိဟာရဿပိ ဂါမဿေဝ ဥပစာရံ နီဟရိတွာ ဥဘိန္နံ လေဍ္ဍုပါတာနံ အန္တရာ မိနိတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ.

‘‘ကောသမ္ဗိယံ အညတရော ဘိက္ခု ဂိလာနော ဟောတီ’’တိ အာဂတတ္တာ ‘‘ကောသမ္ဗကသမ္မုတိ အနုညာတာ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘အယဉ္စ ပစ္ဆိမဒိသံ ဂတော ဟောတီ’’တိ ဣမိနာ အန္တရဃရေ စီဝရံ နိက္ခိပိတွာ တသ္မိံ ဝိဟာရေ ဝသန္တဿ သကလမ္ပိ စီဝရမာသံ ဝိပ္ပဝသိတုံ ဝဋ္ဋတိ၊ တတော အညတ္ထ ဂမနကိစ္စေ သတိ ဝိဟာရတော ဗဟိ ဆာရတ္တံ ဝိပ္ပဝါသော အနုညာတောတိ ဒီပေတိ. တေနာဟ ‘‘သေနာသနံ အာဂန္တွာ သတ္တမံ အရုဏံ ဥဋ္ဌာပေတု’’န္တိအာဒိ. ဝသိတွာတိ အရုဏံ ဥဋ္ဌာပေတွာ. တတ္ထေဝါတိ တသ္မိညေဝ ဂတဋ္ဌာနေ. အင်္ဂါနိ ပနေတ္ထ အဋ္ဌကထာယမေဝ ဝုတ္တာနိ.

သာသင်္ကသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၁၀. ပရိဏတသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

၆၆၀. ဒသမေ ရောပိတမာလဝစ္ဆတောတိ ကေနစိ နိယမေတွာ ရောပိတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အနောစိတံ မိလာယမာနံ ဩစိနိတွာ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ပူဇေတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဌိတံ ဒိသွာတိ သေသကံ ဂဟေတွာ ဌိတံ ဒိသွာ. ယတ္ထ ဣစ္ဆထ၊ တတ္ထ ဒေထာတိ ဧတ္ထ နိယမေတွာ ‘‘အသုကဿ ဒေဟီ’’တိ ဝုတ္တေပိ ဒေါသော နတ္ထိ ‘‘တုမှာကံ ရုစိယာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. သံဃေ ပရိဏတဘာဝေါ၊ တံ ဉတွာ အတ္တနော ပရိဏာမနံ၊ ပဋိလာဘောတိ ဣမာနေတ္ထ တီဏိ အင်္ဂါနိ.

ပရိဏတသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

နိဋ္ဌိတော ပတ္တဝဂ္ဂေါ တတိယော.

ဣတိ သမန္တပါသာဒိကာယ ဝိနယဋ္ဌကထာယ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ

တိံသကဝဏ္ဏနာနယော နိဋ္ဌိတော.

ပဌမော ဘာဂေါ နိဋ္ဌိတော.

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ဝိနယပိဋကေ