၁. စီဝရဝဂ္ဂေါ

၁. ပဌမကထိနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

၄၅၉. သမိတာဝိနာတိ သမိတပါပေန. ဂေါတမကစေတိယံ နာမ ဂေါတမယက္ခဿ စေတိယဋ္ဌာနေ ကတဝိဟာရော ဝုစ္စတိ.

၄၆၁. နဝမံ ဝါ ဒသမံ ဝါတိ ဘုမ္မတ္ထေ ဥပယောဂဝစနံ. သစေ ဘဝေယျာတိ သစေ ကဿစိ ကင်္ခါ ဘဝေယျ. ဝုတ္တသဒိသန္တိ ဒသမံ ဝါတိ ဝုတ္တသဒိသံ ပရိစ္ဆေဒသဒိသံ၊ ‘‘ဝုတ္တသဒိသမေဝါ’’တိပိ လိခန္တိ. ဓာရေတုန္တိ ဧတ္ထ အာဟာတိ ပါဌသေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

၄၆၃. သူစိယာ ပဋိသာမနန္တိ သူစိဃရေ သံဂေါပနံ၊ ဣဒဉ္စ သူစိကမ္မဿ သဗ္ဗဿ ပရိနိဋ္ဌိတဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဧတန္တိ နဋ္ဌစီဝရံ. ဧတေသမ္ပီတိ နဋ္ဌစီဝရာဒီနိ ပရာမသတိ၊ တေန စီဝရပလိဗောဓာဘာဝံ ဒဿေတိ. ဒုတိယဿ ပလိဗောဓဿာတိ အာဝါသပလိဗောဓဿ. ဧတ္ထ စ နိဋ္ဌိတစီဝရသ္မိံ၊ ဥဗ္ဘတသ္မိံ ကထိနေတိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ ဒွိန္နံ ပလိဗောဓာနံ အဘာဝဒဿနေန အတ္ထတကထိနဿ ပဉ္စမာသဗ္ဘန္တရေ ယာဝ စီဝရပလိဗောဓအာဝါသပလိဗောဓေသု အညတရံ န ဥပစ္ဆိဇ္ဇတိ၊ တာဝ အတိရေကစီဝရံ ဓာရေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဒီပေတိ. ပက္ကမနံ အန္တော အဿာတိ ပက္ကမနန္တိကာ၊ ဧဝံ သေသာပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိတ္ထာရော ပနေတ္ထ အာဂတဋ္ဌာနေ အာဝိ ဘဝိဿတိ.

ဒသာဟပရမံ ကာလန္တိ အစ္စန္တသံယောဂဝစနံ. ဣဒဉှိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ပေ။ ဒသာဟပရမဘာဝေါတိ ဣဒံ ဒသာဟပရမတာပဒဿ အတ္ထမတ္တဒဿနံ၊ ဒသာဟပရမဘာဝေါတိ ဣဒဉှိ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ ဧဝမေတ္ထ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယမတ္ထောတိအာဒိ ဒသာဟပရမပဒဿေဝ အဓိပ္ပေတတ္ထဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဧတ္တကော ကာလောတိ ‘‘ဒသာဟပရမတာ’’တိ ဝုတ္တော ယော ကာလော၊ သော ဧတ္တကော ကာလောတိ အတ္ထော.

ခေါမန္တိ ခေါမသုတ္တေဟိ ဝါယိတံ ခေါမပဋစီဝရံ၊ တံ ဝါကမယန္တိ ဝဒန္တိ. ကပ္ပါသသုတ္တေဟိ ဝါယိတံ ကပ္ပါသိကံ၊ ဧဝံ သေသာနိပိ. ကမ္ဗလန္တိ ဧဠကာဒီနံ လောမမယသုတ္တေန ဝါယိတပဋံ. ဘင်္ဂန္တိ ခေါမသုတ္တာဒီနိ သဗ္ဗာနိ၊ ဧကစ္စာနိ ဝါ မိဿေတွာ ဝါယိတံ စီဝရံ. ဘင်္ဂမ္ပိ ဝါကမယမေဝါတိ ကေစိ. ဒုကူလံ ပတ္တုဏ္ဏံ သောမာရပဋံ စီနပဋံ ဣဒ္ဓိဇံ ဒေဝဒိန္နန္တိ ဣမာနိ ပန ဆ စီဝရာနိ ဧတေသညေဝ အနုလောမာနီတိ ဝိသုံ န ဝုတ္တာနိ. ဒုကူလဉှိ သာဏဿ အနုလောမံ ဝါကမယတ္တာ. ‘‘ပတ္တုဏ္ဏံ ကောသေယျဝိသေသော’’တိ အဘိဓာနကောသေ ဝုတ္တံ. သောမာရဒေသေ၊ စီနဒေသေ စ ဇာတဝတ္ထာနိ သောမာရစီနပဋာနိ. ပတ္တုဏ္ဏာဒီနိ တီဏိ ကောသေယျဿ အနုလောမာနိ ပါဏကေဟိ ကတသုတ္တမယတ္တာ. ဣဒ္ဓိဇန္တိ ဧဟိဘိက္ခူနံ ပုညိဒ္ဓိယာ နိဗ္ဗတ္တစီဝရံ. ကပ္ပရုက္ခေ နိဗ္ဗတ္တံ၊ ဒေဝဒိန္နဉ္စ ခေါမာဒီနံ အညတရံ ဟောတီတိ တေသံ သဗ္ဗေသံ အနုလောမာနိ. မနုဿာနံ ပကတိဝိဒတ္ထိံ သန္ဓာယ ‘‘ဒွေ ဝိဒတ္ထိယော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဣမိနာ ဒီဃတော ဝဍ္ဎကီဟတ္ထပ္ပမာဏံ ဝိတ္ထာရတော တတော ဥပဍ္ဎပ္ပမာဏံ ဝိကပ္ပနုပဂန္တိ ဒဿေတိ. တထာ ဟိ ‘‘သုဂတဝိဒတ္ထိ နာမ ဣဒါနိ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ တိဿော ဝိဒတ္ထိယော၊ ဝဍ္ဎကီဟတ္ထေန ဒိယဍ္ဎော ဟတ္ထော ဟောတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၃၄၈-၃၄၉) ကုဋိကာရသိက္ခာပဒဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ သုဂတင်္ဂုလေန ဒွါဒသင်္ဂုလာ သုဂတဝိဒတ္ထိ ဝဍ္ဎကီဟတ္ထေန ဒိယဍ္ဎော ဟတ္ထောတိ သိဒ္ဓံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘သုဂတင်္ဂုလေန အဋ္ဌင်္ဂုလံ ဝဍ္ဎကီဟတ္ထပ္ပမာဏ’’န္တိ အာဂတဋ္ဌာနေဟိ စ သမေတိ.

တံ အတိက္ကာမယတောတိ ဧတ္ထ တန္တိ စီဝရံ၊ ကာလံ ဝါ ပရာမသတိ. တဿ ယော အရုဏောတိ စီဝရုပ္ပါဒဒိဝသဿ ယော အတိက္ကန္တော အရုဏော. စီဝရုပ္ပါဒဒိဝသေန သဒ္ဓိန္တိ စီဝရုပ္ပါဒဒိဝသဿ အာဒိဘူတေန အတိက္ကန္တအရုဏေန သဒ္ဓိန္တိ အတ္ထော၊ ဣဒဉ္စ ဘဂဝတာ ‘‘ဒသာဟပရမ’’န္တိ ဝတွာ ပုန ‘‘ဧကာဒသေ အရုဏုဂ္ဂမနေ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ပုဗ္ဗာပရသံသန္ဒနတ္ထံ သဒ္ဒတော ဂမ္မမာနမ္ပိ ‘‘စီဝရုပ္ပါဒဒိဝသေန သဒ္ဓိ’’န္တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ‘‘ဒသမေ အရုဏေ’’တိ ဝုတ္တေ ဧဝ ဟိ ဒသာဟပရမေန သဒ္ဓိံ သမေတိ. ဒိဝသပရိယောသာနဿ အဝဓိဘူတအနာဂတာရုဏဝသေန ဟိ ဒိဝသံ အတိက္ကန္တံ နာမ ဟောတိ၊ န ပန ဒိဝသဿ အာဒိဘူတာရုဏဝသေန ပရိဝါသာဒီသု တထာ အဂ္ဂဟဏတော၊ ဣဓ ပန ဘဂဝတာ ဒိဝသဿ အာဒိအန္တပရိစ္ဆေဒဒဿနဝသေန ‘‘ဧကာဒသေ အရုဏုဂ္ဂမနေ’’တိ ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ အဋ္ဌကထာယံ ဒိဝသဿ အာဒိဘူတံ တံဒိဝသနိဿိတမ္ပိ အရုဏံ ဂဟေတွာ ‘‘ဧကာဒသေ အရုဏုဂ္ဂမနေ နိဿဂ္ဂိယံ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အရုဏောတိ စေတ္ထ သူရိယုဂ္ဂမနဿ ပုရေစရော ဝဍ္ဎနဃနရတ္တော ပဘာဝိသေသောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ဝစနီယောတိ သံဃာပေက္ခော. ဝစနဘေဒေါတိ ‘‘ဉတ္တိယံ ဒွေ အာပတ္တိယော သရတီ’’တိအာဒိနာ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပါယော.

၄၆၈. ‘‘န ဣဓ သညာ ရက္ခတီ’’တိ ဣဒံ ဝေမတိကဉ္စ အနတိက္ကန္တသညဉ္စ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ယောပိ ဧဝံသညီ တဿပီတိ ယော အနတိက္ကန္တသညီ၊ ဝေမတိကော ဝါ၊ တဿပီတိ အတ္ထော. အနဋ္ဌတော အဝိလုတ္တဿ ဝိသေသမာဟ ‘‘ပသယှာဝဟာရဝသေနာ’’တိ. ထေယျာဝဟာရဝသေန ဂဟိတမ္ပိ ဣဓ နဋ္ဌံ.

အနာပတ္တိ အညေန ကတံ ပဋိလဘိတွာတိအာဒိ နိသီဒနသန္ထတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ယေန ဟိ ပုရာဏသန္ထတဿ သာမန္တာ သုဂတဝိဒတ္ထိံ အနာဒိယိတွာ နဝံ နိသီဒနသန္ထတံ ကတံ၊ တဿ တံ နိဿဂ္ဂိယမ္ပိ တတော အညဿ ပဋိလဘိတွာ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ အနာပတ္တိကရန္တိ သိဇ္ဈနတော အယမတ္ထော သဗ္ဗနိဿဂ္ဂိယေသုပိ သိဇ္ဈတိ.

၄၆၉. တိစီဝရံ အဓိဋ္ဌာတုန္တိ သင်္ဃာဋိအာဒိနာမေန အဓိဋ္ဌာတုံ. ‘‘န ဝိကပ္ပေတု’’န္တိ ဣမိနာ နာမေန န ဝိကပ္ပေတုံ၊ ဧတေန ဝိကပ္ပိတတိစီဝရော တေစီဝရိကော န ဟောတိ. တဿ တသ္မိံ အဓိဋ္ဌိတတိစီဝရေ ဝိယ အဝိပ္ပဝါသာဒိနာ ကတ္တဗ္ဗဝိဓိ န ကာတဗ္ဗောတိ ဒဿေတိ၊ န ပန ဝိကပ္ပနေ ဒေါသောတိ. တတော ပရန္တိ စတုမာသတော ပရံ ဝိကပ္ပေတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ အနုညာတန္တိ ကေစိ ဝဒန္တိ၊ အညေ ပန ‘‘ဝိကပ္ပေတွာ ယာဝ အာဂါမိဝဿာနံ၊ တာဝ ဌပေတုမေဝ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝဒန္တိ၊ အပရေ ပန ‘‘ဝိကပ္ပနေ န ဒေါသော၊ တထာ ဝိကပ္ပိတံ ပရိက္ခာရာဒိနာမေန အဓိဋ္ဌဟိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝဒန္တိ.

မုဋ္ဌိပဉ္စကန္တိ မုဋ္ဌိယာ ဥပလက္ခိတံ ပဉ္စကံ၊ စတုဟတ္ထေ မိနိတွာ ပဉ္စမံ ဟတ္ထံ မုဋ္ဌိံ ကတွာ မိနိတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပါယော. ကေစိ ပန ‘‘မုဋ္ဌိဟတ္ထာနံ ပဉ္စကံ မုဋ္ဌိပဉ္စကံ၊ တသ္မာ ပဉ္စပိ ဟတ္ထေ မုဋ္ဌိံ ကတွာဝ မိနိတဗ္ဗာ’’တိ ဝဒန္တိ. မုဋ္ဌိတ္တိကန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဒွိဟတ္ထေန အန္တရဝါသကေန တိမဏ္ဍလံ ပဋိစ္ဆာဒေတုံ သက္ကာတိ အာဟ ‘‘ပါရုပနေနာ’’တိအာဒိ. အတိရေကန္တိ သုဂတစီဝရပ္ပမာဏတော အဓိကံ. ဦနကန္တိ မုဋ္ဌိပဉ္စကာဒိတော ဦနကံ၊ တေန စ တေသု တိစီဝရာဓိဋ္ဌာနံ န ရုဟတီတိ ဒဿေတိ.

ဣမံ သင်္ဃာဋိံ ပစ္စုဒ္ဓရာမီတိ ဣမံ သင်္ဃာဋိအဓိဋ္ဌာနံ ဥက္ခိပါမိ ပရိစ္စဇာမီတိ အတ္ထော. ကာယဝိကာရံ ကရောန္တေနာတိ ဟတ္ထေန စီဝရံ ပရာမသန္တေန၊ စာလေန္တေန ဝါ. ဝါစာယ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗာတိ ဧတ္ထ ကာယေနပိ စာလေတွာ ဝါစမ္ပိ ဘိန္ဒိတွာ ကာယဝါစာဟိ အဓိဋ္ဌာနမ္ပိ သင်္ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ ‘‘ကာယေန အဖုသိတွာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. ဒုဝိဓန္တိ အဟတ္ထပါသဟတ္ထပါသဝသေန ဒုဝိဓံ. တတ္ထ ဟတ္ထပါသော နာမ အဍ္ဎတေယျဟတ္ထော ဝုစ္စတိ. ဒွါဒသဟတ္ထန္တိ ကေစိ ဝဒန္တိ၊ တံ ဣဓ န သမေတိ. ‘‘သာမန္တဝိဟာရေ’’တိ ဣဒံ ဌပိတဋ္ဌာနသလ္လက္ခဏယောဂ္ဂေ ဌိတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တတော ဒူရေ ဌိတမ္ပိ ဌပိတဋ္ဌာနံ သလ္လက္ခေန္တေန အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗမေဝ. တတ္ထပိ စီဝရဿ ဌပိတဘာဝသလ္လက္ခဏမေဝ ပမာဏံ. န ဟိ သက္ကာ သဗ္ဗထာ ဌာနံ သလ္လက္ခေတုံ. ဧကသ္မိံ ဝိဟာရေ ဌပေတွာ တတော အညသ္မိံ ဌပိတန္တိ အဓိဋ္ဌာတုံ န ဝဋ္ဋတိ. ကေစိ ပန ‘‘တထာပိ အဓိဋ္ဌိတေ န ဒေါသော’’တိ ဝဒန္တိ၊ တံ အဋ္ဌကထာယ န သမေတိ၊ ဝီမံသိတဗ္ဗံ. အဓိဋ္ဌဟိတွာ ဌပိတဝတ္ထေဟီတိ ပရိက္ခာရစောဠနာမေန အဓိဋ္ဌဟိတွာ ဌပိတဝတ္ထေဟိ၊ တေနေဝ ‘‘ဣမံ ပစ္စုဒ္ဓရာမီ’’တိ ပရိက္ခာရစောဠဿ ပစ္စုဒ္ဓါရံ ဒဿေတိ. ဧတေန စ တေစီဝရဓုတင်္ဂံ ပရိဟရန္တေန ပံသုကူလာဒိဝသေန လဒ္ဓံ ဝတ္ထံ ဒသာဟဗ္ဘန္တရေ ကတွာ ရဇိတွာ ပါရုပိတုံ အသက္ကောန္တေန ပရိက္ခာရစောဠဝသေန အဓိဋ္ဌဟိတွာဝ ဒသာဟံ အတိက္ကမေတဗ္ဗံ၊ ဣတရထာ နိဿဂ္ဂိယံ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. တေနေဝ ‘‘ရဇိတကာလတော ပန ပဋ္ဌာယ နိက္ခိပိတုံ န ဝဋ္ဋတိ၊ ဓုတင်္ဂစောရော နာမ ဟောတီ’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၅) ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တံ. ‘‘ပုန အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗာနီ’’တိ ဣဒဉ္စ သင်္ဃာဋိအာဒိတိစီဝရနာမေန အဓိဋ္ဌဟိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုကာမဿ ဝသေန ဝုတ္တံ၊ ဣတရဿ ပန ပုရိမာဓိဋ္ဌာနမေဝ အလန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘ပုန အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗ’’န္တိ ဣမိနာ ကပ္ပဗိန္ဒုပိ ဒါတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ.

ဗဒ္ဓသီမာယံ အဝိပ္ပဝါသသီမာသမ္မုတိသမ္ဘဝတော န တတ္ထ ဒုပ္ပရိဟာရတာတိ အာဟ ‘‘အဗဒ္ဓသီမာယံ ဒုပ္ပရိဟာရ’’န္တိ.

အတိရိတ္တပ္ပမာဏာယ ဆေဒနကံ ပါစိတ္တိယန္တိ အာဟ ‘‘အနတိရိတ္တပ္ပမာဏာ’’တိ. တတော ပရံ ပစ္စုဒ္ဓရိတွာ ဝိကပ္ပေတဗ္ဗာတိ ဝဿိကမာသတော ပရံ အဓိဋ္ဌာနံ ပစ္စုဒ္ဓရိတွာ ဝိကပ္ပေတဗ္ဗာ၊ ဣမိနာ စတုန္နံ ဝဿိကမာသာနံ ဥပရိ အဓိဋ္ဌာနံ တိဋ္ဌတီတိ ဝိညာယတိ တတော ပစ္စုဒ္ဓရာယောဂါ. ယဉ္စ မာတိကာဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဝဿိကသာဋိကာ ဝဿာနမာသာတိက္ကမေနာပိ၊ ကဏ္ဍုပဋိစ္ဆာဒိ အာဗာဓဝူပသမေနာပိ အဓိဋ္ဌာနံ ဝိဇဟတီ’’တိ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ကထိနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) ဝုတ္တံ၊ တံ သမန္တပါသာဒိကာယံ နတ္ထိ. ပရိဝါရဋ္ဌကထာယဉ္စ ‘‘အတ္ထာပတ္တိ ဟေမန္တေ အာပဇ္ဇတိ၊ နော ဂိမှေ’’တိ ဧတ္ထ ဣဒံ ဝုတ္တံ ‘‘ကတ္တိကပုဏ္ဏမာသိယာ ပစ္ဆိမေ ပါဋိပဒဒိဝသေ ဝိကပ္ပေတွာ ဌပိတံ ဝဿိကသာဋိကံ နိဝါသေန္တော ဟေမန္တေ အာပဇ္ဇတိ၊ ကုရုန္ဒိယံ ပန ‘ကတ္တိကပုဏ္ဏမဒိဝသေ အပစ္စုဒ္ဓရိတွာ ဟေမန္တေ အာပဇ္ဇတီ’တိ ဝုတ္တံ၊ တမ္ပိ သုဝုတ္တံ၊ ‘စတုမာသံ အဓိဋ္ဌာတုံ တတော ပရံ ဝိကပ္ပေတု’န္တိ ဟိ ဝုတ္တ’’န္တိ (ပရိ. အဋ္ဌ. ၃၂၃). တတ္ထ မဟာအဋ္ဌကထာယံ နိဝါသနပစ္စယာ ဒုက္ကဋံ ဝုတ္တံ၊ ကုရုန္ဒဋ္ဌကထာယံ ပန အပစ္စုဒ္ဓါရပစ္စယာ၊ တသ္မာ ကုရုန္ဒိယံ ဝုတ္တနယေနာပိ ဝဿိကသာဋိကာ ဝဿာနမာသာတိက္ကမေပိ အဓိဋ္ဌာနံ န ဝိဇဟတီတိ ပညာယတိ. အဓိဋ္ဌာနဝိဇဟနေသု စ ဝဿာနမာသအာဗာဓာနံ ဝိဂမေန ဝိဇဟနံ မာတိကာဋ္ဌကထာယမ္ပိ န ဥဒ္ဓဋံ၊ တသ္မာ သမန္တပါသာဒိကာယံ အာဂတနယေန ယာဝ ပစ္စုဒ္ဓါရာ အဓိဋ္ဌာနံ တိဋ္ဌတီတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. နဟာနတ္ထာယ အနုညာတတ္တာ ‘‘ဝဏ္ဏဘေဒမတ္တရတ္တာပိ စေသာ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဒွေ ပန န ဝဋ္ဋန္တီ’’တိ ဣမိနာ သင်္ဃာဋိအာဒီသု ဝိယ ဒုတိယေ အဓိဋ္ဌာနံ န ရုဟတိ၊ အတိရေကစီဝရံ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. မဟာပစ္စရိယံ စီဝရဝသေန ပရိဘောဂကိစ္စဿ အဘာဝံ သန္ဓာယ အနာပတ္တိ ဝုတ္တာ သေနာသနပရိက္ခာရတ္ထာယ ဒိန္နပစ္စတ္ထရဏေ ဝိယ. ယံ ပန ‘‘ပစ္စတ္ထရဏမ္ပိ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ တံ သေနာသနတ္ထာယေဝါတိ နိယမိတံ န ဟောတိ နဝသု စီဝရေသု ဂဟိတတ္တာ၊ တသ္မာ အတ္တနော နာမေန အဓိဋ္ဌဟိတွာ နိဒဟိတွာ ပရိက္ခာရစောဠံ ဝိယ ယထာ တထာ ဝိနိယုဇ္ဇိတဗ္ဗမေဝါတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ပါဝါရော ကောဇဝေါတိ ဣမေသမ္ပိ ပစ္စတ္ထရဏာဒီနံ လောကေပိ ဝေါဟရဏတော သေနာသနပရိက္ခာရတ္ထာယ ဒိန္နပစ္စတ္ထရဏတော ဝိသုံ ဂဟဏံ ကတံ.

‘‘ဟီနာယာဝတ္တနေနာ’’တိ ဣဒံ အန္တိမဝတ္ထုံ အဇ္ဈာပဇ္ဇိတွာ ဘိက္ခုပဋိညာယ ဌိတဿ စေဝ တိတ္ထိယပက္ကန္တဿ စ ဘိက္ခုနိယာ စ ဘိက္ခုနိဘာဝေ နိရပေက္ခတာယ ဂိဟိလိင်္ဂတိတ္ထိယလိင်္ဂဂ္ဂဟဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သိက္ခံ အပစ္စက္ခာယ ဂိဟိဘာဝူပဂမနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ကေစိ ဝဒန္တိ၊ တံ န ယုတ္တံ တဒါပိဿ ဥပသမ္ပန္နတ္တာ၊ စီဝရဿ စ တဿ သန္တကတ္တာဝိဇဟနတော. ပမာဏစီဝရဿာတိ ပစ္ဆိမပ္ပမာဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဒွေ စီဝရာနိ ပါရုပန္တဿာတိ ဂါမပ္ပဝေသေ ဒိဂုဏံ ကတွာ သင်္ဃာဋိယော ပါရုပနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ‘‘ဧသ နယော’’တိ ဣမိနာ ပမာဏယုတ္တေသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဆိဒ္ဒံ အဓိဋ္ဌာနံ ဝိဇဟတီတိအာဒိအတ္ထံ သင်္ဂဏှာတိ.

အညံ ပစ္ဆိမပ္ပမာဏံ နာမ နတ္ထီတိ သုတ္တေ အာဂတံ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပါယော. ဣဒါနိ တမေဝ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ယဉှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ၊ တံ န သမေတိ၊ သင်္ဃာဋိအာဒီနံ မုဋ္ဌိပဉ္စကာဒိဟေဋ္ဌိမပ္ပမာဏဿ သုတ္တေ အနာဂတတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော.

မဟန္တံ ဝါ ခုဒ္ဒကံ ကရောတီတိ ဧတ္ထ အတိမဟန္တံ စီဝရံ မုဋ္ဌိပဉ္စကာဒိပစ္ဆိမပ္ပမာဏယုတ္တံ ကတွာ သမန္တတော ဆိန္ဒနေနာပိ ဝိစ္ဆိန္ဒနကာလေ ဆိဇ္ဇမာနဋ္ဌာနံ ဆိဒ္ဒသင်္ချံ န ဂစ္ဆတိ အဓိဋ္ဌာနံ န ဝိဇဟတိ ဧဝါတိ သိဇ္ဈတိ၊ ‘‘ဃဋေတွာ ဆိန္ဒတိ၊ န ဘိဇ္ဇတီ’’တိ ဝစနေန စ သမေတိ. ပရိက္ခာရစောဠံ ပန ဝိကပ္ပနုပဂပစ္ဆိမပ္ပမာဏတော ဦနံ ကတွာ ဆိန္နံ အဓိဋ္ဌာနံ ဝိဇဟတိ အဓိဋ္ဌာနဿ အနိဿယတ္တာ. တာနိ ပုန ဗဒ္ဓါနိ ဃဋိတာနိ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကေစိ ပန ‘‘ဝဿိကသာဋိကစီဝရေ ဒွိဓာ ဆိန္နေ ယဒိပိ ဧကေကံ ခဏ္ဍံ ပစ္ဆိမပစ္ဆိမပ္ပမာဏံ ပဟောတိ၊ ဧကသ္မိံယေဝ ခဏ္ဍေ အဓိဋ္ဌာနံ တိဋ္ဌတိ၊ န ဣတရေ၊ ‘‘ဒွေ ပန န ဝဋ္ဋန္တီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. နိသီဒနကဏ္ဍုပ္ပဋိစ္ဆာဒီသုပိ ဧသေဝ နယောတိ ဝဒန္တိ.

သမ္မုခေ ပဝတ္တာ သမ္မုခါတိ ပစ္စတ္တဝစနံ၊ တဉ္စ ဝိကပ္ပနဝိသေသနံ၊ တသ္မာ ‘‘သမ္မုခေ’’တိ ဘုမ္မတ္ထေ နိဿက္ကဝစနံ ကတွာပိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ၊ အဘိမုခေတိ အတ္ထော. အထ ဝါ သမ္မုခေန အတ္တနော ဝါစာယ ဧဝ ဝိကပ္ပနာ သမ္မုခါဝိကပ္ပနာ. ပရမ္မုခေန ဝိကပ္ပနာ ပရမ္မုခါဝိကပ္ပနာတိ ကရဏတ္ထေနာပိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော၊ အယမေဝ ပါဠိယာ သမေတိ. သန္နိဟိတာသန္နိဟိတဘာဝန္တိ အာသန္နဒူရဘာဝံ. ဧတ္တာဝတာ နိဓေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္တကေနေဝ ဝိကပ္ပနာကိစ္စဿ နိဋ္ဌိတတ္တာ၊ အတိရေကစီဝရံ န ဟောတီတိ ဒသာဟာတိက္ကမေ န နိဿဂ္ဂိယံ ဇနေတီတိ အဓိပ္ပါယော. ပရိဘုဉ္ဇိတုံ။ပေ။ န ဝဋ္ဋတီတိ သယံ အပစ္စုဒ္ဓရဏံ ပရိဘုဉ္ဇနေ ပါစိတ္တိယံ၊ အဓိဋ္ဌာနေ ပရေသံ ဝိဿဇ္ဇနေ ဒုက္ကဋဉ္စ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

ပရိဘောဂါဒယောပိ ဝဋ္ဋန္တီတိ ပရိဘောဂဝိဿဇ္ဇနအဓိဋ္ဌာနာနိပိ. အပိ-သဒ္ဒေန နိဓေတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတီတိ အတ္ထော၊ ဧတေန စ ပစ္စုဒ္ဓါရေပိ ကတေ စီဝရမ္ပိ ဝိကပ္ပိတစီဝရမေဝ ဟောတိ၊ န အတိရေကစီဝရံ. တံ ပန တိစီဝရာဒိနာမေန အဓိဋ္ဌာတုကာမေန အဓိဋ္ဌဟိတဗ္ဗံ၊ ဣတရေန ဝိကပ္ပိတစီဝရမေဝ ကတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. ကေစိ ပန ‘‘ယံ ဝိကပ္ပိတစီဝရံ၊ တံ ယာဝ အပရိဘောဂကာလာ အပစ္စုဒ္ဓရာပေတွာဝ နိဒဟိတဗ္ဗံ၊ ပရိဘောဂကာလေ ပန သမ္ပတ္တေ ပစ္စုဒ္ဓရာပေတွာ အဓိဋ္ဌဟိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ. ယဒိ ဟိ တတော ပုရေပိ ပစ္စုဒ္ဓရာပေယျ၊ ပစ္စုဒ္ဓါရေနေဝ ဝိကပ္ပနာယ ဝိဂတတ္တာ အတိရေကစီဝရံ နာမ ဟောတိ၊ ဒသာဟာတိက္ကမေ စ နိဿဂ္ဂိယံ ပါစိတ္တိယံ. တသ္မာ ယံ အပရိဘုဉ္ဇိတွာဝ ဌပေတဗ္ဗံ၊ တဒေဝ ဝိကပ္ပေတဗ္ဗံ၊ ပစ္စုဒ္ဓါရေ စ ကတေ အန္တောဒသာဟေယေဝ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ. ယဉ္စ အဋ္ဌကထာယံ ‘တတော ပဘုတိ ပရိဘောဂါဒယောပိ ဝဋ္ဋန္တီ’တိအာဒိ ဝုတ္တံ၊ တံ ပါဠိယာ ဝိရုဇ္ဈတီ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တံ တေသံ မတိမတ္တမေဝ. ပါဠိယဉှိ ‘‘အန္တောဒသာဟံ အဓိဋ္ဌေတိ၊ ဝိကပ္ပေတီ’’တိ (ပါရာ. ၄၆၉) စ ‘‘သာမံ စီဝရံ ဝိကပ္ပေတွာ အပစ္စုဒ္ဓါရဏံ ပရိဘုဉ္ဇေယျ ပါစိတ္တိယ’’န္တိ (ပါစိ. ၃၇၃) စ ‘‘အနာပတ္တိ သော ဝါ ဒေတိ၊ တဿ ဝါ ဝိဿာသန္တော ပရိဘုဉ္ဇတီ’’တိ (ပါစိ. ၃၇၄) စ သာမညတော ဝုတ္တတ္တာ၊ အဋ္ဌကထာယဉ္စ ‘‘ဣမံ စီဝရံ ဝါ ဝိကပ္ပနံ ဝါ ပစ္စုဒ္ဓရာမီ’’တိအာဒိနာ ပစ္စုဒ္ဓါရံ အဒဿေတွာ ‘‘မယှံ သန္တကံ ပရိဘုဉ္ဇ ဝါ ဝိဿဇ္ဇေဟိ ဝါ’’တိ ဧဝံ အတ္တနော သန္တကတ္တံ အမောစေတွာဝ ပရိဘောဂါဒိဝသေနေဝ ပစ္စုဒ္ဓါရဿ ဝုတ္တတ္တာ၊ ‘‘တတော ပဘုတိ ပရိဘောဂါဒယောပိ ဝဋ္ဋန္တီ’’တိ အဓိဋ္ဌာနံ ဝိနာပိ ဝိသုံ ပရိဘောဂဿ၊ နိဒဟနဿ စ ဝုတ္တတ္တာ ဝိကပ္ပနာနန္တရမေဝ ပစ္စုဒ္ဓရာပေတွာ အနဓိဋ္ဌဟိတွာ ဧဝ တိစီဝရဝိရဟိတံ ဝိကပ္ပနာရဟံ စီဝရံ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ၊ နိဒဟိတုဉ္စ ဣဒံ ပါဋေက္ကံ ဝိနယကမ္မန္တိ ခါယတိ. အပိစ ဗဟူနံ ပတ္တာနံ ဝိကပ္ပေတုံ၊ ပစ္စုဒ္ဓါရေတုဉ္စ ဝုတ္တတ္တာ ပစ္စုဒ္ဓါရေန တေသံ အတိရေကပတ္တတာ ဒဿိတာတိ သိဇ္ဈတိ တေသု ဧကဿေဝ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗတော. တသ္မာ အဋ္ဌကထာယံ အာဂတနယေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ.

ပညတ္တိကောဝိဒေါ န ဟောတီတိ ဧဝံ ဝိကပ္ပိတေ ‘‘အနန္တရမေဝ ဧဝံ ပစ္စုဒ္ဓရိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝိနယကမ္မံ န ဇာနာတိ. တေနာဟ ‘‘န ဇာနာတိ ပစ္စုဒ္ဓရိတု’’န္တိ၊ ဣမိနာပိ စေတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ ‘‘ဝိကပ္ပနာနန္တရမေဝ ပစ္စုဒ္ဓါရော ကာတဗ္ဗော’’တိ.

အဝိသေသေန ဝုတ္တဝစနန္တိ တိစီဝရာဒီနံ သာဓာရဏဝစနေန ဝုတ္တဝစနံ. ယံ ပနေတ္ထ ‘‘ဝိရုဒ္ဓံ ဝိယ ဒိဿတီ’’တိ ဝတွာ တံ ဝိရောဓာသင်္ကံ နိဝတ္တေတုံ ‘‘တိစီဝရသင်္ခေပေန။ပေ။ ဝိကပ္ပနာယ ဩကာသော ဒိန္နော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ တံ ‘‘အဓိဋ္ဌေတိ ဝိကပ္ပေတီ’’တိ သာမညတော ဝုတ္တေပိ တိစီဝရမ္ပိ ဝိကပ္ပေတီတိ အယမတ္ထော န သိဇ္ဈတိ၊ ‘‘တိစီဝရံ အဓိဋ္ဌာတုံ န ဝိကပ္ပေတု’’န္တိ (မဟာဝ. ၃၅၈) ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တတ္တာ. ယံ ပန အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ၊ တံ အဓိဋ္ဌာတိ. ယံ တိစီဝရဝိရဟိတံ၊ တံ ဝိကပ္ပေတဗ္ဗံ၊ တံ ဝိကပ္ပေတီတိ ဧဝမတ္ထော သိဇ္ဈတီတိ. တသ္မာ ဧတ္ထ ပုဗ္ဗာပရဝိရောဓော န ဒိဿတိ သာမညဝစနဿ ဝုတ္တာဝသေသေယေဝ အဝတိဋ္ဌနတော. ယံ ပနေတ္ထ တိစီဝရဿာပိ ဝိကပ္ပနဝိဓိံ ဒဿေတုံ ‘‘တိစီဝရံ တိစီဝရသင်္ခေပေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တိစီဝရသင်္ခေပေန ပရိဟရိယမာနေသု ဧကမ္ပိ ပစ္စုဒ္ဓရိတွာ ဝိကပ္ပေတုံ န ဝဋ္ဋတိ၊ တိစီဝရတော ပန ဧကံ ဝါ သကလမေဝ ဝါ အပနေတွာ အပရံ တိစီဝရံ တိစီဝရသင်္ခေပေန ပရိဟရိတုကာမဿ ဝါ တိစီဝရာဓိဋ္ဌာနံ မုဉ္စိတွာ ပရိက္ခာရစောဠဝသေနေဝ သဗ္ဗစီဝရံ ပရိဘုဉ္ဇိတုကာမဿ ဝါ ပုရိမံ အဓိဋ္ဌိတစီဝရံ ပစ္စုဒ္ဓရိတွာ ဝိကပ္ပေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဧဝမဓိပ္ပါယေန ‘‘တိစီဝရေ ဧကေန စီဝရေန ဝိပ္ပဝသိတုကာမော ဟောတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ သိယာ၊ ဣစ္စေတံ ပါဠိယာ သဒ္ဓိံ သမေတိ. အထ ပုနပိ တဒေဝ တိစီဝရာဓိဋ္ဌာနေန အဓိဋ္ဌာတုကာမော ဟုတွာ ဝိပ္ပဝါသသုခတ္ထံ ပစ္စုဒ္ဓရိတွာ ဝိကပ္ပေတီတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပါယေန ဝုတ္တံ သိယာ၊ တံ ‘‘တိစီဝရံ အဓိဋ္ဌာတုံ န ဝိကပ္ပေတု’’န္တိ (မဟာဝ. ၃၅၈) ဣမိနာ ဝစနေန န သမေတိ. ယဒိ ဟိ သေသစီဝရာနိ ဝိယ တိစီဝရမ္ပိ ပစ္စုဒ္ဓရိတွာ ဝိကပ္ပေတဗ္ဗံ သိယာ၊ ‘‘တိစီဝရံ အဓိဋ္ဌာတုံ န ဝိကပ္ပေတု’’န္တိ ဣဒံ ဝစနမေဝ နိရတ္ထကံ သိယာ သေသစီဝရေဟိ တိစီဝရဿ ဝိသေသာဘာဝါ. တသ္မာ ‘‘ဝိကပ္ပေတီ’’တိ ဣဒံ တိစီဝရဝိရဟိတမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တိစီဝရံ ပန ဝိကပ္ပေတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဝိညာယတိ၊ တေနေဝ ဒုတိယကထိနသိက္ခာပဒဿ အနာပတ္တိဝါရေ ‘‘ဝိကပ္ပေတီ’’တိ ဣဒံ န ဝုတ္တံ၊ ဝီမံသိတွာ ယထာ ပါဠိယာ သဒ္ဓိံ န ဝိရုဇ္ဈတိ၊ တထာ ဧတ္ထ အဓိပ္ပါယော ဂဟေတဗ္ဗော.

တုယှံ ဒေမီတိအာဒီသု ပရိစ္စတ္တတ္တာ မနသာ အသမ္ပဋိစ္ဆန္တေပိ သမ္ပဒါနဘူတဿေဝ သန္တကံ ဟောတိ၊ သော ဣစ္ဆိတက္ခဏေ ဂဟေတုံ လဘတိ. ဣတ္ထန္နာမဿာတိ ပရမ္မုခေ ဌိတံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ယဿ ပန ရုစ္စတီတိအာဒိ ဥဘောဟိပိ ပရိစ္စတ္တတာယ အဿာမိကတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

‘‘တံ န ယုဇ္ဇတီ’’တိ ဣဒံ အန္တောဒသာဟေ ဧဝ ဝိဿာသဂ္ဂဟဏံ သန္ဓာယ အနာပတ္တိဝါရဿ အာဂတတ္တာ၊ ဣဓ နိဿဂ္ဂိယစီဝရဿ ကပ္ပိယဘာဝကရဏတ္ထံ လေသေန ဂဟိတတ္တာ စ ဝုတ္တံ၊ ကေစိ ပန ‘‘ပရေဟိ သဘာဂေန အစ္ဆိန္နေ၊ ဝိဿာသဂ္ဂဟိတေ စ ပုန လဒ္ဓေ ဒေါသော န ဒိဿတီ’’တိ ဝဒန္တိ. အနဓိဋ္ဌာနေနာတိ ကာယဝါစာဟိ ကတ္တဗ္ဗဿ အကရဏေနာတိ အဓိပ္ပါယော. စီဝရဿ အတ္တနော သန္တကတာ၊ ဇာတိပမာဏယုတ္တတာ၊ ဆိန္နပလိဗောဓဘာဝေါ၊ အတိရေကစီဝရတာ၊ ဒသာဟာတိက္ကမောတိ ဣမာနေတ္ထ ပဉ္စ အင်္ဂါနိ.

ပဌမကထိနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. ဥဒေါသိတသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

၄၇၃. ဒုတိယေ အဝိပ္ပဝါသေတိ အဝိပ္ပဝါသေ နိပ္ဖါဒေတဗ္ဗေ၊ ဝိပ္ပဝါသဒေါသာဘာဝေ သာဓေတဗ္ဗေ ကတ္တဗ္ဗာ သမ္မုတီတိ အတ္ထော.

၄၇၅. ပဋိသိဒ္ဓပရိယာပန္နေနာတိ ဝိပ္ပဝသိတုံ ပဋိသိဒ္ဓေသု တီသု စီဝရေသု အန္တောဂဓေန၊ ဧကေန စ အဝယဝေ သမုဒါယောပစာရံ ဒဿေတိ.

၄၇၈-၉. ဧတ္တာဝတာတိ ‘‘ပရိက္ခိတ္တော’’တိ ဣမိနာ. ‘‘သဘာယေတိ လိင်္ဂဗျတ္တယေန သဘာ ဝုတ္တာ’’တိ ဝတွာ ပုန သယမ္ပိ ‘‘သဘာယေ’’တိ ဣမိနာ ဝေါဟရန္တော သဘာ-သဒ္ဒဿ ပရိယာယော သဘာယ-သဒ္ဒေါ နပုံသကလိင်္ဂယုတ္တော အတ္ထီတိ ဒဿေတိ. ‘‘သဘာယန္တိ လိင်္ဂဗျတ္တယေန သဘာ ဝုတ္တာ’’တိ ဝါ ပါဌော. လိင်္ဂဗျတ္တယေန သဘာတိ စ လိင်္ဂန္တရယုတ္တော သဘာသဒ္ဒပရိယာယော သဘာယသဒ္ဒေါတိ အတ္ထော.

သဘာယံ ဂစ္ဆတီတိ သဘံ ဂစ္ဆတိ. ဝသိတဗ္ဗံ နတ္ထီတိ စီဝရဟတ္ထပါသေယေဝ ဝသိတဗ္ဗံ နတ္ထီတိ အတ္ထော. တဿာတိ ဝီထိယာ. သဘာယဿ စ ဒွါရဿ စ ဟတ္ထပါသာ န ဝိဇဟိတဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထ သဘာယဒွါရာနမန္တရေ ဝီထိ ဂေဟာပိ ဂဟိတာ ဧဝ ဟောန္တိ အာဒိပရိယောသာနာနံ ဂဟိတတ္တာ. ဧတ္ထ စ ဒွါရဝီထိဃရေသု ဝသန္တေန ဂါမပ္ပဝေသနသဟသေယျာဒိဒေါသံ ပရိဟရိတွာ သုပဋိစ္ဆန္နတာဒိယုတ္တေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗံ၊ သဘာ ပန ယဒိ သဗ္ဗေသံ ဝသနတ္ထာယ သာလာသဒိသာ ကတာ၊ အန္တရာရာမေ ဝိယ ယထာသုခံ ဝသိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပရိက္ခိတ္တတာယ စ ဧကူပစာရတံ၊ အပရိက္ခိတ္တတာယ နာနူပစာရတဉ္စ နိဝေသနာဒီသုပိ အတိဒိသန္တော အာဟ ‘‘ဧတေနေဝူပါယေနာ’’တိအာဒိ. နိဝေသနာဒီနိ ဗဟိဂါမတော သန္နိဝိဋ္ဌာနိ ဂဟိတာနိ အန္တောဂါမေ ဌိတာနံ ဂါမဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတတ္တာ. သဗ္ဗတ္ထာတိ ဂါမနိဂမနိဝေသနာဒီသု ပန္နရသသု. ပရိက္ခေပါဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အပရိက္ခေပဿေဝ ဂဟဏံ၊ န ဧကကုလာဒီနမ္ပိ တေသံ ဧကူပစာရတာနာနူပစာရတာနိမိတ္တတာဘာဝါ. ဧတ္ထ စ သတ္ထဿ ကတိပါဟံ ကတ္ထစိ နိဝိဋ္ဌဿေဝ ပရိက္ခေပေါ ဟောတိ၊ န ဂစ္ဆန္တဿ.

၄၈၂-၇. ဂါမတော ဗဟိ ဣဿရာနံ သမုဒ္ဒတီရာဒီသု ကတဘဏ္ဍသာလာ ဥဒေါသိတောတိ အာဟ ‘‘ယာနာဒီန’’န္တိအာဒိ. မုဏ္ဍစ္ဆဒနပါသာဒေါတိ နာတိဥစ္စော စန္ဒိကင်္ဂဏယုတ္တော သိခရကူဋမာလာဒိဝိရဟိတော ပါသာဒေါ.

၄၈၉. ပရိယာဒိယိတွာတိ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ. နဒီပရိဟာရောတိ ဝိသုံဂါမာဒီနံ ဝိယ နဒီပရိဟာရဿ အဝုတ္တတ္တာ စီဝရဟတ္ထပါသော ဧဝါတိ ဝဒန္တိ၊ အညေ ပန ‘‘ဣမိနာ အဋ္ဌကထာဝစနေန နဒီပရိဟာရောပိ ဝိသုံ သိဒ္ဓေါ၊ နဒိယာ ဟတ္ထပါသော န ဝိဇဟိတဗ္ဗော’’တိ ဝဒန္တိ. ဝိဟာရသီမန္တိ အဝိပ္ပဝါသသီမံ သန္ဓာယာဟ. ဧတ္ထ စ ဝိဟာရဿ နာနာကုလသန္တကဘာဝေပိ အဝိပ္ပဝါသသီမာပရိစ္ဆေဒဗ္ဘန္တရေ သဗ္ဗတ္ထ စီဝရအဝိပ္ပဝါသသမ္ဘဝတော တဿာ ပဓာနတ္တာ တတ္ထ သတ္ထပရိဟာရော န လဗ္ဘတီတိ ‘‘ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ဝသိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘သတ္ထသမီပေ’’တိ ဣဒံ ယထာဝုတ္တံ အဗ္ဘန္တရပရိစ္ဆေဒဝသေန ဝုတ္တံ. ပါဠိယံ နာနာကုလဿ သတ္ထော ဟောတိ၊ သတ္ထေ စီဝရံ နိက္ခိပိတွာ ဟတ္ထပါသာ န ဝိဇဟိတဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထ သတ္ထဟတ္ထပါသော ဂဟိတော.

၄၉၀. ဧကကုလဿ ခေတ္တေတိ အပရိက္ခိတ္တံ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

၄၉၁-၄. ဝိဟာရော နာမ ဥပစာရသီမာ. တတ္ထ ယသ္မိံ ဝိဟာရေတိ တဿ အန္တောပရိဝေဏာဒိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ ဧကကုလာဒိသန္တကတာ စေတ္ထ ကာရာပကာနံ ဝသေန. ဆာယာယ ဖုဋ္ဌောကာသဿာတိ ဥဇုကံ အဝက္ခိတ္တလေဍ္ဍုပါတဗ္ဘန္တရံ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

အဂမနပထေတိ တဒဟေဝ ဂန္တွာ နိဝတ္တေတုံ န သက္ကုဏေယျကေ သမုဒ္ဒမဇ္ဈေ ယေ ဒီပကာ၊ တေသူတိ ယောဇနာ. ဣတရသ္မိန္တိ ပုရတ္ထိမဒိသာယ စီဝရေ. ‘‘ဥပေါသထကာလေ။ပေ။ ဝဍ္ဎတီ’’တိ ဣမိနာ စီဝရဝိပ္ပဝါသသတ္တဗ္ဘန္တရတော သမာနသံဝါသာယ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာယ အစ္စန္တဝိသဒိသတံ ဒဿေတိ. တထာ ဟိ ဗဟူသု ဘိက္ခူသု ဧကတော နိသီဒိတွာ သမန္တာ သတ္တဗ္ဘန္တရပရိစ္ဆေဒေသု ယထာသကံ စီဝရံ ဌပေတွာ ပရိဟရန္တေသု ဧကေကဿ ဘိက္ခုနော နိသိန္နောကာသတော ပဋ္ဌာယ ပစ္စေကံ သတ္တဗ္ဘန္တရဿ ပရိစ္ဆေဒေါ အညမညဝိသဒိသော အနေကဝိဓော ဟောတိ၊ န ဧကော ပရိသပရိယန္တတော ပဋ္ဌာယ အနိမိတဗ္ဗတ္တာ. တေနေဝ တတ္ထ ပရိသဝသေန ဝုဍ္ဎိ၊ ဟာနိ ဝါ န ဟောတိ၊ န ဧဝံ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာယ. သာ ဟိ ယောဇနိကာယပိ ပရိသပရိယန္တတောဝ ပဋ္ဌာယ သမန္တာ သတ္တဗ္ဘန္တရပအစ္ဆိန္နာ ဧကာဝ ဟောတိ. တေနေဝ သာ ပရိသဝသေန ဝဍ္ဎတိ၊ ဟာယတိ စ၊ တသ္မာ အညာဝ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာ အညော သတ္တဗ္ဘန္တရတော ပရိစ္ဆိန္နော စီဝရဝိပ္ပဝါသပရိဟာရော အဗ္ဘောကာသောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယဉ္စေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ခန္ဓကေ သီမာကထာယမေဝ (မဟာဝ. ၁၄၃) ဝက္ခာမ.

၄၉၅. နဒိံ ဩတရတီတိ ဟတ္ထပါသံ မုဉ္စိတွာ ဩတရတိ. ဗဟိဂါမေ ဌပေတွာတိ အပါရုပိတဗ္ဗတာယ ဝုတ္တံ. ဝိနယကမ္မံ ကာတဗ္ဗန္တိ ဥတ္တရာသင်္ဂေ စ ဗဟိဂါမေ ဌပိတသင်္ဃာဋိယဉ္စ ပဌမံ ဝိနယကမ္မံ ကတွာ ပစ္ဆာ ဥတ္တရာသင်္ဂံ နိဝါသေတွာ အန္တရဝါသကေ ကာတဗ္ဗံ. ဧတ္ထ စ ဗဟိဂါမေ ဌပိတဿာပိ ဝိနယကမ္မဝစနတော ပရမ္မုခါပိ ဌိတံ ဝိဿဇ္ဇိတုံ၊ နိဿဋ္ဌံ ဒါတုဉ္စ ဝဋ္ဋတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒဟရာနံ ဂမနေ သဥဿာဟတ္တာ ‘‘နိဿယော ပန န ပဋိပ္ပဿမ္ဘတီ’’တိ ဝုတ္တံ. မုဟုတ္တံ။ပေ။ ပဋိပ္ပဿမ္ဘတီတိ သဥဿာဟတ္တေ ဂမနဿ ဥပစ္ဆိန္နတ္တာ ဝုတ္တံ. တေသံ ပန ပုရာရုဏာဝ ဥဋ္ဌဟိတွာ သဥဿာဟေန ဂစ္ဆန္တာနံ အရုဏေ အန္တရာ ဥဋ္ဌိတေပိ န ပဋိပ္ပဿမ္ဘတိ ‘‘ယာဝ အရုဏုဂ္ဂမနာ သယန္တီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. တေနေဝ ‘‘ဂါမံ ပဝိသိတွာ။ပေ။ န ပဋိပ္ပဿမ္ဘတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အညမညဿ ဝစနံ အဂ္ဂဟေတွာတိအာဒိမှိ သဥဿာဟတ္တာ ဂမနက္ခဏေ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ န ဝုတ္တာ. ဓေနုဘယေနာတိ တရုဏဝစ္ဆဂါဝီနံ အဘိဓာဝိတွာ သိင်္ဂေန ပဟရဏဘယေန. နိဿယော စ ပဋိပ္ပဿမ္ဘတီတိ ဧတ္ထ ဓေနုဘယာဒီဟိ ဌိတာနံ ယာဝ ဘယဝူပသမာ ဌာတဗ္ဗတော ‘‘အန္တောအရုဏေယေဝ ဂမိဿာမီ’’တိ နိယမေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ ဝုတ္တံ. ယတ္ထ ပန ဧဝံ နိယမေတုံ သက္ကာ၊ တတ္ထ အန္တရာရုဏေ ဥဂ္ဂတေပိ နိဿယော န ပဋိပ္ပဿမ္ဘတိ ဘေသဇ္ဇတ္ထာယ ဂါမပ္ပဝိဋ္ဌဒဟရာနံ ဝိယ. အန္တောသီမာယံ ဂါမန္တိ အဝိပ္ပဝါသသီမာသမ္မုတိတော ပစ္ဆာ ပတိဋ္ဌာပိတဂါမံ သန္ဓာယ ဝဒတိ ဂါမဉ္စ ဂါမူပစာရဉ္စ ဌပေတွာ သမ္မန္နိတဗ္ဗတော. ပဝိဋ္ဌာနန္တိ အာစရိယန္တေဝါသိကာနံ ဝိသုံ ဝိသုံ ဂတာနံ အဝိပ္ပဝါသသီမတ္တာ နေဝ စီဝရာနိ နိဿဂ္ဂိယာနိ ဟောန္တိ၊ သဥဿာဟတာယ နိဿယော န ပဋိပ္ပဿမ္ဘတိ. အန္တရာမဂ္ဂေတိ ဓမ္မံ သုတွာ အာဂစ္ဆန္တာနံ အန္တရာမဂ္ဂေ.

‘‘ဣဓ အပစ္စုဒ္ဓရဏ’’န္တိ ဣမိနာ အဓိဋ္ဌာနဝိကပ္ပနာနိ ဝိယ ပစ္စုဒ္ဓရဏမ္ပိ ကာယေန ဝါ ဝါစာယ ဝါ ကတ္တဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. ကာယဝါစာဟိ ကတ္တဗ္ဗဿ အကရဏတောတိ ဣဒံ ကာယဝါစာသမုဋ္ဌာနံ ဝုတ္တံ. အဓိဋ္ဌိတတိစီဝရတာ၊ အနတ္ထတကထိနတာ၊ အလဒ္ဓသမ္မုတိတာ၊ ရတ္တိဝိပ္ပဝါသောတိ ဣမာနေတ္ထ စတ္တာရိ အင်္ဂါနိ.

ဥဒေါသိတသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. တတိယကထိနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

၄၉၇. တတိယေ ပါဠိယံ စီဝရပစ္စာသာ နိက္ခိပိတုန္တိ စီဝရပစ္စာသာယ သတိယာ နိက္ခိပိတုန္တိ အတ္ထော. နိဋ္ဌိတစီဝရသ္မိံ ဘိက္ခုနာတိ ဧတ္ထ ဒုတိယကထိနေ ဝိယ သာမိဝသေနေဝ ကရဏဝစနဿ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

၄၉၉-၅၀၀. တုယှံ ဒမ္မီတိ ဒိန္နန္တိ ‘‘တုယှံ၊ ဘန္တေ၊ အကာလစီဝရံ ဒမ္မီ’’တိ ဧဝံ ဒိန္နံ၊ ဧတမ္ပိ ကာလေ အာဒိဿ ဒိန္နံ နာမ ဟောတီတိ အဓိပ္ပါယော. ဣဒံ ပန အဋ္ဌကထာဝစနံ၊ ပါဠိယံ ‘‘ကာလေပိ အာဒိဿ ဒိန္န’’န္တိ ဣဒဉ္စ ‘‘အကာလစီဝရ’’န္တိ ဝစနသာမညတော လဗ္ဘမာနံ သဗ္ဗမ္ပိ ဒဿေတုံ အတ္ထုဒ္ဓါရဝသေန ဝုတ္တံ ပဌမအနိယတေ သောတဿ ရဟော ဝိယ. သံဃဿ ဟိ ကာလေပိ အာဒိဿ ဒိန္နံ အကာလေ ဥပ္ပန္နစီဝရံ ဝိယ သမ္မုခီဘူတေဟိ ဝုတ္ထဝဿေဟိ၊ အဝုတ္ထဝဿေဟိ စ သဗ္ဗေဟိပိ ဘာဇေတဗ္ဗတာသာမညေန အကာလစီဝရံ နာမ ဟောတီတိ ဒဿနတ္ထံ အတ္ထုဒ္ဓါရဝသေန ပါဠိယံ ‘‘ကာလေပိ အာဒိဿ ဒိန္န’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ န ပန ‘‘တတော ဘာဇေတွာ လဒ္ဓစီဝရမ္ပိ အကာလေ လဒ္ဓစီဝရမ္ပိ ဝုတ္ထဝဿာနံ ဧကမာသပရိဟာရံ၊ ပဉ္စမာသပရိဟာရံ ဝါ န လဘတိ၊ ပစ္စာသာစီဝရေ အသတိ ဒသာဟပရိဟာရမေဝ လဘတီ’’တိ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ၊ အဋ္ဌကထာယမ္ပိ ‘‘အာဒိဿ ဒိန္န’’န္တိ ဝစနသာမညတော လဗ္ဘမာနံ သဗ္ဗံ အတ္ထုဒ္ဓါရဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘ဧကပုဂ္ဂလဿ ဝါ ဣဒံ တုယှံ ဒမ္မီတိ ဒိန္န’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ န ပန တထာလဒ္ဓံ ဝါ အကာလေ လဒ္ဓံ ဝါ အနတ္ထတကထိနာနံ ဒသာဟဗ္ဘန္တရေ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတုန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ ဣတရထာ ပါဠိအဋ္ဌကထာဟိ ဝိရုဇ္ဈနတော. တထာ ဟိ အစ္စေကစီဝရသိက္ခာပဒေ အကာလေ ဥပ္ပန္နမ္ပိ အစ္စေကစီဝရံ ‘‘ယာဝစီဝရကာလသမယံ နိက္ခိပိတဗ္ဗ’’န္တိ (ပါရာ. ၆၄၈) ဝုတ္တံ၊ တဿ အဋ္ဌကထာယဉ္စ ‘‘ပဝါရဏမာသဿ ဇုဏှပက္ခပဉ္စမိယံ ဥပ္ပန္နဿ အစ္စေကစီဝရဿ အနတ္ထတေ ကထိနေ ဧကာဒသဒိဝသာဓိကော မာသော၊ အတ္ထတေ ကထိနေ ဧကာဒသဒိဝသာဓိကာ ပဉ္စ မာသာ စ ပရိဟာရော ဝုတ္တော၊ တမေဝ ပရိဟာရံ သန္ဓာယ ‘ဆဋ္ဌိတော ပဋ္ဌာယ ပန ဥပ္ပန္နံ အနစ္စေကစီဝရမ္ပိ ပစ္စုဒ္ဓရိတွာ ဌပိတစီဝရမ္ပိ ဧတံ ပရိဟာရံ လဘတိယေဝါ’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၆၄၆-၆၄၉) ဝုတ္တံ. တသ္မာ ကာလေပိ အကာလေပိ စ ယထာတထာ လဒ္ဓံ အတိရေကစီဝရံ ဝုတ္ထဝဿာနံ ဧကမာသံ၊ ပဉ္စမာသံ ဝါ ယထာရဟံ ပရိဟာရံ လဘတိ ဧဝါတိ ဂဟေတဗ္ဗံ.

ဧဝံ ပန အဝတွာ ပဒဘာဇနံ ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထ ဧဝန္တိ ယံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘တတော စေ ဥတ္တရီ’’တိ ဣမဿ မာသပရမတော ဥတ္တရီတိ အတ္ထော ဝုတ္တော၊ တံ ပရာမသတိ. ပဒဘာဇနိယံ ဧဝမတ္ထံ အဝတွာ အညထာ အတ္ထော ဝုတ္တောတိ အဓိပ္ပါယော. တာဝ ဥပ္ပန္နံ ပစ္စာသာစီဝရန္တိ ပစ္စတ္တဝစနံ. ‘‘မူလစီဝရ’’န္တိ ဣဒံ ဥပယောဂဝစနံ. အတ္တနော ဂတိကံ ကရောတီတိ အနန္တရာ ဒုတိယဒိဝသာဒီသု ဥပ္ပန္နံ ပစ္စာသာစီဝရံ မာသပရမံ မူလစီဝရံ ဌပေတုံ အဒတွာ အတ္တနော ဒသာဟပရမတာယ ဧဝ ပတိဋ္ဌာပေတီတိ အတ္တနော ဂတိကံ ကရောတီတိ. တတော ဥဒ္ဓံ မူလစီဝရန္တိ ဧတ္ထ ပန မူလစီဝရန္တိ ပစ္စတ္တဝစနံ. တဉှိ ဝီသတိမဒိဝသတော ဥဒ္ဓံ ဒွါဝီသတိမဒိဝသာဒီသု ဥပ္ပန္နံ ပစ္စာသာစီဝရံ အတ္တနာ သဒ္ဓိံ ဧကတော သိဗ္ဗေတွာ ဃဋိတံ ဒသာဟပရမံ ဂန္တုံ အဒတွာ နဝါဟပရမတာဒိဝသေန အတ္တနော ဂတိကံ ကရောတိ၊ ဧကတော အသိဗ္ဗေတွာ ဝိသုံ ဌပိတံ ပန ပစ္စာသာစီဝရံ ဒသာဟပရမမေဝ.

ပါဠိယံ ဒသာဟာတိ ဒသာဟေန. ဧကာဒသေ ဥပ္ပန္နေတိအာဒီသု ဧကာဒသာဟေ ဥပ္ပန္နေတိအာဒိနာ အတ္ထော၊ အယမေဝ ဝါ ပါဌော ဂဟေတဗ္ဗော. ဧကဝီသေ ဥပ္ပန္နေ။ပေ။ နဝါဟာ ကာရေတဗ္ဗန္တိအာဒိ ပစ္စာသာစီဝရဿ ဥပ္ပန္နဒိဝသံ ဌပေတွာ ဝုတ္တံ. တေနေဝ ‘‘တိံသေ။ပေ။ တဒဟေဝ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘အညံ ပစ္စာသာစီဝရံ။ပေ။ ကာရေတဗ္ဗ’’န္တိ ဣဒံ သတိယာ ဧဝ ပစ္စာသာယ ဝုတ္တံ. သစေ ပန ‘‘ဣတော ပဋ္ဌာယ စီဝရံ န လဘိဿာမီ’’တိ ဣစ္ဆိတဋ္ဌာနတော ပစ္စာသာယ ဥပစ္ဆိန္နာယ အညတ္ထာပိ ယေန ကေနစိ ဥပါယေန ပစ္စာသံ ဥပ္ပါဒေတိ၊ မူလစီဝရံ န အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ၊ သဗ္ဗထာ ပစ္စာသာယ ဥပစ္ဆိန္နာယ ဒသာဟာတိက္ကန္တံ မူလစီဝရံ တဒဟေဝ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ. ပစ္စာသာစီဝရမ္ပိ ပရိက္ခာရစောဠံ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗန္တိ ပဌမတရံ ဥပ္ပန္နံ ဝိသဘာဂံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. အညမညန္တိ အညံ အညံ၊ အယမေဝ ဝါ ပါဌော. အင်္ဂံ ပနေတ္ထ ပဌမကထိနေ ဝုတ္တသဒိသမေဝ. ကေဝလဉှိ တတ္ထ ဒသာဟာတိက္ကမော၊ ဣဓ မာသာတိက္ကမောတိ အယံ ဝိသေသော.

တတိယကထိနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄. ပုရာဏစီဝရသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

၅၀၃-၅. စတုတ္ထေ ပါဠိယံ ဘတ္တဝိဿဂ္ဂန္တိ ဘတ္တဿ ဥဒရေ ဝိဿဇ္ဇနံ၊ ပဝေသနံ အဇ္ဈောဟရဏံ ဘတ္တကိစ္စန္တိ အတ္ထော၊ ဘောဇနပရိယောသာနေန ဘတ္တဿ ဝိဿဇ္ဇနန္တိပိ ဝဒန္တိ. တတ္ထ နာမ တွန္တိ သော နာမ တွံ၊ တာယ နာမ တွန္တိ ဝါ အတ္ထော. ပိတာ စ မာတာ စ ပိတရော၊ ပိတူနံ ပိတာ စ မာတာ စ ပိတာမဟာ၊ တေ ဧဝ ယုဂဠဋ္ဌေန ယုဂေါ၊ တသ္မာ ယာဝ သတ္တမာ ပိတာမဟယုဂါ ပိတာမဟာဝဋ္ဋာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧဝဉှိ ပိတာမဟဂ္ဂဟဏေန မာတာမဟော စ ပိတာမဟီ မာတာမဟီ စ ဂဟိတာဝ ဟောန္တိ. သတ္တမယုဂတော ပရံ ‘‘အညာတကာ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယာတိ ဘိက္ခုနီ. ပိတု မာတာ ပိတာမဟီ၊ မာတု ပိတာ မာတာမဟော.

ပယောဂေ ပယောဂေ ဘိက္ခုဿ ဒုက္ကဋန္တိ ‘‘ဓောဝါ’’တိ အာဏာပနဝါစာယ ဧကာယ ဧဝ တဒနုဂုဏဿ သဗ္ဗဿာပိ ပယောဂဿ အာဏတ္တတ္တာ ဝုတ္တံ.

၅၀၆. တဒဝိနာဘာဝတော ဓောဝနဿ ‘‘ကာယဝိကာရံ ကတွာ’’တိ စ ‘‘အန္တောဒွါဒသဟတ္ထေ’’တိ စ ဝုတ္တတ္တာ ကာယေန ဓောဝါပေတုကာမတံ အပ္ပကာသေတွာ ဒါနခိပနပေသနာဒိံ ကရောန္တဿ စ ဒွါဒသဟတ္ထံ ဥပစာရံ မုဉ္စိတွာ ဗဟိ ဌတွာ ကာယဝါစာဟိ အာဏာပေတွာ ခိပနပေသနာဒိံ ကရောန္တဿ စ အနာပတ္တိ ဧဝ.

ဧကေန ဝတ္ထုနာတိ ပဌမကတေန. ပဉ္စသတာနိ ပမာဏံ ဧတာသန္တိ ပဉ္စသတာ. ဘိက္ခုဘာဝတော ပရိဝတ္တလိင်္ဂါပိ ဘိက္ခုနီ ဘိက္ခူနံ သန္တိကေ ဧကတောဥပသမ္ပန္နာ ဧဝ.

၅၀၇. တာဝကာလိကံ ဂဟေတွာတိ အတ္တနာ ကတိပါဟံ ပါရုပနာဒိအတ္ထာယ တာဝကာလိကံ ယာစိတွာ. ပုရာဏစီဝရတာ၊ ဥပစာရေ ဌတွာ အညာတိကာယ ဘိက္ခုနိယာ အာဏာပနံ၊ တဿာ ဓောဝါပနာဒီနိ စာတိ ဣမာနေတ္ထ တီဏိ အင်္ဂါနိ.

ပုရာဏစီဝရသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၅. စီဝရပဋိဂ္ဂဟဏသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

၅၀၈. ပဉ္စမေ အပညတ္တေ သိက္ခာပဒေတိ ဂဏမှာ ဩဟီယနသိက္ခာပဒေ (ပါစိ. ၆၉၁-၆၉၂) အပညတ္တေ. ကောဋ္ဌာသသမ္ပတ္တီတိ ကေသာဒိပဉ္စကောဋ္ဌာသာနံ ကလျာဏတာ. ဟတ္ထတလေယေဝ ဒဿေတွာတိ ဟတ္ထတလတော သေသကာယဿ အဒဿနံ ဒီပေတိ.

၅၁၀. ဝိဟတ္ထတာယာတိ ဝိဟတတာယ၊ အမိဿိတတာယ အပဋိသရဏတာယာတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘သမဘိတုန္နတ္တာ’’တိ၊ ဗျဓိတတ္တာတိ အတ္ထော. ပရိဝတ္တေတဗ္ဗံ ပရိဝတ္တံ၊ တဒေဝ ပါရိဝတ္တကံ၊ ပရိဝတ္တေတွာ ဒိယျမာနန္တိ အတ္ထော.

ပုရိမသိက္ခာပဒေ ဝိယ ဣဓ ဒွါဒသဟတ္ထော ဥပစာရနိယမော နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ဥပစာရံ မုဉ္စိတွာ’’တိ. အညတြ ပါရိဝတ္တကာတိ ယံ အန္တမသော ဟရီဋကခဏ္ဍမ္ပိ ဒတွာ ဝါ ‘‘ဒဿာမီ’’တိ အာဘောဂံ ကတွာ ဝါ ပရိဝတ္တကံ ဂဏှာတိ၊ တံ ဌပေတွာ. ‘‘တံ အစိတ္တကဘာဝေန န သမေတီ’’တိ ဣမိနာ ဉာတိဘာဝါဇာနနာဒီသု ဝိယ ဘိက္ခုနီဘာဝါဇာနနာဒိဝသေနာပိ အစိတ္တကတံ ပကာသေတိ.

၅၁၃-၄. တိကဉ္စ တံ ပါစိတ္တိယဉ္စာတိ တိကပါစိတ္တိယံ၊ ပါစိတ္တိယတိကန္တိ အတ္ထော. ပတ္တတ္ထဝိကာဒီတိ အနဓိဋ္ဌာနုပဂံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ကော ပန ဝါဒေါ ပတ္တတ္ထဝိကာဒီသူတိ မဟတိယာပိ တာဝ ဘိသိစ္ဆဝိယာ အနဓိဋ္ဌာနုပဂတ္တာ အနာပတ္တိ၊ ဝိကပ္ပနုပဂပစ္ဆိမပ္ပမာဏဝိရဟိတတာယ အနဓိဋ္ဌာတဗ္ဗေသု ကိမေဝ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. ပတ္တတ္ထဝိကာဒီနိ ပန ဝိကပ္ပနုပဂပစ္ဆိမာနိ ဂဏှိတုံ န ဝဋ္ဋတိ ဧဝ. ပဋိဂ္ဂဟဏံ ကိရိယာ၊ အပရိဝတ္တနံ အကိရိယာ. ဝိကပ္ပနုပဂစီဝရတာ၊ ပါရိဝတ္တကာဘာဝေါ၊ အညာတိကာယ ဟတ္ထတော ဂဟဏန္တိ ဣမာနေတ္ထ တီဏိ အင်္ဂါနိ.

စီဝရပဋိဂ္ဂဟဏသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၆. အညာတကဝိညတ္တိသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

၅၁၅. ဆဋ္ဌေ ပဋု ဧဝ ပဋ္ဋော. ပါဠိယံ ဓမ္မနိမန္တနာတိ သမဏေသု ဝတ္တဗ္ဗာစာရဓမ္မမတ္တဝသေန နိမန္တနာ၊ ဒါတုကာမတာယ ကတနိမန္တနာ န ဟောတီတိ အတ္ထော. တေနေဝ ‘‘ဝိညာပေဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အညာတကအပ္ပဝါရိတတော ဟိ ဝိညတ္တိ နာမ ဟောတိ.

၅၁၇. ‘‘တိဏေန ဝါ ပဏ္ဏေန ဝါ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ အာဂန္တဗ္ဗ’’န္တိ ဣမိနာ ဘူတဂါမဝိကောပနံ အနုညာတန္တိ အာဟ ‘‘နေဝ ဘူတဂါမပါတဗျတာယာ’’တိအာဒိ. ပဌမံ သုဒ္ဓစိတ္တေန လိင်္ဂံ ဂဟေတွာ ပစ္ဆာ လဒ္ဓိံ ဂဏှန္တောပိ တိတ္ထိယပက္ကန္တကော ဧဝါတိ အာဟ ‘‘နိဝါသေတွာပိ လဒ္ဓိ န ဂဟေတဗ္ဗာ’’တိ.

ယံ အာဝါသံ ပဌမံ ဥပဂစ္ဆတီတိ ဧတ္ထာပိ ဝိဟာရစီဝရာဒိအတ္ထာယ ပဝိသန္တေနပိ တိဏာဒီဟိ ပဋိစ္ဆာဒေတွာဝ ဂန္တဗ္ဗံ၊ န တွေဝ နဂ္ဂေန အာဂန္တဗ္ဗန္တိ သာမညတော ဒုက္ကဋဿ ဝုတ္တတ္တာ. စိမိလိကာဟီတိ ပဋပိလောတိကာဟိ. ပရိဘောဂေနေဝါတိ အညံ စီဝရံ အလဘိတွာ ပရိဘုဉ္ဇနေန. ပရိဘောဂဇိဏ္ဏန္တိ ယထာ တံ စီဝရံ ပရိဘုဉ္ဇိယမာနံ ဩဘဂ္ဂဝိဘဂ္ဂတာယ အသာရုပ္ပံ ဟောတိ၊ ဧဝံ ဇိဏ္ဏံ.

၅၂၁. အညဿတ္ထာယာတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ဉာတကာနံ ပဝါရိတာန’’န္တိ ဣဒံ အနုဝတ္တတိ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘အတ္တနော ဉာတကပဝါရိတေ’’တိအာဒိ. ဣဓ ပန အညဿ အစ္ဆိန္နနဋ္ဌစီဝရဿ အတ္ထာယ အညာတကအပ္ပဝါရိတေ ဝိညာပေန္တဿ နိဿဂ္ဂိယေန အနာပတ္တီတိ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော၊ ဣတရထာ ‘‘ဉာတကာနံ ပဝါရိတာန’’န္တိ ဣမိနာ ဝိသေသော န ဘဝေယျ. တေနေဝ အနန္တရသိက္ခာပဒေ ဝက္ခတိ ‘‘အဋ္ဌကထာသု ပန ဉာတကပရိဝါတဋ္ဌာနေ။ပေ။ ပမာဏမေဝ ဝဋ္ဋတီတိ ဝုတ္တံ၊ တံ ပါဠိယာ န သမေတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၂၆) စ ‘‘ယသ္မာ ပနိဒံ သိက္ခာပဒံ အညဿတ္ထာယ ဝိညာပနဝတ္ထုသ္မိံယေဝ ပညတ္တံ၊ တသ္မာ ဣဓ ‘အညဿတ္ထာယာ’တိ န ဝုတ္တ’’န္တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၂၆) စ. ဝိကပ္ပနုပဂစီဝရတာ၊ သမယာဘာဝေါ၊ အညာတကဝိညတ္တိ၊ တာယ ပဋိလာဘောတိ ဣမာနေတ္ထ စတ္တာရိ အင်္ဂါနိ.

အညာတကဝိညတ္တိသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၇. တတုတ္တရိသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

၅၂၂-၅၂၄. သတ္တမေ ပါဠိယံ ပဂ္ဂါဟိကသာလန္တိ ဒုဿာပဏံ. တဉှိ ဝါဏိဇကေဟိ ဒုဿာနိ ပဂ္ဂဟေတွာ ဒဿနဋ္ဌာနတာယ ‘‘ပဂ္ဂါဟိကသာလာ’’တိ ဝုစ္စတိ. အဿ စီဝရဿာတိ သာဒိတဗ္ဗစီဝရဿ. ‘‘တိစီဝရိကေနာ’’တိ ဣမိနာ အစ္ဆိန္နတိစီဝရတော အညဿ ဝိဟာရာဒီသု နိဟိတဿ စီဝရဿ အဘာဝံ ဒဿေတိ. ယဒိ ဘဝေယျ၊ ဝိညာပေတုံ န ဝဋ္ဋေယျ. တာဝကာလိကံ နိဝါသေတွာ အတ္တနော စီဝရံ ဂါဟေတဗ္ဗံ၊ တာဝကာလိကမ္ပိ အလဘန္တဿ ဘူတဂါမဝိကောပနံ ကတွာ တိဏပဏ္ဏေဟိ ဆဒနံ ဝိယ ဝိညာပနမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ ဧဝ. အညေနာတိ အစ္ဆိန္နအသဗ္ဗစီဝရေန. ဒွေ နဋ္ဌာနီတိ အဓိကာရတော ဝုတ္တံ ‘‘ဒွေ သာဒိတဗ္ဗာနီ’’တိ.

၅၂၆. ပါဠိယာ န သမေတီတိ ‘‘အနာပတ္တိ ဉာတကာနံ ပဝါရိတာန’’န္တိ ဣမာယ ပါဠိယာ န သမေတိ တတုတ္တရိဝိညာပနအာပတ္တိပ္ပသင်္ဂေ ဧဝ ဝုတ္တတ္တာ. ‘‘အညဿတ္ထာယာတိ န ဝုတ္တ’’န္တိ ဣဒံ အညဿတ္ထာယ တတုတ္တရိ ဝိညာပနေ နိဿဂ္ဂိယံ ပါစိတ္တိယံ ဟောတီတိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေတိ၊ တဉ္စ ပါစိတ္တိယံ ယေသံ အတ္ထာယ ဝိညာပေတိ၊ တေသံ ဝါ သိယာ၊ ဝိညာပကဿေဝ ဝါ၊ န တာဝ တေသံ တေဟိ အဝိညာပိတတ္တာ၊ နာပိ ဝိညာပကဿ အတ္တာနံ ဥဒ္ဒိဿ အဝိညာပိတတ္တာ. တသ္မာ အညဿတ္ထာယ ဝိညာပေန္တဿာပိ နိဿဂ္ဂိယံ ပါစိတ္တိယံ န ဒိဿတိ. ပါဠိယံ ပန ဣမဿ သိက္ခာပဒဿ အတ္တနော သာဒိယနပဋိဗဒ္ဓတာဝသေန ပဝတ္တတ္တာ ‘‘အညဿတ္ထာယာ’’တိ အနာပတ္တိဝါရေ န ဝုတ္တန္တိ ဝဒန္တိ၊ တဉ္စ ယုတ္တံ ဝိယ ဒိဿတိ၊ ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ. တတုတ္တရိစီဝရတာ၊ အစ္ဆိန္နာဒိကာရဏတာ၊ အညာတကဝိညတ္တိ၊ တာယ စ ပဋိလာဘောတိ ဣမာနေတ္ထ စတ္တာရိ အင်္ဂါနိ.

တတုတ္တရိသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၈. ပဌမဥပက္ခဋသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

၅၂၈-၅၃၁. အဋ္ဌမေ ယော ကတ္တာတိ ဒါယကံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ပဋော ဧဝ ပဋကော. ‘‘အပ္ပဂ္ဃံ စေတာပေတီ’’တိ ဣဒံ နိဿဂ္ဂိယပါစိတ္တိယာ အနာပတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ ဝိညတ္တိပစ္စယာ ပန ဒုက္ကဋမေဝ. ‘‘ပုဗ္ဗေ အပ္ပဝါရိတော’’တိ ဟိ သုတ္တေ ဝိညတ္တိကာရဏံ ဝုတ္တံ. မာတိကာဋ္ဌကထာယမ္ပိ ‘‘စီဝရေ ဘိယျောကမျတာ၊ အညာတကဝိညတ္တိ၊ တာယ စ ပဋိလာဘောတိ ဣမာနေတ္ထ တီဏိ အင်္ဂါနီ’’တိ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ဥပက္ခဋသိက္ခာပဒ) အညာတကဝိညတ္တိတာ ပကာသိတာ၊ ကေစိ ပန ‘‘ဒါယကေန ဒါတုကာမောမှီတိ အတ္တနော သန္တိကေ အဝုတ္တေပိ ယဒဂ္ဃနကံ သော ဒါတုကာမော၊ တဒဂ္ဃနကံ အာဟရာပေတုံ ဝဋ္ဋတိ ဧဝါ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တံ ရာဇသိက္ခာပဒဋ္ဌကထာယပိ န သမေတိ၊ ဒူတေန ဝါ ဒါယကေန ဝါ ‘‘အာယသ္မန္တံ ဥဒ္ဒိဿ စီဝရစေတာပန္နံ အာဘတ’’န္တိ အာရောစိတေပိ မုခဝေဝဋိယကပ္ပိယကာရကာဒီနံ သန္တိကာ အာဟရာပနဿ တတ္ထ ပဋိက္ခိတ္တတ္တာ. ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ ‘‘ဣမေ ဒွေ အနိဒ္ဒိဋ္ဌကပ္ပိယကာရကာ နာမ၊ ဧတေသု အညာတကအပ္ပဝါရိတေသု ဝိယ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ။ပေ။ န ကိဉ္စိ ဝတ္တဗ္ဗာ. ဒေသနာမတ္တမေဝ စေတံ ‘ဒူတေန စီဝရစေတာပန္နံ ပဟိဏေယျာ’တိ သယံ အာဟရိတွာပိ ပိဏ္ဍပါတာဒီနံ အတ္ထာယ ဒဒန္တေသုပိ ဧသေဝ နယော’’တိ. မုခဝေဝဋိယကပ္ပိယကာရကာဒယော ဟိ ဒါယကေန ပရိစ္စတ္တေပိ ဝတ္ထုမှိ ‘‘အသုကဿ သန္တိကေ စီဝရပိဏ္ဍပါတာဒိံ ဂဏှထာ’’တိ အနိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ ဧဝ ‘‘န ကိဉ္စိ ဝတ္တဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ န ပန တဿ ဝတ္ထုနော မုခဝေဝဋိယာဒီနံ သန္တကတ္တာ၊ တသ္မာ ဣဓာပိ ဒါယကေန ဝါ ဒူတေန ဝါ ‘‘ယံ ဣစ္ဆထ၊ တံ ဝဒထာ’’တိ အပ္ပဝါရိတဿ ဝဒတော ဒုက္ကဋမေဝ. အဂ္ဃဝဍ္ဎနကန္တိ စီဝရေ အဂ္ဃဝဍ္ဎနကံ နိဿာယ ပဝတ္တံ ဣဒံ သိက္ခာပဒံ၊ န ပိဏ္ဍပါတာဒီသု တေသု အဂ္ဃဝဍ္ဎနဿ ဒုက္ကဋမတ္တတ္တာ၊ ပဏီတပိဏ္ဍပါတေ သုဒ္ဓိကပါစိတ္တိယတ္တာ စာတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. တေနေဝ ‘‘စီဝရေ ဘိယျောကမျတာ’’တိ အင်္ဂံ ဝုတ္တံ.

ပဌမဥပက္ခဋသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၉. ဒုတိယဥပက္ခဋသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

၅၃၃. နဝမေ ပါဠိယံ ပစ္စေကစီဝရစေတာပန္နာတိ ပစ္စေကံ နိယမေတွာ စီဝရစေတာပန္နာ၊ ဧကေကေန ဝိသုံ ဝိသုံ နိယမိတာ စီဝရစေတာပန္နာတိ အတ္ထော. ဥဘောဝ သန္တာ ဧကေနာတိ ဥဘော ဧကတောဝ သန္တာ၊ ဥဘော ဧကတော ဟုတွာတိ အတ္ထော.

ဒုတိယဥပက္ခဋသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၁၀. ရာဇသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

၅၃၇. ဒသမေ ‘‘အဇ္ဇဏှော’’တိ ‘‘အဇ္ဇ နော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဟ-ကာရာဂမံ၊ န-ကာရဿ စ ဏ-ကာရံ ကတွာ ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘အဇ္ဇ ဧကဒိဝသံ အမှာက’’န္တိ.

၅၃၈-၉. ယံ ဝုတ္တံ မာတိကာဋ္ဌကထာယံ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ရာဇသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) ‘‘ဣမိနာ စီဝရစေတာပန္နေန စီဝရံ စေတာပေတွာ ဣတ္ထန္နာမံ ဘိက္ခုံ စီဝရေန အစ္ဆာဒေဟီတိ ဣဒံ အာဂမနသုဒ္ဓိံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ၊ သစေ ဟိ ‘ဣဒံ ဣတ္ထန္နာမဿ ဘိက္ခုနော ဒေဟီ’တိ ပေသေယျ၊ အာဂမနဿ အသုဒ္ဓတ္တာ အကပ္ပိယဝတ္ထုံ အာရဗ္ဘ ဘိက္ခုနာ ကပ္ပိယကာရကောပိ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော န ဘဝေယျာ’’တိ၊ တံ နိဿဂ္ဂိယဝတ္ထုဒုက္ကဋဝတ္ထုဘူတံ အကပ္ပိယစီဝရစေတာပန္နံ ‘‘အသုကဿ ဘိက္ခုနော ဒေဟီ’’တိ ဧဝံ အာဂမနသုဒ္ဓိယာ အသတိ၊ သိက္ခာပဒေ အာဂတနယေန ဒူတဝစနေ စ အသုဒ္ဓေ သဗ္ဗထာ ပဋိက္ခေပေါ ဧဝ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ၊ န ပန ‘‘စီဝရဉ္စ ခေါ မယံ ပဋိဂ္ဂဏှာမာ’’တိ ဝတ္တုံ၊ တဒနုသာရေန န ဝေယျာဝစ္စကရဉ္စ နိဒ္ဒိသိတုံ အာဂမနဒူတဝစနာနံ ဥဘိန္နံ အသုဒ္ဓတ္တာ. ပါဠိယံ အာဂတနယေန ပန အာဂမနသုဒ္ဓိယာ သတိ ဒူတဝစနေ အသုဒ္ဓေပိ သိက္ခာပဒေ အာဂတနယေန သဗ္ဗံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တေန စ ယထာ ဒူတဝစနာသုဒ္ဓိယမ္ပိ အာဂမနေ သုဒ္ဓေ ဝေယျာဝစ္စကရမ္ပိ နိဒ္ဒိသိတုံ ဝဋ္ဋတိ၊ ဧဝံ အာဂမနာသုဒ္ဓိယမ္ပိ ဒူတဝစနေ သုဒ္ဓေ ဝဋ္ဋတိ ဧဝါတိ အယမတ္ထော အတ္ထတော သိဒ္ဓေါဝ ဟောတိ၊ ဥဘယသုဒ္ဓိယံ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ ဥဘယာသုဒ္ဓိပက္ခမေဝ သန္ဓာယ မာတိကာဋ္ဌကထာယံ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ရာဇသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) ‘‘ကပ္ပိယကာရကောပိ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော န ဘဝေယျာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ယံ ပနေတ္ထ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၅၃၇-၅၃၉) ‘‘အာဂမနဿ သုဒ္ဓိယာ ဝါ အသုဒ္ဓိယာ ဝါ ဝိသေသပ္ပယောဇနံ န ဒိဿတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ၊ တံ မာတိကာဋ္ဌကထာဝစနဿ အဓိပ္ပါယံ အသလ္လက္ခေတွာ ဝုတ္တံ ယထာဝုတ္တနယေန အာဂမနသုဒ္ဓိအာဒိနာ သပ္ပယောဇနတ္တာ. ယော ပနေတ္ထ ‘‘မူလသာမိကေန ကပ္ပိယဝေါဟာရဝသေန၊ ပေသိတဿ ဒူတဿ အကပ္ပိယဝေါဟာရဝသေန စ ဝဒတောပိ ကပ္ပိယကာရကော နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော ဘဝေယျာ’’တိ အနိဋ္ဌပ္ပသင်္ဂေါ ဝုတ္တော၊ သော အနိဋ္ဌပ္ပသင်္ဂေါ ဧဝ န ဟောတိ အဘိမတတ္တာ. တထာ ဟိ သိက္ခာပဒေ ဧဝ ‘‘ပဋိဂ္ဂဏှာတု အာယသ္မာ စီဝရစေတာပန္န’’န္တိ အကပ္ပိယဝေါဟာရေန ဝဒတော ဒူတဿ ကပ္ပိယေန ကမ္မေန ဝေယျာဝစ္စကရော နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော ဝုတ္တော အာဂမနဿ သုဒ္ဓတ္တာ၊ အာဂမနဿာပိ အသုဒ္ဓိယံ ပန ကပ္ပိယေနာပိ ကမ္မေန ဝေယျာဝစ္စကရော န နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗောတိ အတ္ထေဝ အာဂမနဿ သုဒ္ဓိအသုဒ္ဓီသု ပယောဇနံ. ကထံ ပန ဒူတဝစနေန အာဂမနသုဒ္ဓိ ဝိညာယတီတိ? နာယံ ဘာရော. ဒူတေန ဟိ အကပ္ပိယဝေါဟာရေနေဝ ဝုတ္တေ ဧဝ အာဂမနသုဒ္ဓိ ဂဝေသိတဗ္ဗာ၊ န ဣတရထာ၊ တတ္ထ စ တဿ ဝစနက္ကမေန ပုစ္ဆိတွာ စ ယုတ္တိအာဒီဟိ စ သက္ကာ ဝိညာတုံ. ဣဓာပိ ဟိ သိက္ခာပဒေ ‘‘စီဝရစေတာပန္နံ အာဘတ’’န္တိ ဒူတဝစနေနေဝ စီဝရံ ကိဏိတွာ ဒါတုံ ပေသိတဘာဝေါ ဝိညာယတိ. ယဒိ ဟိ သဗ္ဗထာ အာဂမနသုဒ္ဓိ န ဝိညာယတိ၊ ပဋိက္ခေပေါ ဧဝ ကတ္တဗ္ဗောတိ.

ပါဠိယဉ္စ ‘‘စီဝရဉ္စ ခေါ မယံ ပဋိဂ္ဂဏှာမာ’’တိအာဒိ ဒူတဝစနဿ အကပ္ပိယတ္တေပိ အာဂမနသုဒ္ဓိယာ သတိ ပဋိပဇ္ဇနဝိဓိဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ‘‘ဧသော ခေါ။ပေ။ န ဝတ္တဗ္ဗော ‘တဿ ဒေဟီ’’’တိအာဒိ အကပ္ပိယဝတ္ထုသာဒိယနပရိမောစနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ‘‘သညတ္တော’’တိအာဒိ ‘‘ဧဝံ ဒူတေန ပုန ဝုတ္တေ ဧဝ စောဒေတုံ ဝဋ္ဋတိ၊ န ဣတရထာ’’တိ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ‘‘န ဝတ္တဗ္ဗော ‘ဒေဟိ မေ စီဝရံ။ပေ။ စေတာပေဟိ မေ စီဝရ’’’န္တိ ဣဒံ ဒူတေနာဘတရူပိယံ ပဋိဂ္ဂဟေတုံ အတ္တနာ နိဒ္ဒိဋ္ဌကပ္ပိယကာရကတ္တာဝ ‘‘ဒေဟိ မေ စီဝရံ။ပေ။ စေတာပေဟိ မေ စီဝရ’’န္တိ ဝဒန္တော ရူပိယဿ ပကတတ္တာ တေန ရူပိယေန ပရိဝတ္တေတွာ ‘‘ဒေဟိ စေတာပေဟီ’’တိ ရူပိယသံဝေါဟာရံ သမာပဇ္ဇန္တော နာမ ဟောတီတိ တံ ဒေါသံ ဒူရတော ပရိဝဇ္ဇေတုံ ဝုတ္တံ ရူပိယပဋိဂ္ဂဟဏေန သံဃမဇ္ဈေ နိဿဋ္ဌရူပိယေ ဝိယ. ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ ‘‘န ဝတ္တဗ္ဗော ဣမံ ဝါ ဣမံ ဝါ အာဟရာ’’တိ. တသ္မာ န ဣဒံ ဝိညတ္တိဒေါသံ ပရိဝဇ္ဇေတုံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ၊ ‘‘အတ္ထော မေ၊ အာဝုသော၊ စီဝရေနာ’’တိပိ အဝတ္တဗ္ဗတာပသင်္ဂတော၊ တေနေဝ ဒူတနိဒ္ဒိဋ္ဌေသု ရူပိယသံဝေါဟာရသင်္ကာဘာဝတော အညံ ကပ္ပိယကာရကံ ဌပေတွာပိ အာဟရာပေတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထာပိ ‘‘ဒူတေန ဌပိတရူပိယေန စေတာပေတွာ စီဝရံ အာဟရာပေဟီ’’တိ အဝတွာ ကေဝလံ ‘‘စီဝရံ အာဟရာပေဟီ’’တိ ဧဝံ အာဟရာပေတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပါယော ဂဟေတဗ္ဗော. ဌာနံ ဘဉ္ဇတီတိ ဧတ္ထ ဌာနန္တိ ဌိတိယာ စ ကာရဏဿ စ နာမံ၊ တသ္မာ အာသနေ နိသီဒနေန ဌာနမ္ပိ ကုပ္ပတိ၊ အာဂတကာရဏမ္ပိ တေသံ န ဝိညာယတိ. ဌိတံ ပန အကောပေတွာ အာမိသပဋိဂ္ဂဟဏာဒီသု အာဂတကာရဏမေဝ ဘဉ္ဇတိ၊ န ဌာနံ. တေနာဟ ‘‘အာဂတကာရဏံ ဘဉ္ဇတီ’’တိ. ကေစိ ပန ‘‘အာမိသပဋိဂ္ဂဟဏာဒိနာ ဌာနမ္ပိ ဘဉ္ဇတီ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တံ အဋ္ဌကထာယ န သမေတိ.

ယတဿ စီဝရစေတာပန္နန္တိအာဒိ ယေန အတ္တနာ ဝေယျာဝစ္စကရော နိဒ္ဒိဋ္ဌော၊ စီဝရဉ္စ အနိပ္ဖါဒိတံ၊ တဿ ကတ္တဗ္ဗဝိဓိဒဿနံ. ဧဝံ ဘိက္ခုနာ ဝတ္ထုသာမိကာနံ ဝုတ္တေ တေ စောဒေတွာ ဒေန္တိ၊ ဝဋ္ဋတိ ‘‘သာမိကာ စောဒေတွာ ဒေန္တီ’’တိ အနာပတ္တိယံ ဝုတ္တတ္တာ. တေန စ ယော သယံ အစောဒေတွာ ဥပါသကာဒီဟိ ပရိယာယေန ဝတွာ စောဒါပေတိ၊ တေသု သတ္တက္ခတ္တုမ္ပိ စောဒေတွာ စီဝရံ ဒါပေန္တေသု တဿ အနာပတ္တိ သိဒ္ဓါ ဟောတိ သိက္ခာပဒဿ အနာဏတ္တိကတ္တာ.

ကေနစိ အနိဒ္ဒိဋ္ဌော အတ္တနော မုခေနေဝ ဗျာဝဋဘာဝံ ဝေယျာဝစ္စကရတ္တံ ပတ္တော မုခဝေဝဋိကော. ‘‘အဝိစာရေတုကာမတာယာ’’တိ ဣမိနာ ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ဒါတုံ အနိစ္ဆန္တာ အရိယာပိ ဝဉ္စနာဓိပ္ပါယံ ဝိနာ ဝေါဟာရတော နတ္ထီတိ ဝဒန္တီတိ ဒဿေတိ. ဘေသဇ္ဇက္ခန္ဓကေ မေဏ္ဍကသေဋ္ဌိဝတ္ထုမှိ (မဟာဝ. ၂၉၉) ဝုတ္တံ ‘‘သန္တိ၊ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိဝစနမေဝ (မဟာဝ. ၂၉၉) မေဏ္ဍကသိက္ခာပဒံ နာမ. ကပ္ပိယကာရကာနံ ဟတ္ထေတိ ဒူတေန နိဒ္ဒိဋ္ဌကပ္ပိယကာရကေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ န ပန ဘိက္ခုနာ နိဒ္ဒိဋ္ဌေ၊ အနိဒ္ဒိဋ္ဌေ ဝါတိ. တေနာဟ ‘‘ဧတ္ထ စ စောဒနာယ ပမာဏံ နတ္ထီ’’တိအာဒိ.

သယံ အာဟရိတွာ ဒဒန္တေသူတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ပိဏ္ဍပါတာဒီနံ အတ္ထာယာ’’တိ ဣမိနာ စီဝရတ္ထာယေဝ န ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ ဣမိနာ ဝတ္ထုသာမိနာ နိဒ္ဒိဋ္ဌကပ္ပိယကာရကဘေဒေသုပိ ပိဏ္ဍပါတာဒီနမ္ပိ အတ္ထာယ ဒိန္နေ စ ဌာနစောဒနာဒိ သဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ကာတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ.

‘‘သံဃံ ဝါ။ပေ။ အနာမသိတွာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘သံဃဿ ဝိဟာရတ္ထာယ ဒေမာ’’တိအာဒိနာ အာမသိတွာ ဝဒန္တေသု ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗမေဝ. ‘‘သံဃော သမ္ပဋိစ္ဆတီ’’တိ ဣဒံ ဥက္ကဋ္ဌဝသေန ဝုတ္တံ၊ ဂဏာဒီသုပိ သံဃဿတ္ထာယ သမ္ပဋိစ္ဆန္တေသုပိ ပဋိဂ္ဂဟဏေပိ ပရိဘောဂေပိ ဒုက္ကဋမေဝ. သာရတ္ထဒီပနိယံ ‘‘ပဋိဂ္ဂဟဏေ ပါစိတ္တိယ’’န္တိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၅၃၇-၅၃၉) ဝုတ္တံ၊ တံ န ယုတ္တံ သံဃစေတိယာဒီနံ အတ္ထာယ ဒုက္ကဋဿ ဝုတ္တတ္တာ. စောဒေတီတိ တဿ ဒေါသာဘာဝံ ဉတွာပိ ကောဓေန ဝါ လောဘေန ဝါ ဘဏ္ဍဒေယျန္တိ စောဒေတိ. သော ဧဝ ဟိ မုသာဝါဒါဒိပစ္စယာ ပါစိတ္တိယဒုက္ကဋာဒိအာပတ္တီဟိ သာပတ္တိကော ဟောတိ၊ ဂီဝါတိသညာယ ပန ဝတွာ နိဒ္ဒေါသဘာဝံ ဉတွာ ဝိရမန္တဿ နတ္ထိ အာပတ္တိ.

တဠာကံ ခေတ္တေ ပဝိဋ္ဌတ္တာ ‘‘န သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. စတ္တာရော ပစ္စယေ သံဃော ပရိဘုဉ္ဇတူတိ ဒေတိ၊ ဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္ထ ‘‘ဘိက္ခုသံဃဿ စတုပစ္စယပရိဘောဂတ္ထာယ တဠာကံ ဒမ္မီ’’တိ ဝါ ‘‘ဘိက္ခုသံဃော စတ္တာရော ပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ တဠာကံ ဒမ္မီ’’တိ ဝါ ‘‘ဣတော တဠာကတော ဥပ္ပန္နေ စတ္တာရော ပစ္စယေ ဒမ္မီ’’တိ ဝါ ဝတ္တုမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ၊ ဣဒဉ္စ သံဃဿ ပရိဘောဂတ္ထာယ ဒိယျမာနညေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ ပုဂ္ဂလဿ ပန ဧဝမ္ပိ ဒိန္နံ တဠာကခေတ္တာဒိ န ဝဋ္ဋတိ. သုဒ္ဓစိတ္တဿ ပန ဥဒကပရိဘောဂတ္ထံ ကူပပေါက္ခရဏီအာဒယော ဝဋ္ဋန္တိ. ‘‘သံဃဿ တဠာကံ အတ္ထိ၊ တံ ကထ’’န္တိ ဟိ အာဒိနာ သဗ္ဗတ္ထ သံဃဝသေနေဝ ဝုတ္တံ. ဟတ္ထေတိ ဝသေ.

‘‘ဌပေထာတိ ဝုတ္တေ’’တိ ဣဒံ သာမီစိဝသေန ဝုတ္တံ၊ အဝုတ္တေပိ ဌပေန္တဿ ဒေါသော နတ္ထိ. တေနာဟ ‘‘ဥဒကံ ဝါရေတုံ လဗ္ဘတီ’’တိ. သဿကာလေပိ တာသေတွာ မုဉ္စိတုံ ဝဋ္ဋတိ၊ အမုဉ္စတော ပန ဘဏ္ဍဒေယျံ. ပုန ဒေတီတိ အစ္ဆိန္ဒိတွာ ပုန ဒေတိ၊ ဧဝမ္ပိ ဝဋ္ဋတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဣမိနာ ‘‘ယေန ကေနစိ ဣဿရေန ‘ပရိစ္စတ္တမိဒံ ဘိက္ခူဟိ၊ အဿာမိက’န္တိသညာယ အတ္တနာ ဂဟေတွာ ဒိန္နံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဒဿေတိ. ကပ္ပိယဝေါဟာရေပိ ဝိနိစ္ဆယံ ဝက္ခာမာတိ ပါဌသေသော.

ဥဒကဝသေနာတိ ဥဒကပရိဘောဂတ္ထံ. ‘‘သုဒ္ဓစိတ္တာန’’န္တိ ဣဒံ သဟတ္ထေန စ အကပ္ပိယဝေါဟာရေန စ ကရောန္တေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သဿသမ္ပာဒနတ္ထန္တိ ဧဝံ အသုဒ္ဓစိတ္တာနမ္ပိ ပန သယံ အကတွာ ကပ္ပိယဝေါဟာရေန အာဏာပေတုံ ဝဋ္ဋတိ ဧဝ. ‘‘ကပ္ပိယကာရကံ ဌပေတုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဣဒံ သဟတ္ထာဒိနာ ကတတဠာကတ္တာ ‘‘အသာရုပ္ပ’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ ဌပေန္တဿ၊ ပန တံ ပစ္စယံ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿပိ ဝါ သံဃဿ အာပတ္တိ န ဝိညာယတိ၊ အဋ္ဌကထာပမာဏေန ဝါ ဧတ္ထ အာပတ္တိ ဂဟေတဗ္ဗာ. လဇ္ဇိဘိက္ခုနာတိ လဇ္ဇိနာပိ၊ ပဂေဝ အလဇ္ဇိနာ မတ္တိကုဒ္ဓရဏာဒီသု ကာရာပိတေသူတိ အဓိပ္ပါယော. နဝသဿေတိ အကတပုဗ္ဗေ ကေဒါရေ. ‘‘ကဟာပဏေ’’တိ ဣမိနာ ဓညုဋ္ဌာပနေ တဿေဝ အကပ္ပိယန္တိ ဒဿေတိ၊ ဓညုဋ္ဌာပနေ စဿ ပယောဂေပိ ဒုက္ကဋမေဝ၊ န ကဟာပဏုဋ္ဌာပနေ ဝိယ.

‘‘ကသထ ဝပထာ’’တိ ဝစနေ သဗ္ဗေသမ္ပိ အကပ္ပိယံ သိယာတိ အာဟ ‘‘အဝတွာ’’တိ. ဧတ္တကော နာမ ဘာဂေါတိ ဧတ္ထ ဧတ္တကော ကဟာပဏောတိ ဣဒမ္ပိ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တထာ ဝုတ္တေပိ ဟိ တဒါ ကဟာပဏာနံ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ အာယတိံ ဥပ္ပန္နံ အညေသံ ဝဋ္ဋတိ ဧဝ. တေနာဟ ‘‘တဿေဝ တံ အကပ္ပိယ’’န္တိ. တဿ ပန သဗ္ဗပယောဂေသု၊ ပရိဘောဂေသုပိ ဒုက္ကဋံ. ကေစိ ပန ‘‘ဓညပရိဘောဂေ ဧဝ အာပတ္တိ၊ န ပုဗ္ဗပယောဂေ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တံ န ယုတ္တံ၊ ယေန မိနနရက္ခဏာဒိပယောဂေန ပစ္ဆာ ဓညပရိဘောဂေ အာပတ္တိ ဟောတိ၊ တဿ ပယောဂဿ ကရဏေ အနာပတ္တိယာ အယုတ္တတ္တာ. ပရိယာယကထာယ ပန သဗ္ဗတ္ထ အနာပတ္တိ. တေနေဝ ‘‘ဧတ္တကေဟိ ဝီဟီဟိ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ အာဟရထာ’’တိ နိယမဝစနေ အကပ္ပိယံ ဝုတ္တံ၊ ကဟာပဏဝိစာရဏေပိ ဧသေဝ နယော. ဝတ္ထု စ ဧဝရူပံ နာမ သံဝိဇ္ဇတိ၊ ကပ္ပိယကာရကော နတ္ထီတိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိအာဒိဝစနဉ္စေတ္ထ သာဓကံ.

ဝနံ ဒမ္မိ။ပေ။ ဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္ထ နိဝါသဋ္ဌာနတ္တာ ပုဂ္ဂလဿာပိ သုဒ္ဓစိတ္တေန ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတိ. သီမံ ဒေမာတိ ဝိဟာရသီမာဒိသာဓာရဏဝစနေန ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

‘‘ဝေယျာဝစ္စကရ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တေပိ ပုဂ္ဂလဿပိ ဒါသံ ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတိ ‘‘အနုဇာနာမိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အာရာမိက’’န္တိ (ပါရာ. ၆၁၉၊ မဟာဝ. ၂၇၀) ဝိသေသေတွာ အနုညာတတ္တာ၊ တဉ္စ ခေါ ပိလိန္ဒဝစ္ဆေန ဂဟိတပရိဘုတ္တက္ကမေန၊ န ဂဟဋ္ဌာနံ ဒါသပရိဘောဂက္ကမေန. ခေတ္တာဒယော ပန သဗ္ဗေ သံဃဿေဝ ဝဋ္ဋန္တိ ပါဠိယံ ပုဂ္ဂလိကဝသေန ဂဟေတုံ အနနုညာတတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝိဟာရဿ ဒေမာတိ သံဃိကဝိဟာရံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ ‘‘ခေတ္တဝတ္ထုပဋိဂ္ဂဟဏာ ပဋိဝိရတော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၁၀၊ ၁၉၄) သုတ္တန္တေသု အာဂတပဋိက္ခေပေါ ဘဂဝတာ အာပတ္တိယာပိ ဟေတုဘာဝေန ကတောတိ ဘဂဝတော အဓိပ္ပါယံ ဇာနန္တေဟိ သင်္ဂီတိမဟာထေရေဟိ ခေတ္တပဋိဂ္ဂဟဏာဒိနိဿိတော အယံ သဗ္ဗောပိ ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယော ဝုတ္တောတိ ဂဟေတဗ္ဗော. ကပ္ပိယကာရကဿ နိဒ္ဒိဋ္ဌဘာဝေါ၊ ဒူတေန အပ္ပိတတာ၊ တတုတ္တရိ ဝါယာမော၊ တေန ပဋိလာဘောတိ ဣမာနေတ္ထ စတ္တာရိ အင်္ဂါနိ.

ရာဇသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

နိဋ္ဌိတော စီဝရဝဂ္ဂေါ ပဌမော.