၁. နကုလပိတုဝဂ္ဂေါ

၁. နကုလပိတုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁. ဘဂ္ဂါ နာမ ဇာနပဒိနော ရာဇကုမာရာ. တေသံ နိဝါသော ဧကောပိ ဇနပဒေါ ရုဠှီဝသေန ‘‘ဘဂ္ဂါ’’တွေဝ ဝုစ္စတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံနာမကေ ဇနပဒေ’’တိ၊ ဧဝံ ဗဟုဝစနဝသေန လဒ္ဓနာမေ’’တိ အတ္ထော. တသ္မိံ ဝနသဏ္ဍေတိ ယော ပန ဝနသဏ္ဍော ပုဗ္ဗေ မိဂါနံ အဘယတ္ထာယ ဒိန္နော၊ တသ္မိံ ဝနသဏ္ဍေ. ယသ္မာ သော ဂဟပတိ တသ္မိံ နဂရေ ‘‘နကုလပိတာ’’တိ ပုတ္တဿ ဝသေန ပညာယိတ္ထ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘နကုလပိတာ’’တိ နကုလဿ နာမ ဒါရကဿ ပိတာတိ အတ္ထော. ဘရိယာပိဿ ‘‘နကုလမာတာ’’တိ ပညာယိတ္ထ.

ဇရာဇိဏ္ဏောတိ ဇရာဝသေန ဇိဏ္ဏော၊ န ဗျာဓိအာဒီနံ ဝသေန ဇိဏ္ဏော. ဝယောဝုဍ္ဎောတိ ဇိဏ္ဏတ္တာ ဧဝ ဝယောဝုဍ္ဎိပ္ပတ္တိယာ ဝုဍ္ဎော၊ န သီလာဒိဝုဍ္ဎိယာ. ဇာတိယာ မဟန္တတာယ စိရရတ္တတာယ ဇာတိမဟလ္လကော. တိယဒ္ဓဂတောတိ ပဌမော မဇ္ဈိမော ပစ္ဆိမောတိ တယော အဒ္ဓေ ဂတော. တတ္ထ ပဌမံ ဒုတိယဉ္စ အတိက္ကန္တတ္တာ ပစ္ဆိမံ ဥပဂတတ္တာ ဝယောအနုပ္ပတ္တော. အာတုရကာယောတိ ဒုက္ခဝေဒနာပဝိသတာယ အနဿာဒကာယော. ဂေလညံ ပန ဒုက္ခဂတိကန္တိ ‘‘ဂိလာနကာယော’’တိ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ သစ္စဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၁၉၀ အာဒယော) ဒုက္ခသစ္စနိဒ္ဒေသေ ဒုက္ခဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတတ္တာ ဗျာဓိ န နိဒ္ဒိဋ္ဌော. နိစ္စပဂ္ဃရဏဋ္ဌေနာတိ သဗ္ဗဒါ အသုစိပဂ္ဃရဏဘာဝေန. သော ပနဿ အာတုရဘာဝေနာတိ အာဟ – ‘‘အာတုရံယေဝ နာမာ’’တိ. ဝိသေသေနာတိ အဓိကဘာဝေန. အာတုရတီတိ အာတုရော. သင်္ဂါမပ္ပတ္တော သန္တတ္တကာယော. ဇရာယ အာတုရတာ ဇရာတုရတာ. ကုသလပက္ခဝဍ္ဎနေန မနော ဘာဝေန္တီတိ မနောဘာဝနီယာ. မနသာ ဝါ ဘာဝနီယာ သမ္ဘာဝနီယာတိ မနောဘာဝနီယာ. အနုသာသတူတိ အနု အနု သာသတူတိ အယမေတ္ထ အတ္ထောတိ အာဟ – ‘‘ပုနပ္ပုနံ သာသတူ’’တိ. အပရာပရံ ပဝတ္တိတံ ဟိတဝစနံ. အနောတိဏ္ဏေ ဝတ္ထုသ္မိံ ယော ဧဝံ ကရောတိ၊ တဿ အယံ ဂုဏော ဒေါသောတိ ဝစနံ. တန္တိဝသေနာတိ တန္တိသန္နိဿယေန အယံ အနုသာသနီ နာမ. ပဝေဏီတိ တန္တိယာ ဧဝ ဝေဝစနံ.

အဏ္ဍံ ဝိယ ဘူတောတိ အဓိကောပမာ ကာယဿ အဏ္ဍကောသတော အဗလဒုဗ္ဗလဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘အဏ္ဍံ ဟီ’’တိအာဒိ. ဗာလောယေဝ တာဒိသတ္တဘာဝသမင်္ဂီ မုဟုတ္တမ္ပိ အာရောဂျံ ပဋိဇာနန္တော.

ဝိပ္ပသန္နာနီတိ ပကတိမာကာရံ အတိက္ကမိတွာ ဝိသေသေန ပသန္နာနိ. တေနာဟ – ‘‘သုဥ ပသန္နာနီ’’တိ. ပသန္နစိတ္တသမုဋ္ဌိတရူပသမ္ပဒါဟိ တာဟိ တဿ မုခဝဏ္ဏဿ ပါရိသုဒ္ဓီတိ အာဟ – ‘‘ပရိသုဒ္ဓေါတိ နိဒ္ဒေါသော’’တိ. တေနေဝါဟ ‘‘နိရုပက္ကိလေသတာယာ’’တိအာဒိ. ဧတေနေဝဿိန္ဒြိယဝိပ္ပသန္နတာကာရဏမ္ပိ သံဝဏ္ဏိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧသ မုခဝဏ္ဏော. နယဂ္ဂါဟပညာ ကိရေသာတိ ဣဒံ အနာဝဇ္ဇနဝသေနေဝ ဝုတ္တဘာဝံ သန္ဓာယာဟ.

ယံ နေဝ ပုတ္တဿာတိအာဒိ ‘‘ဩဝဒတု နော၊ ဘန္တေ၊ ဘဂဝါ ယထာ မယံ ပရလောကေပိ အညမညံ သမာဂစ္ဆေယျာမာ’’တိ ဝုတ္တဝစနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တမေဝ. မဓုရဓမ္မဒေသနာယေဝ သတ္ထု သမ္မုခါ ပဋိလဒ္ဓါ၊ တဿ အတ္တနော ပေမဂါရဝဂဟိတတ္တာ ‘‘အမတာဘိသေကော’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဣဒံ ပဒဒွယံ. အာရကတ္တာ ကိလေသေဟိ မဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္နတ္တာ. အနယေတိ အဝဍ္ဎိယံ၊ အနတ္ထေတိ အတ္ထော. အနယေ ဝါ အနုပါယေ. န ဣရိယနတော အဝတ္တနတော. အယေတိ ဝဍ္ဎိယံ အတ္ထေ ဥပါယေ စ. အရဏီယတောတိ ပယိရုပါသိတဗ္ဗတော. နိရုတ္တိနယေန ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ ပုရိမေသု အတ္ထဝိကပ္ပေသု၊ ပစ္ဆိမေ ပန သဒ္ဒသတ္ထဝသေနပိ. ယဒိပိ အရိယသဒ္ဒေါ ‘‘ယေ ဟိ ဝေါ အရိယာ ပရိသုဒ္ဓကာယကမ္မန္တာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၅) ဝိသုဒ္ဓါသယပယောဂေသု ပုထုဇ္ဇနေသုပိ ဝဋ္ဋတိ၊ ဣဓ ပန အရိယမဂ္ဂါဓိဂမေန သဗ္ဗလောကုတ္တရဘာဝေန စ အရိယဘာဝေါ အဓိပ္ပေတောတိ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘ဗုဒ္ဓါ စာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ တထာဂတသာဝကာ စ သပ္ပုရိသာတိ ဣဒံ ‘‘အရိယာ သပ္ပုရိသာ’’တိ ဣဓ ဝုတ္တပဒါနံ အတ္ထံ အသင်္ကရတော ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန နိပ္ပရိယာယတော အရိယသပ္ပုရိသဘာဝါ အဘိန္နသဘာဝါ၊ တသ္မာ ‘‘သဗ္ဗေဝ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ဧတ္တာဝတာ ဟိ ဗုဒ္ဓသာဝကော ဝုတ္တော၊ တဿ ဟိ ဧကန္တေန ကလျာဏမိတ္တော ဣစ္ဆိတဗ္ဗော ပရတော ဃောသမန္တရေန ပဌမမဂ္ဂဿ အနုပ္ပဇ္ဇနတော. ဝိသေသတော စဿ ဘဂဝါဝ ‘‘ကလျာဏမိတ္တော’’တိ အဓိပ္ပေတော. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘မမဉှိ၊ အာနန္ဒ၊ ကလျာဏမိတ္တံ အာဂမ္မ ဇာတိဓမ္မာ သတ္တာ ဇာတိယာ ပရိမုစ္စန္တီ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၁.၁၂၉၊ ၅.၂). သော ဧဝ စ အဝေစ္စပသာဒါဓိဂမေန ဒဠှဘတ္တိ နာမ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘ယံ မယာ သာဝကာနံ သိက္ခာပဒံ ပညတ္တံ၊ တံ မမ သာဝကာ ဇီဝိတဟေတုပိ နာတိက္ကမန္တီ’’တိ (ဥဒါ. ၄၅၊ စူဠဝ. ၃၈၅). ကတညုတာဒီဟိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဗုဒ္ဓါတိ ဧတ္ထ ကတံ ဇာနာတီတိ ကတညူ. ကတံ ဝိဒိတံ ပါကဋံ ကရောတီတိ ကတဝေဒီ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဟိ အနေကေသုပိ ကပ္ပသတသဟဿေသု ကတံ ဥပကာရံ ဇာနန္တိ၊ ကတဉ္စ ပါကဋံ ကရောန္တိ သတိဇနနအာမိသပဋိဂ္ဂဟဏာဒိနာ. တထာ သံသာရဒုက္ခဒုက္ခိတဿ သက္ကစ္စံ ကရောန္တိ ကိစ္စံ၊ ယံ အတ္တနာ ကာတုံ သက္ကာ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ပန ကပ္ပါနံ အသင်္ချေယျသဟဿေသုပိ ကတံ ဥပကာရံ မဂ္ဂဖလာနံ ဥပနိဿယဉ္စ ဇာနန္တိ၊ ပါကဋဉ္စ ကရောန္တိ. သီဟော ဝိယ စ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ သက္ကစ္စမေဝ ဓမ္မဒေသနံ ကရောန္တေန ဗုဒ္ဓကိစ္စံ ကရောန္တိ. ယာယ ပဋိပတ္တိယာ အရိယာ ဒိဋ္ဌာ နာမ ဟောန္တိ၊ တဿာ အပ္ပဋိပဇ္ဇနံ၊ တတ္ထ စ အာဒရာဘာဝေါ အရိယာနံ အဒဿနသီလတာ၊ န စ ဒဿနေ သာဓုကာရိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. စက္ခုနာ အဒဿာဝီတိ ဧတ္ထ စက္ခု နာမ န မံသစက္ခု ဧဝ၊ အထ ခေါ ဒိဗ္ဗစက္ခုပီတိ အာဟ ‘‘ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ဝါ’’တိ. အရိယဘာဝေါတိ ယေဟိ ယောဂတော ‘‘အရိယာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ၊ တေ မဂ္ဂဖလဓမ္မာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

တတြာတိ ဉာဏဒဿနဿေဝ ဒဿနဘာဝေ. ဝတ္ထူတိ အဓိပ္ပေတတ္ထဉာပနကာရဏံ. ဧဝံ ဝုတ္တေပီတိ ဧဝံ အညာပဒေသေန အတ္တုပနာယိကံ ကတွာ ဝုတ္တေပိ. ဓမ္မန္တိ လောကုတ္တရဓမ္မံ၊ စတုသစ္စဓမ္မံ ဝါ. အရိယကရဓမ္မာ အနိစ္စာနုပဿနာဒယော၊ ဝိပဿိယမာနာ ဝါ အနိစ္စာဒယော၊ စတ္တာရိ ဝါ အရိယသစ္စာနိ.

အဝိနီတောတိ န ဝိနီတော အဓိသီလသိက္ခာဒီနံ ဝသေန န သိက္ခိတော. ယေသံ သံဝရဝိနယာဒီနံ အဘာဝေန အယံ ‘‘အဝိနီတော’’တိ ဝုစ္စတိ၊ တေ တာဝ ဒဿေတုံ ‘‘ဒုဝိဓော ဝိနယော နာမာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သီလသံဝရောတိ ပါတိမောက္ခသံဝရော ဝေဒိတဗ္ဗော၊ သော စ အတ္ထတော ကာယိကဝါစသိကော အဝီတိက္ကမော. သတိသံဝရောတိ ဣန္ဒြိယာရက္ခာ၊ သာ စ တထာပဝတ္တာ သတိယေဝ. ဉာဏသံဝရောတိ ‘‘သောတာနံ သံဝရံ ဗြူမီ’’တိ (သု. နိ. ၁၀၄၁) ဝတွာ ‘‘ပညာယေတေ ပိဓီယရေ’’တိ (သု. နိ. ၁၀၄၁) ဝစနတော သောတသင်္ခါတာနံ တဏှာဒိဋ္ဌိဒုစ္စရိတအဝိဇ္ဇာအဝသိဋ္ဌကိလေသာနံ သံဝရော ပိဒဟနံ သမုစ္ဆေဒဉာဏန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ခန္တိသံဝရောတိ အဓိဝါသနာ၊ သာ စ တထာပဝတ္တာ ခန္ဓာ၊ အဒေါသော ဝါ၊ ‘‘ပညာ’’တိ ကေစိ ဝဒန္တိ. ဝီရိယသံဝရော ကာမဝိတက္ကာဒီနံ ဝိနောဒနဝသေန ပဝတ္တံ ဝီရိယမေဝ. တေန တေန အင်္ဂေန တဿ တဿ အင်္ဂဿ ပဟာနံ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ. ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ပဟာနံ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ. သေသပဒတ္တယေပိ ဧသေဝ နယော.

ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရေနာတိအာဒိ သီလသံဝရာဒီနံ ဝိဝရဏံ. တတ္ထ သမုပေတောတိ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော. တေန ‘‘ဥပဂတော’’တိအာဒိနာ ဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၅၁၁) အာဂတံ သံဝရဝိဘင်္ဂံ ဒဿေတိ. ကာယဒုစ္စရိတာဒီနန္တိ ဒုဿီလျသင်္ခါတာနံ ကာယဝစီဒုစ္စရိတာဒီနံ မုဋ္ဌသစ္စသင်္ခါတဿ ပမာဒဿ၊ အဘိဇ္ဈာဒီနံ ဝါ အက္ခန္တိအညာဏကောသဇ္ဇာနဉ္စ. သံဝရဏတောတိ ပိဒဟနတော၊ ဝိနယနတောတိ ကာယဝါစာစိတ္တာနံ ဝိရူပပဝတ္တိယာ ဝိနယနတော၊ ကာယဒုစ္စရိတာဒီနံ ဝါ အပနယနတော၊ ကာယာဒီနံ ဝါ ဇိမှပဝတ္တိံ ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဥဇုကနယနတောတိ အတ္ထော. ပစ္စယသမဝါယေ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟာနံ ကာယဒုစ္စရိတာဒီနံ တထာ တထာ အနုပ္ပါဒနမေဝ သံဝရဏံ ဝိနယနဉ္စ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ယံ ပဟာနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘နာမရူပပရိစ္ဆေဒါဒီသု ဝိပဿနာဉာဏေသူ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ? နနု နာမရူပပရိစ္ဆေဒပစ္စယပရိဂ္ဂဟကင်္ခါဝိတရဏာနိ န ဝိပဿနာဉာဏာနိ သမ္မသနာကာရေန အပ္ပဝတ္တနတော? သစ္စမေတံ၊ ဝိပဿနာဉာဏဿ ပန အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော ဧဝံ ဝုတ္တံ. နာမရူပမတ္တမိဒံ၊ ‘‘နတ္ထိ ဧတ္ထ အတ္တာ ဝါ အတ္တနိယံ ဝါ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တဉာဏံ နာမရူပဝဝတ္ထာနံ. သတိ ဝိဇ္ဇမာနေ ခန္ဓပဉ္စကသင်္ခါတေ ကာယေ၊ သယံ ဝါ သတီ တသ္မိံ ကာယေ ဒိဋ္ဌိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ၊ သာ စ ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တာ အတ္တဒိဋ္ဌိ. တဿ နာမရူပဿ ကမ္မာဝိဇ္ဇာဒိပစ္စယပရိဂ္ဂဏှနဉာဏံ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟော. ‘‘နတ္ထိ ဟေတု၊ နတ္ထိ ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယာ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာ အဟေတုဒိဋ္ဌိ. ‘‘ဣဿရပုရိသပဇာပတိပကတိအဏုကာလာဒီဟိ လောကော ပဝတ္တတိ နိဝတ္တတိ စာ’’တိ တထာ တထာ ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိ ဝိသမဟေတုဒိဋ္ဌိ. တဿေဝါတိ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဿေဝ. ကင်္ခါဝိတရဏေနာတိ ယထာ ဧတရဟိ နာမရူပဿ ကမ္မာဒိပစ္စယတော ဥပ္ပတ္တိ၊ ဧဝံ အတီတေ အနာဂတေပီတိ တီသု ကာလေသု ဝိစိကိစ္ဆာပနယနဉာဏေန. ကထံကထီဘာဝဿာတိ ‘‘အဟောသိံ နု ခေါ အဟံ အတီတမဒ္ဓါန’’န္တိအာဒိနယပဝတ္တာယ (မ. နိ. ၁.၁၈၊ သံ. နိ. ၂.၂၀) သံသယပ္ပဝတ္တိယာ. ကလာပသမ္မသနေနာတိ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္န’’န္တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၃.၄၈-၄၉) ခန္ဓပဉ္စကံ ဧကာဒသသု ဩကာသေသု ပက္ခိပိတွာ သမ္မသနဝသေန ပဝတ္တေန ဝိပဿနာဉာဏေန. အဟံ မမာတိ ဂါဟဿာတိ ‘‘အတ္တာ အတ္တနိယ’’န္တိ ဂဟဏဿ. မဂ္ဂါမဂ္ဂဝဝတ္ထာနေနာတိ မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဝိသုဒ္ဓိယာ. အမဂ္ဂေ မဂ္ဂသညာယာတိ အမဂ္ဂေ ဩဘာသာဒိကေ ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ ဥပ္ပန္နသညာယ. ယသ္မာ သမ္မဒေဝ သင်္ခါရာနံ ဥဒယံ ပဿန္တော ‘‘ဧဝမေတေ သင်္ခါရာ အနုရူပကာရဏတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ န ပန ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တီ’’တိ ဂဏှာတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဥဒယဒဿနေန ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ’’တိ. ယသ္မာ ပန သင်္ခါရာနံ ဝယံ ‘‘ယဒိပိမေ သင်္ခါရာ အဝိစ္ဆိန္နာ ဝတ္တန္တိ၊ ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နာ ပန အပ္ပဋိသန္ဓိကာ နိရုဇ္ဈန္တေဝါ’’တိ ပဿတော ကုတော သဿတဂ္ဂါဟော. တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဝယဒဿနေန သဿတဒိဋ္ဌိယာ’’တိ. ဘယဒဿနေနာတိ ဘယတူပဋ္ဌာနဉာဏေန. သဘယေတိ သဗ္ဗဘယာနံ အာကရဘာဝတော သကလဒုက္ခဝူပသမသင်္ခါတဿ ပရမဿာသဿ ပဋိပက္ခဘာဝတော စ သဘယေ ခန္ဓပဉ္စကေ. အဘယသညာယာတိ ‘‘အဘယံ ခေမ’’န္တိ ဥပ္ပန္နသညာယ. အဿာဒသညာ နာမ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေသု အဿာဒနဝသေန ပဝတ္တသညာ၊ ယော ‘‘အာလယာဘိနိဝေသော’’တိပိ ဝုစ္စတိ. အဘိရတိသညာ တတ္ထေဝ အဘိရမဏဝသေန ပဝတ္တသညာ၊ ယာ ‘‘နန္ဒီ’’တိပိ ဝုစ္စတိ. အမုစ္စိတုကာမတာ အာဒါနံ. အနုပေက္ခာ သင်္ခါရေဟိ အနိဗ္ဗိန္ဒနံ၊ သာလယတာတိ အတ္ထော. ဓမ္မဋ္ဌိတိယံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေ. ပဋိလောမဘာဝေါ သဿတုစ္ဆေဒဂ္ဂါဟော၊ ပစ္စယာကာရပဋိစ္ဆာဒကမောဟော ဝါ. နိဗ္ဗာနေ စ ပဋိလောမဘာဝေါ သင်္ခါရေသု နတိ၊ နိဗ္ဗာနပဋိစ္ဆာဒကမောဟော ဝါ. သင်္ခါရနိမိတ္တဂ္ဂါဟောတိ ယာဒိသဿ ကိလေသဿ အပ္ပဟီနတာ ဝိပဿနာ သင်္ခါရနိမိတ္တံ န မုဉ္စတိ၊ သော ကိလေသော၊ ယော ‘‘သံယောဂါဘိနိဝေသော’’တိပိ ဝုစ္စတိ၊ သင်္ခါရနိမိတ္တဂ္ဂါဟဿ၊ အတိက္ကမနမေဝ ဝါ ပဟာနံ.

ပဝတ္တိ ဧဝ ပဝတ္တိဘာဝေါ၊ ပရိယုဋ္ဌာနန္တိ အတ္ထော. နီဝရဏာဒိဓမ္မာနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန နီဝရဏပက္ခိယာ ကိလေသာ ဝိတက္ကဝိစာရာဒယော စ ဂယှန္တိ. စတုန္နံ အရိယမဂ္ဂါနံ ဘာဝိတတ္တာ အစ္စန္တံ အပ္ပဝတ္တိဘာဝေန ယံ ပဟာနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ကေန ပန ပဟာနန္တိ? ‘‘အရိယမဂ္ဂေဟေဝါ’’တိ ဝိညာယမာနောယမတ္ထော တေသံ ဘာဝိတတ္တာ အပ္ပဝတ္တိဝစနတော. ‘‘သမုဒယပက္ခိကဿာ’’တိ ဧတ္ထ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ စတုသစ္စာဘိသမယာတိ ကတွာ တေဟိ ပဟာတဗ္ဗေန တေန တေန သမုဒယသင်္ခါတေန လောဘေန သဟ ပဟာတဗ္ဗတ္တာ သမုဒယသဘာဝတ္တာ စ. သစ္စဝိဘင်္ဂေ စ သဗ္ဗကိလေသာနံ သမုဒယဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘သမုဒယပက္ခိကာ’’တိ ဒိဋ္ဌိအာဒယော ဝုစ္စန္တိ. ပဋိပဿဒ္ဓတ္တံ ဝူပသန္တတာ.

သင်္ခတနိဿဋတာ သင်္ခါရသဘာဝါဘာဝေါ. ပဟီနသဗ္ဗသင်္ခတန္တိ ဝိရဟိတသဗ္ဗသင်္ခတံ၊ ဝိသင်္ခါရန္တိ အတ္ထော. ပဟာနဉ္စ တံ ဝိနယော စာတိ ပဟာနဝိနယော ပုရိမေန အတ္ထေန. ဒုတိယေန ပန ပဟီယတီတိ ပဟာနံ၊ တဿ ဝိနယောတိ ယောဇေတဗ္ဗော.

ဘိန္နသံဝရတ္တာတိ နဋ္ဌသံဝရတ္တာ၊ သံဝရာဘာဝတောတိ အတ္ထော. တေန အသမာဒိန္နသံဝရောပိ သင်္ဂဟိတောဝ ဟောတိ. သမာဒါနေန ဟိ သမ္ပာဒေတဗ္ဗော သံဝရော၊ တဒဘာဝေ န ဟောတီတိ. အရိယေတိ အရိယော. ပစ္စတ္တဝစနဉှေတံ. ဧသေသေတိ ဧသော ဧသော၊ အတ္ထတော အနညောတိ အတ္ထော. တဇ္ဇာတေတိ အတ္ထတော တံသဘာဝေါ၊ သပ္ပုရိသော အရိယသဘာဝေါ၊ အရိယော စ သပ္ပုရိသဘာဝေါတိ အတ္ထော.

သော အဟန္တိ အတ္တနာ ပရိကပ္ပိတံ အတ္တာနံ ဒိဋ္ဌိဂတိကော ဝဒတိ. ‘‘အဟံဗုဒ္ဓိနိဗန္ဓနော အတ္တာ’’တိ ဟိ အတ္တဝါဒိနော လဒ္ဓိ. အဒွယန္တိ ဒွယတာရဟိတံ. အဘိန္နံ ဝဏ္ဏမေဝ ‘‘အစ္စီ’’တိ ဂဟေတွာ ‘‘အစ္စီတိ ဝဏ္ဏော ဧဝါ’’တိ တေသံ ဧကတ္တံ ပဿန္တော ဝိယ ယထာပရိကပ္ပိတံ အတ္တာနံ ‘‘ရူပ’’န္တိ၊ ယထာဒိဋ္ဌံ ဝါ ရူပံ၊ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ တေသံ ဧကတ္တံ ပဿန္တော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧတ္ထ စ ‘‘ရူပံ အတ္တာ’’တိ ဣမိဿာ ပဝတ္တိယာ အဘာဝေပိ ရူပေ အတ္တဂ္ဂဟဏံ ပဝတ္တမာနံ အစ္စိယံ ဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏံ ဝိယ ‘‘အဒွယဒဿန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဥပမာယော စ အနညတ္တာဒိဂဟဏနိဒဿနဝသေနေဝ ဝုတ္တာ၊ န ဝဏ္ဏာဒီနံ ဝိယ အတ္တနော ဝိဇ္ဇမာနဒဿနတ္ထံ. န ဟိ အတ္တနိ သာမိဘာဝေန ရူပဉ္စ သကိဉ္စနဘာဝေန သမနုပဿတိ. အတ္တနိ ဝါ ရူပန္တိ အတ္တာနံ ရူပဿ သဘာဝတော အာဓာရဏဘာဝေန. ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနန္တိ ရူပဿ အတ္တနော အာဓာရဏဘာဝေန ဒိဋ္ဌိပဿနာယ ပဿတိ. ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယီတိ ပရိယုဋ္ဌာနပ္ပတ္တာဟိ ဒိဋ္ဌိတဏှာဟိ ‘‘ရူပံ အတ္တာ၊ ရူပဝါ အတ္တာ’’တိအာဒိနာ ခန္ဓပဉ္စကံ မိစ္ဆာ ဂဟေတွာ တိဋ္ဌနတော. တေနာဟ ‘‘ပရိယုဋ္ဌာနာကာရေနာ’’တိအာဒိ. ဧသေဝ နယောတိ ယော ‘‘ဣဓေကစ္စော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိအာဒိနာ ရူပက္ခန္ဓေ ဝုတ္တော သံဝဏ္ဏနာနယော၊ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီသုပိ ဧသော ဧဝ နယော ဝေဒိတဗ္ဗော.

သုဒ္ဓရူပမေဝါတိ အရူပေန အမိဿိတံ ကေဝလံ ရူပမေဝ. အရူပန္တိ သုဒ္ဓအရူပံ ရူပဿ အဂ္ဂဟိတတ္တာ. စတူသု ခန္ဓေသု တိဏ္ဏံ တိဏ္ဏံ ဝသေနာတိ စတူသု ခန္ဓေသု တိဏ္ဏံ တိဏ္ဏံ ဂဟဏဝသေန ရူပါရူပမိဿကော အတ္တာ ကထိတော တသ္မိံ တသ္မိံ ဂဟဏေ ဝေဒနာဒိဝိနိမုတ္တအရူပဓမ္မေ ကသိဏရူပေန သဒ္ဓိံ သဗ္ဗရူပဓမ္မေ စ ဧကဇ္ဈံ ဂဟဏသိဒ္ဓိတော. ပဉ္စသု ဌာနေသု ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ကထိတာ၊ တေ တေ ဧဝ ဓမ္မေ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟဏတော တေသဉ္စ ဥစ္ဆေဒဘာဝတော. အဝသေသေသု ပန ပန္နရသသု ဌာနေသု ရူပံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာပိ ဒိဋ္ဌိဂတိကော တတ္ထ နိစ္စသညံ န ဝိဿဇ္ဇေတိ ကသိဏရူပေန တံ မိဿေတွာ တဿ စ ဥပ္ပါဒါဒီနံ အဒဿနတော၊ တသ္မာဿ တတ္ထပိ ဟောတိယေဝ သဿတဒိဋ္ဌိ ဧကစ္စသဿတဂါဟဝသေနပိ. မဂ္ဂါဝရဏာ ဝိပရီတဒဿနတော. န သဂ္ဂါဝရဏာ အကမ္မပထပ္ပတ္တတာယ. အကိရိယာဟေတုကနတ္ထိကဒိဋ္ဌိယော ဧဝ ဟိ ကမ္မပထဒိဋ္ဌိယော.

ကာယောတိ ရူပကာယော. သော အာတုရောယေဝ အသဝသဘာဝတော. ရာဂဒေါသမောဟာနုဂတန္တိ အပ္ပဟီနရာဂဒေါသမောဟသန္တာနေ ပဝတ္တံ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ. ဒဿိတံ အာတုရဘာဝေန. နိက္ကိလေသတာယာတိ သယံ ပဟီနကိလေသသန္တာနဂတတာယ. သေခါ နေဝ အာတုရစိတ္တာ ပဟီနကိလေသေ ဥပါဒါယ၊ အပ္ပဟီနေ ပန ဥပါဒါယ အာတုရစိတ္တာ. အနာတုရစိတ္တတံယေဝ ဘဇန္တိ ဝဋ္ဋာနုသာရိမဟာဇနဿ ဝိယ တေသံ စိတ္တဿ ကိလေသဝသေန အာတုရတ္တာဘာဝတော.

နကုလပိတုသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. ဒေဝဒဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂. ဒေဝါ ဝုစ္စန္တိ ရာဇာနော ‘‘ဒိဗ္ဗန္တိ ကာမဂုဏေဟိ ကီဠန္တိ လဠန္တိ၊ အတ္တနော ဝါ ပုညာနုဘာဝေန ဇောတန္တီ’’တိ ကတွာ. တေသံ ဒဟောတိ ဒေဝဒဟော. သယံဇာတော ဝါ သော ဟောတိ၊ တသ္မာပိ ‘‘ဒေဝဒဟော’’တိ ဝုတ္တော. တဿ အဝိဒူရေ နိဂမော ‘‘ဒေဝဒဟ’’န္တွေဝ သင်္ခံ ဂတော ယထာ ‘‘ဝရဏာနဂရံ၊ ဂေါဓာဂါမော’’တိ. ပစ္ဆာဘူမိယံ အပရဒိသာယံ နိဝိဋ္ဌဇနပဒေါ ပစ္ဆာဘူမံ၊ တံ ဂန္တုကာမာ ပစ္ဆာဘူမဂမိကာ. တေ သဘာရေတိ တေ ဘိက္ခူ ထေရဿ ဝသေန သဘာရေ ကာတုကာမတာယ. ယဒိ ထေရော တေသံ ဘာရော၊ ထေရဿပိ တေ ဘာရာ ဧဝါတိ ‘‘တေ သဘာရေ ကာတုကာမတာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝဉှိ ထေရော တေ ဩဝဒိတဗ္ဗေ အနုသာသိတဗ္ဗေ မညတီတိ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘ယော ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. အယံ နိဗ္ဘာရော နာမ ကဉ္စိ ပုဂ္ဂလံ အတ္တနော ဘာရံ ကတွာ အဝတ္တနတော.

စတုဗ္ဗိဓေနာတိ ဓာတုကောသလ္လံ အာယတနကောသလ္လံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒကောသလ္လံ ဌာနာဋ္ဌာနကောသလ္လန္တိ ဧဝံ စတုဗ္ဗိဓေန.

တေ မဟလ္လကာဗာဓိကာတိဒဟရပုဂ္ဂလေ ဂဏှိတွာဝ ဂစ္ဆတိ. တေ ဟိ ဒိဝသဒွယေန ဝူပသန္တပရိဿမာ ဧဝ. ဟတ္ထိဝါနရတိတ္တိရပဋိဗဒ္ဓံ ဝတ္ထုံ ကထေတွာ. ‘‘ဧဠကာဠဂုမ္ဗေတိ ကာဠတိဏဂစ္ဆမဏ္ဍပေ’’တိပိ ဝဒန္တိ.

ဝိဝိဓံ နာနာဘူတံ ရဇ္ဇံ ဝိရဇ္ဇံ၊ ဝိရဇ္ဇမေဝ ဝေရဇ္ဇံ၊ တတ္ထ ဂတံ၊ ပရဒေသဂတန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဧကဿာ’’တိအာဒိ. စိတ္တသုဒတ္တာဒယောတိ စိတ္တဂဟပတိအနာထပိဏ္ဍိကာဒယော. ဝီမံသကာတိ ဓမ္မဝိစာရကာ. ကိန္တိ ကီဒိသံ. ဒဿနန္တိ သိဒ္ဓန္တံ. အာစိက္ခတိ ကီဒိသန္တိ အဓိပ္ပါယော. ဓမ္မဿာတိ ဘဂဝတာ ဝုတ္တဓမ္မဿ. အနုဓမ္မန္တိ အနုကူလံ အဝိရုဇ္ဈနဓမ္မံ. သော ပန ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပဒေသနာဝိတ္ထာရောတိ အာဟ – ‘‘ဝုတ္တဗျာကရဏဿ အနုဗျာကရဏ’’န္တိ. ဓာရေတိ အတ္တနော ဖလန္တိ ဓမ္မော၊ ကာရဏန္တိ အာဟ – ‘‘သဟဓမ္မိကောတိ သကာရဏော’’တိ. ဣမိနာပိ ပါဌန္တရေန ဝါဒေါ ဧဝ ဒီပိတော၊ န တေန ပကာသိတာ ကိရိယာ.

တဏှာဝသေနေဝ ဆန္နမ္ပိ ပဒါနံ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယသ္မာ ရာဂါဒယော တဏှာယ ဧဝ အဝတ္ထာဝိသေသာတိ. တေနာဟ ‘‘တဏှာ ဟီ’’တိအာဒိ. ဝိဟနန္တိ ကာယံ စိတ္တဉ္စာတိ ဝိဃာတော၊ ဒုက္ခန္တိ အာဟ – ‘‘အဝိဃာတောတိ နိဒုက္ခော’’တိ. ဥပါယာသေတိ ဥပတာပေတီတိ ဥပါယာသော၊ ဥပတာပေါ. တပ္ပဋိပက္ခော ပန အနုပါယာသော နိရူပတာပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗဝါရေသု.

ဒေဝဒဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. ဟာလိဒ္ဒိကာနိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃. ‘‘အဝန္တိဒက္ခိဏာပထေ’’တိ အညေသု သုတ္တပဒေသု အာဂတတ္တာ အာဟ ‘‘အဝန္တိဒက္ခိဏာပထသင်္ခါတေ’’တိ. မဇ္ဈိမဒေသတော ဟိ ဒက္ခိဏဒိသာယ အဝန္တိရဋ္ဌံ. ပဝတ္တယိတ္ထ ဧတ္ထ လဒ္ဓီတိ ပဝတ္တံ၊ ပဝတ္တိတဗ္ဗဋ္ဌာနန္တိ အာဟ ‘‘လဒ္ဓိပဝတ္တဋ္ဌာနေ’’တိ. ရုပ္ပနသဘာဝေါ ဓမ္မောတိ ကတွာ ရူပဓာတူတိ ရူပက္ခန္ဓော ဝုတ္တော. ရူပဓာတုမှိ အာရမ္မဏပစ္စယဘူတေန ရာဂေန သဟဇာတေနပိ အသဟဇာတေနပိ ဥပနိဿယဘူတေန အပ္ပဟီနဘာဝေနေဝ ဝိနိဗဒ္ဓံ ပဋိဗဒ္ဓံ ကမ္မဝိညာဏံ. ဩကသာရီတိ ဝုစ္စတိ – ‘‘တသ္မိံ ရူပဓာတုသညိတေ ဩကေ သရတိ ပဝတ္တတီ’’တိ ကတွာ. အဝတိ ဧတ္ထ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ ဩကံ၊ ပဝတ္တိဋ္ဌာနံ. တေနာဟ – ‘‘ဂေဟသာရီ အာလယသာရီ’’တိ.

ဥဂစ္ဆတိ ဝါ ဧတ္ထ ဝေဒနာဒီဟိ သဒ္ဓိံ သမဝေတီတိ ဩကော၊ စက္ခုရူပါဒိ. ပစ္စယောတိ အာရမ္မဏာဒိဝသေန ပစ္စယော. ပစ္စယော ဟောတီတိ အနန္တရသမနန္တရာဒိနာ စေဝ ကမ္မူပနိဿယအာရမ္မဏာဒိနာ စ. ‘‘ဝိညာဏဓာတု ခေါ၊ ဂဟပတီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တေ ‘‘ကမ္မဝိညာဏဝိပါကဝိညာဏေသု ကတရံ နု ခေါ’’တိ သမ္မောဟော ဘဝေယျ. တဿ သမ္မောဟဿ ဝိဃာတတ္ထံ အပဂမနတ္ထံ. အသမ္ဘိန္နာဝါတိ အသံကိဏ္ဏာဝ ဒေသနာ ကတာ. အာရမ္မဏဝသေန စတဿော အဘိသင်္ခါရဝိညာဏဋ္ဌိတိယော ဝုတ္တာ – ‘‘ရူပုပယံ ဝါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝိညာဏံ တိဋ္ဌမာနံ တိဋ္ဌေယျ၊ ရူပါရမ္မဏ’’န္တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၃.၅၃). တာ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော ဒဿေတုမ္ပိ.

ဒဠှံ အဘိနိဝေသဝသေန အာရမ္မဏံ ဥပေန္တီတိ ဥပယာ၊ တဏှာဒိဋ္ဌိယော. အဓိဋ္ဌာနဘူတာတိ ပတိဋ္ဌာနဘူတာ. အဘိနိဝေသဘူတာတိ တံ တံ အာရမ္မဏံ အဘိနိဝိဿ အဇ္ဈောသာယ ပဝတ္တိယာ ကာရဏဘူတာ. အနုသယဘူတာတိ ရာဂါနုသယဒိဋ္ဌာနုသယဘူတာ. ဥပရိမကောဋိယာတိ ပဟာနဿ ဥပရိမကောဋိယာ. ဗုဒ္ဓါနညေဝ ဟိ တေ သဝါသနာ ပဟီနာ. ပုဗ္ဗေ အဂ္ဂဟိတံ ဝိညာဏံ အဂ္ဂဟိတမေဝါတိ ကတွာ ကသ္မာ ဣဓ ဒေသနာ ကတာတိ စောဒေတိ – ‘‘ဣဓ ဝိညာဏံ ကသ္မာ ဂဟိတ’’န္တိ. ပုဗ္ဗေ ‘‘ဝိညာဏဓာတုရာဂဝိနိဗန္ဓဉ္စ ဝိညာဏ’’န္တိ ဝုစ္စမာနေ ယထာ ယထာ သမ္မောဟော သိယာ ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နဝိဘာဂဿ ဒုက္ကရတ္တာ၊ ဣဓ ပန သမ္မောဟဿ ဩကာသောဝ နတ္ထိ အဝိသေသေန ပဉ္စသု ခန္ဓေသု ကိလေသပ္ပဟာနဝသေနာတိ. တေနာဟ ‘‘ကိလေသပ္ပဟာနဒဿနတ္ထ’’န္တိအာဒိ. ကမ္မဝိညာဏေန ဩကံ အသရန္တေနာ’’တိ ဣတ္ထမ္ဘူတလက္ခဏေ ကရဏဝစနံ. အသရန္တေနာတိ အနုပဂစ္ဆန္တေန.

ပစ္စယဋ္ဌေနာတိ အာရမ္မဏာဒိပစ္စယဘာဝေန. နိမိတ္တံ ဥပ္ပတ္တိကံ. အာရမ္မဏ။ပေ။ နိကေတန္တိ အာရမ္မဏကရဏသင်္ခါတေန နိဝါသဋ္ဌာနဘူတေန ရူပမေဝ နိကေတန္တိ ရူပနိမိတ္တနိကေတံ.

ဆန္ဒရာဂဿ ဗလဝဒုဗ္ဗလတာယာတိ အဇ္ဈတ္တခန္ဓပဉ္စကေ ဆန္ဒရာဂဿ ဗလဝဘာဝေန တံ ‘‘ဩကော’’တိ၊ ဗဟိဒ္ဓါ ဆသု အာရမ္မဏေသု တဿ ဒုဗ္ဗလတာယ တာနိ ‘‘နိကေတ’’န္တိ ဝုတ္တာနိ. ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ ပါကဋံ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘‘သမာနေပိ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဩကောတိ ဝုစ္စတိ ဂေဟမေဝ ရတ္တိဋ္ဌာနဘာဝတော. နိကေတန္တိ ဝုစ္စတိ ဥယျာနာဒိ ဒိဝါဋ္ဌာနဘာဝတော. တတော ဒုဗ္ဗလတရော ဟောတိ ဆန္ဒရာဂေါ.

ဂေဟဿိတသုခေနာတိ ဂေဟနိဿိတေန စိတ္တဿ သုခေန သုခိတော သုခပ္ပတ္တော ဟောတိ. ကိစ္စကရဏီယေသူတိ ခုဒ္ဒကေသု စေဝ မဟန္တေသု စ ကတ္တဗ္ဗတ္ထေသု. သယန္တိ အတ္တနာ. အန္တောတိ စိတ္တဇ္ဈာသယေ.

ဧဝံရူပေါတိ ဤဒိသရူပေါ. ဝဏ္ဏသဒ္ဒေါ ဝိယ ရူပသဒ္ဒေါ ရူပါယတနဿ ဝိယ သဏ္ဌာနဿပိ ဝါစကောတိ အဓိပ္ပါယေန ‘‘ဒီဃရဿ ကာဠောဒါတာဒီသု ရူပေသူ’’တိ ဝုတ္တံ. သုခါဒီသူတိ သောမနဿာဒီသု. တတ္ထ ဟိ ‘‘အဘိဏှံ သောမနဿိတော ဘဝေယျ’’န္တိ ပတ္ထနာ သိယာ. ဧဝံသညော နာမာတိ ဝိသယဝသေန သညာဝိသေသပတ္ထနမာဟ. ဧဝံဝိညာဏောတိ ပန ဣဓ ဝိသယမုခေန ဝိညာဏဝိသေသပတ္ထနံ ဝဒတိ – ‘‘ဧဝံနိပုဏရူပဒဿနသမတ္ထံ၊ ဧဝံပဉ္စပသာဒပဋိမဏ္ဍိတနိဿယဉ္စ မေ ဝိညာဏံ ဘဝေယျာ’’တိ.

ဝဋ္ဋံ ပုရတော အကုရူမာနောတိ လောကေ စိတ္တံ အပတ္ထေန္တော. အသိလိဋ္ဌံ ပုဗ္ဗေနာပရံ အသမ္ဗဒ္ဓံ. ဝဒန္တိ ဧတေနာတိ ဝါဒေါ၊ ဒေါသောတိ အာဟ – ‘‘တုယှံ ဒေါသော’’တိအာဒိ. ဣဓေဝ ဣမသ္မိံယေဝ သမာဂမေ. နိဗ္ဗေဌေဟိ ဒေါသတော အတ္တာနံ မောစေဟိ.

ဟာလိဒ္ဒိကာနိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄. ဒုတိယဟာလိဒ္ဒိကာနိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၄. စူဠဆက္ကပဉှေတိ မူလပဏ္ဏာသေ စူဠတဏှာသင်္ခယသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၃၉၀ အာဒယော). မဟာသက္ကပဉှေပီတိ မဟာတဏှာသင်္ခယသုတ္တေပိ (မ. နိ. ၁.၃၉၆ အာဒယော). ဧတန္တိ ‘‘ယေ တေ သမဏဗြာဟ္မဏာ’’တိအာဒိသုတ္တပဒံ. တဏှာ သမ္မဒေဝ ခီယတိ ဧတ္ထာတိ တဏှာသင်္ခယော၊ အသင်္ခတာ ဓာတူတိ အာဟ ‘‘တဏှာသင်္ခယေ နိဗ္ဗာနေ’’တိ. အန္တံ အတိက္ကန္တနိဋ္ဌာတိ အန္တရဟိတနိဋ္ဌာ. တေနာဟ ‘‘သတတနိဋ္ဌာ’’တိ. သေသပဒေသူတိ ‘‘အစ္စန္တယောဂက္ခေမိနော’’တိအာဒီသု.

ဒုတိယဟာလိဒ္ဒိကာနိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၅. သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၅. သမာဓီတိ အပ္ပနာသမာဓိ၊ ဥပစာရသမာဓိ ဝါ. ကမ္မဋ္ဌာနန္တိ သမာဓိပါဒကံ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနံ. ‘‘ဖာတိံ ဂမိဿတီ’’တိ ပါဌော. ပတ္ထေတီတိ ‘‘အဟော ဝတ မေ ဤဒိသံ ရူပံ ဘဝေယျာ’’တိ. အဘိဝဒတီတိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန အဘိနိဝေသံ ဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘တာယ အဘိနန္ဒနာယာ’’တိအာဒိ. ‘‘အဟော ပိယံ ဣဋ္ဌ’’န္တိ ဝစီဘေဒေ အသတိပိ တထာ လောဘုပ္ပါဒေ သတိ အဘိဝဒတိယေဝ နာမ. တေနာဟ ‘‘ဝါစံ အဘိန္ဒန္တော’’တိ. ‘‘မမ ဣဒ’’န္တိ အတ္တနော ပရိဏာမေတွာ အနညဂေါစရံ ဝိယ ကတွာ ဂဏှန္တော အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတိ နာမာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဂိလိတွာတိ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ ဂဏှာတီ’’တိ. ‘‘အဘိနန္ဒတီ’’တိအာဒယော ပုဗ္ဗဘာဂဝသေန ဝုတ္တာ၊ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတိ နန္ဒီ’’တိ ဒွါရပ္ပတ္တဝသေန. ပဌမေဟိ ပဒေဟိ အနုသယော၊ ပစ္ဆိမေန ပရိယုဋ္ဌာနန္တိ ကေစိ ‘‘ဂဟဏဋ္ဌေန ဥပါဒါန’’န္တိ ကတွာ. နာဘိနန္ဒတိ နာဘိဝဒတီတိ ဧတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. န ‘‘ဣဋ္ဌံ ကန္တ’’န္တိ ဝဒတီတိ ‘‘ဣဋ္ဌ’’န္တိ န ဝဒတိ၊ ‘‘ကန္တ’’န္တိ န ဝဒတိ. နာဘိဝဒတိယေဝ တဏှာယ အနုပါဒိယတ္တာ.

သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၆. ပဋိသလ္လာဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၆. ဉတွာ အာဟာတိ ‘‘သတိ ကာယဝိဝေကေ စိတ္တဝိဝေကော၊ တသ္မိံ သတိ ဥပဓိဝိဝေကော စ ဣမေသံ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဉတွာ အာဟ.

ပဋိသလ္လာဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၇. ဥပါဒါပရိတဿနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၇. ဂဟဏေန ဥပ္ပန္နံ ပရိတဿနန္တိ ခန္ဓပဉ္စကေ ‘‘အဟံ မမာ’’တိ ဂဟဏေန ဥပ္ပန္နံ တဏှာပရိတဿနံ ဒိဋ္ဌိပရိတဿနဉ္စ. အပရိတဿနန္တိ ပရိတဿနာဘာဝံ၊ ပရိတဿနပဋိပက္ခံ ဝါ. အဟု ဝတ မေတံ ဗလယောဗ္ဗနာဒိ. ကမ္မဝိညာဏန္တိ ဝိပရိဏာမာရမ္မဏံ တဏှာဒိဋ္ဌိသဟဂတံ ဝိညာဏံ တဒနုဝတ္တိ စ. အနုပရိဝတ္တိ နာမ တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တိ. တေနာဟ ‘‘ဝိပရိဏာမာရမ္မဏစိတ္တတော’’တိ. အကုသလဓမ္မသမုပ္ပါဒါတိ တဏှာယ အညာကုသလဓမ္မသမုပ္ပါဒါ. ပရိယာဒိယိတွာတိ ခေပေတွာ၊ တဿ ပဝတ္တိတုံ ဩကာသံ အဒတွာ. သဥတ္တာသောတိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန သဥတ္တာသော. ဂဏှိတွာတိ တဏှာဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟေဟိ ဂဟေတွာ တေသဉ္စေဝ ဝသေန ပရိတဿကော. ရူပဘေဒါနုပရိဝတ္တိ စိတ္တံ န ဟောတိ. ဝဋ္ဋတီတိ သဗ္ဗာကာရေန ဝတ္တုံ ယုတ္တန္တိ အတ္ထော.

ဥပါဒါပရိတဿနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၈. ဒုတိယဥပါဒါပရိတဿနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၈. တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဝသေန ဒေသနာ ကတာ ‘‘ဧတံ မမ၊ ဧသောဟမသ္မိ၊ ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ ဒေသနာယ အာဂတတ္တာ. စတူသု သုတ္တေသူတိ ပဉ္စမာဒီသု စတူသု သုတ္တေသု. စတုတ္ထေ ပန ဝိဝဋ္ဋမေဝ ကထိတံ.

ဒုတိယဥပါဒါပရိတဿနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၉. ကာလတ္တယအနိစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၉. ယဒိ အတီတာနာဂတံ ဧတရဟိ နတ္ထိဘာဝတော အနိစ္စံ၊ ပစ္စုပ္ပန္နမ္ပိ တဒါ နတ္ထီတိ ကော ပန ဝါဒေါ တဿ အနိစ္စတာယ၊ ပစ္စုပ္ပန္နမှိ ကထာဝ ကာ ဥဒယဗ္ဗယပရိစ္ဆိန္နတ္တာ တဿ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘နိဗ္ဗတ္တာ ယေ စ တိဋ္ဌန္တိ၊ အာရဂ္ဂေ သာသပူပမာ’’တိ (မဟာနိ. ၁၀).

ကာလတ္တယအနိစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၁၀-၁၁. ကာလတ္တယဒုက္ခသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁၀-၁၁. တထာရူပေနေဝါတိ ယထာရူပေနေဝ ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယေန နဝမံ သုတ္တံ ကထိတံ၊ တထာရူပေနေဝါတိ. တေ ကိရ ဘိက္ခူ အတီတာနာဂတံ ‘‘ဒုက္ခ’’န္တိ သလ္လက္ခေတွာ၊ တထာ ‘‘အနတ္တာ’’တိ သလ္လက္ခေတွာ ပစ္စုပ္ပန္နေ ကိလမိံသု. ‘‘အထ နေသ’’န္တိအာဒိ သဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ဝတ္တဗ္ဗံ.

ကာလတ္တယဒုက္ခသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

နကုလပိတုဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.