၁. ဃဋိကာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၈၂. စရိယန္တိ ဗောဓိစရိယံ၊ ဗောဓိသမ္ဘာရသမ္ဘရဏဝသေန ပဝတ္တိတံ ဗောဓိသတ္တပဋိပတ္တိန္တိ အတ္ထော. သုကာရဏန္တိ ဗောဓိပရိပါစနဿ ဧကန္တိကံ သုန္ဒရံ ကာရဏံ၊ ကဿပဿ ဘဂဝတော ပယိရုပါသနာဒိံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တဉှိ တေန သဒ္ဓိံ မယာ ဣဓ ကတန္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတိ. မန္ဒဟသိတန္တိ ဤသကံ ဟသိတံ. ကုဟံ ကုဟန္တိ ဟာသ-သဒ္ဒဿ အနုကရဏမေတံ. ဟဋ္ဌပဟဋ္ဌာကာရမတ္တန္တိ ဟဋ္ဌပဟဋ္ဌမတ္တံ. ယထာ ဂဟိတသင်္ကေတာ ‘‘ပဟဋ္ဌော ဘဂဝါ’’တိ သဉ္ဇာနန္တိ၊ ဧဝံ အာကာရဒဿနမတ္တံ.

ဣဒါနိ ဣမိနာ ပသင်္ဂေန တာသံ သမုဋ္ဌာနံ ဝိဘာဂတော ဒဿေတုံ ‘‘ဟသိတဉ္စ နာမေတ’’န္တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ အဇ္ဈုပေက္ခနဝသေနပိ ဟာသော န သမ္ဘဝတိ၊ ပဂေဝ ဒေါမနဿဝသေနာတိ အာဟ ‘‘တေရသဟိ သောမနဿသဟဂတစိတ္တေဟီ’’တိ. နနု စ ကေစိ ကောဓဝသေနပိ ဟသန္တီတိ? န၊ တေသမ္ပိ ယံ တံ ကောဓဝတ္ထု၊ တဿ မယံ ဒါနိ ယထာကာမကာရိတံ အာပဇ္ဇိဿာမာတိ ဒုဝိညေယျန္တရေန သောမနဿစိတ္တေနေဝ ဟာသဿ ဥပ္ပဇ္ဇနတော. တေသူတိ ပဉ္စသု သောမနဿသဟဂတစိတ္တေသု. ဗလဝါရမ္မဏေတိ ဥဠာရအာရမ္မဏေ ယမကမဟာပါဋိဟာရိယသဒိသေ. ဒုဗ္ဗလာရမ္မဏေတိ အနုဠာရေ အာရမ္မဏေ. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ။ပေ။ ဥပ္ပါဒေသီတိ ဣဒံ ပေါရာဏဋ္ဌကထာယံ တထာ အာဂတတ္တာ ဝုတ္တံ. န အဟေတုကသောမနဿသဟဂတစိတ္တေန ဘဂဝတော သိတံ ဟောတီတိ ဒဿနတ္ထံ.

အဘိဓမ္မဋီကာယံ (ဓ. သ. မူလဋီ. ၅၆၈) ပန ‘‘အတီတံသာဒီသု အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ ဝတွာ ‘ဣမေဟိ တီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သဗ္ဗံ ကာယကမ္မံ ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တ’န္တိအာဒိဝစနတော (မဟာနိ. ၆၉၊ ၁၅၆၊ စူဠနိ. မာဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅၊ ပဋိ. မ. ၃.၅၊ နေတ္တိ. ၁၅၊ ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၃၀၅၊ ဝိဘ. မူလဋီ. သုတ္တန္တဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ၊ ဒီ. နိ. ဋီ. ၃.၁၄၁၊ ၃၀၅) ‘ဘဂဝတော ဣဒံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’တိ ဝုတ္တဝစနံ ဝိစာရေတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဣမိနာ ဟသိတုပ္ပါဒစိတ္တေန ပဝတ္တိယမာနမ္ပိ ဘဂဝတော သိတကရဏံ ပုဗ္ဗေနိဝါသ-အနာဂတံသ-သဗ္ဗညုတညာဏာနံ အနုဝတ္တကတ္တာ ဉာဏာနုပရိဝတ္တိယေဝါတိ၊ ဧဝံ ပန ဉာဏာနုပရိဝတ္တိဘာဝေ သတိ န ကောစိ ပါဠိအဋ္ဌကထာနံ ဝိရောဓော. တထာ ဟိ အဘိဓမ္မဋ္ဌကထာယံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၅၆၈) ‘‘တေသံ ဉာဏာနံ စိဏ္ဏပရိယန္တေ ဣဒံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အဝဿဉ္စ ဧတံ ဧဝံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ၊ အညထာ အာဝဇ္ဇနဿပိ ဘဂဝတော ပဝတ္တိ တထာရူပေ ကာလေ န သံယုဇ္ဇေယျ၊ တဿပိ ဟိ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကဘာဝဿ ဣစ္ဆိတတ္တာ၊ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဧဝဉ္စ ကတွာ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနဿပိ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကတ္တံ ဥပပန္နံ ဟောတီ’’တိ၊ န စ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကတ္တေ တံသမုဋ္ဌိတာယ ဝိညတ္တိယာ ကာယကမ္မာဒိဘာဝံ အာပဇ္ဇနဘာဝေါ ဝိဗန္ဓတီတိ တမေဝ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘ဧဝံ အပ္ပမတ္တကမ္ပီ’’တိ. သတေရိတာ ဝိဇ္ဇုလတာ နာမ သတေရတာဝိဇ္ဇုလတာ. သာ ဟိ ဣတရဝိဇ္ဇုလတာ ဝိယ ခဏဋ္ဌိတိကာ သီဃနိရောဓာ စ န ဟောတိ၊ အပိစ ခေါ ဒန္ဓနိရောဓာ၊ တဉ္စ သဗ္ဗကာလံ စတုဒီပိကမဟာမေဃတောဝ နိစ္ဆရတိ တေနာဟ ‘‘စာတုဒ္ဒီပိကမဟာမေဃမုခတော’’တိ. အယံ ကိရ တာသံ ရသ္မိဝဋ္ဋီနံ ဓမ္မတာ၊ ယဒိဒံ တိက္ခတ္တုံ သိရဝရံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ဒါဌဂ္ဂေသုယေဝ အန္တရဓာနံ.

၂၈၃. ယဒိပိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပါနံ သတသဟဿဉ္စ ပညာပါရမိတာ ပရိဘာဝိတာ၊ တထာပိ ဣဒါနိ တံ ဗုဒ္ဓန္တရံ တဿာ ပဋိပါဒေတဗ္ဗတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘အပရိပက္ကဉာဏတ္တာ’’တိ. ကာမဉ္စဿ ဉာဏာယ ဣဒါနိပိ ပဋိပါဒေတဗ္ဗတာ အတ္ထိ၊ ဧဝံ သန္တေပိ နနု သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေသု ပသာဒေန သမ္ဘာဝနာယ ဘဝိတဗ္ဗံ တထာ စိရကာလံ ပရိဘာဝိတတ္တာ၊ ကထံ တတ္ထ ဟီဠနာတိ အာဟ ‘‘ဗြာဟ္မဏကုလေ’’တိအာဒိ. စိရကာလပရိစိတာပိ ဟိ ဂုဏဘာဝနာ အပ္ပကေနပိ အကလျာဏမိတ္တသံသဂ္ဂေန ဝိပရိဝတ္တတိ အညထတ္တံ ဂစ္ဆတိ. တေန မဟာသတ္တောပိ ဇာတိသိဒ္ဓါယံ လဒ္ဓိယံ ဌတွာ ဇာတိသိဒ္ဓေန မာနေန ဧဝမာဟ – ‘‘ကိံ ပန တေန မုဏ္ဍကေန သမဏကေန ဒိဋ္ဌေနာ’’တိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ –

‘‘တသ္မာ အကလျာဏဇနံ၊ အာသီဝိသမိဝေါရဂံ၊

အာရကာ ပရိဝဇ္ဇေယျ၊ ဘူတိကာမော ဝိစက္ခဏော’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၇၀-၁၇၂)၊

နှာနစုဏ္ဏေန သုတ္တေန ကတာ သောတ္တိ၊ ကုရုဝိန္ဒဂုဠိကာ၊ သာ ဧဝ သိနာယန္တိ ကာယံ ဝိသောဓေန္တိ ဧတာယာတိ သိနာနံ. တေနာဟ – ‘‘သောတ္တိ သိနာနန္တိ သိနာနတ္ထာယ ကတသောတ္တိ’’န္တိ.

၂၈၄. အရိယပရိဟာရေနာတိ အရိယာနံ ပရိဟာရေန၊ အနာဂါမီနံ နှာနကာလေ အတ္တနော ကာယဿ ပရိဟာရနိယာမေနာတိ အတ္ထော. အတ္တနော ဉာဏသမ္ပတ္တိယာ ဝိဘဝသမ္ပတ္တိယာ ပသန္နကာရံ ကာတုံ သက္ခိဿတိ. ဧတဒတ္ထန္တိ ‘‘အဟိတနိဝါရဏံ၊ ဟိတေ နိယောဇနံ ဗျသနေ ပရိဝဇ္ဇန’’န္တိ ယဒိဒံ၊ ဧတဒတ္ထံ မိတ္တာ နာမ ဟောန္တိ. ကေစိ ‘‘ယာဝေတ္ထ အဟုပီ’’တိ ပဌန္တိ၊ တေသံ ယာဝ ဧတ္ထ ကေသဂ္ဂဂဟဏံ တာဝ အယံ နိဗန္ဓော အဟုပီတိ အတ္ထော.

၂၈၅. သတိပဋိလာဘတ္ထာယာတိ ဗောဓိယာ မဟာဘိနီဟာရံ ကတွာ ဗောဓိသမ္ဘာရပဋိပဒါယ ပူရဏဘာဝေ သတိယာ ပဋိလာဘတ္ထာယ. ဣဒါနိ တဿ သတုပ္ပါဒနီယကထာယ ပဝတ္တိတာကာရံ သင်္ခေပေနေဝ ဒဿေတုံ ‘‘တဿ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ န လာမကဋ္ဌာနံ ဩတိဏ္ဏသတ္တောတိ ဣမိနာ မဟာသတ္တဿ ပဏီတာဓိမုတ္တတံ ဒဿေတွာ ဧဝံ ပဏီတာဓိမုတ္တိကဿ ပမာဒကိရိယာ န ယုတ္တာတိ ဒဿေန္တော ‘‘တာဒိသဿ နာမ ပမာဒဝိဟာရော န ယုတ္တော’’တိ အာဟ. တဒါ ဗောဓိသတ္တဿ နေက္ခမ္မဇ္ဈာသယော တေလပ္ပဒီပေါ ဝိယ ဝိသေသတော နိဗ္ဗတ္တိ၊ တံ ဒိသွာ ဘဂဝါ တဒနုရူပံ ဓမ္မကထံ ကရောန္တော ‘‘တာဒိသဿ။ပေ။ ကထေသီ’’တိ. ပရသမုဒ္ဒဝါသီ ထေရာ အညထာ ဝဒန္တိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန နာယံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘာရော၊ ယဒိဒံ ပူရိတပါရမီနံ ဗောဓိသတ္တာနံ တထာ ဓမ္မဒေသနာ တေသံ မဟာဘိနီဟာရသမနန္တရမ္ပိ ဗောဓိသမ္ဘာရဿ သယမ္ဘုဉာဏေနေဝ ပဋိဝိဒိတတ္တာ. တသ္မာ ဗောဓိသတ္တဘာဝပဝေဒနမေဝ တဿ ဘဂဝါ အကာသီတိ ဒဿေတုံ ‘‘သတိပဋိလာဘတ္ထာယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သတိပဋိလာဘတ္ထာယာတိ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ ဥဇ္ဇလနေ ပါကဋကရသတိပဋိလာဘာယ.

၂၈၆. ဉာဏဉှိ ကိလေသဓမ္မဝိဒါလနပဒါလနေဟိ သိင်္ဂံ ဝိယာတိ သိင်္ဂံ. တဉှိ ပဋိပတ္တိယာ ဥပတ္ထမ္ဘိတံ ဥဿိတံ နာမ ဟောတိ၊ တဒဘာဝေ ပတိတံ နာမ. ကေစိ ပန ဝီရိယံ သိင်္ဂန္တိ ဝဒန္တိ. တသ္မိံ သမ္မပ္ပဓာနဝသေန ပဝတ္တေ ဗာဟိရပဗ္ဗဇ္ဇံ ဥပဂတာပိ မဟာသတ္တာ ဝိသုဒ္ဓါသယာ အပ္ပိစ္ဆတာဒိဂုဏသမင်္ဂိနော ယထာရဟံ ဂန္ထဓုရံ ဝါသဓုရဉ္စ ပရိဗြူဟယန္တာ ဝိဟရန္တိ၊ ပဂေဝ ဗုဒ္ဓသာသနေ အပ္ပိစ္ဆတာဒီဟီတိ အာဟ ‘‘စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလေ ပနာ’’တိအာဒိ. ဝိပဿနံ ဗြူဟေန္တာ သိခါပ္ပတ္တဝိပဿနာ ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ယာဝ အနုလောမဉာဏံ အာဟစ္စ တိဋ္ဌန္တီ’’တိ၊ အနုလောမဉာဏတော ဩရမေဝ ဝိပဿနံ ဌပေန္တီတိ အတ္ထော. မဂ္ဂဖလတ္ထံ ဝါယာမံ န ကရောန္တိ ပညာပါရမိတာယ သဗ္ဗညုတညာဏဂဗ္ဘဿ အပရိပုဏ္ဏတ္တာ အပရိပက္ကတ္တာ စ.

၂၈၇. ထေရေဟီတိ ဝုဒ္ဓတရေဟိ. နိဝါသေ သတီတိ ယသ္မိံ ဌာနေ ပဗ္ဗဇိတော၊ တတ္ထေဝ နိဝါသေ. ဝပ္ပကာလတောတိ သဿာနံ ဝပ္ပကာလတော. ပုဗ္ဗေ ဝိယ တတော ပရံ တိခိဏေန သူရိယသန္တာပေန ပယောဇနံ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဝပ္ပကာလေ ဝိတာနံ ဝိယ ဥပရိ ဝတ္ထကိလဉ္ဇံ ဗန္ဓိတွာ’’တိ. ပုဋကေတိ ကလာပေ.

၂၈၈. ပစ္စယသာမဂ္ဂိဟေတုကတ္တာ ဓမ္မပ္ပတ္တိယာ ပဒေသတော ပရိညာဝတ္ထုကာပိ အရိယာ ဥပဋ္ဌိတေ စိတ္တဝိဃာတပစ္စယေ ယဒေတံ နာတိသာဝဇ္ဇံ၊ တဒေဝံ ဂဏှန္တီတိ အယမေတ္ထ ဓမ္မတာတိ အာဟ – ‘‘အလာဘံ အာရဗ္ဘ စိတ္တညထတ္တ’’န္တိအာဒိ. သောတိ ကိကီ ကာသိရာဇာ. ဗြာဟ္မဏဘတ္တောတိ ဗြာဟ္မဏေသု ဘတ္တော. ဒေဝေတိ ဗြာဟ္မဏေ သန္ဓာယာဟ. ဘူမိဒေဝါတိ တေသံ သမညာ၊ တဒါ ဗြာဟ္မဏဂရုကော လောကော. တဒါ ဟိ ကဿပေါပိ ဘဂဝါ ဗြာဟ္မဏကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ. ဓီတု အဝဏ္ဏံ ဝတွာတိ၊ ‘‘မဟာရာဇ၊ တဝ ဓီတာ ဗြာဟ္မဏသမယံ ပဟာယ မုဏ္ဍပါသဏ္ဍိကသမယံ ဂဏှီ’’တိအာဒိနာ ရာဇပုတ္တိယာ အဂုဏံ ဝတွာ. ဝရံ ဂဏှိံသု ဉာတကာ. ရဇ္ဇံ နိယျာတေသိ ‘‘မာ မေ ဝစနံ မုသာ အဟောသိ၊ အဋ္ဌမေ ဒိဝသေ နိဂ္ဂဏှိဿာမီ’’တိ.

ပါဝနအသ္မနယနဝသေန သမ္မာ ပါဝီကတတ္တာ ပရိသုဒ္ဓတဏ္ဍုလာနိ. ပါဠိယံ တဏ္ဍုလပဋိဘသ္တာနီတိ တဏ္ဍုလခဏ္ဍာနိ. မုဂ္ဂပဋိဘသ္တကဠာယပဋိဘသ္တေသုပိ ဧသေဝ နယော.

၂၈၉. ကော နု ခေါတိ ဘုမ္မတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစနန္တိ အာဟ – ‘‘ကုဟိံ နု ခေါ’’တိ ပါရိပူရိံ ယောဇီယန္တိ ဗျဉ္ဇနဘောဇနာနိ ဧတ္ထာတိ ပရိယောဂေါ၊ တတော ပရိယောဂါ. တေနာဟ ‘‘သူပဘာဇနတော’’တိ. သညံ ဒတွာတိ ဝုတ္တံ သဗ္ဗံ အာစိက္ခိတွာ တုမှာကံ အတ္ထာယ သမ္ပာဒေတွာ နိက္ခိတ္တော ဥပဋ္ဌာကောတိ ဘဂဝတော အာရောစေထာတိ သညံ ဒတွာ. အတိဝိဿတ္ထောတိ အတိဝိယ ဝိဿတ္ထော. ပဉ္စဝဏ္ဏာတိ ခုဒ္ဒိကာဒိဝသေန ပဉ္စပ္ပကာရာ.

၂၉၀. ကိန္တိ နိဿက္ကေ ပစ္စတ္တဝစနံ၊ ကသ္မာတိ အတ္ထော? ဓမ္မိကောတိ ဣမိနာ အာဂမနသုဒ္ဓိံ ဒဿေတိ. ဘိက္ခူနံ ပတ္တေ ဘတ္တသဒိသောတိ ဣမိနာ ဥပါသကေန သတ္ထု ပရိစ္စတ္တဘာဝံ တတ္ထ သတ္ထုနော စ အပရိသင်္ကတံ ဒဿေတိ. သိက္ခာပဒဝေလာ နာမ နတ္ထီတိ ဓမ္မဿာမိဘာဝတော သိက္ခာပဒမရိယာဒါ နာမ နတ္ထိ ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇေ၊ ပကတိဝဇ္ဇေ ပန သေတုဃာတော ဧဝ.

၂၉၁. ဆဒနဋ္ဌာနေ ယဒါကာသံ၊ တဒေဝ တဿ ဂေဟဿ ဆဒနန္တိ အာကာသစ္ဆဒနံ. ပကတိယာ ဥတုဖရဏမေဝါတိ ဆာဒိတေ ယာဒိသံ ဥတု၊ ဆဒနေ ဥတ္တိဏဘာဝေပိ တမှိ ဂေဟေ တာဒိသမေဝ ဥတုဖရဏံ အဟောသိ. တေသံယေဝါတိ တေသံ ဃဋိကာရဿ မာတာပိတူနံ ဧဝ.

၂၉၂. ‘‘စတဿော မုဋ္ဌိယော ဧကော ကုဍုဝေါ၊ စတ္တာရော ကုဍုဝါ ဧကော ပတ္ထော၊ စတ္တာရော ပတ္ထာ ဧကော အာဠှကော၊ စတ္တာရော အာဠှကာ ဧကံ ဒေါဏံ၊ စတ္တာရိ ဒေါဏာနိ ဧကာ မာနိကာ၊ စတဿော မာနိကာ ဧကာ ခါရီ၊ ဝီသတိ ခါရိကာ ဧကော ဝါဟောတိ တဒေဝ ဧကသကဋ’’န္တိ သုတ္တနိပါတဋ္ဌကထာဒီသု (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၆၆၂) ဝုတ္တံ၊ ဣဓ ပန ‘‘ဒွေ သကဋာနိ ဧကော ဝါဟော’’တိ ဝုတ္တံ. တေလဖာဏိတာဒိန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သပ္ပိအာဒိံ မရိစာဒိကဋုကဘဏ္ဍဉ္စ သင်္ဂဏှာတိ. နာဟံ ရညာ ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗော၊ ကုတော ပရိပ္ဖဿောတိ အဓိပ္ပါယော. နစ္စိတွာတိ နစ္စံ ဒတွာ.

ဃဋိကာရသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.