၅. စူဠယမကဝဂ္ဂေါ

၁. သာလေယျကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၄၃၉. မဟာဇနကာယေ သန္နိပတိတေတိ ကေစိ ‘‘ပဟံသနဝိဓိံ ဒဿေတွာ ရာဇကုမာရံ ဟာသေဿာမာ’’တိ၊ ကေစိ ‘‘တံ ကီဠနံ ပဿိဿာမာ’’တိ ဧဝံ မဟာဇနသမူဟေ သန္နိပတိတေ. ဒေဝနဋန္တိ ဒိဗ္ဗဂန္ဓဗ္ဗံ. ကုသလံ ကုသလန္တိ ဝစနံ ဥပါဒါယာတိ ‘‘ကစ္စိ ကုသလံ? အာမ ကုသလ’’န္တိ ဝစနပဋိဝစနဝသေန ပဝတ္တကုသလဝါဒိတာယ တေ မနုဿာ အာဒိတော ကုသလာတိ သမညံ လဘိံသု. တေသံ ကုသလာနံ ဣဿရာတိ ရာဇကုမာရာ ကောသလာ. ကောသလေ ဇာတာ. တေသံ နိဝါသောတိ သဗ္ဗံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယမေဝ. တေနာဟ ‘‘သော ပဒေသော ကောသလာတိ ဝုစ္စတီ’’တိ.

စာရိကံ စရမာနောတိ သာမညဝစနမ္ပိ ‘‘မဟတာ။ပေ။ တဒဝသရီ’’တိ ဝစနတော ဝိသေသံ နိဝိဋ္ဌမေဝါတိ အာဟ ‘‘အတုရိတစာရိကံ စရမာနော’’တိ. မဟတာတိ ဂုဏမဟတ္တေနပိ သင်္ချာမဟတ္တေနပိ မဟတာ. တသ္မိဉှိ ဘိက္ခုသမူဟေ ကေစိ အဓိသီလသိက္ခာဝသေန သီလသမ္ပန္နာ၊ တထာ ကေစိ သီလသမာဓိသမ္ပန္နာ၊ ကေစိ သီလသမာဓိပညာသမ္ပန္နာတိ ဂုဏမဟတ္တေနပိ သော ဘိက္ခုသမူဟော မဟာတိ. တံ အနာမသိတွာ သင်္ချာမဟတ္တမေဝ ဒဿေန္တော ‘‘သတံ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. အညဂါမပဋိဗဒ္ဓဇီဝိကာဝသေန သမောသရန္တိ ဧတ္ထာတိ သမောသရဏံ၊ ဂါမော နိဝါသဂါမော. န္တိ သာလံ ဗြာဟ္မဏဂါမံ. ဝိဟာရောတိ ဘဂဝတော ဝိဟရဏဋ္ဌာနံ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ သာလေယျကသုတ္တေ. အနိယမိတောတိ အသုကသ္မိံ အာရာမေ ပဗ္ဗတေ ရုက္ခမူလေ ဝါတိ န နိယမိတော၊ သရူပဂ္ဂဟဏဝသေန န နိယမိတွာ ဝုတ္တော. တသ္မာတိ အနိယမိတတ္တာ. အတ္ထာပတ္တိသိဒ္ဓမတ္ထံ ပရိကပ္ပနဝသေန ဒဿေန္တော ‘‘ဝနသဏ္ဍော ဘဝိဿတီ’’တိ အာဟ၊ အဒ္ဓါ ဘဝေယျာတိ အတ္ထော.

ဥပလဘိံသူတိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.၁.ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ၊ ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၅၅၊ အ. နိ. ဋီ. ၂.၃.၆၄) သဝနဝသေန ဥပလဘိံသူတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘သောတဒွါရ။ပေ။ ဇာနိံသူ’’တိ အာဟ. အဝဓာရဏဖလတ္တာ သဗ္ဗမ္ပိ ဝါကျံ အန္တောဂဓာဝဓာရဏန္တိ အာဟ ‘‘ပဒပူရဏမတ္တေ ဝါ နိပါတော’’တိ. အဝဓာရဏတ္ထေတိ ပန ဣမိနာ ဣဋ္ဌတ္ထာဝဓာရဏတ္ထံ ခေါ-သဒ္ဒဂ္ဂဟဏန္တိ ဒဿေတိ. ‘‘အဿောသု’’န္တိ ပဒံ ခေါ-သဒ္ဒေ ဂဟိတေ တေန ဖုလ္လိတမဏ္ဍိတဝိဘူသိတံ ဝိယ ဟောန္တံ ပူရိတံ နာမ ဟောတိ၊ တေန စ ပုရိမပစ္ဆိမပဒါနိ သံသိလိဋ္ဌာနိ ဟောန္တိ၊ န တသ္မိံ အဂ္ဂဟိတေတိ အာဟ ‘‘ပဒပူရဏေန ဗျဉ္ဇနသိလိဋ္ဌတာမတ္တမေဝါ’’တိ. မတ္တ-သဒ္ဒေါ ဝိသေသနိဝတ္တိအတ္ထော. တေနဿ အနတ္ထန္တရဒီပနတံ ဒဿေတိ၊ ဧဝ-သဒ္ဒေန ပန ဗျဉ္ဇနသိလိဋ္ဌတာယ ဧကန္တိကတံ. သာလာယံ ဇာတာ သံဝဍ္ဎကာ သာလေယျကာ ယထာ ‘‘ကတ္တေယျကာ ဥဗ္ဘေယျကာ’’တိ.

သမိတပါပတ္တာတိ အစ္စန္တံ အနဝသေသတော သဝါသနံ သမိတပါပတ္တာ. ဧဝဉှိ ဗာဟိရကဝီတရာဂသေက္ခာသေက္ခပါပသမနတော ဘဂဝတော ပါပသမနံ ဝိသေသိတံ ဟောတိ. အနေကတ္ထတ္တာ နိပါတာနံ ဣဓ အနုဿဝတ္ထော အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ခလူတိ အနုဿဝနတ္ထေ နိပါတော’’တိ. အာလပနမတ္တန္တိ ပိယာလာပဝစနံ. ပိယသမုဒါဟာရာ ဟေတေ ‘‘ဘော’’တိ ဝါ ‘‘အာဝုသော’’တိ ဝါ ‘‘ဒေဝါနံပိယာ’’တိ ဝါ. ဂေါတ္တဝသေနာတိ ဧတ္ထ တံ တာယတီတိ ဂေါတ္တံ. ဂေါတမောတိ ဟိ ပဝတ္တမာနံ အဘိဓာနံ ဗုဒ္ဓိဉ္စ ဧကံသိကဝိသယတာယ တာယတိ ရက္ခတီတိ ဂေါတမဂေါတ္တံ. ယထာ ဟိ ဗုဒ္ဓိ အာရမ္မဏဘူတေန အတ္ထေန ဝိနာ န ဝတ္တတိ၊ ဧဝံ အဘိဓာနံ အဘိဓေယျဘူတေန၊ တသ္မာ သော တာနိ တာယတိ ရက္ခတီတိ ဝုစ္စတိ. သော ပန အတ္ထတော အညကုလပရမ္ပရာသာဓာရဏံ တဿ ကုလဿ အာဒိပုရိသသမုဒါဂတံ တံကုလပရိယာပန္နသာဓာရဏံ သာမညရူပန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဥစ္စာကုလပရိဒီပနံ ဥဒိတောဒိတဝိပုလခတ္တိယကုလဝိဘာဝနတော. သဗ္ဗခတ္တိယာနဉှိ အာဒိဘူတမဟာသမ္မတမဟာရာဇတော ပဋ္ဌာယ အသမ္ဘိန္နံ ဥဠာရတမံ သကျရာဇကုလံ. ကေနစိ ပါရိဇုညေနာတိ ဉာတိပါရိဇုညဘောဂပါရိဇုညာဒိနာ ကေနစိပိ ပါရိဇုညေန ပရိဟာနိယာ အနဘိဘူတော အနဇ္ဈောတ္ထဋော. တထာ ဟိ ကဒါစိပိ တဿ ကုလဿ တာဒိသပါရိဇုညာဘာဝေါ၊ အဘိနိက္ခမနကာလေ စ တတော သမိဒ္ဓတမဘာဝေါ လောကေ ပါကဋော ပညာတောတိ. သကျကုလာ ပဗ္ဗဇိတောတိ ဣဒံ ဝစနံ ဘဂဝတော သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဘာဝဒီပနံ ဝုတ္တံ မဟန္တံ ဉာတိပရိဝဋ္ဋံ မဟန္တဉ္စ ဘောဂက္ခန္ဓံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတဘာဝဒီပနတော. ဧတ္ထ စ သမဏောတိ ဣမိနာ ပရိက္ခကဇနေဟိ ဘဂဝတော ဗဟုမတဘာဝေါ ဒဿိတော သမိတပါပတာဒီပနတော၊ ဂေါတမောတိ ဣမိနာ လောကိယဇနေဟိ ဥဠာရတမကုလီနတာဒီပနတော.

အဗ္ဘုဂ္ဂတောတိ ဧတ္ထ အဘိ-သဒ္ဒေါ ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနေ၊ တံယောဂတော ပန ‘‘ဘဝန္တံ ဂေါတမ’’န္တိ ဥပယောဂဝစနံ သာမိအတ္ထေပိ သမာနံ ဣတ္ထမ္ဘူတယောဂဒီပနတော ‘‘ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနတ္ထေ’’တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘တဿ ခေါ ပန ဘောတော ဂေါတမဿာတိ အတ္ထော’’တိ. ကလျာဏောတိ ဘဒ္ဒကော. သာ စဿ ကလျာဏတာ ဥဠာရဝိသယတာယာတိ အာဟ ‘‘ကလျာဏဂုဏသမန္နာဂတော’’တိ. တံဝိသယတာ ဟေတ္ထ သမန္နာဂမော. သေဋ္ဌောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော ယထာ ‘‘ဘဂဝါတိ ဝစနံ သေဋ္ဌ’’န္တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ၊ ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၄၂၊ ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၁၊ ဣတိဝု. အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ၊ မဟာနိ. အဋ္ဌ. ၅၀). ‘‘ဘဂဝါ အရဟ’’န္တိအာဒိနာ ဂုဏာနံ သံကိတ္တနတော သံသဒ္ဒနတော စ ကိတ္တိသဒ္ဒေါ ဝဏ္ဏောတိ အာဟ ‘‘ကိတ္တိယေဝါ’’တိ. ကိတ္တိပရိယာယောပိ ဟိ သဒ္ဒ-သဒ္ဒေါ ယထာ တံ ‘‘ဥဠာရသဒ္ဒါ ဣသယော ဂုဏဝန္တော တပဿိနော’’တိ. ထုတိဃောသောတိ အဘိတ္ထဝုဒါဟာရော. အဇ္ဈောတ္ထရိတွာတိ ပဋိပက္ခာဘာဝေန အနညသာဓာရဏတာယ စ အဘိဘဝိတွာ.

သော ဘဂဝါတိ ယော သော သမတိံသ ပါရမိယော ပူရေတွာ သဗ္ဗကိလေသေ ဘဉ္ဇိတွာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဒေဝါနံ အတိဒေဝေါ သက္ကာနံ အတိသက္ကော ဗြဟ္မာနံ အတိဗြဟ္မာ လောကနာထော ဘာဂျဝန္တတာဒီဟိ ကာရဏေဟိ ဘဂဝါတိ လဒ္ဓနာမော၊ သော ဘဂဝါ. ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ဟိ ဣဒံ သတ္ထု နာမကိတ္တနံ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ဘဂဝါတိ နေတံ နာမံ မာတရာ ကတ’’န္တိအာဒိ (မဟာနိ. ၁၄၉၊ ၁၉၈၊ ၂၁၀၊ စူဠနိ. အဇိတမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၂). ပရတော ပန ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ဂုဏကိတ္တနမေဝ. ဧဝံ ‘‘အရဟ’’န္တိအာဒီဟိ ပဒေဟိ ယေ သဒေဝကေ လောကေ အတိဝိယ ပညာတာ ဗုဒ္ဓဂုဏာ၊ တေ နာနပ္ပကာရတော ဝိဘာဝိတာတိ ဒဿေတုံ ပစ္စေကံ ဣတိပိ-သဒ္ဒေါ ယောဇေတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ဣတိပိ အရဟံ၊ ဣတိပိ သမာသမ္ဗုဒ္ဓေါ။ပေ။ ဣတိပိ ဘဂဝါ’’တိ. ‘‘ဣတိပေတံ ဘူတံ၊ ဣတိပေတံ တစ္ဆ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၆) ဝိယ ဟိ ဣဓ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာသန္နပစ္စက္ခကာရဏတ္ထော၊ ပိ-သဒ္ဒေါ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော တေန တေသံ ဂုဏာနံ ဗဟုဘာဝဒီပနတော. တာနိ ဂုဏသလ္လက္ခဏကာရဏာနိ သဒ္ဓါသမ္ပန္နာနံ ဝိညုဇာတိကာနံ ပစ္စက္ခာနိ ဧဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣမိနာ စ ဣမိနာ စ ကာရဏေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိအာဒိ. တတော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂတော. တေသန္တိ ‘‘အရဟ’’န္တိအာဒီနံ. ဝိတ္ထာရော အတ္ထနိဒ္ဒေသော ဂဟေတဗ္ဗော. တတော ဧဝ တံသံဝဏ္ဏနာယံ (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၁.၁၃၀) ဝုတ္တော ‘‘အာရကာတိ အရဟံ သုဝိဒူရဘာဝတော၊ အာရကာတိ အရဟံ အာသန္နဘာဝတော၊ ရဟိတဗ္ဗဿ အဘာဝတော၊ သယဉ္စ အရဟိတဗ္ဗတော၊ နတ္ထိ ဧတဿ ရဟောဂမနံ ဂတီသု ပစ္စာဇာတိ၊ ပါသံသဘာဝတော ဝါ အရဟ’’န္တိအာဒိနာ ‘‘အရဟ’’န္တိအာဒီနံ ပဒါနံ အတ္ထော ဝိတ္ထာရတော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဘဝန္တိ စေတ္ထ (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၁.၁၃၀၊ သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ) –

‘‘သမ္မာ နပ္ပဋိပဇ္ဇန္တိ၊ ယေ နိဟီနာသယာ နရာ၊

အာရကာ တေဟိ ဘဂဝါ၊ ဒူရေ တေနာရဟံ မတော.

ယေ သမ္မာ ပဋိပဇ္ဇန္တိ၊ သုပ္ပဏီတာဓိမုတ္တိကာ၊

ဘဂဝါ တေဟိ အာသန္နော၊ တေနာပိ အရဟံ ဇိနော.

ပါပဓမ္မာ ရဟာ နာမ၊ သာဓူဟိ ရဟိတဗ္ဗတော၊

တေသံ သုဋ္ဌု ပဟီနတ္တာ၊ ဘဂဝါ အရဟံ မတော.

ယေ သစ္ဆိကတသဒ္ဓမ္မာ၊ အရိယာ သုဒ္ဓဂေါစရာ၊

န တေဟိ ရဟိတော ဟောတိ၊ နာထော တေနာရဟံ မတော.

ရဟော ဝါ ဂမနံ ယဿ၊ သံသာရေ နတ္ထိ သဗ္ဗသော၊

ပဟီနဇာတိမရဏော၊ အရဟံ သုဂတော မတော.

ဂုဏေဟိ သဒိသော နတ္ထိ၊ ယသ္မာ လောကေ သဒေဝကေ၊

တသ္မာ ပါသံသိယတ္တာပိ၊ အရဟံ ဒွိပဒုတ္တမော.

အာရကာ မန္ဒဗုဒ္ဓီနံ၊ အာသန္နာ စ ဝိဇာနတံ၊

ရဟာနံ သုပ္ပဟီနတ္တာ၊ ဝိဒူနမရဟေယျတော၊

ဘဝေသု စ ရဟာဘာဝါ၊ ပါသံသာ အရဟံ ဇိနော’’တိ.

သုန္ဒရန္တိ ဘဒ္ဒကံ. တဉ္စ ပဿန္တဿ ဟိတသုခါဝဟဘာဝေန ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘အတ္ထာဝဟံ သုခါဝဟ’’န္တိ. တတ္ထ အတ္ထာဝဟန္တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထသဉှိတဟိတာဝဟံ. သုခါဝဟန္တိ တပ္ပရိယာပန္နတိဝိဓသုခါဝဟံ. တထာရူပါနန္တိ တာဒိသာနံ. ယာဒိသေဟိ ပန ဂုဏေဟိ ဘဂဝါ သမန္နာဂတော၊ တေဟိ စတုပ္ပမာဏိကဿ လောကဿ သဗ္ဗထာပိ အစ္စန္တာယ ပသာဒနီယောတိ ဒဿေတုံ ‘‘အနေကေဟိပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယထာဘူတ။ပေ။ အရဟတန္တိ ဣမိနာ ဓမ္မပ္ပမာဏာနံ လူခပ္ပမာဏာနံ သတ္တာနံ ဘဂဝတော ပသာဒါဝဟတမာဟ၊ ဣတရေန ဣတရေသံ. ဒဿနမတ္တမ္ပိသာဓု ဟောတီတိ ဧတ္ထ ကောသိယသကုဏဿ ဝတ္ထု ကထေတဗ္ဗံ. ဧကံ ပဒမ္ပိ သောတုံ လဘိဿာမ၊ သာဓုတရံယေဝ ဘဝိဿတီတိ ဧတ္ထ မဏ္ဍူကဒေဝပုတ္တဝတ္ထု ကထေတဗ္ဗံ.

ဣမိနာ နယေန အဂါရိကပုစ္ဆာ အာဂတာတိ ဣဒံ ယေဘုယျဝသေန ဝုတ္တံ. ယေဘုယျေန ဟိ အဂါရိကာ ဧဝံ ပုစ္ဆန္တိ. အနဂါရိကပုစ္ဆာယပိ ဧသေဝ နယော. ယထာ န သက္ကောန္တိ။ပေ။ ဝိဿဇ္ဇေန္တောတိ ဣမိနာ သတ္ထု တေသံ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကာနံ နိဂ္ဂဏှနဝိဓိံ ဒဿေတိ. တေသဉှိ သံခိတ္တရုစိတာယ သင်္ခေပဒေသနာ၊ တာယ အတ္ထံ အဇာနန္တာ ဝိတ္ထာရဒေသနံ အာယာစန္တိ၊ သာ စ နေသံ သံခိတ္တရုစိတာ ပဏ္ဍိတမာနိတာယ၊ သော စ မာနော ယထာဒေသိတဿ အတ္ထဿ အဇာနန္တေ အပ္ပတိဋ္ဌော ဟောတိ၊ ဣတိ ဘဂဝါ တေသံ မာနနိဂ္ဂဟဝိဓိံ စိန္တေတွာ သင်္ခေပေနေဝ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေသိ၊ န သဗ္ဗသော ဒေသနာယ အသလ္လက္ခဏတ္ထံ. တေနာဟ ‘‘ပဏ္ဍိတမာနိကာ ဟီ’’တိအာဒိ. ယသ္မာ မံ တုမှေ ယာစထ၊ သံခိတ္တေန ဝုတ္တမတ္ထံ န ဇာနိတ္ထာတိ အဓိပ္ပါယော.

၄၄၀. ‘‘ဧကဝိဓေန ဉာဏဝတ္ထု’’န္တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၇၅၁) ဝိယ ကောဋ္ဌာသတ္ထော ဝိဓ-သဒ္ဒေါ၊ သော စ ဝိဘတ္တိဝစနဝိပလ္လာသံ ကတွာ ပစ္စတ္တေ ကရဏဝစနဝသေန ‘‘တိဝိဓ’’န္တိ ဝုတ္တော. အတ္ထော ပန ကရဏပုထုဝစနဝသေန ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘တိဝိဓန္တိ တီဟိ ကောဋ္ဌာသေဟီ’’တိ. ပကာရတ္ထော ဝါ ဝိဓ-သဒ္ဒေါ၊ ပကာရတ္ထတ္တာယေဝ လဗ္ဘမာနံ အဓမ္မစရိယာဝိသမစရိယာဘာဝသာမညံ၊ ကာယဒွါရိကဘာဝသာမညံ ဝါ ဥပါဒါယ ဧကတ္တံ နေတွာ ‘‘တိဝိဓ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပကာရဘေဒေ ပန အပေက္ခိတေ ‘‘တိဝိဓာ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကာယေနာတိ ဧတ္ထ ကာယောတိ စောပနကာယော အဓိပ္ပေတော၊ သော စ အဓမ္မစရိယာယ ဒွါရဘူတော တေန ဝိနာ တဿာ အပ္ပဝတ္တနတော. ကာယေနာတိ စ ဟေတုမှိ ကရဏဝစနံ. ကိဉ္စာပိ ဟိ အဓမ္မစရိယာသင်္ခါတစေတနာသမုဋ္ဌာနာ သာ ဝိညတ္တိ၊ န စ သာ ပဋ္ဌာနေ အာဂတေသု စတုဝီသတိယာ ပစ္စယေသု ဧကေနပိ ပစ္စယေန စေတနာယ ပစ္စယော ဟောတိ၊ တဿာ ပန တထာပဝတ္တမာနာယ ကာယကမ္မသညိတာယ စေတနာယ ပဝတ္တိ ဟောတီတိ တေန ဒွါရေန လက္ခိတဗ္ဗဘာဝတော တဿာ ကာရဏံ ဝိယ စ သဗ္ဗောဟာရမတ္တံ ဟောတိ. ကာယဒွါရေနာတိ ဝါ ကာယေန ဒွါရဘူတေန ကာယဒွါရဘူတေနာတိ တံ ဣတ္ထမ္ဘူတလက္ခဏေ ကရဏဝစနံ. အဓမ္မံ စရတိ ဧတာယာတိ အဓမ္မစရိယာ၊ တထာပဝတ္တာ စေတနာ. အဓမ္မောတိ ပန တံသမုဋ္ဌာနော ပယောဂေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဓမ္မတော အနပေတာတိ ဓမ္မာ၊ န ဓမ္မာတိ အဓမ္မာ၊ အဓမ္မာ စ သာ စရိယာ စာတိ အဓမ္မစရိယာ. ပစ္စနီကသမနဋ္ဌေန သမံ၊ သမာနံ သဒိသံ ယုတ္တန္တိ ဝါ သမံ၊ သုစရိတံ. သမတော ဝိဂတံ၊ ဝိရုဒ္ဓံ ဝါ တဿာတိ ဝိသမံ၊ ဒုစ္စရိတံ. သာ ဧဝ ဝိသမာ စရိယာတိ ဝိသမစရိယာ. သဗ္ဗေသု ကဏှသုက္ကပဒေသူတိ ‘‘စတုဗ္ဗိဓံ ဝါစာယ အဓမ္မစရိယာဝိသမစရိယာ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ ဥဒ္ဒေသနိဒ္ဒေသဝသေန အာဂတေသု သဗ္ဗေသု ကဏှပဒေသု – ‘‘တိဝိဓံ ခေါ ဂဟပတယော ကာယေန ဓမ္မစရိယာသမစရိယာ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ ဥဒ္ဒေသနိဒ္ဒေသဝသေန အာဂတေသု သဗ္ဗေသု သုက္ကပဒေသု စ.

ရောဒေတိ ကုရူရကမ္မန္တတာယ ပရပဋိဗဒ္ဓေ သတ္တေ အဿူနိ မောစေတီတိ ရုဒ္ဒေါ၊ သော ဧဝ လုဒ္ဒေါ ရ-ကာရဿ လ-ကာရံ ကတွာ. ကက္ခဠောတိ လုဒ္ဒေါ. ဒါရုဏောတိ ဖရုသော. သာဟသိကောတိ သာဟဿကာရီ. သစေပိ န လိပ္ပန္တိ. တထာဝိဓော ပရေသံ ဃာတနသီလော လောဟိတပါဏီတွေဝ ဝုစ္စတိ ယထာ ဒါနသီလော ပရေသံ ဒါနတ္ထံ အဓောတဟတ္ထောပိ ‘‘ပယတပါဏီ’’တွေဝ ဝုစ္စတိ. ပဟရဏံ ပဟာရဒါနမတ္တံ ဟတံ၊ ပဝုဒ္ဓံ ပဟရဏံ ပရဿ မာရဏံ ပဟတန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဟတေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နိဝိဋ္ဌောတိ အဘိနိဝိဋ္ဌော ပသုတော.

ယဿ ဝသေန ‘‘ပရဿာ’’တိ သာမိနိဒ္ဒေသော၊ တံ သာပတေယျံ. ယဉှိ သာမညတော ဂဟိတံ၊ တံ တေနေဝ သာမိနိဒ္ဒေသေန ပကာသိတန္တိ အာဟ ‘‘ပရဿ သန္တက’’န္တိ. ပရဿပရဝိတ္တူပကရဏန္တိ ဝါ ဧကမေဝေတံ သမာသပဒံ၊ ယံ ကိဉ္စိ ပရသန္တကံ ဝိသေသတော ပရဿ ဝိတ္တူပကရဏံ ဝါတိ အတ္ထော. တေဟိ ပရေဟီတိ ယေသံ သန္တကံ၊ တေဟိ. ယဿ ဝသေန ပုရိသော ‘‘ထေနော’’တိ ဝုစ္စတိ၊ တံ ထေယျန္တိ အာဟ ‘‘အဝဟရဏစိတ္တဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ. ထေယျသင်္ခါတေန၊ န ဝိဿာသတာဝကာလိကာဒိဝသေနာတိ အတ္ထော.

မတေ ဝါတိ ဝါ-သဒ္ဒေါ အဝုတ္တဝိကပ္ပတ္ထော. တေန ပဗ္ဗဇိတာဒိဘာဝံ သင်္ဂဏှာတိ. ဧတေနုပါယေနာတိ ယံ မာတရိ မတာယ၊ နဋ္ဌာယ ဝါ ပိတာ ရက္ခတိ၊ သာ ပိတုရက္ခိတာ. ယံ ဥဘောသု အသန္တေသု ဘာတာ ရက္ခတိ၊ သာ ဘာတုရက္ခိတာတိ ဧဝမာဒိံ သန္ဓာယာဟ. သဘာဂကုလာနီတိ အာဝါဟကိရိယာယ သဘာဂါနိ ကုလာနိ. ဒဿုကဝိဓိံ ဝါ ဥဒ္ဒိဿ ဌပိတဒဏ္ဍာရာဇာဒီဟိ. သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ္တေ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၈၉) ‘‘အသဒ္ဓမ္မာဓိပ္ပါယေန ကာယဒွါရပ္ပဝတ္တာ အဂမနီယဋ္ဌာနဝီတိက္ကမစေတနာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တမိစ္ဆာစာရလက္ခဏဝသေန.

ဟတ္ထပါဒါဒိဟေတူတိ ဟတ္ထပါဒါဒိဘေဒနဟေတု. ဓနဟေတူတိ ဓနဿ လာဘဟေတု ဇာနိဟေတု စ. လာဘောတိ ဃာသစ္ဆာဒနာနိ လဗ္ဘတီတိ လာဘော. ကိဉ္စိက္ခန္တိ ကိဉ္စိမတ္တကံ အာမိသဇာတံ. တေနာဟ ‘‘ယံ ဝါ’’တိအာဒိ. ဇာနန္တောယေဝါတိ မုသာဘာဝံ တဿ ဝတ္ထုနော အတ္ထိ၊ တံ ဇာနန္တော ဧဝ.

အဏ္ဍကာတိ ဝုစ္စတိ ရုက္ခေ အဏ္ဍသဒိသာ ဂဏ္ဌိယော. ယထာ ထဒ္ဓါ ဝိသမာ ဒုဗ္ဗိနီတာ စ ဟောန္တိ၊ ဧဝမေဝံ ခုံသနဝမ္ဘနဝသေန ပဝတ္တဝါစာပိ ဟိ ‘‘အဏ္ဍကာ’’တိ ဝုတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ယထာ သဒေါသေ ရုက္ခေ’’တိအာဒိ. ကက္ကသာတိ ဖရုသာ ဧဝ၊ သော ပနဿာ ကက္ကသဘာဝေါ ဗျာပါဒနိမိတ္တတာယ တတော ပူတိကာတိ. တေနာဟ ‘‘ယထာ နာမာ’’တိအာဒိ. ကဋုကာတိ အနိဋ္ဌာ. အမနာပါတိ န မနဝဍ္ဎနီ၊ တတော ဧဝ ဒေါသဇနနီ၊ စိတ္တသန္ဒောသုပ္ပတ္တိကာရိကာ. မမ္မေသူတိ ဃဋ္ဋနေန ဒုက္ခုပ္ပတ္တိတော မမ္မသဒိသေသု ဇာတိအာဒီသု. လဂ္ဂနကာရီတိ ဧဝံ ဝဒန္တဿ ဧဝံ ဝဒါမီတိ အတ္ထာဓိပ္ပါယေန လဂ္ဂနကာရီ၊ န ဗျဉ္ဇနဝသေန. ကောဓဿ အာသန္နာ တဿ ကာရဏဘာဝတော. သဒေါသဝါစာယာတိ အတ္တနော သမုဋ္ဌာပကဒေါသဿ ဝသေန သဒေါသဝါစာယ ဝေဝစနာနိ.

အကာလေနာတိ အယုတ္တကာလေန. အကာရဏနိဿိတန္တိ နိပ္ဖလံ. ဖလဉှိ ကာရဏနိဿိတံ နာမ တဒဝိနာဘာဝတော. အကာရဏနိဿိတံ နိပ္ဖလံ၊ သမ္ဖန္တိ အတ္ထော. အသဘာဝဝတ္တာတိ အယာထာဝဝါဒီ. အသံဝရဝိနယပဋိသံယုတ္တဿာတိ သံဝရဝိနယရဟိတဿ၊ အတ္တနော သုဏန္တဿ စ န သံဝရဝိနယာဝဟဿ ဝတ္တာ. ဟဒယမဉ္ဇူသာယံ နိဓေတုန္တိ အဟိတသံဟိတတ္တာ စိတ္တံ အနုပ္ပဝိသေတွာ နိဓေတုံ. အယုတ္တကာလေတိ ဓမ္မံ ကထေန္တေန ယော အတ္ထော ယသ္မိံ ကာလေ ဝတ္တဗ္ဗော၊ တတော ပုဗ္ဗေ ပစ္ဆာ တဿ အကာလော၊ တသ္မိံ အယုတ္တကာလေ ဝတ္တာ ဟောတိ. အနပဒေသန္တိ ဘဂဝတာ အသုကသုတ္တေ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ သုတ္တာပဒေသဝိရဟိတံ. အပရိစ္ဆေဒန္တိ ပရိစ္ဆေဒရဟိတံ. ယထာ ပန ဝါစာ ပရိစ္ဆေဒရဟိတာ ဟောတိ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘သုတ္တံ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဥပလဗ္ဘန္တိ အနုယောဂံ. ဗာဟိရကထံယေဝါတိ ယံ သုတ္တံ၊ ဇာတကံ ဝါ နိက္ခိတ္တံ၊ တဿ သရီရဘူတံ ကထံ အနာမသိတွာ တတော ဗဟိဘူတံယေဝ ကထံ. သမ္ပဇ္ဇိတွာတိ ဝိရုဠှံ အာပဇ္ဇိတွာ. ပဝေဏိဇာတကာဝါတိ အနုဇာတပါရောဟမူလာနိယေဝ တိဋ္ဌန္တိ. အာဟရိတွာတိ နိက္ခိတ္တသုတ္တတော အညမ္ပိ အနုယောဂဥပမာဝတ္ထုဝသေန တဒနုပယောဂိနံ အာဟရိတွာ. ဇာနာပေတုန္တိ ဧတဒတ္ထမိဒံ ဝုတ္တန္တိ ဇာနာပေတုံ ယော သက္ကောတိ. တဿ ကထေတုန္တိ တဿ တထာရူပဿ ဓမ္မကထိကဿ ဗဟုမ္ပိ ကထေတုံ ဝဋ္ဋတိ. န အတ္ထနိဿိတန္တိ အတ္တနော ပရေသဉ္စ န ဟိတာဝဟံ.

အဘိဇ္ဈာယနံ ယေဘုယျေန ပရသန္တကဿ ဒဿနဝသေန ဟောတီတိ ‘‘အဘိဇ္ဈာယ ဩလောကေတာ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အဘိဇ္ဈာယန္တော ဝါ အဘိဇ္ဈာယိတံ ဝတ္ထုံ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဌိတမ္ပိ ပစ္စက္ခတော ပဿန္တော ဝိယ အဘိဇ္ဈာယတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အဘိဇ္ဈာယ ဩလောကေတာ ဟောတီ’’တိ. ကမ္မပထဘေဒေါ န ဟောတိ၊ ကေဝလံ လောဘမတ္တောဝ ဟောတိ ပရိဏာမနဝသေန အပ္ပဝတ္တတ္တာ. ယထာ ပန ကမ္မပထဘေဒေါ ဟောတိ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယဒါ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပရိဏာမေတီတိ အတ္တနော သန္တကဘာဝေန ပရိဂ္ဂယှ နာမေတိ.

ဝိပန္နစိတ္တောတိ ဗျာပါဒေန ဝိပတ္တိံ အာပါဒိတစိတ္တော. တေနာဟ ‘‘ပူတိဘူတစိတ္တော’’တိ. ဗျာပါဒေါ ဟိ ဝိသံ ဝိယ လောဟိတဿ စိတ္တံ ပူတိဘာဝံ ဇနေတိ. ဒေါသေန ဒုဋ္ဌစိတ္တသင်္ကပ္ပေါတိ ဝိသေန ဝိယ သပ္ပိအာဒိကောပေန ဒူသိတစိတ္တသင်္ကပ္ပေါ. ဃာတီယန္တူတိ ဟနီယန္တု. ဝဓံ ပါပုဏန္တူတိ မရဏံ ပါပုဏန္တု. မာ ဝါ အဟေသုန္တိ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ န ဟောန္တု. တေနာဟ ‘‘ကိဉ္စိပိ မာ အဟေသု’’န္တိ၊ အနဝသေသဝိနာသံ ပါပုဏန္တူတိ အတ္ထော. ဟညန္တူတိ အာဒိစိန္တနေနေဝါတိ ဧကန္တတော ဝိနာသစိန္တာယ ဧဝ.

မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကောတိ အယောနိသော ဥပ္ပန္နဒိဋ္ဌိကော. သော စ ဧကန္တတော ကုသလပဋိပက္ခဒိဋ္ဌိကောတိ အာဟ ‘‘အကုသလဒဿနော’’တိ. ဝိပလ္လတ္ထဒဿနောတိ ဓမ္မတာယ ဝိပရိယာသဂ္ဂါဟီ. နတ္ထိ ဒိန္နန္တိ ဒေယျဓမ္မသီသေန ဒါနံ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဒိန္နဿ ဖလာဘာဝံ သန္ဓာယ ဝဒတီ’’တိ. ဒိန္နံ ပန အန္နာဒိဝတ္ထုံ ကထံ ပဋိက္ခိပတိ. ဧသ နယော ‘‘ယိဋ္ဌံ ဟုတ’’န္တိ ဧတ္ထာပိ. မဟာယာဂေါတိ သဗ္ဗသာဓာရဏံ မဟာဒါနံ. ပဟေဏကသက္ကာရောတိ ပါဟုနကာနံ ကတ္တဗ္ဗသက္ကာရော. ဖလန္တိ အာနိသံသဖလဉ္စ နိဿန္ဒဖလဉ္စ. ဝိပါကောတိ သဒိသံ ဖလံ. ပရလောကေ ဌိတဿ အယံ လောကော နတ္ထီတိ ပရလောကေ ဌိတဿ ကမ္မုနာ လဒ္ဓဗ္ဗော အယံ လောကော န ဟောတိ. ဣဓလောကေ ဌိတဿပိ ပရလောကော နတ္ထီတိ ဣဓလောကေ ဌိတဿ ကမ္မုနာ လဒ္ဓဗ္ဗော ပရလောကော န ဟောတိ. တတ္ထ ကာရဏမာဟ ‘‘သဗ္ဗေ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တီ’’တိ. ဣမေ သတ္တာ ယတ္ထ ယတ္ထ ဘဝယောနိဂတိအာဒီသု ဌိတာ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တိ နိရုဒယဝိနာသဝသေန ဝိနဿန္တိ. ဖလာဘာဝဝသေနာတိ မာတာပိတူသု သမ္မာပဋိပတ္တိမိစ္ဆာပဋိပတ္တီနံ ဖလဿ အဘာဝဝသေန ‘‘နတ္ထိ မာတာ၊ နတ္ထိ ပိတာ’’တိ ဝဒတိ၊ န မာတာပိတူနံ၊ နာပိ တေသု သမ္မာပဋိပတ္တိမိစ္ဆာပဋိပတ္တီနံ အဘာဝဝသေန တေသံ လောကပစ္စက္ခတ္တာ. ဗုဗ္ဗုဠကဿ ဝိယ ဣမေသံ သတ္တာနံ ဥပ္ပါဒေါ နာမ ကေဝလောဝ၊ န စဝိတွာ အာဂမနပုဗ္ဗကောတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘နတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘စဝိတွာ ဥပပဇ္ဇနကသတ္တာ နာမ နတ္ထီတိ ဝဒတီ’’တိ. သမဏေန နာမ ယာထာဝတော ဇာနန္တေန ကဿစိ ကိဉ္စိ အကထေတွာ သညတေန ဘဝိတဗ္ဗံ၊ အညထာ အဟောပုရိသိကာ နာမ သိယာ၊ ကိံ ပရော ပရဿ ကရိဿတိ၊ တထာ အတ္တနော သမ္ပာဒနဿ ကဿစိ အဝသရော ဧဝ နတ္ထိ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဥစ္ဆိဇ္ဇနတောတိ အာဟ ‘‘ယေ ဣမဉ္စ။ပေ။ ပဝေဒေန္တီ’’တိ. ဧတ္တာဝတာတိ ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနာ ဗျပဒေသေန. ဒသဝတ္ထုကာတိ ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗာနိ ဒသ ဝတ္ထူနိ ဧတိဿာတိ ဒသဝတ္ထုကာ.

၄၄၁. အနဘိဇ္ဈာဒယော ဟေဋ္ဌာ အတ္ထတော ပကာသိတတ္တာ ဥတ္တာနတ္ထာယေဝ.

၄၄၂. သဟ ဗျယတိ ဂစ္ဆတီတိ သဟဗျော၊ သဟဝတ္တနကော၊ တဿ ဘာဝေါ သဟဗျတာ၊ သဟပဝတ္တီတိ အာဟ ‘‘သဟဘာဝံ ဥပဂစ္ဆေယျ’’န္တိ. ဗြဟ္မာနံ ကာယော သမူဟောတိ ဗြဟ္မကာယော၊ တပ္ပရိယာပန္နတာယ တတ္ထ ဂတာတိ ဗြဟ္မကာယိကာ. ကာမံ စေတာယ သဗ္ဗဿပိ ဗြဟ္မနိကာယဿ သမညာယ ဘဝိတဗ္ဗံ၊ ‘‘အာဘာန’’န္တိအာဒိနာ ပန ဒုတိယဇ္ဈာနဘူမိကာဒီနံ ဥပရိ ဂဟိတတ္တာ ဂေါဗလီဗဒ္ဒဉာယေန တဒဝသေသာနံ အယံ သမညာတိ အာဟ ‘‘ဗြဟ္မကာယိကာနံ ဒေဝါနန္တိ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိဒေဝါန’’န္တိ. အာဘာ နာမ ဝိသုံ ဒေဝါ နတ္ထိ၊ ပရိတ္တာဘာဒီနံယေဝ ပန အာဘာဝန္တတာသာမညေန ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တံ ဧတံ အဓိဝစနံ၊ ယဒိဒံ ‘‘အာဘာ’’တိ ယထာ ‘‘ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇဗြဟ္မပုရောဟိတမဟာဗြဟ္မာနံ ဗြဟ္မကာယိကာ’’တိ. ပရိတ္တာဘာနန္တိအာဒိ ပနာတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အပ္ပမာဏာဘာနံ ဒေဝါနံ အာဘဿရာနံ ဒေဝါနန္တိ ဣမံ ပါဠိံ သင်္ဂဏှာတိ. ဧကတော အဂ္ဂဟေတွာတိ အာဘာတိ ဝါ၊ ဧကတ္တကာယနာနတ္တသညာတိ ဝါ ဧကတော အဂ္ဂဟေတွာ. တေသံယေဝါတိ အာဘာတိ ဝုတ္တဒေဝါနံယေဝ. ဘေဒတော ဂဟဏန္တိ ကာရဏဿ ဟီနာဒိဘေဒဘိန္နတာဒဿနဝသေန ပရိတ္တာဘာဒိဂ္ဂဟဏံ. ဣတိ ဘဂဝါ အာသဝက္ခယံ ဒဿေတွာတိ ဧဝံ ဘဂဝါ ဓမ္မစရိယံ၊ သမစရိယံ၊ ဝဋ္ဋနိဿိတံ သုဂတိဂါမိပဋိပဒံ၊ ဝိဝဋ္ဋနိဿိတံ အာသဝက္ခယဂါမိပဋိပဒံ ကတွာ တိဘဝဘဉ္ဇနတော အာသဝက္ခယံ ဒဿေတွာ အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသိ.

ဣဓ ဌတွာတိ ဣမသ္မိံ ဓမ္မစရိယာသမစရိယာယ နိဒ္ဒေသေ ဌတွာ. ဒေဝလောကာ သမာနေတဗ္ဗာတိ ဆဗ္ဗီသတိပိ ဒေဝလောကာ သမောဓာနေတဗ္ဗာ. ဝီသတိ ဗြဟ္မလောကာတိ တံတံဘဝပရိယာပန္နနိကာယဝသေန ဝီသတိ ဗြဟ္မလောကာ၊ ဝီသတိ ဗြဟ္မနိကာယာတိ အတ္ထော. ဒသကုသလကမ္မပထေဟီတိ ယထာရဟံ ဒသကုသလကမ္မပထေဟိ ကမ္မူပနိဿယပစ္စယဘူတေဟိ ကေဝလံ ဥပနိဿယဘူတေဟိ စ နိဗ္ဗတ္တိ ဒဿိတာ.

တိဏ္ဏံ သုစရိတာနန္တိ တိဏ္ဏံ ကာမာဝစရသုစရိတာနံ. ကာမာဝစရဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ မနောသုစရိတာပေက္ခာယ. ဝိပါကေနေဝါတိ ဣမိနာ ဝိပါကုပ္ပါဒေနေဝ နိဗ္ဗတ္တိ ဟောတိ၊ န ဥပနိဿယတာမတ္တေနာတိ ဒဿေတိ. ‘‘ဥပနိဿယဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ဒသ ကုသလကမ္မပထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဒုတိယာဒီနိ ဘာဝေတွာတိအာဒီသုပိ ‘‘သီလေ ပတိဋ္ဌာယာ’’တိ ပဒံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ‘‘ဥပနိဿယဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ နနု ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ (ပဋိ. မ. ၁.၄၁) – ‘‘ပဌမေန ဈာနေန နီဝရဏာနံ ပဟာနံ သီလံ၊ ဝေရမဏိ သီလံ၊ စေတနာ သီလံ၊ သံဝရော သီလံ၊ အဝီတိက္ကမော သီလ’’န္တိအာဒိနာ သဗ္ဗေသုပိ ဈာနေသု သီလံ ဥဒ္ဓဋန္တိ တဿ ဝသေန ဥပရိဒေဝလောကာနမ္ပိ ဝိပါကေန နိဗ္ဗတ္တိ ဝတ္တဗ္ဗာတိ? န၊ တဿ ပရိညာယ ဒေသနတ္တာ၊ ပရိညာယ ဒေသနတာ စဿ ‘‘ယတ္ထ စ ပဟာန’’န္တိအာဒိနာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာယဉ္စ (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၂.၈၃၇၊ ၈၃၉) ပကာသိတာ ဧဝ. တထာ ဟိ ဣဓာပိ ‘‘ဒသ ကုသလကမ္မပထာ ဟိ သီလ’’န္တိအာဒိနာ သီလဿ ရူပါရူပဘဝါနံ ဥပနိဿယတာ ဝိဘာဝိတာ၊ န နိဗ္ဗတ္တကတာယ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဘာဝနာလက္ခဏာယ ဓမ္မစရိယာယ ဘဝဝိသေသေ ဝိဘဇိယမာနေ အသညဘဝေါ န ဂဟိတောတိ အာဟ ‘‘အသညဘဝေါ ပန။ပေ။ န နိဒ္ဒိဋ္ဌော’’တိ. ဗာဟိရကာ ဟိ အယထာဘူတဒဿိတာယ အသညဘဝံ ဘဝဝိပ္ပမောက္ခံ မညမာနာ တဒုပဂဇ္ဈာနံ ဘာဝေတွာ အသညေသု နိဗ္ဗတ္တန္တိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ၊ ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ဗြဟ္မဇာလဋ္ဌကထာယံ တံသံဝဏ္ဏနာယဉ္စ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၆၈-၇၃၊ ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၆၈-၇၃) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

သာလေယျကသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

၂. ဝေရဉ္ဇကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၄၄၄. ဝေရဉ္ဇဝါသိနောတိ ဝေရဉ္ဇဂါမဝါသိနော. ကေစိ ပန ‘‘ဝိဝိဓရဋ္ဌဝါသိနော ဝေရဉ္ဇကာ’’တိ ဧတမတ္ထံ ဝဒန္တိ၊ တေသံ မတေန ‘‘ဝေရဇ္ဇကာ’’တိ ပါဠိယာ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ. အနိယမိတကိစ္စေနာတိ ‘‘ဣမိနာ နာမာ’’တိ ဧဝံ န နိယမိတေန ကိစ္စေန. အယံ ဝိသေသောတိ အယံ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနဓမ္မာဓိဋ္ဌာနကတော ဣမေသု ဒွီသု သုတ္တေသု ဒေသနာယ ဝိသေသော၊ အတ္ထော ပန ဒေသနာနယော စ မဇ္ဈေ ဘိန္နသုဝဏ္ဏံ ဝိယ အဝိသိဋ္ဌောတိ ဒဿေတိ. ကသ္မာ ပန ဘဂဝါ ကတ္ထစိ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနဒေသနံ ဒေသေတိ၊ ကတ္ထစိ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနန္တိ? ဒေသနာဝိလာသတော ဝေနေယျဇ္ဈာသယတော စ. ဒေသနာဝိလာသပ္ပတ္တာ ဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော၊ တေ ယထာရုစိ ကတ္ထစိ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနံ ကတွာ၊ ကတ္ထစိ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနံ ကတွာ ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ. ယေ ပန ဝေနေယျာ သာသနက္ကမံ အနောတိဏ္ဏာ၊ တေသံ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနဒေသနံ ဒေသေန္တိ. ယေ ဩတိဏ္ဏာ၊ တေသံ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနံ. သမ္မုတိသစ္စဝိသယာ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာ၊ ဣတရာ ပရမတ္ထသစ္စဝိသယာ. ပုရိမာ ကရုဏာနုကူလာ၊ ဣတရာ ပညာနုကူလာ. သဒ္ဓါနုသာရိဂေါတ္တာနံ ဝါ ပုရိမာ. တေ ဟိ ပုဂ္ဂလပ္ပမာဏာ၊ ပစ္ဆိမာ ဓမ္မာနုသာရီနံ. သဒ္ဓါစရိတတာယ ဝါ လောကာဓိပတီနံ ဝသေန ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာ၊ ပညာစရိတတာယ ဓမ္မာဓိပတီနံ ဝသေန ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနာ. ပုရိမာ စ နေယျတ္ထာ၊ ပစ္ဆိမာ နီတတ္ထာ. ဣတိ ဘဂဝါ တံ တံ ဝိသေသံ အဝေက္ခိတွာ တတ္ထ တတ္ထ ဒုဝိဓံ ဒေသနံ ဒေသေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ဝေရဉ္ဇကသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

၃. မဟာဝေဒလ္လသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၄၄၉. ဂရုဘာဝေါ ဂါရဝံ၊ ပါသာဏစ္ဆတ္တံ ဝိယ ဂရုကရဏီယတာ. သဟ ဂါရဝေနာတိ သဂါရဝေါ၊ ဂရုနာ ကိသ္မိဉ္စိ ဝုတ္တေ ဂါရဝဝသေန ပတိဿဝနံ ပတိဿဝေါ၊ သဟ ပတိဿဝေန သပ္ပတိဿဝေါ၊ ပတိဿဝဘူတံ တံသဘာဂဉ္စ ယံ ကိဉ္စိ ဂရုကရဏံ. သဂါရဝေ သပ္ပတိဿဝစနံ သဂါရဝသပ္ပတိဿဝစနံ. ဂရုကရဏံ ဝါ ဂါရဝေါ၊ သဂါရဝဿ သပ္ပတိဿဝစနံ သဂါရဝသပ္ပတိဿဝစနံ. ဧတေန သဘာဝေနေဝ သဂါရဝဿ တထာပဝတ္တံ ဝစနန္တိ ဒဿေတိ. အညတ္ထ ဒု-သဒ္ဒေါ ဂရဟတ္ထောပိ ဟောတိ ‘‘ဒုက္ခံ ဒုပ္ပုတ္တော’’တိအာဒီသု ဝိယ၊ ဣဓ ပန သော န သမ္ဘဝတိ ကုစ္ဆိတာယ ပညာယ အဘာဝတောတိ အာဟ ‘‘ပညာယ ဒုဋ္ဌံ နာမ နတ္ထီ’’တိ. ‘‘ဒုဿီလော’’တိအာဒီသု ဝိယ အဘာဝတ္ထော ဒု-သဒ္ဒေါတိ ဝုတ္တံ ‘‘အပ္ပညော နိပ္ပညောတိ အတ္ထော’’တိ. ကိတ္တကေနာတိ ကေန ပရိမာဏေန. တံ ပန ပရိမာဏံ ယသ္မာ ပရိမေယျဿ အတ္ထဿ ပရိစ္ဆိန္ဒနံ ဟောတိ၊ နု-သဒ္ဒေါ စ ပုစ္ဆာယ ဇောတကော၊ တသ္မာ ‘‘ကိတ္တာဝတာ နု ခေါတိ ကာရဏပရိစ္ဆေဒပုစ္ဆာ’’တိ ဝတွာ ‘‘ကိတ္တကေန နု ခေါ ဧဝံ ဝုစ္စတီတိ အတ္ထော’’တိ အာဟ. ‘‘ကာရဏပရိစ္ဆေဒပုစ္ဆာ’’တိ ဣမိနာ ‘‘ကိတ္တာဝတာ’’တိ သာမညတော ပုစ္ဆာဘာဝေါ ဒဿိတော၊ န ဝိသေသတော၊ တဿ ပုစ္ဆာဝိသေသဘာဝဉာပနတ္ထံ မဟာနိဒ္ဒေသေ အာဂတာ သဗ္ဗာဝ ပုစ္ဆာ အတ္ထုဒ္ဓါရနယေန ဒဿေတိ ‘‘ပုစ္ဆာ စ နာမာ’’တိအာဒိနာ. အဒိဋ္ဌံ ဇောတီယတိ ဧတာယာတိ အဒိဋ္ဌဇောတနာ၊ ပုစ္ဆာ. ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာ သာကစ္ဆာဝသေန ဝိနိစ္ဆယကရဏံ. ဝိမတိ ဆိဇ္ဇတိ ဧတာယာတိ ဝိမတိစ္ဆေဒနာ. အနုမတိယာ ပုစ္ဆာ အနုမတိပုစ္ဆာ. ‘‘တံ ကိံ မညထ၊ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိပုစ္ဆာယ ဟိ ‘‘ကိံ တုမှာကံ အနုမတီ’’တိ အနုမတိ ပုစ္ဆိတာ ဟောတိ. ကထေတုံ ကမျတာယ ပုစ္ဆာ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ.

လက္ခဏန္တိ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတော ယော ကောစိ သဘာဝေါ. အညာတန္တိ ယေန ကေနစိ ဉာဏေန အညာတဘာဝံ အာဟ. အဒိဋ္ဌန္တိ ဒဿနဘူတေန ပစ္စက္ခံ ဝိယ အဒိဋ္ဌတံ. အတုလိတန္တိ ‘‘ဧတ္တကံ ဣဒ’’န္တိ တုလနဘူတေန အတုလိတတံ. အတီရိတန္တိ တီရဏဘူတေန အကတဉာဏကိရိယာသမာပနတံ. အဝိဘူတန္တိ ဉာဏဿ အပါကဋဘာဝံ. အဝိဘာဝိတန္တိ ဉာဏေန အပါကဋီကတဘာဝံ. ဣဓ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ အဓိပ္ပေတာ၊ န အဒိဋ္ဌဇောတနာ ဝိမတိစ္ဆေဒနာ စာတိ.

ကထမယံ အတ္ထော ဝိညာယတီတိ အာဟ ‘‘ထေရော ဟီ’’တိအာဒိ. သယံ ဝိနိစ္ဆိနန္တောတိ သယမေဝ တေသံ ပဉှာနံ အတ္ထံ ဝိသေသေန နိစ္ဆိနန္တော. ဣဒံ သုတ္တန္တိ ဣဒံ ပဉ္စဝီသတိပဉှပဋိမဏ္ဍိတသုတ္တံ၊ န ယံ ကိဉ္စိ အနဝသေသေနေဝ မတ္ထကံ ပါပေသီတိ. ‘‘သယမေဝ ပဉှံ သမုဋ္ဌာပေတွာ သယံ ဝိနိစ္ဆိနန္တော’’တိ ဧတ္ထ စတုက္ကောဋိကံ ဘဝတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧကစ္စော ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ပဉှံ သမုဋ္ဌာပေတုံယေဝ သက္ကောတီတိ ပုစ္ဆနဝိဓိံယေဝ ဇာနာတိ. န နိစ္ဆေတုန္တိ နိစ္ဆေတုံ န သက္ကောတိ၊ ဝိဿဇ္ဇနဝိဓိံ န ဇာနာတီတိ အတ္ထော. ဝိသေသဋ္ဌာနန္တိ အညေဟိ အသဒိသဋ္ဌာနံ. ထေရေန သဒိသောတိ ထေရေန သဒိသော သာဝကော နတ္ထိ.

သံသန္ဒိတွာတိ သံယောဇေတွာ သမာနံ ကတွာ၊ ယထာ တတ္ထ သဗ္ဗညုတညာဏံ ပဝတ္တံ၊ တထာ တံ အဝိလောမေတွာတိ အတ္ထော. လီဠာယန္တောတိ လီဠံ ကရောန္တော. ဓမ္မကထိကတာယ အဂ္ဂဘာဝပ္ပတ္တိယာ တတ္ထ အပ္ပဋိဟတဉာဏတာယ ဗုဒ္ဓလီဠာယ ဝိယ စတုန္နံ ပရိသာနံ ဂမနံ ဂဏှန္တော ဓမ္မကထံ ကထေတိ.

ဣတော ဝါ ဧတ္တော ဝါ အနုက္ကမိတွာတိ ဥဂ္ဂဟိတကထာမဂ္ဂတော ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဤသကမ္ပိ အနုက္ကမိတွာ ဥဂ္ဂဟိတနိယာမေနေဝါတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ယဋ္ဌိကောဋိ’’န္တိအာဒိ. ဧကပဒိကန္တိ ဧကပဒနိက္ခေပမတ္တံ. ဒဏ္ဍကသေတုန္တိ ဧကဒဏ္ဍကမယံ သေတုံ. ဟေဋ္ဌာ စ ဥပရိ စ သုတ္တပဒါနံ အာဟရဏေန တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဟေဋ္ဌုပရိယံ ကရောန္တော. ဇာတဿရသဒိသဉ္စ ဂါထံ၊ သုတ္တပဒံ ဝါ နိက္ခိပိတွာ တတ္ထ နာနာဥပမာကာရဏာနိ အာဟရန္တော တာနိ စ တေဟိ သုတ္တပဒေဟိ ဗောဓေန္တော သမုဋ္ဌာပေန္တော ‘‘ဇာတဿရေ ပဉ္စဝဏ္ဏာနိ ကုသုမာနိ ဖုလ္လာပေန္တော ဝိယ သိနေရုမတ္ထကေ ဝဋ္ဋိသဟဿံ ဇာလေန္တော ဝိယာ’’တိ ဝုတ္တော.

ဧကပဒုဒ္ဓါရေတိ ဧကသ္မိံ ပဒုဒ္ဓါရဏက္ခဏေ. ပဒဝသေန သဋ္ဌိ ပဒသတသဟဿာနိ ဂါထာဝသေန ပန္နရသ ဂါထာသဟဿာနိ. အာကဍ္ဎိတွာ ဂဏှန္တော ဝိယာတိ ပစ္စေကံ ပုပ္ဖါနိ အနောစိနိတွာ ဝလ္လိမေဝ အာကဍ္ဎိတွာ ဧကဇ္ဈံ ပုပ္ဖါနိ ကတွာ ဂဏှန္တော ဝိယ. တေနာဟ ‘‘ဧကပ္ပဟာရေနေဝါ’’တိ. ဂတိမန္တာနန္တိ အတိသယာယ ဉာဏဂတိယာ ယုတ္တာနံ. ဓိတိမန္တာနန္တိ ဓာရဏဗလေန ယုတ္တာနံ.

အနန္တနယုဿဒန္တိ ပစ္စယုပ္ပန္နဘာသိတတ္ထနိဗ္ဗာနဝိပါကကိရိယာဒိဝသေန အနန္တပဘေဒေ ဝိသယေ ပဝတ္တိယာ အနန္တနယေဟိ ဥဿန္နံ ဥပစိတံ. စတုရောဃနိတ္ထရဏတ္ထိကာနံ တိတ္ထေ ဌပိတနာဝါ ဝိယာတိ ယောဇနာ. သဟဿယုတ္တအာဇညရထောတိ ဝေဇယန္တရထံ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

ယသ္မာ ပုစ္ဆာယံ ဗျာပနိစ္ဆာနယေန ‘‘ဒုပ္ပညော ဒုပ္ပညော’’တိ အာမေဍိတဝသေန ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ ဓမ္မသေနာပတိ ပုစ္ဆိတမတ္ထံ ဝိဿဇ္ဇေန္တော ပုစ္ဆာသဘာဂေန ‘‘နပ္ပဇာနာတိ နပ္ပဇာနာတီ’’တိ အာမေဍိတဝသေနေဝါဟ. တတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ကာရဏတ္ထောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယသ္မာ နပ္ပဇာနာတိ၊ တသ္မာ ဒုပ္ပညောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ အာဟ. ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ ဣဒံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ. တဉ္စ ခေါ ရုပ္ပနံ ဝေဒိယနံ သဉ္ဇာနနံ အဘိသင်္ခရဏံ ဝိဇာနနန္တိ သင်္ခေပတော ဧတ္တကံ. ဣတော ဥဒ္ဓံ ကိဉ္စိ ဓမ္မဇာတံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ နာမ နတ္ထီတိ ယာထာဝသရသလက္ခဏတော ပဝတ္တိက္ကမတော စေဝ ပီဠနသင်္ခတသန္တာပဝိပရိဏာမလက္ခဏတော စ ယထာဘူတံ အရိယမဂ္ဂပညာယ နပ္ပဇာနာတိ. အဝသေသပစ္စယသမာဂမေ ဥဒယတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ သွာယံ သမုဒယော သံသာရပဝတ္တိဘာဝေနာတိ အာဟ ‘‘ပဝတ္တိဒုက္ခပဘာဝိကာ’’တိ၊ ဒုက္ခသစ္စဿ ဥပ္ပါဒိကာတိ အတ္ထော. ယာထာဝသရသလက္ခဏတောတိ ယထာဘူတံ အနုပစ္ဆေဒကရဏရသတော စေဝ သမ္ပိဏ္ဍနနိဒါနသံယောဂပလိဗောဓလက္ခဏတော စ.

ဣဒံ နာမ ဌာနံ ပတွာတိ ဣဒံ နာမ အပ္ပဝတ္တိကာရဏံ အာဂမ္မ. နိရုဇ္ဈတီတိ အနုပ္ပါဒနိရောဓဝသေန နိရုဇ္ဈတိ၊ တေနာဟ ‘‘ဥဘိန္နံ အပ္ပဝတ္တီ’’တိ. ယာထာဝသရသလက္ခဏတောတိ ယထာဘူတံ အစ္စုတိရသတော စေဝ နိဿရဏဝိဝေကာသင်္ခတာမတလက္ခဏတော စ. အယံ ပဋိပဒါတိ အယံ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒိကာ သမောဓာနလက္ခဏာ ပဋိပဇ္ဇတိ ဧတာယာတိ ပဋိပဒါ. ဒုက္ခနိရောဓံ ဂစ္ဆတီတိ ဒုက္ခနိရောဓံ နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယဝသေန ဂစ္ဆတိ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တတိ. ယာထာဝသရသလက္ခဏတောတိ ယထာဘူတံ ကိလေသပ္ပဟာနကရဏသရသတော စေဝ နိယျာနဟေတုဒဿနာဓိပတေယျလက္ခဏတော စ နပ္ပဇာနာတိ. အနန္တရဝါရေတိ ဒုတိယဝါရေ. ဣမိနာဝ နယေနာတိ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခံ၊ ဧတ္တကံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိနာ ပဌမဝါရေ ဝုတ္တနယေန. တတ္ထ ဟိ ဒုပ္ပညနိဒ္ဒေသတ္တာ ပဇာနနပဋိက္ခေပဝသေန ဒေသနာ အာဂတာ၊ ဣဓ ပညဝန္တနိဒ္ဒေသတ္တာ ပဇာနနဝသေနာတိ အယမေဝ ဝိသေသော. ဧတ္ထာတိ ဒုတိယဝါရေ.

သဝနတောတိ ကမ္မဋ္ဌာနဿ သဝနတော ဥဂ္ဂဏှာတိ. ဂန္ထသဝနမုခေန ဟိ တဒတ္ထဿ ဥဂ္ဂဟဏံ. ဌပေတွာ တဏှန္တိအာဒိ တဿ ဥဂ္ဂဟဏာကာရနိဒဿနံ. အဘိနိဝိသတီတိ ဝိပဿနာဘိနိဝေသဝသေန အဘိနိဝိသတိ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနံ ပဋ္ဌပေတိ. နော ဝိဝဋ္ဋေတိ ဝိဝဋ္ဋေ အဘိနိဝေသော န ဟောတိ အဝိသယတ္တာ. အယန္တိ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနိကော.

ပဉ္စက္ခန္ဓာတိ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ. ခန္ဓဝသေန ဝိပဿနာဘိနိဝေသဿ စက္ခာဒိဝသေန ဝေဒနာဒိဝသေန စ သတိပိ အနေကဝိဓတ္တေ သုကရံ သုဝိညေယျန္တိ စတုဓာတုမုခေန တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနဝသေန ဩတရိတွာ’’တိ အာဟ. ရူပန္တိ ဝဝတ္ထပေတီတိ ရုပ္ပနဋ္ဌေန ရူပန္တိ အသင်္ကရတော ပရိစ္ဆိန္ဒတိ. တဒါရမ္မဏာတိ တံ ရူပံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တနကာ. နာမန္တိ ဝေဒနာဒိစတုက္ကံ နမနဋ္ဌေန နာမန္တိ ဝဝတ္ထာပေတိ. ယမကတာလက္ခန္ဓံ ဘိန္ဒန္တော ဝိယ ယမကံ ဘိန္ဒိတွာ ‘‘အရူပံ၊ ရူပဉ္စာ’’တိ ဒွေဝ ဣမေ ဓမ္မာ၊ န ဧတ္ထ ကောစိ အတ္တာ ဝါ အတ္တနိယံ ဝါတိ နာမရူပံ ဝဝတ္ထပေတိ ပရိစ္ဆိန္ဒတိ ပရိဂ္ဂဏှာတိ. ဧတ္တာဝတာ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ ဒဿိတာ. တံ ပနေတံ နာမရူပံ န အဟေတုကံ. ယသ္မာ သဗ္ဗံ သဗ္ဗတ္ထ သဗ္ဗဒါ စ နတ္ထိ၊ တသ္မာ သဟေတုကံ. ကီဒိသေန ဟေတုနာ? န ဣဿရာဒိဝိသမဟေတုနာ. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာယံ (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၂.၄၄၇) ဝုတ္တနယေန ဂဟေတဗ္ဗံ. သဟေတုကတ္တာ ဧဝ သပစ္စယံ. အဝိဇ္ဇာဒယောတိ အဝိဇ္ဇာတဏှုပါဒါနကမ္မာဟာရာဒယော. ဧဝန္တိ ‘‘တံ ပနေတ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တပ္ပကာရေန အဝိဇ္ဇာဒိကေ ပစ္စယေ စေဝ ရူပဝေဒနာဒိကေ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မေ စ ဝဝတ္ထပေတွာ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ပရိဂ္ဂဟေတွာ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ ရူပသမုဒယော၊ တဏှာသမုဒယာ ရူပသမုဒယော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၅၀). ဧတ္တာဝတာ ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိံ ဒဿေတိ.

ဟုတွာတိ ဟေတုပစ္စယသမဝါယေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ. အဘာဝဋ္ဌေနာတိ တဒနန္တရမေဝ ဝိနဿနဋ္ဌေန. အနိစ္စာတိ အနိစ္စာ အဒ္ဓုဝါ. အနိစ္စလက္ခဏံ အာရောပေတီတိ တေသု ပဉ္စသု ခန္ဓေသု အနိစ္စတာသင်္ခါတံ သာမညလက္ခဏံ နိရောပေတိ. တတောတိ အနိစ္စလက္ခဏာရောပနတော ပရံ၊ တတော ဝါ အနိစ္စဘာဝတော. ဥဒယဗ္ဗယပ္ပဋိပီဠနာကာရေနာတိ ဥပ္ပါဒနိရောဓေဟိ ပတိ ပတိ အဘိက္ခဏံ ပီဠနာကာရေန ဟေတုနာ ဒုက္ခာ အနိဋ္ဌာ၊ ဒုက္ခမာ ဝါ. အဝသဝတ္တနာကာရေနာတိ ကဿစိ ဝသေန အဝသဝတ္တနာကာရေန. အနတ္တာတိ န သယံ အတ္တာ၊ နာပိ နေသံ ကောစိ အတ္တာ အတ္ထီတိ အနတ္တာတိ. တိလက္ခဏံအာရောပေတွာတိ ဧဝံ အနိစ္စဿ ဒုက္ခဘာဝတော၊ ဒုက္ခဿ စ အနတ္တဘာဝတော ခန္ဓပဉ္စကေ တိဝိဓမ္ပိ သာမညလက္ခဏံ အာရောပေတွာ. သမ္မသန္တောတိ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏုပ္ပတ္တိယာ ဥပ္ပန္နေ ဝိပဿနုပက္ကိလေသေ ပဟာယ မဂ္ဂါမဂ္ဂံ ဝဝတ္ထပေတွာ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏာဒိဝိပဿနာပဋိပါဋိယာ သင်္ခါရေ သမ္မသန္တော ဂေါတြဘုဉာဏာနန္တရံ လောကုတ္တရမဂ္ဂံ ပါပုဏာတိ.

ဧကပဋိဝေဓေနာတိ ဧကေနေဝ ဉာဏေန ပဋိဝိဇ္ဈနေန. ပဋိဝေဓော ပဋိဃာတာဘာဝေန ဝိသယေ နိဿင်္ဂစာရသင်္ခါတံ နိဗ္ဗိဇ္ဈနံ. အဘိသမယော အဝိရဇ္ဈိတွာ အဓိဂမနသင်္ခါတော အဝဗောဓော. ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခံ၊ ဧတ္တံ ဒုက္ခံ၊ န ဣတော ဘိယျော’’တိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ယာထာဝတော ဇာနနမေဝ ဝုတ္တနယေန ပဋိဝေဓောတိ ပရိညာပဋိဝေဓော၊ ဣဒဉ္စ ယထာ ဉာဏေ ပဝတ္တေ ပစ္ဆာ ဒုက္ခဿ သရူပါဒိပရိစ္ဆေဒေ သမ္မောဟော န ဟောတိ၊ တထာ ပဝတ္တိံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ၊ န ပန မဂ္ဂဉာဏဿ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိနာ ပဝတ္တနတော. တေနာဟ ‘‘တသ္မိဉ္စဿ ခဏေ’’တိအာဒိ. ပဟီနဿ ပုန အပဟာတဗ္ဗတာယ ပကဋ္ဌံ ဟာနံ စဇနံ သမုစ္ဆိန္ဒနံ ပဟာနံ၊ ပဟာနမေဝ ဝုတ္တနယေန ပဋိဝေဓောတိ ပဟာနပဋိဝေဓော. အယမ္ပိ ယေန ကိလေသေန အပ္ပဟီယမာနေန မဂ္ဂဘာဝနာယ န ဘဝိတဗ္ဗံ၊ အသတိ စ မဂ္ဂဘာဝနာယ ယော ဥပ္ပဇ္ဇေယျ၊ တဿ ပဒဃာတံ ကရောန္တဿ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတံ အာပါဒေန္တဿ ဉာဏဿ တထာပဝတ္တိယာ ပဋိဃာတာဘာဝေန နိဿင်္ဂစာရံ ဥပါဒါယ ဧဝံ ဝုတ္တော. သစ္ဆိကိရိယာ ပစ္စက္ခကရဏံ အနုဿဝါကာရပရိဝိတက္ကာဒိကေ မုဉ္စိတွာဝ သရူပတော အာရမ္မဏကရဏံ ‘‘ဣဒံ တ’’န္တိ ယာထာဝသဘာဝတော ဂဟဏံ၊ သာ ဧဝ ဝုတ္တနယေန ပဋိဝေဓောတိ သစ္ဆိကိရိယာပဋိဝေဓော. အယမ္ပိ ယဿ အာဝရဏဿ အသမုစ္ဆိန္ဒနတော ဉာဏံ နိရောဓံ အာလမ္ဗိတုံ န သက္ကောတိ၊ တဿ သမုစ္ဆိန္ဒနတော တံ သရူပတော ဝိဘာဝိတမေဝ ပဝတ္တတီတိ ဧဝံ ဝုတ္တော.

ဘာဝနာ ဥပ္ပါဒနာ ဝဍ္ဎနာ စ. တတ္ထ ပဌမမဂ္ဂေ ဥပ္ပါဒနဋ္ဌေန ဘာဝနာ၊ ဒုတိယာဒီသု ဝဍ္ဎနဋ္ဌေန၊ ဥဘယတ္ထာပိ ဝါ ဥဘယံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပဌမမဂ္ဂေါပိ ဟိ ယထာရဟံ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိယံ ပဝတ္တံ ပရိဇာနနာဒိံ ဝဍ္ဎေန္တော ပဝတ္တောတိ တတ္ထာပိ ဝဍ္ဎနဋ္ဌေန ဘာဝနာတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ. ဒုတိယာဒီသုပိ အပ္ပဟီနကိလေသပ္ပဟာနတော ပုဂ္ဂလန္တရသာဓနတော စ ဥပ္ပါဒနဋ္ဌေန ဘာဝနာ၊ သာ ဧဝ ဝုတ္တနယေန ပဋိဝေဓောတိ ဘာဝနာပဋိဝေဓော. အယမ္ပိ ယထာ ဉာဏေ ပဝတ္တေ ပစ္ဆာ မဂ္ဂဓမ္မာနံ သရူပပရိစ္ဆေဒေ သမ္မောဟော န ဟောတိ၊ တထာ ပဝတ္တိံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တော. တိဋ္ဌန္တု တာဝ ယထာဓိဂတာ မဂ္ဂဓမ္မာ၊ ယထာပဝတ္တေသု ဖလေသုပိ အယံ ယထာဓိဂတသစ္စဓမ္မေသု ဝိယ ဝိဂတသမ္မောဟောဝ ဟောတိ သေက္ခောပိ သမာနော. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မော ပတ္တဓမ္မော ဝိဒိတဓမ္မော ပရိယောဂါဠှဓမ္မော’’တိ (မဟာဝ. ၂၇). ယထာ စဿ ဓမ္မာ တာသံ ဇောတိတာ ယထာဓိဂတသစ္စဓမ္မာဝလမ္ဗိနိယော မဂ္ဂဝီထိတော ပရတော မဂ္ဂဖလပဟီနာဝသိဋ္ဌကိလေသနိဗ္ဗာနာနံ ပစ္စဝေက္ခဏာ ပဝတ္တန္တိ. ဒုက္ခသစ္စဓမ္မာ ဟိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိအာဒယော. အယဉ္စ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ပရိညာဘိသမယေနာတိအာဒီသုပိ ဝိဘာဝေတဗ္ဗာ. ကိစ္စတောတိ အသမ္မောဟတော. နိရောဓံ အာရမ္မဏတောတိ ဧတ္ထ ‘‘အာရမ္မဏတောပီ’’တိ ပိ-သဒ္ဒေါ လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌော ဒဋ္ဌဗ္ဗော နိရောဓေပိ အသမ္မောဟပဋိဝေဓဿ လဗ္ဘနတော. ဧတဿာတိ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနိကဿ ပုဂ္ဂလဿ.

ပညဝါတိ နိဒ္ဒိဋ္ဌော နိပ္ပရိယာယတော ပညဝန္တတာယ ဣဓ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ပါဠိတောတိ ဓမ္မတော. အတ္ထတောတိ အဋ္ဌကထာတော. အနုသန္ဓိတောတိ တသ္မိံ တသ္မိံ သုတ္တေ တံတံအနုသန္ဓိတော. ပုဗ္ဗာပရတောတိ ပုဗ္ဗေနာပရဿ သံသန္ဒနတော. သင်္ဂီတိက္ကမေန စေတ္ထ ပုဗ္ဗာပရတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တံတံဒေသနာယမေဝ ဝါ ပုဗ္ဗဘာဂေန အပရဘာဂဿ သံသန္ဒနတော. ဝိညာဏစရိတောတိ ဝိဇာနနစရိတော ဝီမံသနစရိတော တေပိဋကေ ဗုဒ္ဓဝစနေ ဝိစာရဏာစာရဝေပုလ္လတော. ပညဝါတိ န ဝတ္တဗ္ဗော မဂ္ဂေနာဂတာယ ပညာယ အဘာဝတော. အဇ္ဇ အဇ္ဇေဝ အရဟတ္တန္တိ ဣတ္တရံ အတိခိပ္ပမေဝါတိ အဓိပ္ပါယော. ပညဝါပက္ခံ ဘဇတိ သေက္ခပရိယာယသဗ္ဘာဝတော. သုတ္တေ ပန ပဋိဝေဓောဝ ကထိတော သစ္စာဘိသမယဝသေန အာဂတတ္တာ.

ဧသာတိ အနန္တရေ ဝုတ္တော အရိယပုဂ္ဂလော. ကမ္မကာရကစိတ္တန္တိ ဘာဝနာကမ္မဿ ပဝတ္တနကစိတ္တံ. သုခဝေဒနမ္ပိ ဝိဇာနာတီတိ ကော ဝေဒိယတိ၊ ကဿ ဝေဒနာ၊ ကိံကာရဏာ ဝေဒနာ၊ သောပိ ကဿစိ အဘာဝဂ္ဂဟဏမုခေန သုခံ ဝေဒနံ သဘာဝတော သမုဒယတော အတ္ထင်္ဂမတော အဿာဒတော အာဒီနဝတော စ ယထာဘူတံ ပရိစ္ဆိန္ဒန္တော ပရိဂ္ဂဏှန္တော သုခံ ဝေဒနံ ဝိဇာနာတိ နာမ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ယသ္မာ ‘‘သတိပဋ္ဌာနေ’’တိ ဣမိနာ သတိပဋ္ဌာနကထံ ဥပလက္ခေတိ. တာယ ဟိ တဒတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော၊ တသ္မာ တံသံဝဏ္ဏနာယမ္ပိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၃၈၀) ဝုတ္တနယေန တဿတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကာမဉ္စေတံ ဝိညာဏံ ဝေဒနာတော အညမ္ပိ အာရမ္မဏံ ဝိဇာနာတိ၊ အနန္တရဝါရေ ပန ရူပမုခေန ဝိပဿနာဘိနိဝေသဿ ဒဿိတတ္တာ ဣဓ အရူပမုခေန ဒဿေတုံ ‘‘သုခန္တိပိ ဝိဇာနာတီ’’တိအာဒိနာ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ၊ ပုစ္ဆန္တဿ ဝါ အဇ္ဈာသယဝသေန.

သံသဋ္ဌာတိ သမ္ပယုတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ဧကုပ္ပါဒါဒိလက္ခဏေန သံယောဂဋ္ဌေနာ’’တိ. ဝိသံသဋ္ဌာတိ ဝိပ္ပယုတ္တာ. ဘိန္ဒိတွာတိ အညဘူမိကဿ အညဘူမိဒဿနေနေဝ ဝိနာသေတွာ၊ သံဘိန္ဒိတွာ ဝါ. သံသဋ္ဌဘာဝံ ပုစ္ဆတီတိ တံစိတ္တုပ္ပါဒပရိယာပန္နာနံ ပဉ္စဝိညာဏာနံ သံသဋ္ဌဘာဝံ ပုစ္ဆတိ. ယဒိ ဧဝံ ကထံ ပုစ္ဆာယ အဝသရော ဝိသံသဋ္ဌဘာဝါသင်္ကာယ ဧဝ အဘာဝတော? န၊ စိတ္တုပ္ပါဒန္တရဂတာနံ မဂ္ဂပညာမဂ္ဂဝိညာဏာနံ ဝိပဿနာပညာဝိပဿနာဝိညာဏာနဉ္စ ဝေါမိဿကသံသဋ္ဌဘာဝဿ လဗ္ဘမာနတ္တာ. ဝိနိဝဋ္ဋေတွာတိ အညမညတော ဝိဝေစေတွာ. နာနာကရဏံ ဒဿေတုံ န သက္ကာတိ ဣဒံ ကေဝလံ သံသဋ္ဌဘာဝမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ န သဘာဝဘေဒံ၊ သဘာဝဘေဒတော ပန နာနာကရဏံ နေသံ ပါကဋမေဝ. တေနာဟ ‘‘အာရမ္မဏတော ဝါ ဝတ္ထုတော ဝါ ဥပ္ပါဒတော ဝါ နိရောဓတော ဝါ’’တိ. ဣဒါနိ တမေဝ သဘာဝဘေဒံ ဝိသယဘေဒေန သုဋ္ဌု ပါကဋံ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘‘တေသံ တေသံ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝိသယောတိ ပဝတ္တိဋ္ဌာနံ ဣဿရိယဘူမိ၊ ယေန စိတ္တပညာနံ တတ္ထ တတ္ထ ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ ဝုစ္စတိ.

ကာမဉ္စ ဝိပဿနာပိ ပညာဝသေနေဝ ကိစ္စကာရီ၊ မဂ္ဂေါပိ ဝိညာဏသဟိတောဝ၊ န ကေဝလော၊ ယထာ ပန လောကိယဓမ္မေသု စိတ္တံ ပဓာနံ တတ္ထဿ ဓောရယှဘာဝေန ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝတော. တထာ ဟိ တံ ‘‘ဆဒွါရာဓိပတိ ရာဇာ’’တိ (ဓ. ပ. အဋ္ဌ. ၂.၁၈၁) ဝုစ္စတိ၊ ဧဝံ လောကုတ္တရဓမ္မေသု ပညာ ပဓာနာ ပဋိပက္ခဝိဓမနဿ ဝိသေသတော တဒဓီနတ္တာ. တထာ ဟိ မဂ္ဂဓမ္မေ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဧဝ ပဌမံ ဂဟိတာ. အယဉ္စ နေသံ ဝိသယဝသေန ပဝတ္တိဘေဒေါ၊ တထာ စ ပညာပနဝိဓိ န ကေဝလံ ထေရေဟေဝ ဒဿိတော၊ အပိစ ခေါ ဘဂဝတာပိ ဒဿိတောတိ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါပီ’’တိအာဒိမာဟ. ယတ္ထ ပညာ န လဗ္ဘတိ၊ တတ္ထ စိတ္တဝသေန ပုစ္ဆနေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ ယထာ ‘‘ကိံစိတ္တော တွံ ဘိက္ခူ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၁၃၂-၁၃၅). ယတ္ထ ပန ပညာ လဗ္ဘတိ၊ တတ္ထာပိ စိတ္တဝသေန ဇောတနာ ဟောတိ ယထာ – ‘‘အဇ္ဈတ္တမေဝ စိတ္တံ သဏ္ဌပေတိ သန္နိသာဒေတိ ဧကောဒိံ ကရောတိ သမာဒဟတိ (သံ. နိ. ၄.၃၃၂)၊ ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတီ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁). အဋ္ဌကထာယံ ပန လောကိယဓမ္မေသု စိတ္တဝသေန၊ လောကုတ္တရဓမ္မေသု ပညာဝသေန စောဒနံ ဗျတိရေကမုခေန ဒဿေတုံ ‘‘ကတမာ တေ ဘိက္ခု ပညာ အဓိဂတာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယေဘုယျဝသေန စေတံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တထာ ဟိ ကတ္ထစိ လောကိယဓမ္မာ ပညာသီသေနပိ နိဒ္ဒိသီယန္တိ – ‘‘ပဌမဿ ဈာနဿ လာဘိနော ကာမသဟဂတာ သညာမနသိကာရာ သမုဒါစရန္တိ ဟာနဘာဂိနီ ပညာ’’တိအာဒီသု (ပဋိ. မ. ၁.၁). သညာသီသေနပိ – ‘‘ဥဒ္ဓုမာတကသညာတိ ဝါ သေသရူပါရူပသညာတိ ဝါ ဣမေ ဓမ္မာ ဧကတ္ထာ၊ ဥဒါဟု နာနတ္ထာ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၄၅.ပဒဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ). တထာ လောကုတ္တရဓမ္မာပိ ကတ္ထစိ စိတ္တသီသေန နိဒ္ဒိသီယန္တိ – ‘‘ယသ္မိံ သမယေ လောကုတ္တရံ စိတ္တံ ဘာဝေတီ’’တိ (ဓ. သ. ၂၇၇)၊ တထာ ဖဿာဒိသီသေနပိ – ‘‘ယသ္မိံ သမယေ လောကုတ္တရံ ဖဿံ ဘာဝေတိ၊ ဝေဒနံ သညံ စေတနံ ဘာဝေတီ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၂၇၇).

စတူသု သောတာပတ္တိယင်္ဂေသူတိ သပ္ပုရိသသေဝနာ၊ သဒ္ဓမ္မဿဝနံ၊ ယောနိသောမနသိကာရော၊ ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တီတိ ဣမေသု စတူသု သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ ကာရဏေသု. ကာမံ စေတေသု သတိအာဒယောပိ ဓမ္မာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာဝ တေဟိ ဝိနာ တေသံ အသမ္ဘဝတော၊ တထာပိ စေတ္ထ သဒ္ဓါ ဝိသေသတော ကိစ္စကာရီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဒ္ဒေါ ဧဝ ဟိ သပ္ပုရိသေ ပယိရုပါသတိ၊ သဒ္ဓမ္မံ သုဏာတိ၊ ယောနိသော စ မနသိ ကရောတိ၊ အရိယမဂ္ဂဿ စ အနုဓမ္မံ ပဋိပဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဧတ္ထ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ. ဣမိနာ နယေန သေသိန္ဒြိယေသုပိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. စတူသု သမ္မပ္ပဓာနေသူတိ စတုဗ္ဗိဓသမ္မပ္ပဓာနဘာဝနာယ. စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသူတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ သောတာပတ္တိယင်္ဂေသု သဒ္ဓါ ဝိယ သမ္မပ္ပဓာနဘာဝနာယ ဝီရိယံ ဝိယ စ သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာယ – ‘‘သတိမာ ဝိနေယျ လောကေ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၃၊ မ. နိ. ၁.၁၀၆၊ သံ. နိ. ၅.၃၈၄၊ ၄၀၇) ဝစနတော ပုဗ္ဗဘာဂေ ကိစ္စတော သတိ အဓိကာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ. ဧဝံ သမာဓိကမ္မိကဿ သမာဓိ၊ ‘‘အရိယသစ္စဘာဝနာ ပညာဘာဝနာ’’တိ ကတွာ တတ္ထ ပညာ ပုဗ္ဗဘာဂေ အဓိကာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာတိ ပါကဋောယမတ္ထော၊ အဓိဂမက္ခဏေ ပန သမာဓိပညာနံ ဝိယ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဣန္ဒြိယာနံ သဒ္ဓါဒီနံ သမရသတာဝ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ. တထာ ဟိ ‘‘ဧတ္ထ သဒ္ဓိန္ဒြိယ’’န္တိအာဒိနာ တတ္ထ တတ္ထ ဧတ္ထဂ္ဂဟဏံ ကတံ. ဧဝန္တိ ယံ ဌာနံ၊ တံ ဣန္ဒြိယသမတ္တာဒိံ ပစ္စာမသတိ. သဝိသယသ္မိံယေဝါတိ အတ္တနော အတ္တနော ဝိသယေ ဧဝ. လောကိယလောကုတ္တရာ ဓမ္မာ ကထိတာတိ လောကိယဓမ္မာ လောကုတ္တရဓမ္မာ စ တေန တေန ပဝတ္တိဝိသေသေန ကထိတာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – သဒ္ဓါပဉ္စမေသု ဣန္ဒြိယေသု သဟ ပဝတ္တမာနေသု တတ္ထ တတ္ထ ဝိသယေ သဒ္ဓါဒီနံ ကိစ္စာဓိကတာယ တဿ တဿေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗတာ ဝုတ္တာ၊ န သဗ္ဗေသံ. ဧဝံ အညေပိ လောကိယလောကုတ္တရာ ဓမ္မာ ယထာသကံ ဝိသယေ ပဝတ္တိဝိသေသဝသေန ဗောဓိတာတိ.

ဣဒါနိ သဒ္ဓါဒီနံ ဣန္ဒြိယာနံ တတ္ထ တတ္ထ အတိရေကကိစ္စတံ ဥပမာယ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတြိဒံ ဥပမာသံသန္ဒနံ ရာဇပဉ္စမာ သဟာယာ ဝိယ ဝိမုတ္တိပရိပါစကာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ. နေသံ ကီဠနတ္ထံ ဧကဇ္ဈံ ဝီထိဩတရဏံ ဝိယ ဣန္ဒြိယာနံ ဧကဇ္ဈံ ဝိပဿနာဝီထိဩတရဏံ. သဟာယေသု ပဌမာဒီနံ ယထာသကဂေဟေဝ ဝိစာရဏာ ဝိယ သဒ္ဓါဒီနံ သောတာပတ္တိအင်္ဂါဒီနိ ပတွာ ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ. သဟာယေသု ဣတရေသံ တတ္ထ တတ္ထ တုဏှီဘာဝေါ ဝိယ သေသိန္ဒြိယာနံ တတ္ထ တတ္ထ တဒနွယတာ. တဿ ပုဗ္ဗင်္ဂမဘူတဿ ဣန္ဒြိယဿ ကိစ္စာနုဂတတာ. န ဟိ တဒါ တေသံ သသမ္ဘာရပထဝီအာဒီသု အာပါဒီနံ ဝိယ ကိစ္စံ ပါကဋံ ဟောတိ၊ သဒ္ဓါဒီနံယေဝ ပန ကိစ္စံ ဝိဘူတံ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ ပုရေတရံ တထာပစ္စယေဟိ စိတ္တသန္တာနဿ အဘိသင်္ခတတ္တာ. ဧတ္ထ စ ဝိပဿနာကမ္မိကဿ ဘာဝနာ ဝိသေသတော ပညုတ္တရာတိ ဒဿနတ္ထံ ရာဇာနံ နိဒဿနံ ကတွာ ပညိန္ဒြိယံ ဝုတ္တံ. ဣတီတိအာဒိ ယထာဓိဂတဿ အတ္ထဿ နိဂမနံ.

မဂ္ဂဝိညာဏမ္ပီတိ အရိယမဂ္ဂသဟဂတံ အပစယဂါမိဝိညာဏမ္ပိ. တထေဝ တံ ဝိဇာနာတီတိ သစ္စဓမ္မံ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိနာ နယေနေဝ ဝိဇာနာတိ ဧကစိတ္တုပ္ပါဒပရိယာပန္နတ္တာ မဂ္ဂါနုကူလတ္တာ စ. ယံ ဝိဇာနာတီတိ ဧတ္ထ ဝိဇာနနပဇာနနာနိ ဝိပဿနာစိတ္တုပ္ပါဒပရိယာပန္နာနိ အဓိပ္ပေတာနိ၊ န ‘‘ယံ ပဇာနာတီ’’တိ ဧတ္ထ ဝိယ မဂ္ဂစိတ္တုပ္ပါဒပရိယာပန္နာတိ အာဟ ‘‘ယံ သင်္ခါရဂတ’’န္တိအာဒိ. တထေဝါတိ ‘‘အနိစ္စ’’န္တိအာဒိနာ နယေန. ဧကစိတ္တုပ္ပါဒပရိယာပန္နတ္တာ ဝိပဿနာဘာဝတော စ သမာနပစ္စယေဟိ သဟ ပဝတ္တိကတာ ဧကုပ္ပါဒတာ၊ တတော ဧဝ ဧကဇ္ဈံ သဟေဝ နိရုဇ္ဈနံ ဧကနိရောဓတာ၊ ဧကံယေဝ ဝတ္ထုံ နိဿာယ ပဝတ္တိ ဧကဝတ္ထုကတာ၊ ဧကံယေဝ အာရမ္မဏံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိ ဧကာရမ္မဏတာ. ဟေတုမှိ စေတံ ကရဏဝစနံ. တေန ဧကုပ္ပါဒါဒိတာယ သံသဋ္ဌဘာဝံ သာဓေတိ. အနဝသေသပရိယာဒါနဉ္စေတံ၊ ဣတော တီဟိပိ သမ္ပယုတ္တလက္ခဏံ ဟောတိယေဝ.

မဂ္ဂပညံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ သာ ဟိ ဧကန္တတော ဘာဝေတဗ္ဗာ၊ န ပရိညေယျာ၊ ပညာယ ပန ဘာဝေတဗ္ဗတာယ တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ တဂ္ဂတိကာဝ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘တံသမ္ပယုတ္တံ ပနာ’’တိအာဒိ. ကိဉ္စာပိ ဝိပဿနာပညာယ ဘာဝနာဝသေန ပဝတ္တနတော တံသမ္ပယုတ္တဝိညာဏမ္ပိ တထေဝ ပဝတ္တတိ၊ တဿ ပန ပရိညေယျဘာဝါနတိဝတ္တနတော ပရိညေယျတာ ဝုတ္တာ. တေနေဝါဟ – ‘‘ယမ္ပိ တံ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏံ၊ တမ္ပိ ခယဓမ္မံ ဝယဓမ္မံ ဝိရာဂဓမ္မံ နိရောဓဓမ္မ’’န္တိ.

၄၅၀. ဧဝံ သန္တေပီတိ ဝေဒနာတိ ဧဝံ သာမညဂ္ဂဟဏေ သတိပိ. တေဘူမိကသမ္မသနစာရဝေဒနာဝါတိ ဘူမိတ္တယပရိယာပန္နာ၊ တတော ဧဝ သမ္မသနဉာဏဿ ဂေါစရဘူတာ ဝေဒနာ ဧဝ အဓိပ္ပေတာ သဗြဟ္မစာရီနံ ဥပကာရာဝဟဘာဝေန ဒေသနာယ အာရဒ္ဓတ္တာ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘စတုရောဃနိတ္ထရဏတ္ထိကာန’’န္တိအာဒိ. ဧသ နယော ပညာယပိ. ဣဓ သုခါဒိသဒ္ဒါ တဒါရမ္မဏဝိသယာတိ ဣမမတ္ထံ သုတ္တေန သာဓေတုံ ‘‘ရူပဉ္စ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧကန္တဒုက္ခန္တိ ဧကန္တေနေဝ အနိဋ္ဌံ၊ တတော ဧဝ ဒုက္ခမတာယ ဒုက္ခံ. အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဒုက္ခဝေဒနာယ အနုပတိတံ၊ ဩတိဏ္ဏဉ္စာတိ ဒုက္ခာနုပတိတံ၊ ဒုက္ခာဝက္ကန္တံ. သုခေန အနဝက္ကန္တံ အဘဝိဿာတိ ယောဇနာ. နယိဒန္တိ ဧတ္ထ ဣဒန္တိ နိပါတမတ္တံ. သာရဇ္ဇေယျုန္တိ သာရာဂံ ဥပ္ပါဒေယျုံ. သုခန္တိ သဘာဝတော စ ဣဋ္ဌံ. သာရာဂါ သံယုဇ္ဇန္တီတိ ဗဟလရာဂဟေတု ယထာရဟံ ဒသဟိပိ သံယောဇနေဟိ သံယုဇ္ဇန္တိ. သံယောဂါ သံကိလိဿန္တီတိ တထာ သံယုတ္တတာယ တဏှာသံကိလေသာဒိဝသေန သံကိလိဿန္တိ၊ ဝိဗာဓီယန္တိ ဥပတာပီယန္တိ စာတိ အတ္ထော. အာရမ္မဏန္တိ ဣဋ္ဌံ၊ အနိဋ္ဌံ၊ မဇ္ဈတ္တဉ္စ အာရမ္မဏံ ယထာက္ကမံ သုခံ၊ ဒုက္ခံ၊ အဒုက္ခမသုခန္တိ ကထိတံ. ဧဝံ အဝိသေသေန ပဉ္စပိ ခန္ဓေ သုခါဒိအာရမ္မဏဘာဝေန ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဝေဒနာ ဧဝ သုခါဒိအာရမ္မဏဘာဝေန ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပါကတိကပစုရဇနဝသေနာယံ ကထိတာတိ ကတွာ ‘‘ပုရိမံ သုခံ ဝေဒနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိသေသလာဘီ ပန အနာဂတမ္ပိ သုခံ ဝေဒနံ အာရမ္မဏံ ကရောတေဝ. ဝုတ္တမေတံ သတိပဋ္ဌာနဝဏ္ဏနာယံ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၈၀၊ မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၇၉). ဝေဒနာယ ဟိ အာရမ္မဏံ ဝေဒိယန္တိယာ တံသမင်္ဂီပုဂ္ဂလော ဝေဒေတီတိ ဝေါဟာရမတ္တံ ဟောတိ.

သဗ္ဗသညာယာတိ သဗ္ဗာယပိ စတုဘူမိကသညာယ. သဗ္ဗတ္ထကသညာယာတိ သဗ္ဗသ္မိံ စိတ္တုပ္ပါဒေ ပဝတ္တနကသညာယ. ဝတ္ထေ ဝါတိ ဝါ-သဒ္ဒေန ဝဏ္ဏဓာတုံ သင်္ဂဏှာတိ. ပါပေန္တောတိ ဘာဝနံ ဥပစာရံ ဝါ အပ္ပနံ ဝါ ဥပနေန္တော. ဥပ္ပဇ္ဇနကသညာပီတိ ‘‘နီလံ ရူပံ၊ ရူပါရမ္မဏံ နီလ’’န္တိ ဥပ္ပဇ္ဇနကသညာပိ.

အသဗ္ဗသင်္ဂါဟိကတ္တာတိ သဗ္ဗေသံ ဝေဒနာသညာဝိညာဏာနံ အသင်္ဂဟိတတ္တာ. တက္ကဂတန္တိ သုတ္တကန္တနကတက္ကမှိ၊ သုတ္တဝတ္တနကတက္ကမှိ ဝါ ဝေဌနဝသေန ဌိတံ. ပရိဝဋ္ဋကာဒိဂတန္တိ သုတ္တဝေဌနပရိဝဋ္ဋကာဒိဂတံ. ဝိဿဋ္ဌတ္တာဝ န ဂဟိတာ၊ ယဒဂ္ဂေန ပညာ ဝိညာဏေန သဒ္ဓိံ သမ္ပယောဂံ လဘာပိတာ၊ တဒဂ္ဂေန ဝေဒနာသညာဟိပိ သမ္ပယောဂံ လဘာပိတာ ဧဝါတိ. တဒေဝ သဉ္ဇာနာတိ သံသဋ္ဌဘာဝတော.

သဉ္ဇာနာတိ ဝိဇာနာတီတိ ဧတ္ထ ‘‘ပဇာနာတီ’’တိ ပဒံ အာနေတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ ပဇာနနဝသေနပိ ဝိသေသဿ ဝက္ခမာနတ္တာ. ဇာနာတီတိ အယံ သဒ္ဒေါ စ လဒ္ဒတောယေဝေတ္ထ အဝိသေသော၊ အတ္ထတော ပန ဝိသေသတော ဣစ္ဆိတဗ္ဗော. အနေကတ္ထတ္တာ ဟိ ဓာတူနံ တေန အာချာတပဒေန နာမပဒေန စ ဝုတ္တမတ္ထံ ဥပသဂ္ဂပဒံ ဇောတကဘာဝေန ဝိသေသေတိ၊ န ဝါစကဘာဝေန. တေနာဟ ‘‘တဿပိ ဇာနနတ္ထေ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ. ဧတေန သညာဝိညာဏပညာပဒါနိ အန္တောဂဓဇာနနတ္ထေ ယထာသကံ ဝိသိဋ္ဌဝိသယေ စ နိဋ္ဌာနီတိ ဒဿေတိ. တေနေဝါဟ ‘‘သညာ ဟီ’’တိအာဒိ. သဉ္ဇာနနမတ္တမေဝါတိ ဧတ္ထ မတ္တ-သဒ္ဒေန ဝိသေသနိဝတ္တိအတ္ထေန ဝိဇာနနပဇာနနာကာရေ နိဝတ္တေတိ၊ ဧဝ-သဒ္ဒေန ကဒါစိပိ ဣမိဿာ တေ ဝိသေသာ နတ္ထေဝါတိ အဝဓာရေတိ. တေနေဝါဟ ‘‘အနိစ္စံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ ဝိညာဏကိစ္စမ္ပိ ကာတုံ အသက္ကောန္တီ သညာ ကုတော ပညာကိစ္စံ ကရေယျာတိ ‘‘လက္ခဏပဋိဝေဓံ ပါပေတုံ န သက္ကောတိ’’စ္စေဝ ဝုတ္တံ၊ န ဝုတ္တံ ‘‘မဂ္ဂပါတုဘာဝ’’န္တိ.

အာရမ္မဏေ ပဝတ္တမာနံ ဝိညာဏံ န သညာ ဝိယ နီလပီတာဒိမတ္တသဉ္ဇာနနဝသေန ပဝတ္တတိ၊ အထ ခေါ တတ္ထ အညမ္ပိ တာဒိသံ ဝိသေသံ ဇာနန္တမေဝ ပဝတ္တတီတိ အာဟ ‘‘ဝိညာဏ’’န္တိအာဒိ. ကထံ ပန ဝိညာဏံ လက္ခဏပဋိဝေဓံ ပါပေတီတိ? ပညာယ ဒဿိတမဂ္ဂေန. လက္ခဏာရမ္မဏိကဝိပဿနာယ ဟိ အနေကဝါရံ လက္ခဏာနိ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ပဝတ္တမာနာယ ပဂုဏဘာဝတော ပရိစယဝသေန ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေနပိ ဝိပဿနာ သမ္ဘဝတိ၊ ယထာ တံ ပဂုဏဿ ဂန္ထဿ အဇ္ဈယနေ တတ္ထ တတ္ထ ဂတာပိ ဝါရာ န ဥပဓာရီယန္တိ. ‘‘လက္ခဏပဋိဝေဓ’’န္တိ စ လက္ခဏာနံ အာရမ္မဏကရဏမတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ န ပဋိဝိဇ္ဈနံ. ဥဿက္ကိတွာတိ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏာဒိဉာဏပဋိပါဋိယာ အာရဘိတွာ. မဂ္ဂပါတုဘာဝံ ပါပေတုံ န သက္ကောတိ အသမ္ဗောဓသဘာဝတ္တာ. အာရမ္မဏမ္ပိ သဉ္ဇာနာတိ အဝဗုဇ္ဈနဝသေနေဝ၊ န သဉ္ဇာနနမတ္တေန. တထာ လက္ခဏပဋိဝေဓမ္ပိ ပါပေတိ၊ န ဝိဇာနနမတ္တေန၊ အတ္တနော ပန အညာသာဓာရဏေန အာနုဘာဝေန ဥဿက္ကိတွာ မဂ္ဂပါတုဘာဝမ္ပိ ပါပေတိ.

ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ ဥပမာယ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အဇာတဗုဒ္ဓီတိ အသဉ္ဇာတဗျဝဟာရဗုဒ္ဓိ. ဥပဘောဂပရိဘောဂန္တိ ဥပဘောဂပရိဘောဂါရဟံ၊ ဥပဘောဂပရိဘောဂဝတ္ထူနံ ပဋိလာဘယောဂ္ဂန္တိ အတ္ထော. ကူဋောတိ ကဟာပဏပတိရူပကော တမ္ဗကံသာဒိမယော. ဆေကောတိ မဟာသာရော. ကရတောတိ အဍ္ဎသာရော. သဏှောတိ မုဒုဇာတိကော သမသာရော. ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော. တေန ပါဒသာရပရောပါဒသာရအဍ္ဎသာရာဒီနံ သင်္ဂဟော. ဇာနန္တော စ ပန နံ ရူပံ ဒိသွာပိ။ပေ။ အသုကာစရိယေန ကတောတိပိ ဇာနာတိ တထာ ဟေရညိကဂန္ထဿ သုဂ္ဂဟိတတ္တာ. ဧဝမေဝန္တိအာဒိ ဥပမာသံသန္ဒနံ. သညာဝိဘာဂံ အကတွာ ပိဏ္ဍဝသေနေဝ အာရမ္မဏဿ ဂဟဏတော ဒါရကဿ ကဟာပဏဒဿနသဒိသာ ဝုတ္တာ. တထာ ဟိ သာ ယထာဥပဋ္ဌိတဝိသယပဒဋ္ဌာနာ ဝုစ္စတိ. ဝိညာဏံ အာရမ္မဏေ ဧကစ္စဝိသေသဂ္ဂဟဏသမတ္ထဘာဝတော ဂါမိကပုရိသကဟာပဏဒဿနသဒိသံ ဝုတ္တံ. ပညာ ပန အာရမ္မဏေ အနဝသေသာဝဗောဓတော ဟေရညိကကဟာပဏဒဿနသဒိသာ ဝုတ္တာ. နေသန္တိ သညာဝိညာဏပညာနံ. ဝိသေသောတိ သဘာဝဝိသေသော. ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈော ပကတိပညာယ. ဣမိနာဝ နေသံ အစ္စန္တသုခုမတံ ဒဿေတိ.

ဧကာရမ္မဏေ ပဝတ္တမာနာနန္တိ ဧကသ္မိံယေဝ အာရမ္မဏေ ပဝတ္တမာနာနံ. တေန အဘိန္နဝိသယာဘိန္နကာလတာဒဿနေန အဝိနိဗ္ဘောဂဝုတ္တိတံ ဝိဘာဝေန္တော ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈတံယေဝ ဥလ္လိင်္ဂေတိ. ဝဝတ္ထာနန္တိ အသင်္ကရတော ဌပနံ. အယံ ဖဿော။ပေ။ ဣဒံ စိတ္တန္တိ နိဒဿနမတ္တမေတံ. ဣတိ-သဒ္ဒေါ ဝါ အာဒိအတ္ထော. တေန သေသဓမ္မာနမ္ပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣဒန္တိ အရူပီနံ ဓမ္မာနံ ဝဝတ္ထာနကရဏံ. တတောတိ ယံ ဝုတ္တံ တိလတေလာဒိဥဒ္ဓရဏံ၊ တတော. ယဒိ ဒုက္ကရတရံ၊ ကထံ တန္တိ အာဟ ‘‘ဘဂဝါ ပနာ’’တိအာဒိ.

၄၅၁. နိဿဋေနာတိ နိက္ခန္တေန အတံသမ္ဗန္ဓေန. ပရိစ္စတ္တေနာတိ ပရိစ္စတ္တသဒိသေန ပစ္စယဘာဝါနုပဂမနေန ပစ္စယုပ္ပန္နသမ္ဗန္ဓာဘာဝတော. နိဿက္ကဝစနံ အပါဒါနဒီပနတော. ကရဏဝစနံ ကတ္တုအတ္ထဒီပနတော. ကာမာဝစရမနောဝိညာဏံ န နိယမတော ‘‘ဣဒံ နာမ ပဉ္စဒွါရိကာသမ္ဗန္ဓာ’’တိ သက္ကာ ဝတ္တုံ၊ ရူပါဝစရဝိညာဏံ ပန န တထာတိ၊ တဿေဝ ပဉ္စဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ နိဿဋတာ ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနစိတ္တေနာ’’တိ. စတုတ္ထဇ္ဈာနဂ္ဂဟဏံ တဿေဝ အရူပါဝစရဿ ပဒဋ္ဌာနဘာဝတော. ပရိသုဒ္ဓေနာတိ ဝိသေသတော အသံကိလေသိကတ္တာဝ. တဉှိ ဝိဂတူပက္ကိလေသတာယ ဝိသေသတော ပရိသုဒ္ဓံ. တေနာဟ ‘‘နိရုပက္ကိလေသေနာ’’တိ. ဇာနိတဗ္ဗံ နေယျံ၊ သပရသန္တာနေသု ဣဒံ အတိသယံ ဇာနိတဗ္ဗတော ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗံ ဗောဓေတဗ္ဗံ ဝါတိ အတ္ထော. နေယျန္တိ ဝါ အတ္တနော သန္တာနေ နေတဗ္ဗံ ပဝတ္တေတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘နိဗ္ဗတ္တေတုံ သက္ကာ ဟောတိ. ဧတ္ထ ဌိတဿ ဟိ သာ ဣဇ္ဈတီ’’တိ. ပါဋိယေက္ကန္တိ ဝိသုံ ဝိသုံ၊ အနုပဒဓမ္မဝသေနာတိ အတ္ထော. အဘိနိဝေသာဘာဝတောတိ ဝိပဿနာဘိနိဝေသဿ အသမ္ဘဝတော. ကလာပတော နယတောတိ ကလာပသမ္မသနသင်္ခါတတော နယဝိပဿနတော. ဘိက္ခုနောတိ သာဝကဿ. သာဝကဿေဝ ဟိ တတြ အနုပဒဓမ္မဝိပဿနာ န သမ္ဘဝတိ၊ န သတ္ထု. တေနာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. ဝိဿဇ္ဇေသီတိ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနေန ပဇဟတိ.

ဟတ္ထဂတတ္တာတိ ဟတ္ထဂတသဒိသတ္တာ၊ အာသန္နတ္တာတိ အတ္ထော. ယဒါ ဟိ လောကနာထော ဗောဓိမူလေ အပရာဇိတပလ္လင်္ကေ နိသိန္နော – ‘‘ကိစ္ဆံ ဝတာယံ လောကော အာပန္နော’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၂.၅၇၊ သံ. နိ. ၂.၄၊ ၁၀) ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒမုခေန ဝိပဿနာဘိနိဝေသံ ကတွာ အဓိဂန္တဗ္ဗသဗ္ဗညုတညာဏာနုရူပံ ဆတ္တိံသကောဋိသဟဿမုခေန မဟာဝဇိရဉာဏံ နာမ မဟာဗောဓိသတ္တသမ္မသနံ ပဝတ္တေန္တော အနေကာကာရသမာပတ္တိဓမ္မသမ္မသနေ အနုပဒမေဝ နေဝသညာနာသညာယတနဓမ္မေပိ အပရာပရံ သမ္မသိ. တေနာဟ ‘‘ဘဂဝါ ပနာ’’တိအာဒိ. ပရောပညာသာတိ ဒွေပညာသံ. ကာမဉ္စေတ္ထ ကေစိ ဓမ္မာ ဝေဒနာဒယော ဖဿပဉ္စမကာဒီသု ဝုတ္တာပိ ဈာနကောဋ္ဌာသာဒီသုပိ သင်္ဂဟိတာ၊ တံတံပစ္စယဘာဝဝိသိဋ္ဌေန ပန အတ္ထဝိသေသေန ဓမ္မန္တရာနိ ဝိယ ဟောန္တီတိ ဧဝံ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ လောကုတ္တရစိတ္တုပ္ပါဒေသု နဝိန္ဒြိယတာ ဝုစ္စတိ. အင်္ဂုဒ္ဓါရေနာတိ တတ္ထ လဗ္ဘမာနဈာနင်္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂါနံ ဥဒ္ဓရဏေန. အင်္ဂ-သဒ္ဒေါ ဝါ ကောဋ္ဌာသပရိယာယော၊ တသ္မာ အင်္ဂုဒ္ဓါရေနာတိ ဖဿပဉ္စမကာဒိကောဋ္ဌာသာနံ သမုဒ္ဓရဏေန. ယာဝတာ သညာသမာပတ္တိယောတိ ယတ္တကာ သညာသဟဂတာ ဈာနသမာပတ္တိယော၊ တာဟိ ဝုဋ္ဌာယ အဓိဂန္ဓဗ္ဗတ္တာ တာဝတိကာ ဝေနေယျာနံ အညာပဋိဝေဓော အရဟတ္တသမဓိဂမော.

ဒဿနပရိဏာယကဋ္ဌေနာတိ အန္ဓဿ ယဋ္ဌိကောဋိံ ဂဟေတွာ မဂ္ဂဒေသကော ဝိယ ဓမ္မာနံ ယထာသဘာဝဒဿနသင်္ခါတေန ပရိဏာယကဘာဝေန. ယထာ ဝါ သော တဿ စက္ခုဘူတော၊ ဧဝံ သတ္တာနံ ပညာ. တေနာဟ ‘‘စက္ခုဘူတာယ ပညာယာ’’တိ. သမာဓိသမ္ပယုတ္တာ ပညာ သမာဓိပညာ. သမာဓိ စေတ္ထ အာရုပ္ပသမာဓီတိ ဝဒန္တိ၊ သမ္မသနပယောဂေါ ပန ကောစိ ဈာနသမာဓီတိ ယုတ္တံ. ဝိပဿနာဘူတာ ပညာ ဝိပဿနာပညာ. သမာဓိပညာယ အန္တောသမာပတ္တိယံ ကိစ္စတော ပဇာနာတိ၊ ‘‘သမာဟိတော ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိ ပန ဝစနတော (သံ. နိ. ၃.၅၊ ၄.၉၉-၁၀၀၊ ၃.၅.၁၀၇၁-၁၀၇၂၊ နေတ္တိ. ၄၀၊ မိ. ပ. ၂.၁.၁၄) အသမ္မောဟတော ပဇာနာတိ. တတ္ထ ကိစ္စတောတိ ဂေါစရဇ္ဈတ္တေ အာရမ္မဏကရဏကိစ္စတော. အသမ္မောဟတောတိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေသု သမ္မောဟဝိဓမနတော ယထာ ပီတိပဋိသံဝေဒနာဒီသု. ကိမတ္ထိယာတိ ကိံပယောဇနာတိ အာဟ ‘‘ကော ဧတိဿာ အတ္ထော’’တိ. အဘိညေယျေ ဓမ္မေတိ ယာထာဝသရသလက္ခဏာဝဗောဓဝသေန အဘိမုခံ ဉေယျေ ဇာနိတဗ္ဗေ ခန္ဓာယတနာဒိဓမ္မေ. အဘိဇာနာတီတိ သလက္ခဏတော သာမညလက္ခဏတော စ အဘိမုခံ အဝိရဇ္ဈနဝသေန ဇာနာတိ. ဧတေန ဉာတပရိညာဗျာပါရမာဟ. ပရိညေယျေတိ အနိစ္စာတိပိ ဒုက္ခာတိပိ အနတ္တာတိပိ ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဇာနိတဗ္ဗေ. ပရိဇာနာတီတိ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ရူပံ။ပေ။ အနိစ္စံ ခယဋ္ဌေနာ’’တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၁.၄၈) ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဇာနာတိ. ဣမိနာ တီရဏပရိညာဗျာပါရမာဟ. ပဟာတဗ္ဗေ ဓမ္မေတိ နိစ္စသညာဒိကေ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂဝဇ္ဈာ သဗ္ဗေ ပါပဓမ္မေ. ပဇဟတိ ပကဋ္ဌတော ဇဟတိ၊ ဝိက္ခမ္ဘေတိ စေဝ သမုစ္ဆိန္ဒတိ စာတိ အတ္ထော. ဣမိနာ ပဟာနပရိညာဗျာပါရမာဟ. သာ ပနေသာ ပညာ လောကိယာပိ တိပ္ပကာရာ လောကုတ္တရာပိ၊ တာသံ ဝိသေသံ သယမေဝါဟ. ကိစ္စတောတိ အဘိဇာနနဝသေန အာရမ္မဏကိစ္စတော. အသမ္မောဟတောတိ ယထာဗလံ အဘိညေယျာဒီသု သမ္မောဟဝိဓမနတော. နိဗ္ဗာနမာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တနတော အဘိညေယျာဒီသု ဝိဂတသမ္မောဟတော ဧဝါတိ အာဟ ‘‘လောကုတ္တရာ အသမ္မောဟတော’’တိ.

၄၅၂. ကမ္မဿကတာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ စ ဝဋ္ဋနိဿိတတ္တာ ဣဓ နာဓိပ္ပေတာ၊ ဝိဝဋ္ဋကထာ ဟေသာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ စ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ စာ’’တိ. ပရတော ဃောသောတိ ပရတော သတ္ထုတော၊ သာဝကတော ဝါ လဗ္ဘမာနော ဓမ္မဃောသော. တေနာဟ ‘‘သပ္ပါယဓမ္မဿဝန’’န္တိ. တဉှိ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ပစ္စယော ဘဝိတုံ သက္ကောတိ၊ န ယော ကောစိ ပရတောဃောသော. ဥပါယမနသိကာရောတိ ယေန နာမရူပပရိဂ္ဂဟာဒိ သိဇ္ဈတိ၊ တာဒိသော ပထမနသိကာရော. အယဉ္စ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ပစ္စယောတိ နိယမပက္ခိကော၊ န သဗ္ဗသံဂါဟကောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ယောနိသောမနသိကာရသ္မိံယေဝါတိ အဝဓာရဏေန ပရတောဃောသမေဝ နိဝတ္တေတိ၊ န ပဒဋ္ဌာနဝိသေသံ ပဋိယောဂီနိဝတ္တနတ္ထတ္တာ ဧဝ-သဒ္ဒဿ.

လဒ္ဓုပကာရာတိ (အ. နိ. ဋီ. ၃.၅.၂၅) ယထာရဟံ နိဿယာဒိဝသေန လဒ္ဓပစ္စယာ. ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ အနုဂ္ဂဟိတဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌီသု စ အရဟတ္တမဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ အနန္တရဿ ဟိ ဝိဓိ၊ ပဋိသေဓော ဝါ. အဂ္ဂဖလသမာဓိမှိ တပ္ပရိက္ခာရဓမ္မေသုယေဝ စ ကေဝလော စေတောပရိယာယော နိရုဠှောတိ သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ အရဟတ္တမဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ. ဖလက္ခဏေတိ အနန္တရေ ကာလန္တရေ စာတိ ဒုဝိဓေ ဖလက္ခဏေ. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝသေန သဗ္ဗသံကိလေသေဟိ စေတော ဝိမုစ္စတိ ဧတာယာတိ စေတောဝိမုတ္တိ၊ အဂ္ဂဖလပညံ ဌပေတွာ အဝသေသာ ဖလဓမ္မာ. တေနာဟ ‘‘စေတောဝိမုတ္တိ ဖလံ အဿာတိ. စေတောဝိမုတ္တိသင်္ခါတံ ဖလံ အာနိသံသော’’တိ၊ သဗ္ဗသံကိလေသေဟိ စေတသော ဝိမုစ္စနသင်္ခါတံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘနသညိတံ ပဟာနံ ဖလံ အာနိသံသော စာတိ ယောဇနာ. ဣဓ စ စေတောဝိမုတ္တိ-သဒ္ဒေန ပဟာနမတ္တံ ဂဟိတံ၊ ပုဗ္ဗေ ပဟာယကဓမ္မာ၊ အညထာ ဖလဓမ္မာ ဧဝ အာနိသံသောတိ ဂယှမာနေ ပုနဝစနံ နိရတ္ထကံ သိယာ.

ပညာဝိမုတ္တိဖလာနိသံသာတိ ဧတ္ထာပိ ဧဝမေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သမ္မာဝါစာကမ္မန္တာဇီဝါ သီလသဘာဝတ္တာ ဝိသေသတော သမာဓိဿ ဥပကာရာ၊ တထာ သမ္မာသင်္ကပ္ပေါ ဈာနသဘာဝတ္တာ. တထာ ဟိ သော ‘‘အပ္ပနာ’’တိ နိဒ္ဒိဋ္ဌော. သမ္မာသတိသမ္မာဝါယာမာ ပန သမာဓိပက္ခိယာ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘အဝသေသာ ဓမ္မာ စေတောဝိမုတ္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ. စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလန္တိ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမဿ ပဒဋ္ဌာနဘူတံ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ. သုတာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. အတ္တနော စိတ္တပ္ပဝတ္တိအာရောစနဝသေန သဟ ကထနံ သံကထာ၊ သံကထာဝ သာကစ္ဆာ. ဣဓ ပန ကမ္မဋ္ဌာနပဋိဗဒ္ဓါတိ အာဟ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနေ။ပေ။ ကထာ’’တိ. တတ္ထ ကမ္မဋ္ဌာနဿ ဧကဝါရံ ဝီထိယာ အပ္ပဋိပဇ္ဇနံ ခလနံ၊ အနေကဝါရံ ပက္ခလနံ၊ တဒုဘယဿ ဝိစ္ဆေဒနီကထာ ခလနပက္ခလနဆေဒနကထာ. ပူရေန္တဿာတိ ဝိဝဋ္ဋနိဿိတံ ကတွာ ပါလေန္တဿ ဗြူဟေန္တဿ စ. သုဏန္တဿာတိ ‘‘ယထာဥဂ္ဂဟိတကမ္မဋ္ဌာနံ ဖာတိံ ဂမိဿတီ’’တိ ဧဝံ သုဏန္တဿ. တေနေဝ ဟိ ‘‘သပ္ပါယဓမ္မဿဝန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ကမ္မံ ကရောန္တဿာတိ ဘာဝနာနုယောဂကမ္မံ ကရောန္တဿ.

ပဉ္စသုပိ ဌာနေသု အန္တ-သဒ္ဒေါ ဟေတုအတ္ထဇောတနော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧဝဉှိ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိနာ ဝုစ္စမာနာ အမ္ဗုပမာ စ ယုဇ္ဇေယျ. ဥဒကကောဋ္ဌကန္တိ အာလဝါလံ. ထိရံ ကတွာ ဗန္ဓတီတိ အသိထိလံ ဒဠှံ နာတိမဟန္တံ နာတိခုဒ္ဒကံ ကတွာ ယောဇေတိ. ထိရံ ကရောတီတိ ဥဒကသိဉ္စနကာလေ တတော တတော ဝိဿရိတွာ ဥဒကဿ အနိက္ခမနတ္ထံ အာလဝါလံ ထိရတရံ ကရောတိ. သုက္ခဒဏ္ဍကောတိ တဿေဝ အမ္ဗဂစ္ဆကဿ သုက္ခော သာခါသီသကော. ကိပိလ္လိကပုဋောတိ တမ္ဗကိပိလ္လိကကုဋဇံ. ခဏိတ္တိန္တိ ကုဒါလံ. ကောဋ္ဌကဗန္ဓနံ ဝိယ သီလံ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဝဍ္ဎနုပါယဿ မူလဘာဝတော. ဥဒကသိဉ္စနံ ဝိယ ဓမ္မဿဝနံ ဘာဝနာယ ပရိဗြူဟနတော. မရိယာဒါယ ထိရဘာဝကရဏံ ဝိယ သမထော ယထာဝုတ္တဘာဝနာဓိဋ္ဌာနာယ သီလမရိယာဒါယ ဒဠှဘာဝါပါဒနတော. သမာဟိတဿ ဟိ သီလံ ထိရတရံ ဟောတိ. သမီပေ ဝလ္လိအာဒီနံ ဟရဏံ ဝိယ ကမ္မဋ္ဌာနေ ခလနပက္ခလနစ္ဆေဒနံ ဣဇ္ဈိတဗ္ဗဘာဝနာယ ဝိဗန္ဓာပနယနတော. မူလခဏနံ ဝိယ သတ္တန္နံ အနုပဿနာနံ ဘာဝနာ တဿာ ဝိဗန္ဓဿ မူလကာနံ တဏှာမာနဒိဋ္ဌီနံ ပလိခဏနတော. ဧတ္ထ စ ယသ္မာ သုပရိသုဒ္ဓသီလဿ ကမ္မဋ္ဌာနံ အနုယုဉ္ဇန္တဿ သပ္ပါယဓမ္မဿဝနံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ၊ တတော ယထာသုတေ အတ္ထေ သာကစ္ဆာသမာပဇ္ဇနံ၊ တတော ကမ္မဋ္ဌာနဝိသောဓနေန သမထနိပ္ဖတ္တိ၊ တတော သမာဟိတဿ အာရဒ္ဓဝိပဿကဿ ဝိပဿနာပါရိပူရိ. ပရိပုဏ္ဏဝိပဿနော မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိံ ပရိဗြူဟေတီတိ ဧဝမေတေသံ အင်္ဂါနံ ပရမ္ပရာယ သမ္မုခါ စ အနုဂ္ဂဏှနတော အယမာနုပုဗ္ဗီ ကထိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

၄၅၃. ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတီတိ ဣဓ ဧဝံ အရဟတ္တဖလံ ပါပိတာယ ဒေသနာယ ‘‘ကတိ ပနာဝုသော၊ ဘဝါ’’တိ ဘဝံ ပုစ္ဆန္တော ကီဒိသံ အနုသန္ဓိံ ဥပါဒါယ ပုစ္ဆတီတိ အတ္ထော. တေနေဝ ဟိ ‘‘မူလမေဝ ဂတော အနုသန္ဓီ’’တိ ဝတွာ အဓိပ္ပါယံ ပကာသေန္တော ‘‘ဒုပ္ပညော’’တိအာဒိမာဟ. ဒုပ္ပညောတိ ဟိ ဣဓ အပ္ပဋိဝိဒ္ဓသစ္စော အဓိပ္ပေတော၊ န ဇဠော ဧဝ. ကာမဘဝေါတိအာဒီသု ကမ္မောပပတ္တိဘေဒတော ဒုဝိဓောပိ ဘဝေါ အဓိပ္ပေတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ကာမဘဝူပဂံ ကမ္မ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေတံသံဝဏ္ဏနာယံ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၆၄၇၊ ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၂.၆၄၆-၆၄၇) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပုနဗ္ဘဝဿာတိ ပုနပ္ပုနံ အပရာပရံ ဘဝနတော ဇာယနတော ပုနဗ္ဘဝေါတိ လဒ္ဓနာမဿ ဝဋ္ဋပဗန္ဓဿ. တေနာဟ ‘‘ဣဓ ဝဋ္ဋံ ပုစ္ဆိဿာမီ’’တိ. အဘိနိဗ္ဗတ္တီတိ ဘဝယောနိဂတိအာဒိဝသေန နိဗ္ဗတ္တိ. တဟိံ တဟိံ တသ္မိံ တသ္မိံ ဘဝါဒိကေ. အဘိနန္ဒနာတိ တဏှာအဘိနန္ဒနဟေတု. ဂမနာဂမနံ ဟောတီတိအာဒိနာ ဘဝါဒီသု သတ္တာနံ အပရာပရံ စုတိပဋိသန္ဓိယော ဒဿေတိ. ခယနိရောဓေနာတိ အစ္စန္တခယသင်္ခါတေန အနုပ္ပါဒနိရောဓေန. ဥဘယမေတံ န ဝတ္တဗ္ဗံ ပဟာနာဘိသမယဘာဝနာဘိသမယာနံ အစ္စာသန္နကာလတ္တာ. ဝတ္တဗ္ဗံ တံ ဟေတုဖလဓမ္မူပစာရဝသေန. ယထာ ဟိ ပဒီပုဇ္ဇလနဟေတုကော အန္ဓကာရဝိဂမော၊ ဧဝံ ဝိဇ္ဇုပ္ပါဒဟေတုကော အဝိဇ္ဇာနိရောဓော၊ ဟေတုဖလဓမ္မာ စ သမာနကာလာပိ ပုဗ္ဗာပရကာလာ ဝိယ ဝေါဟရီယန္တိ ယထာ – ‘‘စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခုဝိညာဏ’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၂၀၄၊ ၄၀၀၊ မ. နိ. ၃.၄၂၀၊ ၄၂၅၊ ၄၂၆၊ သံ. နိ. ၂.၄၃-၄၅၊ ၂.၄.၆၀၊ ကထာ. ၄၆၅၊ ၄၆၇) ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နကိရိယာ. ဂမနံ ဥပစ္ဆိဇ္ဇတိ ဣဓ ကာမဘဝေ ပရိနိဗ္ဗာနေန. အာဂမနံ ဥပစ္ဆိဇ္ဇတိ တတ္ထ ရူပါရူပေသု ပရိနိဗ္ဗာနေန. ဂမနာဂမနံ ဥပစ္ဆိဇ္ဇတိ သဗ္ဗသော အပရာပရုပ္ပတ္တိယာ အဘာဝတော.

၄၅၄. ဝိဝဋ္ဋကထာယ ပရတော ဇောတိတံ ပဌမံ ဈာနံ ဝိဝဋ္ဋံ ပတွာ ဌိတဿ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသေန ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တဿ နိရောဓသာဓကံ ဝိဘာဝိတုံ ယုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ကတမံ ပနာဝုသောတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတီ’’တိအာဒိ. တထာ ဟိ အနန္တရံ နိရောဓသမာပဇ္ဇနကေန ဘိက္ခုနာ ဇာနိတဗ္ဗာနိ ပဌမဿ ဈာနဿ သမ္ပယောဂပဟာနင်္ဂါနိ ပုစ္ဆိတာနိ. အင်္ဂဝဝတ္ထာနန္တိ ဈာနင်္ဂဝဝတ္ထာနံ. ကောဋ္ဌာသပရိစ္ဆေဒေါတိ တတ္ထ လဗ္ဘမာနဖဿပဉ္စမကာဒိဓမ္မကောဋ္ဌာသပရိစ္ဆေဒေါ ဇာနိတဗ္ဗော. ဣမသ္မိံ ဈာနေ ဧတ္တကာ ဓမ္မာ သံဝိဇ္ဇန္တိ၊ ဧတ္တကာ နိရောဓိတာတိ ဇာနိတဗ္ဗံ. ဥပကာရာနုပကာရာနိ အင်္ဂါနီတိ နိရောဓသမာပတ္တိယာ ဥပကာရာနိ စ အနုပကာရာနိ စ အင်္ဂါနိ. နိရောဓသမာပတ္တိယာ ဟိ သောဠသဟိ ဉာဏစရိယာဟိ နဝဟိ သမာဓိစရိယာဟိ စ ပတ္တဗ္ဗတ္တာ တံတံဉာဏဿ သမာဓိစရိယာဟိ သမတိက္ကမိတဗ္ဗာ ဓမ္မာ အနုပကာရကင်္ဂါနိ၊ သမတိက္ကမကာ ဥပကာရကင်္ဂါနိ. တေသဉှိ ဝသေန ယထာနုပုဗ္ဗံ ဥပသန္တုပသန္တဩဠာရိကဘာဝါယ ဘဝဂ္ဂသမာပတ္တိယာ သင်္ခါရာဝသေသသုခုမတံ ပတ္တာ စိတ္တစေတသိကာ ယထာပရိစ္ဆိန္နံ ကာလံ နိရုဇ္ဈန္တိ၊ အပ္ပဝတ္တိံ ဂစ္ဆန္တိ. တဿာတိ နိရောဓဿ. အနန္တရပစ္စယန္တိ အနန္တရပစ္စယသဒိသံ. န ဟိ နိရောဓဿ ကောစိ ဓမ္မော အနန္တရပစ္စယော နာမ အတ္ထိ. ယဉှိ တဒါ စိတ္တစေတသိကာနံ တထာ နိရုဇ္ဈနံ၊ တံ ယထာဝုတ္တပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဟေတုကာယ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိယာ အဟောသီတိ သာ တဿ အနန္တရပစ္စယော ဝိယ ဟောတီတိ တံ ဝုတ္တံ. ဆ သမာပတ္တိယောတိ သုတ္တန္တနယေန ဝုတ္တသုတ္တန္တပိဋကသံဝဏ္ဏနာတိ ကတွာ. ‘‘သတ္တ သမာပတ္တိယော’’တိ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ၊ အညထာ ဣဒံ ‘‘စတုရင်္ဂိက’’န္တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. နယံ ဝါ ဒဿေတွာတိ အာဒိအန္တဒဿနဝသေန နယဒဿနံ ကတွာ.

၄၅၅. ဧဝံ နိရောဓဿ ပါဒကံ ဝိဘာဝေတွာ ဣဒါနိ အန္တောနိရောဓေ အနုပဗန္ဓဘာဝတော ပဉ္စန္နံ ပသာဒါနံ ပစ္စယပုစ္ဆနေ ပဌမံ တာဝ တေ သရူပတော အာဝေဏိကတော အာဝေဏိကဝိသယတော ပဋိဿရဏတော စ ပုစ္ဆနဝသေန ပါဠိ ပဝတ္တာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဝိညာဏနိဿယေ ပဉ္စ ပသာဒေ ပုစ္ဆန္တော’’တိ အာဟ. ဂေါစရဝိသယန္တိ ဧတ္ထ ကာမံ တဗ္ဗဟုလစာရိတာပေက္ခံ ဂေါစရဂ္ဂဟဏံ၊ အနညတ္ထဘာဝါပေက္ခံ ဝိသယဂ္ဂဟဏန္တိ အတ္ထေဝ ဂေါစရဝိသယဘာဝါနံ ဝိသေသော၊ ဝိဝရိယမာနံ ပန ဥဘယမ္ပိ အာရမ္မဏသဘာဝမေဝါတိ အာဟ ‘‘ဂေါစရဘူတံ ဝိသယ’’န္တိ. ဧကေကဿာတိ ဧကော ဧကဿ၊ အညော အညဿာတိ အတ္ထော. အညတ္ထော ဟိ အယံ ဧက-သဒ္ဒေါ ‘‘ဣတ္ထေကေ အဘိဝဒန္တီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၂၇) ဝိယ. သစေ ဟီတိအာဒိ အဘူတပရိကပ္ပနဝစနမေတံ. တတ္ထ သမောဓာနေတွာတိ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ. ဝိနာပိ မုခေနာတိအာဒိနာ အတ္ထသလ္လာပိကနိဒဿနံ နာမ ဒဿေတိ. ယထာ ဝိညာဏာဓိဋ္ဌိတမေဝ စက္ခု ရူပံ ပဿတိ၊ န ကေဝလံ၊ ဧဝံ စက္ခုနိဿယမေဝ ဝိညာဏံ တံ ပဿတိ၊ န ဣတရန္တိ အာဟ ‘‘စက္ခုပသာဒေ ဥပနေဟီ’’တိ. တေန တေသံ တတ္ထ သံဟစ္စကာရိတံ ဒဿေတိ. ယဒိ ဝါ နီလံ ယဒိ ဝါ ပီတကန္တိ ဣဒံ နီလပီတာဒိသဘာဝဇာနနမတ္တံ သန္ဓာယာဟ. နီလံ ပီတကန္တိ ပဇာနနံ စက္ခုဝိညာဏဿ နတ္ထေဝ အဝိကပ္ပကဘာဝတော. ဧတေသံ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ. နိဿယသီသေန နိဿိတပုစ္ဆာ ဟေသာ၊ ဧဝဉှိ ဝိသယာနုဘဝနစောဒနာ သမတ္ထိတာ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘စက္ခုဝိညာဏံ ဟီ’’တိအာဒိ. ယထာသကံ ဝိသယံ ရဇ္ဇနာဒိဝသေန အနုဘဝိတုံ အသမတ္ထာနိ စက္ခုဝိညာဏာဒီနိ၊ တတ္ထ သမတ္ထတာယေဝ စ နတ္ထိ၊ န ကိဉ္စိ အတ္ထတော ပဋိသရန္တာနိ ဝိယ ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကိံ ဧတာနိ ပဋိသရန္တီ’’တိ. ဇဝနမနော ပဋိသရဏန္တိ ပဉ္စဒွါရိကံ ဣတရဉ္စ သာဓာရဏတော ဝတွာ ပုန ယာယ’ဿ ရဇ္ဇနာဒိပဝတ္တိယာ ပဋိသရဏတာ၊ သာ သဝိသေသာ ယတ္ထ လဗ္ဘတိ၊ တံ ဒဿေန္တော ‘‘မနောဒွါရိကဇဝနမနော ဝါ’’တိ အာဟ. ဧတသ္မိံ ပန ဒွါရေတိ စက္ခုဒွါရေ ဇဝနံ ရဇ္ဇတိ ဝါ ဒုဿတိ ဝါ မုယှတိ ဝါ၊ ယတော တတ္ထ အညာဏာဒိအသံဝရော ပဝတ္တတိ.

တတြာတိ တသ္မိံ ဇဝနမနဿေဝ ပဋိသရဏဘာဝေ. ဒုဗ္ဗလဘောဇကာတိ ဟီနသာမတ္ထိယာ ရာဇဘောဂ္ဂါ. သေဝကာနံ ဂဏနာယ ယောဇိတဒိဝသေ လဗ္ဘမာနကဟာပဏော ယုတ္တိကဟာပဏော. အန္ဒုဗန္ဓနေန ဗဒ္ဓဿ ဝိဿဇ္ဇနေန လဗ္ဘမာနကဟာပဏော ဗန္ဓကဟာပဏော. ကိဉ္စိ ပဟရန္တေ မာ ပဟရန္တူတိ ပဋိက္ခိပတော ဒါတဗ္ဗဒဏ္ဍော မာပဟာရကဟာပဏော. သော သဗ္ဗောပိ ပရိတ္တကေသု ဂါမိကမနုဿေသု တထာ လဗ္ဘမာနော ဧတ္တကော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အဋ္ဌကဟာပဏော ဝါ’’တိအာဒိ. သတဝတ္ထုကန္တိ သတကရီသဝတ္ထုကံ. ဧသ နယော သေသပဒဒွယေပိ. တတ္ထာတိအာဒိ ဥပမာသံသန္ဓနံ၊ တံ သုဝိညေယျမေဝ.

၄၅၆. အန္တောနိရောဓသ္မိံ ပဉ္စ ပသာဒေတိ နိရောဓသမာပန္နဿ ပဝတ္တမာနေ ပဉ္စ ပသာဒေ. ကိရိယမယပဝတ္တသ္မိန္တိ ဇဝနာဒိကိရိယာနိဗ္ဗတ္တကဓမ္မပ္ပဝတ္တိယံ. ဗလဝပစ္စယာ ဟောန္တီတိ ပစ္ဆာဇာတဝိပ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတပစ္စယေဟိ ပစ္စယာ ဟောန္တိ၊ ဥပတ္ထမ္ဘကဘာဝေန ဗလဝပစ္စယာ ဟောန္တိ. ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ပဋိစ္စာတိ ဣန္ဒြိယအတ္ထိအဝိဂတပစ္စယဝသေန ပစ္စယဘူတံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ပဋိစ္စ ပဉ္စဝိဓောပိ ပသာဒေါ တိဋ္ဌတိ. ဇီဝိတိန္ဒြိယေန ဝိနာ န တိဋ္ဌတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယရဟိတဿ ကမ္မသမုဋ္ဌာနရူပကလာပဿ အဘာဝတော. တသ္မာတိ ယသ္မာ အနုပါလနလက္ခဏေန ဇီဝိတေန အနုပါလိတာ ဧဝ ဥသ္မာ ပဝတ္တတိ၊ န တေန အနနုပါလိတာ၊ တသ္မာ ဥသ္မာ အာယုံ ပဋိစ္စ တိဋ္ဌတိ. ဇာလသိခံ ပဋိစ္စ အာဘာ ပညာယတီတိ ဇာလသိခါသင်္ခါတဘူတသင်္ဃာတံ သဟေဝ ပဝတ္တမာနံ နိဿာယ ‘‘အာဘာ’’တိ လဒ္ဓနာမာ ဝဏ္ဏဓာတု ‘‘ဥဇ္ဇလတိ၊ အန္ဓကာရံ ဝိဓမတိ၊ ရူပဂတာနိ စ ဝိဒံသေတီ’’တိအာဒီဟိ ပကာရေဟိ ဉာယတိ. တံ အာလောကံ ပဋိစ္စာတိ တံ ဝုတ္တပ္ပကာရံ အာလောကံ ပစ္စယံ လဘိတွာ. ဇာလသိခါ ပညာယတီတိ ‘‘အပ္ပိကာ၊ မဟတီ၊ ဥဇု၊ ကုဋိလာ’’တိအာဒိနာ ပါကဋာ ဟောတိ.

ဇာလသိခါ ဝိယ ကမ္မဇတေဇော နိဿယဘာဝတော. အာလောကော ဝိယ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ တန္နိဿိတဘာဝတော. ဣဒါနိ ဥပမောပမိတဗ္ဗာနံ သမ္ဗန္ဓံ ဒဿေတုံ ‘‘ဇာလသိခါ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အာလောကံ ဂဟေတွာဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဣမိနာ ယထာ ဇာလသိခါယ သဟေဝ အာလောကော ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဧဝံ ကမ္မဇုသ္မနာ သဟေဝ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဒဿေတိ. ဇာလသိခါသန္နိဿယော တဿာ သတိယေဝ ဟောန္တော အာလောကော တာယ ဥပ္ပါဒိတော ဝိယ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အတ္တနာ ဇနိတအာလောကေနေဝါ’’တိ. ဥသ္မာ နာမေတ္ထ ကမ္မသမုဋ္ဌာနာ တေဇောဓာတု တန္နိဿိတဉ္စ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ တဒနုပါလကဉ္စာတိ အာဟ ‘‘ကမ္မဇမဟာဘူတသမ္ဘဝေန ဇီဝိတိန္ဒြိယေန ဥသ္မာယ အနုပါလန’’န္တိ. န ကေဝလံ ခဏဋ္ဌိတိယာ ဧဝ၊ အထ ခေါ ပဗန္ဓာနုပစ္ဆေဒဿပိ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ကာရဏန္တိ အာဟ ‘‘ဝဿသတမ္ပိ ကမ္မဇတေဇပဝတ္တံ ပါလေတီ’’တိ. ဥသ္မာ အာယုနော ပစ္စယော ဟောန္တော သေသဘူတသဟိတော ဧဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘မဟာဘူတာနီ’’တိ. တထာ အာယုပိ သဟဇာတရူပံ ပါလေန္တမေဝ ဥသ္မာယ ပစ္စယော ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘မဟာဘူတာနိ ပါလေတီ’’တိ.

၄၅၇. အာယု ဧဝ ဣန္ဒြိယပစ္စယာဒိဝသေန သဟဇာတဓမ္မာနံ အနုပါလနဝသေန သင်္ခရဏတော အာယုသင်္ခါရော. ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော ပန အနေကသတသဟဿဘေဒေသု ရူပကလာပေသု ပဝတ္တိယာ အနေကဘေဒန္တိ ကတွာ. အာရမ္မဏရသံ အနုဘဝန္တီတိ ဝေဒနိယာ ယထာ ‘‘နိယျာနိကာ’’တိ. တေနာဟ ‘‘ဝေဒနာ ဓမ္မာဝါ’’တိ. သုခါဒိဘေဒဘိန္နတ္တာ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော. ဣမေသံ အာယုသင်္ခါရဝေဒနာနံ ဧကန္တနိရောဓံ သမာပန္နဿ မရဏေန ဘဝိတဗ္ဗံ ဝေဒနာယ နိရုဒ္ဓတ္တာ. အာယုသင်္ခါရာနံ တထာ အနိရုဒ္ဓတ္တာ နိရောဓဿ သမာပဇ္ဇနမေဝ န သိယာ၊ ကုတော ဝုဋ္ဌာနံ. တေန ဝုတ္တံ ပါဠိယံ ‘‘တေ စ ဟာဝုသော’’တိအာဒိ. ဝုဋ္ဌာနံ ပညာယတိ သညာဝေဒနာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိယာ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဥပမာယ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ယော ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဥက္ကဏ္ဌိတွာတိ နာနာရမ္မဏာပါတတော နိဗ္ဗိန္ဒိတွာ. ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလဝသေနာတိ ယထာပရိစ္ဆိန္နေ ကာလေ သမ္ပတ္တေ. ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယပစ္စယာတိ ဣန္ဒြိယပစ္စယဘူတာ. ဇာလာပဝတ္တံ ဝိယ အရူပဓမ္မာ တေဇုဿဒဘာဝတော ဝိသယောဘာသနတော စ. ဥဒကပ္ပဟာရော ဝိယ နိရောဓသမာပတ္တိယာ ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရော. ပိဟိတအင်္ဂါရာ ဝိယ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ ဥသ္မာမတ္တတာယ အနောဘာသနတော. ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလာဂမနန္တိ ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလဿ ဥပဂမနံ. အနုရူပပတ္တိဝသေနေဝ ရူပပဝတ္တိဂ္ဂဟဏံ. ဣမံ ရူပကာယံ ဇဟန္တီတိ ဣမသ္မာ ရူပကာယာ ကဠေဝရာ ဝိဂစ္ဆန္တိ နပ္ပဝတ္တန္တိ.

ကာယေန သင်္ခရီယန္တီတိ ကာယသင်္ခါရာ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတာယ. ဝါစံ သင်္ခရောန္တီတိ ဝစီသင်္ခါရာ. ဝိတက္ကေတွာ ဝိစာရေတွာ ဟိ ဝါစံ ဘိန္ဒတိ ကထေတိ. စိတ္တေန သင်္ခရီယန္တီတိ စိတ္တသင်္ခါရာ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတော. စိတ္တသင်္ခါရနိရောဓစောဒနာယ ရူပနိရောဓော ဝိယ စိတ္တနိရောဓော အစောဒိတော တေသံ တတော အညတ္တာတိ န စိတ္တသမ္ပယုတ္တနိရောဓော ဧကန္တိကော ဝိတက္ကာဒိနိရောဓေ တဒဘာဝတော. ယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘ဝါစာ အနိရုဒ္ဓါ ဟောတီ’’တိ၊ တမ္ပိ န. ဝါစံ သင်္ခရောန္တီတိ ဟိ ဝစီသင်္ခါရာ၊ တေသု နိရုဒ္ဓေသု ကထံ ဝါစာယ အနိရောဓော. စိတ္တံ ပန နိရုဒ္ဓေသုပိ စိတ္တသင်္ခါရေသု တေဟိ အနဘိသင်္ခတတ္တာ ဝိတက္ကာဒိနိရောဓော ဝိယ ပဝတ္တတိယေဝါတိ အယမေတ္ထ ပရဿ အဓိပ္ပါယော. အာနန္တရိယကမ္မံ ကတံ ဘဝေယျ၊ စိတ္တဿ အနိရုဒ္ဓတ္တာ တံ နိဿာယ စ ရူပဓမ္မာနံ အနပဂတတ္တာ တေ ဇီဝန္တိ ဧဝ နာမာတိ. ဗျဉ္ဇနေ အဘိနိဝေသံ အကတွာတိ ‘‘စိတ္တသင်္ခါရာ နိရုဒ္ဓါ’’တိ ဝစနတော တေဝ နိရုဒ္ဓါ၊ န စိတ္တန္တိ ဧဝံ နေယျတ္ထံ သုတ္တံ ‘‘နီတတ္ထ’’န္တိ အဘိနိဝေသံ အကတွာ. အာစရိယာနံ နယေ ဌတွာတိ ပရမ္ပရာဂတာနံ အာစရိယာနံ အဓိပ္ပါယေ ဌတွာတိ အတ္ထော. ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗောတိ သုတ္တန္တရာဂမတော သုတ္တန္တရပဒဿ အဝိပရီတော အတ္ထော ဝီမံသိတဗ္ဗော. ယထာ ဟိ ‘‘အသညဘဝေါ’’တိ ဝစနတော ‘‘သညာဝ တတ္ထ နတ္ထိ၊ ဣတရေ ပန စိတ္တစေတသိကာ သန္တီ’’တိ အယမေတ္ထ အတ္ထော န ဂယှတိ. ယထာ စ ‘‘နေဝသညာနာသညာယတန’’န္တိ ဝစနတော ‘‘သညာဝ တတ္ထ တာဒိသီ၊ န ဖဿာဒယော’’တိ အယမေတ္ထ အတ္ထော န ဂယှတိ သညာသီသေန ဒေသနာတိ ကတွာ၊ ဧဝမိဓာပိ ‘‘စိတ္တသင်္ခါရာ နိရုဒ္ဓါ’’တိ၊ ‘‘သညာဝေဒယိတနိရောဓော’’တိ စ ဒေသနာသီသမေဝ. သဗ္ဗေပိ ပန စိတ္တစေတသိကာ တတ္ထ နိရုဇ္ဈန္တေဝါတိ အယမေတ္ထ အဝိပရီတော အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော၊ တထာပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရေန သဗ္ဗေသံယေဝ စိတ္တစေတသိကာနံ တတ္ထ နိရုဇ္ဈနတော. ဧတေန ယံ ပုဗ္ဗေ ‘‘အညတ္တာ၊ တဒဘာဝတော’’တိ စ ယုတ္တိဝစနံ၊ တဒယုတ္တံ အဓိပ္ပါယာနဝဗောဓတောတိ ဒဿိတံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘အတ္ထော ဟိ ပဋိသရဏံ၊ န ဗျဉ္ဇန’’န္တိ.

ဥပဟတာနီတိ ဗာဓိတာနိ. မက္ခိတာနီတိ ဓံသိတာနိ. အာရမ္မဏဃဋ္ဋနာယ ဣန္ဒြိယာနံ ကိလမထော စက္ခုနာ ဘာသုရရူပသုခုမရဇဒဿနေန ဝိဘာဝေတဗ္ဗော. တထာ ဟိ ဥဏှကာလေ ပုရတော အဂ္ဂိမှိ ဇလန္တေ ခရဿရေ စ ပဏဝေ အာကောဋိတေ အက္ခီနိ ဘေဒါနိ ဝိယ န သဟန္တိ သောတာနိ ‘‘သိခရေန ဝိယ အဘိဟညန္တီ’’တိ ဝတ္တာရော ဟောန္တိ.

၄၅၈. ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနမေဝ ရူပဝိရာဂဘာဝနာဝသေန ပဝတ္တံ အရူပဇ္ဈာနန္တိ နေဝသညာနာသညာယတနံ ဝိဿဇ္ဇေန္တော ဓမ္မသေနာပတိ ‘‘သုခဿ စ ပဟာနာ’’တိအာဒိနာ ဝိဿဇ္ဇေသိ. အပဂမနေန ဝိဂမေန ပစ္စယာ အပဂမနပစ္စယာ သုခါဒိပ္ပဟာနာနိ. အဓိဂမပစ္စယာ ပန ကသိဏေသု ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနံ ဟေဋ္ဌိမာ တယော စ အာရုပ္ပါ. န ဟိ သက္ကာ တာနိ အနဓိဂန္တွာ နေဝသညာနာသညာယတနမဓိဂန္တုံ. နိရောဓတော ဝုဋ္ဌာနကဖလသမာပတ္တိန္တိ နိရောဓတော ဝုဋ္ဌာနဘူတံ အနိစ္စာနုပဿနာသမုဒါဂတဖလသမာပတ္တိံ. သာ ဟိ ‘‘အနိမိတ္တာ စေတောဝိမုတ္တီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ယထာ သမထနိဿန္ဒော အဘိညာ၊ မေတ္တာကရုဏာမုဒိတာဗြဟ္မဝိဟာရနိဿန္ဒော ဥပေက္ခာဗြဟ္မဝိဟာရော၊ ကသိဏနိဿန္ဒော အာရုပ္ပါ၊ သမထဝိပဿနာနိဿန္ဒော နိရောဓသမာပတ္တိ၊ ဧဝံ ဝိပဿနာယ နိဿန္ဒဖလဘူတံ သာမညဖလန္တိ အာဟ ‘‘ဝိပဿနာနိဿန္ဒာယ ဖလသမာပတ္တိယာ’’တိ. အာရမ္မဏာ နာမ သာရမ္မဏဓမ္မာနံ ဝိသေသတော ဥပ္ပတ္တိနိမိတ္တန္တိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗနိမိတ္တာနန္တိ ရူပါဒီနံ သဗ္ဗာရမ္မဏာန’’န္တိ. နတ္ထိ ဧတ္ထ ကိဉ္စိ သင်္ခါရနိမိတ္တန္တိ အနိမိတ္တာ၊ အသင်္ခတာ ဓာတူတိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗနိမိတ္တာပဂတာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ’’တိ. ဖလသမာပတ္တိသဟဇာတံ မနသိကာရံ သန္ဓာယာဟ၊ န အာဝဇ္ဇနမနသိကာရံ. န ဟေတ္ထ တဿ သမ္ဘဝေါ အနုလောမာနန္တရံ ဥပ္ပဇ္ဇနတော.

ဣမသ္မိံ ဌာနေတိ ဣဓ ဝုတ္တနိရောဓဿ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနာနံ ဂဟိတာနံ ဣမသ္မိံ ပရိယောသာနဿ ဂဟိတဋ္ဌာနေ. ဒွီဟိ ဗလေဟီတိ သမထဝိပဿနာဗလေဟိ. တယော စ သင်္ခါရာနန္တိ ကာယသင်္ခါရာဒီနံ တိဏ္ဏံ သင်္ခါရာနံ. သောဠသဟိ ဉာဏစရိယာဟီတိ အနိစ္စာနုပဿနာ၊ ဒုက္ခာ၊ အနတ္တာ၊ နိဗ္ဗိဒါ၊ ဝိရာဂါ၊ နိရောဓာ၊ ပဋိနိဿဂ္ဂါ၊ ဝိဝဋ္ဋာနုပဿနာ၊ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ။ပေ။ အရဟတ္တဖလသမာပတ္တီတိ ဣမာဟိ သောဠသဟိ ဉာဏစရိယာဟိ. နဝဟိ သမာဓိစရိယာဟီတိ ပဌမဇ္ဈာနသမာဓိအာဒီဟိ နဝဟိ သမာဓိစရိယာဟိ. ယော ယထာဝုတ္တာသု စရိယာသု ပုဂ္ဂလဿ ဝသီဘာဝေါ၊ သာ ဝသီဘာဝတာပညာ. အဿာ သာ ကထိတာတိ ယောဇနာ. ဝိနိစ္ဆယကထာတိ ဝိနိစ္ဆယဝသေန ပဝတ္တာ အဋ္ဌကထာ ကထိတာ. တသ္မာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၈၆၈-၈၆၉) တံသံဝဏ္ဏနာယဉ္စ (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၂.၈၆၈) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ဝလဉ္ဇနသမာပတ္တိ အရိယဝိဟာရဝသေန ဝိဟရဏသမာပတ္တိ. ဌိတိယာတိ ဧတ္ထ ပဗန္ဓဋ္ဌိတိ အဓိပ္ပေတာ၊ န ခဏဋ္ဌိတိ. ကသ္မာ? သမာပဇ္ဇနတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ဌိတိယာတိ စိရဋ္ဌိတတ္ထ’’န္တိ. အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒေါတိ ဧတ္တကံ ကာလံ သမာပတ္တိယာ ဝီတိနာမေဿာမီတိ ပဂေဝ ကာလပရိစ္ဆေဒေါ. ရူပါဒိနိမိတ္တဝသေနာတိ ကမ္မကမ္မနိမိတ္တဂတိနိမိတ္တေသု ယထာရဟံ လဗ္ဘမာနရူပါဒိနိမိတ္တဝသေန. တတ္ထ ယသ္မာ ကမ္မနိမိတ္တေ ဆဗ္ဗိဓမ္ပိ အာရမ္မဏံ လဗ္ဘတိ၊ တသ္မာ ‘‘သဗ္ဗနိမိတ္တာန’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ န သဗ္ဗေသံ အာရမ္မဏာနံ ဧကဇ္ဈံ၊ ဧကန္တတော ဝါ မနသိကာတဗ္ဗတော. လက္ခဏဝစနဉှေတံ ယထာ ‘‘ဒါတဗ္ဗမေတံ ဘေသဇ္ဇံ၊ ယဒိ မေ ဗျာဓိတာ သိယု’’န္တိ.

၄၅၉. နီလမ္ပိ သဉ္ဇာနာတီတိအာဒိနာ နီလာဒိဂ္ဂဟဏမုခေန တံဝဏ္ဏာနံ သတ္တာနံ သဉ္ဇာနနံ အဝေရာဒိဘာဝမနသိကရဏံ ဇောတိတန္တိ အာဟ ‘‘ဧတသ္မိဉှိ ဌာနေ အပ္ပမာဏာ စေတောဝိမုတ္တိ ကထိတာ’’တိ. ဧတ္ထ အာကိဉ္စညံ ကထိတန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဧတ္ထ သုညတာ’’တိ၊ ‘‘ဧတ္ထ အနိမိတ္တာ’’တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. န္တိ ‘‘ဣဓ အညံ အဘိနဝံ နာမ နတ္ထီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ အတ္ထဝစနံ. ဧတာတိ အပ္ပမာဏစေတောဝိမုတ္တိအာဒယော. ဧကနာမကာတိ ဧကေကနာမကာ၊ ယေ နာနာဗျဉ္ဇနာတိ အဓိပ္ပေတာ. ဧကော ဓမ္မောတိ အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိ. စတုနာမကောတိ အပ္ပမာဏစေတောဝိမုတ္တိအာဒိနာမကော. ဧတန္တိ ဧတမတ္ထံ. အပ္ပမာဏာတိ အနောဓိသော၊ ဩဓိသောပိ ဝါ ‘‘ဧတ္တကာ’’တိ အပရိမိတာ. အသေသေတွာတိ အသုဘသမာပတ္တိ ဝိယ ဧကဿေဝ အဂ္ဂဟဏတော.

ကိဉ္စာပိ အသုဘနိမိတ္တာရမ္မဏမ္ပိ ကိဉ္စနံ ဟောတိ၊ အာရမ္မဏသင်္ဃဋ္ဋနဿ ကိဉ္စနဿ အသုဘသမာပတ္တီနမ္ပိ ပဋိဘာဂနိမိတ္တသင်္ခါတံ အာရမ္မဏံ သဗိမ္ဗံ ဝိယ ဝိဂ္ဂဟံ ကိဉ္စနံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ၊ န တထာ ဣမဿာတိ. နနု ဗြဟ္မဝိဟာရပဌမာရုပ္ပါနမ္ပိ ပဋိဘာဂနိမိတ္တဘူတံ ကိဉ္စိ အာရမ္မဏံ နတ္ထီတိ? သစ္စံ နတ္ထိ၊ အယံ ပန ပဌမာရုပ္ပဝိညာဏံ ဝိယ န ပဋိဘာဂနိမိတ္တဘူတအာရမ္မဏတာယ ဧဝံ ဝုတ္တာ. အတ္တေနာတိ အတ္တနာ. ဘဝတိ ဧတေန အတ္တာတိ အဘိဓာနံ ဗုဒ္ဓိ စာတိ ဘာဝေါ၊ အတ္တာ. ဘာဝ-သဒ္ဒေါပိ အတ္တပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘ဘာဝပေါသပုဂ္ဂလာဒိသင်္ခါတေနာ’’တိ. နေသံ အပ္ပမာဏသမာဓိအာဒီနံ စတုန္နံ. ‘‘နာနတာ ပါကဋာဝါ’’တိ ဝုတ္တံ နာနတ္တံ ဘူမိတော အာရမ္မဏတော စ ဒဿေတုံ ‘‘အတ္ထော ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပရိတ္တာဒိဘာဝေန အတီတာဒိဘာဝေန အဇ္ဈတ္တာဒိဘာဝေန စ န ဝတ္တဗ္ဗံ အာရမ္မဏံ ဧတိဿာတိ နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏာ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏဖလသမာပတ္တိဘာဝတော.

ဧတ္တကောတိ ရာဂါဒီဟိ သံကိလိဋ္ဌတာယ ဧတ္တကပ္ပမာဏော၊ ဥတ္တာနော ပရိတ္တစေတသောတိ အတ္ထော. နိဗ္ဗာနမ္ပိ အပ္ပမာဏမေဝ ပမာဏကရဏာနံ အဘာဝေနာတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. အကုပ္ပါတိ အရဟတ္တဖလစေတောဝိမုတ္တိ ပဋိပက္ခေဟိ အကောပနီယတာယ. ကိဉ္စတီတိ ကတ္တရိ ပဌိတော ဓာတု မဒ္ဒနတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ကိဉ္စတိ မဒ္ဒတီ’’တိ. တဿ ပယောဂံ ဒဿေတုံ ‘‘မနုဿာ ကိရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

သမူဟာဒိဃနဝသေန သကိစ္စပရိစ္ဆေဒတာယ စ သဝိဂ္ဂဟာ ဝိယ ဥပဋ္ဌိတာ သင်္ခါရာ နိစ္စာဒိဂ္ဂါဟဿ ဝတ္ထုတာယ ‘‘နိစ္စနိမိတ္တံ သုခါဒိနိမိတ္တ’’န္တိ စ ဝုစ္စတိ. ဝိပဿနာ ပန တတ္ထ ဃနဝိနိဗ္ဘောဂံ ကရောန္တီ နိစ္စာဒိဂ္ဂါဟံ ဝိဓမေန္တီ ‘‘နိမိတ္တံ သမုဂ္ဃါတေတီ’’တိ ဝုတ္တာ ဃနနိမိတ္တဿ အာရမ္မဏဘူတဿ အဘာဝါ. န ဂဟိတာတိ ဧကတ္ထပဒနိဒ္ဒေသေ ပါဠိယံ ကသ္မာ န ဂဟိတာ? သာတိ သုညတာ စေတောဝိမုတ္တိ. သဗ္ဗတ္ထာတိ အပ္ပမာဏာစေတောဝိမုတ္တိအာဒိနိဒ္ဒေသေသု. အာရမ္မဏဝသေနာတိ အာရမ္မဏဝသေနပိ ဧကတ္ထာ၊ န ကေဝလံ သဘာဝသရသတောဝ. ဣမိနာ ပရိယာယေနာတိ အပ္ပမာဏတောတိအာဒိနာ အာရမ္မဏတော လဒ္ဓပရိယာယေန. အညသ္မိံ ပန ဌာနေတိ အာကိဉ္စညာဒိသဒ္ဒပဝတ္တိဟေတုတော အညေန ဟေတုနာ အပ္ပမာဏာတိသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိယံ ဧတဿ စေတောဝိမုတ္တိယာ ဟောန္တိ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ဣမိနာ ပရိယာယေနာတိ ဣမိနာ တာယ တာယ သမညာယ ဝေါဟရိတဗ္ဗတာပရိယာယေန. သစ္စာနံ ဒဿနမုခေန ဝဋ္ဋဝသေန ဥဋ္ဌိတဒေသနံ အရဟတ္တေန ကူဋံ ဂဏှန္တော ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသိ. ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော အဝိဘတ္တံ၊ တံ သုဝိညေယျမေဝ.

မဟာဝေဒလ္လသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

၄. စူဠဝေဒလ္လသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၄၆၀. အယံ ဒေသနာ ယသ္မာ ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနဝသေန ပဝတ္တာ၊ တသ္မာ ပုစ္ဆကဝိဿဇ္ဇကေ ပုစ္ဆာနိမိတ္တဉ္စ သမုဒါယတော ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ကော ပနာယ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဥပါသကတ္တန္တိ အမဂ္ဂါဂတံ ဥပါသကတ္တံ. တေသန္တိ ဧကာဒသနဟုတာနံ. မဂ္ဂါဂတေန ဥပသမေန သန္တိန္ဒြိယော သန္တမာနသော.

‘‘ကိံ နု ခေါ အဇ္ဇ ဘဝိဿတိ အယျပုတ္တော’’တိ ဝီထိံ ဩလောကယမာနာ. ဩလမ္ဗနတ္ထန္တိ တဿ ဟတ္ထာဝလမ္ဗနတ္ထံ ပုဗ္ဗာစိဏ္ဏဝသေန အတ္တနော ဟတ္ထံ ပသာရေသိ. ဗဟိဒ္ဓါတိ အတ္တနာ အညံ ဝိသဘာဂဝတ္ထုံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ပရိဘေဒကေနာတိ ပေသုညဝါဒိနာ.

အဓိဂမပ္ပိစ္ဆတာယ ‘‘န ပကာသေတဗ္ဗော’’တိ စိန္တေသိ. ပုန တံ အနုကမ္ပန္တော ‘‘သစေ ခေါ ပနာဟ’’န္တိအာဒိံ စိန္တေသိ. ဧသော ဓမ္မောတိ ဧသော လောကုတ္တရဓမ္မော. ဝိဝဋ္ဋံ ဥဒ္ဒိဿ ဥပစိတံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ ကုသလံ ဥပနိဿယော. ‘‘ယဒိ မေ ဥပနိဿယော အတ္ထိ၊ သက္ကာ ဧတံ ပဋိလဒ္ဓုံ. သစေပိ နတ္ထိ၊ အာယတိံ ဥပနိဿယော ဘဝိဿတီ’’တိ စိရကာလပရိဘာဝိတာယ ဃဋေ ပဒီပဇာလာ ဝိယ အဗ္ဘန္တရေ ဒိပ္ပမာနာယ ဟေတုသမ္ပတ္တိယာ စောဒိယမာနာ အာဟ ‘‘ဧဝံ သန္တေ မယှံ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အနုဇာနာထာ’’တိ.

လာဘသက္ကာရော ဥပ္ပဇ္ဇိ သုစိရကာလံ ကတူပစိတပုညတာယ. အဘိနီဟာရသမ္ပန္နတ္တာတိ သုဇာတတ္ထေရဿ ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော အဂ္ဂသာဝကဿ နိပစ္စကာရံ ကတွာ – ‘‘တုမှေဟိ ဒိဋ္ဌဓမ္မဿ ဘာဂီ အဿ’’န္တိ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ ဒါနံ ဒတွာ ကတပတ္ထနာသင်္ခါတသမ္ပန္နာဘိနီဟာရတ္တာ. နာတိစိရံ ကိလမိတ္ထာတိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဘာဝေန္တီ ဝိပဿနာယ ပရိပါကဝသေန စိရံ န ကိလမိတ္ထ. ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ဣတော ပဋ္ဌာယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဒုတိယဂမနေနာတိ ပဗ္ဗာဇနတ္ထံ ဂမနတော ဒုတိယဂမနေန.

ဥပနေတွာတိ ပဉှဿ အတ္ထဘာဝေန ဥပနေတွာ. သက္ကာယန္တိ သကာယံ. ဥပနိက္ခိတ္တံ ကိဉ္စိ ဝတ္ထုံ သမ္ပဋိစ္ဆမာနာ၊ ဝိယ သမ္ပဋိစ္ဆန္တီ ဝိယ. ဧကော ဧဝ ပါသော ဧတိဿာတိ ဧကပါသကာ၊ ဂဏ္ဌိ. သာ ဟိ သုမောစိယာ၊ အနေကပါသာ ပန ဒုမ္မောစိယာ၊ ဧကပါသဂ္ဂဟဏံ ဝိဿဇ္ဇနဿ သုကရဘာဝဒဿနတ္ထံ. ပဋိသမ္ဘိဒါဝိသယေ ဌတွာတိ ဧတေန ထေရိယာ ပဘိန္နပဋိသမ္ဘိဒတံ ဒဿေတိ. ပစ္စယဘူတာတိ အာရမ္မဏာဒိဝသေန ပစ္စယဘူတာ.

ထေရိယာ ဝိသေသာဓိဂမဿ အတ္တနော အဝိသယတာယ ဝိသာခေါ ‘‘န သက္ကာ’’တိအာဒိနာ စိန္တေသီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သစ္စဝိနိဗ္ဘောဂပဉှဗျာကရဏေနာတိ သစ္စပရိယာပန္နဿ ဓမ္မဿ ဒဿနတော အညာနညတ္ထနိဒ္ဓါရဏဘေဒနာသင်္ခါတဿ ဝိနိဗ္ဘောဂပဉှဿ ဝိဿဇ္ဇနေန. ဒွေ သစ္စာနီတိ ဒုက္ခသမုဒယသစ္စာနိ. ပဋိနိဝတ္တေတွာတိ ပရိဝတ္တေတွာ. ဂဏ္ဌိပဉှန္တိ ဒုဗ္ဗိနိဗ္ဗေဓတာယ ဂဏ္ဌိဘူတံ ပဉှံ.

န တံယေဝ ဥပါဒါနံ တေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဧကဒေသဿ သမုဒါယတာဘာဝတော၊ သမုဒါယဿ စ ဧကဒေသတာဘာဝတော. နာပိ အညတြ ပဉ္စဟိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓေဟိ ဥပါဒါနံ တဿ တဒေကဒေသဘာဝတော. န ဟိ ဧကဒေသော သမုဒါယဝိနိမုတ္တော ဟောတိ. ယဒိ ဟိ တညေဝါတိအာဒိနာ ဥဘယပက္ခေပိ ဒေါသံ ဒဿေတိ. ရူပါဒိသဘာဝမ္ပီတိ ရူပဝေဒနာသညာဝိညာဏသဘာဝမ္ပိ၊ ဖဿစေတနာဒိသဘာဝမ္ပိ ဥပါဒါနံ သိယာ. အညတြ သိယာတိ ပဉ္စဟိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓေဟိ ဝိသုံယေဝ ဥပါဒါနံ ယဒိ သိယာ. ပရသမယေတိ နိကာယဝါဒေ. စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တော အနုသယောတိ နိဒဿနမတ္တမေတံ နိကာယဝါဒေ စိတ္တသဘာဝါဘာဝဝိညာဏာဒီနမ္ပိ စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တဘာဝပဋိဇာနနတော. ဧဝံ ဗျာကာသီတိ ‘‘န ခေါ၊ အာဝုသော’’တိအာဒိနာ ခန္ဓဂတဆန္ဒရာဂဘာဝေန ဗျာကာသိ. အတ္ထဓမ္မနိစ္ဆယသမ္ဘဝတော အသမ္ဗန္ဓေန. တေသု ကတ္ထစိပိ အသမ္မုယှနတော အဝိတ္ထာယန္တေန. ပုစ္ဆာဝိသယေ မောဟန္ဓကာရဝိဂမနေန ပဒီပသဟဿံ ဇာလေန္တေန ဝိယ. သဥပါဒါနုပါဒါနဋ္ဌာနံ အနုတ္တာနတာယ ပစုရဇနဿ ဂူဠှော. အဂ္ဂဟိတသင်္ကေတာနံ ကေသဉ္စိ ပဋိစ္ဆာဒိတသဒိသတ္တာ ပဋိစ္ဆန္နော. တိလက္ခဏဗ္ဘာဟတဓမ္မဝိသယတာယ တိလက္ခဏာဟတော. ဂမ္ဘီရဉာဏဂေါစရတာယ ဂမ္ဘီရော. လဒ္ဓပတိဋ္ဌာ အရိယသစ္စသမ္ပဋိဝေဓနတော. ဧဝံ ဒိဋ္ဌဓမ္မာဒိဘာဝတော ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တာ. သဗ္ဗသော နိဝုတ္ထဗြဟ္မစရိယတာယ တိဏ္ဏံ ဘဝါနမ္ပိ အပရဘာဂေ နိဗ္ဗာနေ နိဝုတ္ထဝတီတိ ဘဝမတ္ထကေ ဌိတာ.

၄၆၁. ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိ ပဒုဒ္ဓါရံ ကတွာ ‘‘ဣဓေကစ္စော’’တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၁.၁၃၀) ပဋိသမ္ဘိဒါပါဌေန တဒတ္ထံ ဝိဝရတိ. တတ္ထ အတ္တတော သမနုပဿတီတိ အတ္တာတိ သမနုပဿတိ၊ အတ္တဘာဝေန သမနုပဿတိ. အဟန္တိ အတ္တာနံ နိဒ္ဒိသတိ. အဟံဗုဒ္ဓိနိဗန္ဓနဉှိ အတ္တာနံ အတ္တဝါဒီ ပညပေတိ၊ တသ္မာ ယံ ရူပံ သော အဟန္တိ ယဒေတံ မမ ရူပံ နာမ၊ သော အဟန္တိ ဝုစ္စမာနော မမ အတ္တာ တံ မမ ရူပန္တိ ရူပဉ္စ အတ္တဉ္စ အဒွယံ အနညံ သမနုပဿတိ. တထာ ပဿတော စ အတ္တာ ဝိယ ရူပံ၊ ရူပံ ဝိယ ဝါ အတ္တာ အနိစ္စောတိ အာပန္နမေဝ. အစ္စီတိ ဇာလသိခါ. သာ စေ ဝဏ္ဏော၊ စက္ခုဝိညေယျာဝ သိယာ၊ န ကာယဝိညေယျာ၊ ဝဏ္ဏောပိ ဝါ ကာယာဒိဝိညေယျော အစ္စိယာ အနညတ္တာတိ ဥပမေယျံ ဝိယ ဥပမာပိ ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ အယုတ္တာဝ. ဒိဋ္ဌိပဿနာယာတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသင်္ခါတာယ ပဿနာယ ပဿတိ၊ န တဏှာမာနပညာနုပဿနာယ. အရူပံ ဝေဒနာဒိံ အတ္တာတိ ဂဟေတွာ ဆာယာယ ရုက္ခာဓီနတာယ ဆာယာဝန္တံ ရုက္ခံ ဝိယ၊ ရူပဿ သန္တကဘာဝေန အတ္တာဓီနတာယ ရူပဝန္တံ အတ္တာနံ သမနုပဿတိ. ပုပ္ဖါဓီနတာယ ပုပ္ဖသ္မိံ ဂန္ဓံ ဝိယ အာဓေယျဘာဝေန အတ္တာဓီနတာယ ရူပဿ အတ္တနိ ရူပံ သမနုပဿတိ. ယထာ ကရဏ္ဍော မဏိနော အာဓာရော၊ ဧဝံ ရူပမ္ပိ အတ္တနော အာဓာရောတိ ကတွာ အတ္တာနံ ရူပသ္မိံ သမနုပဿတိ. ဧသေဝ နယောတိ ဣမိနာ အတ္တနော ဝေဒနာဒီဟိ အနညတ္တံ တေသဉ္စာဓာရဏတံ နိဿိတတဉ္စ ယထာဝုတ္တံ အတိဒိသတိ.

အရူပံ အတ္တာတိ ကထိတံ ‘‘ဝေဒနာဝန္တ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ ရူပေန ဝေါမိဿကတာယ အဘာဝတော. ရူပါရူပမိဿကော အတ္တာ ကထိတော ရူပေန သဒ္ဓိံ သေသာရူပဓမ္မာနံ အတ္တာတိ ဂဟိတတ္တာ. ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ကထိတာ ရူပါဒီနံ ဝိနာသဒဿနတော. တေနေဝါဟ ‘‘ရူပံ အတ္တာတိ ယော ဝဒေယျ၊ တံ န ဥပပဇ္ဇတိ၊ အတ္တာ မေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စ ဝေတိ စာတိ ဣစ္စဿ ဧဝမာဂတံ ဟောတီ’’တိအာဒိ. အဝသေသေသူတိ ပန္နရသသု ဌာနေသု. သဿတဒိဋ္ဌိ ကထိတာ ရူပဝန္တာဒိဘာဝေန ဂဟိတဿ အနိဒ္ဓါရိတရူပတ္တာ.

ဒိဋ္ဌိဂတိကော ယံ ဝတ္ထုံ အတ္တာတိ သမနုပဿတိ၊ ယေဘုယျေန တံ နိစ္စံ သုခန္တိ စ သမနုပဿတေဝ. သာဝကော ပန တပ္ပဋိက္ခေပေန သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာတိ သုဒိဋ္ဌတ္တာ ရူပံ အတ္တာတိ န သမနုပဿတိ၊ တထာဘူတော စ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ သမနုပဿတိ၊ တထာ ဝေဒနာဒယောတိ ဒဿေန္တော ‘‘န ရူပံ အတ္တတော’’တိအာဒိမာဟ. ဧဝံ ဘဝဒိဋ္ဌိပိ အဝိဇ္ဇာဘဝတဏှာ ဝိယ ဝဋ္ဋဿ သမုဒယောယေဝါတိ ဒိဋ္ဌိကထာယံ ‘‘ဧတ္တကေန ဂမနံ ဟောတီ’’တိအာဒိ. ဒိဋ္ဌိပ္ပဟာနကထာယဉ္စ ‘‘ဧတ္တကေန ဂမနံ န ဟောတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

၄၆၂. ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမတ္ထမေဝ ပုစ္ဆိတတ္တာ ‘‘ထေရိယာ ပဋိပုစ္ဆိတွာ ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗော’’တိ ဝတွာ ပဋိပုစ္ဆနဝိဓိံ ဒဿေတုံ ‘‘ဥပါသကာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပဋိပတ္တိဝသေနာတိ သက္ကာယနိရောဓဂါမိနိပဋိပဒါဘာဝေန. သင်္ခတာသင်္ခတဝသေန လောကိယလောကုတ္တရဝသေန သင်္ဂဟိတာသင်္ဂဟိတဝသေနာတိ ‘‘ဝသေနာ’’တိ ပဒံ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗံ. တတ္ထ ကာမံ အသင်္ခတော နာမ မဂ္ဂေါ နတ္ထိ၊ ကိံ သင်္ခတော၊ ဥဒါဟု အသင်္ခတောတိ ပန ပုစ္ဆာဝသေန တထာ ဝုတ္တံ? ‘‘အရိယော’’တိ ဝစနေနေဝ မဂ္ဂဿ လောကုတ္တရတော သိဒ္ဓါ၊ သင်္ဂါဟကခန္ဓပရိယာပန္နာနံ ပန မဂ္ဂဓမ္မာနမ္ပိ သိယာ လောကိယတာတိ ဣဓ လောကိယဂ္ဂဟဏံ. ကိဉ္စာပိ သင်္ဂဟိတပဒမေဝ ပါဠိယံ အာဂတံ၊ န အသင်္ဂဟိတပဒံ၊ ယေ ပန သင်္ဂါဟကဘာဝေန ဝုတ္တာ၊ တေ သင်္ဂဟိတာ န ဟောန္တီတိ အဋ္ဌကထာယံ အသင်္ဂဟိတဂ္ဂဟဏံ ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သင်္ခတောတိအာဒီသု သမေစ္စ သမ္ဘုယျ ပစ္စယေဟိ ကတောတိ သင်္ခတော. တထာဘူတော စ တံသမင်္ဂိနော ပုဂ္ဂလဿ ပုဗ္ဗဘာဂစေတနာတိ မယှံ မဂ္ဂေါ အဋ္ဌင်္ဂိကော ဟောတု သတ္တင်္ဂိကော ဝါတိ စေတိတဘာဝေန စေတိတော. သဟဇာတစေတနာယပိ စေတိတောဝ တဿာ သဟကာရီကာရဏဘာဝတော၊ တတော ဧဝ ပကပ္ပိတော အာယူဟိတော. ပစ္စယေဟိ နိပ္ဖါဒိတတ္တာ ကတော နိဗ္ဗတ္တိတော စ. သမာပဇ္ဇန္တေန အတ္တနော သန္တာနေ သမ္မဒေဝ အာပဇ္ဇန္တေန ဥပ္ပါဒေန္တေန. ဣတိ သတ္တဟိပိ ပဒေဟိ ပစ္စယနိဗ္ဗတ္တိတံယေဝ အရိယမဂ္ဂဿ ဒဿေတိ.

အသင်္ဂဟိတော ခန္ဓာနံ ပဒေသော ဧတဿ အတ္ထီတိ မဂ္ဂေါ သပ္ပဒေသော. နတ္ထိ ဧတေသံ ပဒေသာတိ ခန္ဓာ နိပ္ပဒေသာ. ပဒိဿတိ ဧတေန သမုဒါယောတိ ဟိ ပဒေသော၊ အဝယဝေါ. အယန္တိ မဂ္ဂေါ. သပ္ပဒေသတ္တာ ဧကဒေသတ္တာ. နိပ္ပဒေသေဟိ သမုဒါယဘာဝတော နိရဝသေသပဒေသေဟိ. ယထာ နဂရံ ရဇ္ဇေကဒေသဘူတံ တဒန္တောဂဓတ္တာ ရဇ္ဇေန သင်္ဂဟိတံ၊ ဧဝံ အရိယမဂ္ဂေါ ခန္ဓတ္တယေကဒေသဘူတော တဒန္တောဂဓတ္တာ တီဟိ ခန္ဓေဟိ သင်္ဂဟိတောတိ ဒဿေတိ ‘‘နဂရံ ဝိယ ရဇ္ဇေနာ’’တိ ဣမိနာ. သဇာတိတောတိ သမာနဇာတိတာယ၊ သမာနသဘာဝတ္တာ ဧဝါတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ သီလက္ခန္ဓော ‘‘နဝ ကောဋိသဟဿာနီ’’တိအာဒိနာ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၀၊ အပ. အဋ္ဌ. ၂.၅၅.၅၅၊ ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၃၇) ဝုတ္တပဘေဒဝသေန စေဝ သမ္ပတ္တသမာဒါနဝိရတိအာဒိဝသေန စ ဂယှမာနော နိပ္ပဒေသော၊ မဂ္ဂသီလံ ပန အာဇီဝဋ္ဌမကမေဝ သမုစ္ဆေဒဝိရတိမတ္တမေဝါတိ သပ္ပဒေသံ. သမာဓိက္ခန္ဓော ပရိတ္တမဟဂ္ဂတာဒိဝသေန စေဝ ဥပစာရပ္ပနာသမာဓိဝသေန စ အနေကဘေဒတာယ နိပ္ပဒေသော၊ မဂ္ဂသမာဓိ ပန လောကုတ္တရောဝ၊ အပ္ပနာသမာဓိ ဧဝါတိ သပ္ပဒေသော. တထာ ပညာက္ခန္ဓော ပရိတ္တမဟဂ္ဂတာဒိဝသေန စေဝ သုတမယဉာဏာဒိဝသေန စ အနေကဘေဒတာယ နိပ္ပဒေသော၊ မဂ္ဂပညာ ပန လောကုတ္တရာဝ၊ ဘာဝနာမယာ ဧဝါတိ သပ္ပဒေသာ. အတ္တနော ဓမ္မတာယာတိ သဟကာရီကာရဏံ အနပေက္ခိတွာ အတ္တနော သဘာဝေန အတ္တနော ဗလေန အပ္ပေတုံ န သက္ကောတိ ဝီရိယေန အနုပတ္ထမ္ဘိတံ၊ သတိယာ စ အနုပဋ္ဌိတံ. ပဂ္ဂဟကိစ္စန္တိ ယထာ ကောသဇ္ဇပက္ခေ န ပတိတာ စိတ္တဋ္ဌိတိ၊ တထာ ပဂ္ဂဏှနကိစ္စံ. အပိလာပနကိစ္စန္တိ ယထာ အာရမ္မဏေ န ပိလဝတိ၊ ဧဝံ အပိလာပနကိစ္စံ.

ဧကတော ဇာတာတိ သဟဇာတာ. ပိဋ္ဌိံ ဒတွာ ဩနတသဟာယော ဝိယ ဝါယာမော သမာဓိဿ အာရမ္မဏေ အပ္ပနာယ ဝိသေသပစ္စယဘာဝတော. အံသကူဋံ ဒတွာ ဌိတသဟာယော ဝိယ သတိ သမာဓိဿ အာရမ္မဏေ ဒဠှပဝတ္တိယာ ပစ္စယဘာဝတော. ကိရိယတောတိ ဥပကာရကိရိယတော.

အာကောဋေတွာတိ အာရမ္မဏံ အာဟနိတွာ. တထာ ဟိ ဝိတက္ကော ‘‘အာဟနနရသော’’တိ၊ ယောဂါဝစရော စ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနံ တက္ကာဟတံ ဝိတက္ကပရိယာဟတံ ကရောတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဣဓာပီတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိသင်္ကပ္ပေသု. ကိရိယတောတိ ဝုတ္တပ္ပကာရဥပကာရကိရိယတော.

သုဘသုခါဒိနိမိတ္တဂ္ဂါဟဝိဓမနံ စတုကိစ္စသာဓနံ. ပစ္စယတ္တေနာတိ သဟဇာတာဒိပစ္စယဘာဝေန. စတုကိစ္စသာဓနဝသေနေဝါတိ ဣဒံ မဂ္ဂဝီရိယဿေဝ ဂဟိတဘာဝဒဿနံ. တဉှိ ဧကံယေဝ ဟုတွာ စတုကိစ္စံ ယထာဝုတ္တဥပကာရကသဘာဝေန စ ပရိဝါရဋ္ဌေန ပရိက္ခာရော ဟောတိ. မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တဓမ္မာနန္တိ ဣမိနာ မဂ္ဂဓမ္မာနမ္ပိ ဂဟဏံ၊ န တံသမ္ပယုတ္တဖဿာဒီနံယေဝ. ဧကစိတ္တက္ခဏိကာတိ မဂ္ဂစိတ္တုပ္ပါဒဝသေန ဧကစိတ္တက္ခဏိကာ.

သတ္တဟိ ဉာဏေဟီတိ ပရမုက္ကံသဂတေဟိ သတ္တဟိ ဇဝနေဟိ သမ္ပယုတ္တဉာဏေဟိ၊ သတ္တဟိ ဝါ အနုပဿနာဉာဏေဟိ. အာဒိတော သေဝနာ အာသေဝနာ၊ တတော ပရံ ဝဍ္ဎနာ ဘာဝနာ၊ ပုနပ္ပုနံ ကရဏံ ဗဟုလီကမ္မန္တိ အဓိပ္ပါယေနာဟ ‘‘အညေန စိတ္တေနာ’’တိအာဒိ. အဓိပ္ပါယဝသေန နိဒ္ဓါရေတွာ ဂဟေတဗ္ဗတ္ထံ သုတ္တံ နေယျတ္ထံ. ယထာရုတဝသေန ဂဟေတဗ္ဗတ္ထံ နီတတ္ထံ. ဧဝံ သန္တေတိ ယဒိ ဣဒံ သုတ္တံ နီတတ္ထံ၊ အာသေဝနာဒိ စ ဝိသုံ ဝိသုံ စိတ္တေဟိ ဟောတိ၊ ဧဝံ သန္တေ. အာသေဝနာဒိ နာမ စိတ္တဿ အနေကဝါရံ ဥပ္ပတ္တိယာ ဟောတိ၊ န ဧကဝါရမေဝါတိ အာဟ ‘‘ဧကံ စိတ္တ’’န္တိအာဒိ. တတြာယံ သင်္ခေပတ္ထော – အာသေဝနာဝသေန ပဝတ္တမာနံ စိတ္တံ သုစိရမ္ပိ ကာလံ အာသေဝနာဝသေနေဝ ပဝတ္တေယျ၊ တထာ ဘာဝနာဗဟုလီကမ္မဝသေန ပဝတ္တမာနာနိပိ၊ န စေတ္ထ ဧတ္တကာနေဝ စိတ္တာနိ အာသေဝနာဝသေန ပဝတ္တန္တိ၊ ဧတ္တကာနိ ဘာဝနာဝသေန၊ ဗဟုလီကမ္မဝသေနာတိ နိယမော လဗ္ဘတိ. ဣတိ အနေကစိတ္တက္ခဏိကအရိယမဂ္ဂံ ဝဒန္တဿ ဒုန္နိဝါရိယောဝါယံ ဒေါသော. ယထာ ပန ပုဗ္ဗဘာဂေပိ နာနာစိတ္တေသု ပဝတ္တပရိညာဒိကိစ္စာနံ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနံ ပဋိဝေဓကာလေ ယထာရဟံ စတုကိစ္စသာဓနံ၊ ဧကစိတ္တက္ခဏိကာ စ ပဝတ္တိ၊ ဧဝံ ဝိပဿနာယ ပဝတ္တာဘိသင်္ခါရဝသေန အာသေဝနာဘာဝနာဗဟုလီကမ္မာနိ ပဋိဝေဓကာလေ ဧကစိတ္တက္ခဏိကာနေဝ ဟောန္တီတိ ဝဒန္တာနံ အာစရိယာနံ န ကောစိ ဒေါသော အာသေဝနာဒီဟိ ကာတဗ္ဗကိစ္စဿ တဒါ ဧကစိတ္တက္ခဏေယေဝ သိဇ္ဈနတော. တေနာဟ ‘‘ဧကစိတ္တက္ခဏိကာဝါ’’တိအာဒိ. သစေ သဉ္ဇာနာတီတိ သစေ သညတ္တိံ ဂစ္ဆတိ. ယာဂုံ ပိဝါဟီတိ ဥယျောဇေတဗ္ဗော ဓမ္မသာကစ္ဆာယ အဘဗ္ဗဘာဝတောတိ အဓိပ္ပါယော.

၄၆၃. ပုညာဘိသင်္ခါရာဒီသူတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ကာယသဉ္စေတနာဒိ လက္ခဏေ ကာယသင်္ခါရာဒိကေပိ သင်္ဂဏှာတိ၊ န အပုညာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရေ ဧဝ. ကာယပဋိဗဒ္ဓတ္တာ ကာယေန သင်္ခရီယတိ၊ န ကာယသမုဋ္ဌာနတ္တာ. စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဟိ တေ ဓမ္မာတိ. နိဗ္ဗတ္တီယတီတိ စ ဣဒံ ကာယေ သတိ သဗ္ဘာဝံ၊ အသတိ စ အဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဝါစန္တိ ဝစီဃောသံ. သင်္ခရောတီတိ ဇနေတိ. တေနာဟ ‘‘နိဗ္ဗတ္တေတီ’’တိ. န ဟိ တံ ဝိတက္ကဝိစာရရဟိတစိတ္တံ ဝစီဃောသံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ သက္ကောတိ. စိတ္တပဋိဗဒ္ဓတ္တာတိ ဧတေန စိတ္တဿ နိဿယာဒိပစ္စယဘာဝေါ စိတ္တသင်္ခါရသင်္ခရဏန္တိ ဒဿေတိ. အညမညမိဿာတိ အတ္ထတော ဘိန္နာပိ ကာယသင်္ခါရာဒိဝစနဝစနီယဘာဝေန အညမညမိဿိတာ အဘိန္နာ ဝိယ၊ တတော ဧဝ အာလုဠိတာ သံကိဏ္ဏာ အဝိဘူတာ အပါကဋာ ဒုဒ္ဒီပနာ ဒုဝိညာပယာ. အာဒါနဂ္ဂဟဏမုဉ္စနစောပနာနီတိ ယဿ ကဿစိ ကာယေန အာဒါတဗ္ဗဿ အာဒါနသင်္ခါတံ ဂဟဏံ၊ ဝိဿဇ္ဇနသင်္ခါတံ မုဉ္စနံ၊ ယထာတထာစလနသင်္ခါတံ စောပနန္တိ ဣမာနိ ပါပေတွာ သာဓေတွာ ဥပ္ပန္နာ. ကာယတော ပဝတ္တာ သင်္ခါရာ၊ ကာယေန သင်္ခရီယန္တီတိ စ ကာယသင်္ခါရာတွေဝ ဝုစ္စန္တိ. ဟနုသံစောပနန္တိ ဟနုသဉ္စလနံ. ဝစီဘေဒန္တိ ဝါစာနိစ္ဆာရဏံ. ဝါစံ သင်္ခရောန္တီတိ ကတွာ ဣဓ ဝစီသင်္ခါရာတွေဝ ဝုစ္စန္တိ.

၄၆၄. သမာပဇ္ဇိဿန္တိ ပဒံ နိရောဓဿ အာသန္နာနာဂတဘာဝဝိသယံ အာသန္နံ ဝဇ္ဇေတွာ ဒူရဿ ဂဟဏေ ပယောဇနာဘာဝတော. နိရောဓပါဒကဿ နေဝသညာနာသညာယတနစိတ္တဿ စ ဂဟဏတော ပဋ္ဌာယ နိရောဓံ သမာပဇ္ဇတိ နာမာတိ အဓိပ္ပါယေန ‘‘ပဒဒွယေန နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိကာလော ကထိတော’’တိ ဝုတ္တံ. တထာ စိတ္တံ ဘာဝိတံ ဟောတီတိ ဧတ္ထ အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒစိတ္တဂ္ဂဟဏံ ဣတရေသံ နာနန္တရိယဘာဝတော. န ဟိ ဗလဒွယဉာဏသမာဓိစရိယာနံ ဝသီဘာဝါပါဒနစိတ္တေဟိ ဝိနာ အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒစိတ္တံ အစိတ္တကဘာဝါယ ဟောတိ.

သေသသင်္ခါရေဟီတိ ကာယသင်္ခါရစိတ္တသင်္ခါရေဟိ. ဒုတိယဇ္ဈာနေယေဝ နိရုဇ္ဈတိ အနုပ္ပတ္တိနိရောဓေန. ဣတရေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဝုဋ္ဌဟိဿန္တိ ပဒံ ဝုဋ္ဌဟနဿ အာသန္နာနာဂတဘာဝဝိသယံ အာသန္နံ ဝဇ္ဇေတွာ ဒူရဿ ဂဟဏေ ပယောဇနာဘာဝတော. နိရောဓတော ဝုဋ္ဌာနဿ စ စိတ္တုပ္ပါဒေန ပရိစ္ဆိန္နတ္တာ တတော ဩရမေဝါတိ အာဟ ‘‘ပဒဒွယေန အန္တောနိရောဓကာလော ကထိတော’’တိ. တထာ စိတ္တံ ဘာဝိတံ ဟောတီတိ ယထာ ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလမေဝ အစိတ္တကဘာဝေါ၊ တတော ပရံ သစိတ္တကဘာဝေါ ဟောတိ၊ တထာ နိရောဓဿ ပရိကမ္မစိတ္တံ ဥပ္ပါဒိတံ ဟောတိ.

ပဋိသင်္ခါတိ ပဋိသင်္ခါယ ဣဒမေဝ ကာတဗ္ဗံ ဇာနိတွာ အပ္ပဝတ္တိမတ္တံ. သမာပဇ္ဇန္တီတိ အစိတ္တကဘာဝံ သမ္ပဒေဝ အာပဇ္ဇန္တိ. အထ ကသ္မာ သတ္တာဟမေဝ သမာပဇ္ဇန္တီတိ? ယထာကာလပရိစ္ဆေဒကရဏတော၊ တဉ္စ ယေဘုယျေန အာဟာရူပဇီဝီနံ သတ္တာနံ ဥပါဒိန္နကပဝတ္တဿ ဧကဒိဝသံ ဘုတ္တာဟာရဿ သတ္တာဟမေဝ ယာပနတော.

သဗ္ဗာ ဖလသမာပတ္တိ အဿာသပဿာသေ န သမုဋ္ဌာပေတီတိ ဣဒံ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘သမုဋ္ဌာပေတီ’’တိ. ယာ ပန န သမုဋ္ဌာပေတိ၊ တံ ဒဿေန္တော ‘‘ဣမဿ ပန။ပေ။ န သမုဋ္ဌာပေတီ’’တိ အာဟ. တတ္ထ ဣမဿာတိ ဣဓ ပါဠိယံ ဝုတ္တနိရောဓသမာပဇ္ဇနဘိက္ခုနော. တဿ ပန ဖလသမာပတ္တိ စတုတ္ထဇ္ဈာနိကာဝါတိ နိယမော နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ကိံ ဝါ ဧတေနာ’’တိအာဒိ. အဗ္ဗောဟာရိကာတိ သုခုမတ္တဘာဝပ္ပတ္တိယာ ‘‘အတ္ထီ’’တိ ဝေါဟရိတုံ အသက္ကုဏေယျာတိ ကေစိ. နိရောဓဿ ပန ပါဒကဘူတာယ စတုတ္ထဇ္ဈာနာဒိသမာဓိစရိယာယ ဝသေန အစတုတ္ထဇ္ဈာနိကာပိ နိရောဓာနန္တရဖလသမာပတ္တိ အဿာသပဿာသေ န သမုဋ္ဌာပေတီတိ အဘာဝတော ဧဝ တေ အဗ္ဗောဟာရိကာ ဝုတ္တာ. ဧဝဉ္စ ကတွာ သဉ္ဇီဝတ္ထေရဝတ္ထုမှိ အာနီတသမာပတ္တိဖလနိဒဿနမ္ပိ သုဋ္ဌု ဥပပဇ္ဇတိ. တေနာဟ ‘‘ဘဝင်္ဂသမယေနေဝေတံ ကထိတ’’န္တိ. ကိရိယမယပဝတ္တဝဠဉ္ဇနကာလေတိ ဧတ္ထ ကိရိယမယပဝတ္တံ ကာယဝစီဝိညတ္တိဝိပ္ဖါရော၊ တဿ ဝဠဉ္ဇနကာလေ ပဝတ္တနသမယေ. ဝါစံ အဘိသင်္ခါတုံ န သက္ကောန္တိ အဝိညတ္တိဇနကတ္တာ တေသံ ဝိတက္ကဝိစာရာနံ.

သဂုဏေနာတိ သရသေန၊ သဘာဝေနာတိ အတ္ထော. သုညတာ နာမ ဖလသမာပတ္တိ ရာဂါဒီဟိ သုညတ္တာ. တထာ ရာဂနိမိတ္တာဒီနံ အဘာဝါ အနိမိတ္တာ၊ ရာဂပဏိဓိအာဒီနံ အဘာဝါ အပ္ပဏိဟိတာတိ အာဟ ‘‘အနိမိတ္တအပ္ပဏိဟိတေသုပိ ဧသေဝ နယော’’တိ. အနိမိတ္တံ အပ္ပဏိဟိတဉ္စ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဥပ္ပန္နဖလသမာပတ္တိယံ ဖဿော အနိမိတ္တော ဖဿော အပ္ပဏိဟိတော ဖဿော နာမာတိ ဣမမတ္ထံ ‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ ဣမိနာ အတိဒိသတိ.

အတ္တသုညတာဒဿနတော အနတ္တာနုပဿနာ သုညတာ၊ နိစ္စနိမိတ္တုဂ္ဃါဋနတော အနိစ္စာနုပဿနာ အနိမိတ္တာ၊ သုခပ္ပဏိဓိပဋိက္ခေပတော ဒုက္ခာနုပဿနာ အပ္ပဏိဟိတာတိ အာဟ – ‘‘သုညတာ။ပေ။ ဝိပဿနာပိ ဝုစ္စတီ’’တိ. အနိစ္စတော ဝုဋ္ဌာတီတိ သင်္ခါရာနံ အနိစ္စာကာရဂ္ဂါဟိနိယာ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိယာ ပရတော ဧကတောဝုဋ္ဌာနဥဘတောဝုဋ္ဌာနေဟိ နိမိတ္တပဝတ္တတော ဝုဋ္ဌာတိ. အနိစ္စတော ပရိဂ္ဂဟေတွာတိ စ ဣဒံ ‘‘န ဧကန္တိကံ ဧဝမ္ပိ ဟောတီ’’တိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. အပ္ပဏိဟိတဝိပဿနာယ မဂ္ဂေါတိအာဒိနာ၊ သုညတဝိပဿနာယ မဂ္ဂေါတိအာဒိနာ စ ယောဇနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ. ဝိကပ္ပေါ အာပဇ္ဇေယျ အာဂမနဿ ဝဝတ္ထာနဿ အဘာဝေန အဝဝတ္ထာနကရတ္တာ. ဧဝဉှိ တယော ဖဿာ ဖုသန္တီတိ ဧဝံ သဂုဏတော အာရမ္မဏတော စ နာမလာဘေ သုညတာဒိနာမကာ တယော ဖဿာ ဖုသန္တီတိ အနိယမဝစနံ. သမေတိ ယုဇ္ဇတိ ဧကဿေဝ ဖဿဿ နာမတ္တယယောဂတော.

သဗ္ဗသင်္ခတဝိဝိတ္တတာယ နိဗ္ဗာနံ ဝိဝေကော နာမ ဥပဓိဝိဝေကောတိ ကတွာ. နိန္နတာ တပ္ပဋိပက္ခဝိမုခဿ တဒဘိမုခတာ. ပေါဏတာ ဩနမနံ၊ ပဗ္ဘာရတာ တတော ဝိဿဋ္ဌဘာဝေါ.

၄၆၅. စက္ခာဒိတော ရူပါဒီသု ပဝတ္တရူပကာယတော ဥပ္ပဇ္ဇနတော ပဉ္စဒွါရိကံ သုခံ ကာယိကံ နာမ၊ မနောဒွါရိကံ စေတောဖဿဇာတာယ စေတသိကံ နာမ. သဘာဝနိဒ္ဒေသော သုခယတီတိ ကတွာ. မဓုရဘာဝဒီပကန္တိ ဣဋ္ဌဘာဝဇောတနံ. ဝေဒယိတဘာဝဒီပကန္တိ ဝေဒကဘာဝဝိဘာဝကံ. ဝေဒနာ ဧဝ ဟိ ပရမတ္ထတော အာရမ္မဏံ ဝေဒေတိ၊ အာရမ္မဏံ ပန ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ. ဒုက္ခန္တိ သဘာဝနိဒ္ဒေသောတိဧဝမာဒိအတ္ထဝစနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ. ဌိတိသုခါတိ ဌိတိယာ ဓရမာနတာယ သုခါ၊ န ဌိတိက္ခဏမတ္တေန. တေနာဟ ‘‘အတ္ထိဘာဝေါ သုခ’’န္တိ. ဝိပရိဏာမဒုက္ခာတိ ဝိပရိဏမနေန ဝိဂမနေန ဒုက္ခာ၊ န နိရောဓက္ခဏေန. တေနာဟ ‘‘နတ္ထိဘာဝေါ ဒုက္ခ’’န္တိ. အပရိညာတဝတ္ထုကာနဉှိ သုခဝေဒနုပရမော ဒုက္ခတော ဥပဋ္ဌာတိ. သွာယမတ္ထော ပိယဝိပ္ပယောဂေန ဒီပေတဗ္ဗော. ဌိတိဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမသုခါတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. တေနာဟ ‘‘အတ္ထိဘာဝေါ ဒုက္ခံ၊ နတ္ထိဘာဝေါ သုခ’’န္တိ. ဒုက္ခဝေဒနုပရမော ဟိ သတ္တာနံ သုခတော ဥပဋ္ဌာတိ. ဧဝဉှိ ဝဒန္တိ – ‘‘တဿ ရောဂဿ ဝူပသမေန အဟော သုခံ ဇာတ’’န္တိ. ဇာနနဘာဝေါတိ ယာထာဝသဘာဝတော အဝဗုဇ္ဈနံ. အဒုက္ခမသုခဉှိ ဝေဒနံ ဇာနန္တဿ သုခံ ဟောတိ တဿ သုခုမဘာဝတော၊ ယထာ တဒညေ ဓမ္မေ သလက္ခဏတော သာမညလက္ခဏတော စ သမ္မဒေဝ အဝဗောဓော ပရမံ သုခံ. တေနေဝါဟ –

‘‘ယတော ယတော သမ္မသတိ၊ ခန္ဓာနံ ဥဒယဗ္ဗယံ၊

လဘတီ ပီတိပါမောဇ္ဇံ၊ အမတံ တံ ဝိဇာနတ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၃၇၄)၊

အဇာနနဘာဝေါတိ ဧတ္ထ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒုက္ခဉှိ သမ္မောဟဝိဟာရောတိ. အပရော နယော ဇာနနဘာဝေါတိ ဇာနနဿ ဉာဏဿ သဗ္ဘာဝေါ. ဉာဏသမ္ပယုတ္တာ ဟိ ဉာဏောပနိဿယာ စ အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ သုခါ ဣဋ္ဌာကာရာ. ယထာဟ ‘‘ဣဋ္ဌာ စေဝ ဣဋ္ဌဖလာ စာ’’တိ. အဇာနနဘာဝေါ ဒုက္ခန္တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ကတမော အနုသယော အနုသေတီတိ ကာမရာဂါနုသယာဒီသု သတ္တသု အနုသယေသု ကတမော အနုသယော အနုသယဝသေန ပဝတ္တတိ? အပ္ပဟီနဘာဝေန ဟိ သန္တာနေ အနုသယန္တီတိ အနုသယာ၊ အနုရူပံ ကာရဏံ လဘိတွာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အတ္ထော. ဧတေန ကာရဏလာဘေ သတိ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟတာ နေသံ ဒဿိတာ. အပ္ပဟီနာ ဟိ ကိလေသာ ကာရဏလာဘေ သတိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တေနာဟ ‘‘အပ္ပဟီနဋ္ဌေန သယိတော ဝိယ ဟောတီ’’တိ. တေ စ နိပ္ပရိယာယတော အနာဂတာ ကိလေသာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ၊ အတီတာ ပစ္စုပ္ပန္နာ စ တံသဘာဝတ္တာ တထာ ဝုစ္စန္တိ. န ဟိ ဓမ္မာနံ ကာလဘေဒေန သဘာဝဘေဒေါ အတ္ထိ. ယဒိ အပ္ပဟီနဋ္ဌော အနုသယဋ္ဌော၊ နနု သဗ္ဗေပိ ကိလေသာ အပ္ပဟီနာ အနုသယာ ဘဝေယျုန္တိ? န မယံ အပ္ပဟီနတာမတ္တေန အနုသယဋ္ဌံ ဝဒါမ၊ အထ ခေါ ပန အပ္ပဟီနဋ္ဌေန ထာမဂတာ ကိလေသာ အနုသယာ. ဣဒံ ထာမဂမနဉ္စ ရာဂါဒီနမေဝ အာဝေဏိကော သဘာဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော၊ ယတော အဘိဓမ္မေ – ‘‘ထာမဂတံ အနုသယံ ပဇဟတီ’’တိ ဝုတ္တံ. သောတိ ရာဂါနုသယော. အပ္ပဟီနောတိ အပ္ပဟီနဘာဝမုခေန အနုသယနဋ္ဌမာဟ. သော စ အပရိညာတက္ခန္ဓဝတ္ထုတော၊ ပရိညာတေသု ပတိဋ္ဌံ န လဘတိ. တေနာဟ ‘‘န သဗ္ဗာယ သုခါယ ဝေဒနာယ သော အပ္ပဟီနော’’တိ. အာရမ္မဏဝသေန စာယံ အနုသယဋ္ဌော အဓိပ္ပေတော. တေနာဟ ‘‘န သဗ္ဗံ သုခံ ဝေဒနံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော’’တိ.

ဝတ္ထုဝသေနပိ ပန အနုသယဋ္ဌော ဝေဒိတဗ္ဗော၊ ယော ‘‘ဘူမိလဒ္ဓ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. တေန ဟိ အဋ္ဌကထာယံ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၈၃၄) ဝုတ္တံ –

‘‘ဘူမီတိ ဝိပဿနာယ အာရမ္မဏဘူတာ တေဘူမကာ ပဉ္စက္ခန္ဓာ. ဘူမိလဒ္ဓံ နာမ တေသု ခန္ဓေသု ဥပ္ပတ္တိရဟံ ကိလေသဇာတံ. တေန ဟိ သာ ဘူမိလဒ္ဓါ နာမ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဘူမိလဒ္ဓန္တိ ဝုစ္စတိ၊ သာ စ ခေါ န အာရမ္မဏဝသေန. အာရမ္မဏဝသေန ဟိ သဗ္ဗေပိ အတီတာနာဂတေ ပရိညာတေပိ စ ခီဏာသဝါနံ ခန္ဓေ အာရဗ္ဘ ကိလေသာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ မဟာကစ္စာနဥပ္ပလဝဏ္ဏာဒီနံ ခန္ဓေ အာရဗ္ဘ သောရေယျသေဋ္ဌိနန္ဒမာဏဝကာဒီနံ ဝိယ. ယဒိ စ တံ ဘူမိလဒ္ဓံ နာမ သိယာ၊ တဿ အပ္ပဟေယျတော န ကောစိ ဘဝမူလံ ပဇဟေယျ၊ ဝတ္ထုဝသေန ပန ဘူမိလဒ္ဓံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယတ္ထ ယတ္ထ ဟိ ဝိပဿနာယ အပရိညာတာ ခန္ဓာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တတ္ထ တတ္ထ ဥပ္ပါဒတော ပဘုတိ တေသု ဝဋ္ဋမူလံ ကိလေသဇာတံ အနုသေတိ. တံ အပ္ပဟီနဋ္ဌေန ဘူမိလဒ္ဓန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိ.

ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထာတိ ဣမိနာ ‘‘န သဗ္ဗာယ ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ သော အပ္ပဟီနော၊ န သဗ္ဗံ ဒုက္ခံ ဝေဒနံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိံ အတိဒိသတိ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘ယော အနုသယော ယတ္ထ အနုသေတိ၊ သော ပဟီယမာနော တတ္ထ ပဟီနော နာမ ဟောတီ’’တိ တတ္ထ တတ္ထ ပဟာနပုစ္ဆာ၊ တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ကိံ ပဟာတဗ္ဗန္တိ အယံ ပဟာနပုစ္ဆာ နာမာ’’တိ.

ဧကေနေဝ ဗျာကရဏေနာတိ ‘‘ဣဓာဝုသော၊ ဝိသာခ၊ ဘိက္ခု ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၃၇၄) ဧကေနေဝ ဝိဿဇ္ဇနေန. ဒွေ ပုစ္ဆာတိ အနုသယပုစ္ဆာ ပဟာနပုစ္ဆာတိ ဒွေပိ ပုစ္ဆာ ဝိဿဇ္ဇေသိ. ‘‘ရာဂံ တေန ပဇဟတီ’’တိ ဣဒမေကံ ဝိဿဇ္ဇနံ၊ ‘‘န တတ္ထ ရာဂါနုသယော အနုသေတီ’’တိ ဣဒမေကံ ဝိဿဇ္ဇနံ၊ ပုစ္ဆာနုက္ကမဉ္စေတ္ထ အနာဒိယိတွာ ပဟာနက္ကမေန ဝိဿဇ္ဇနာ ပဝတ္တာ. ‘‘ဒွေ ပုစ္ဆာ ဝိဿဇ္ဇေသီ’’တိ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ဣဓာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တထာဝိက္ခမ္ဘိတမေဝ ကတွာတိ ဣမိနာ ယော ရာဂံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ ပုန ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနတော တထာဝိက္ခမ္ဘိတမေဝ ကတွာ မဂ္ဂေန သမုဂ္ဃါတေတိ၊ တဿ ဝသေန ‘‘ရာဂံ တေန ပဇဟတိ၊ န တတ္ထ ရာဂါနုသယော အနုသေတီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. ကာမောဃာဒီဟိ စတူဟိ ဩဃေဟိ သံသာရဘဝေါဃေနေဝ ဝါ ဝေဂသာ ဝုယှမာနေသု သတ္တေသု တံ ဥတ္တရိတွာ ပတ္တဗ္ဗံ၊ တဿ ပန ဂါဓဘာဝတော ပတိဋ္ဌာနဘူတံ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘တိဏ္ဏော ပါရင်္ဂတော ထလေ တိဋ္ဌတိ ဗြာဟ္မဏော’’တိ (သံ. နိ. ၄.၂၃၈၊ ဣတိဝု. ၆၉၊ ပု. ပ. ၁၈၇).

သုညတာဒိဘေဒေန အနေကဘေဒတ္တာ ပါဠိယံ ‘‘အနုတ္တရေသူ’’တိ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသောတိ ‘‘အနုတ္တရာ ဝိမောက္ခာ’’တိ ဝတွာ ပုန တေသံ သဗ္ဗေသမ္ပိ အရဟတ္တဘာဝသာမညေန ‘‘အရဟတ္တေ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိသယေ စေတံ ဘုမ္မံ. ပတ္ထနံ ပဋ္ဌပေန္တဿာတိ ‘‘အဟော ဝတာဟံ အရဟတ္တံ လဘေယျ’’န္တိ ပတ္ထနံ ဥပဋ္ဌပေန္တဿ၊ ပတ္ထေန္တဿာတိ အတ္ထော. ပဋ္ဌပေန္တဿာတိ စေတ္ထ ဟေတုမှိ အန္တသဒ္ဒေါ. ကထံ ပန အရဟတ္တဝိသယာ ပတ္ထနာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? န ကာစိ အရဟတ္တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပတ္ထနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ အနဓိဂတတ္တာ အဝိသယဘာဝတော. ပရိကပ္ပိတရူပံ ပန တံ ဥဒ္ဒိဿ ပတ္ထနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပိဟာပစ္စယာ’’တိ ဝုတ္တံ ပရမ္ပရပစ္စယတံ သန္ဓာယ၊ ဥဇုကံ ပန ပစ္စယဘာဝေါ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ‘‘န ပတ္ထနာယ ပဋ္ဌပနမူလကံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ. ဣဒံ ပန သေဝိတဗ္ဗံ ဒေါမနဿံ အကုသလပ္ပဟာနဿ ကုသလာဘိဝုဍ္ဎိယာ စ နိမိတ္တဘာဝတော. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဒေါမနဿမ္ပာဟံ၊ ဒေဝါနမိန္ဒ၊ ဒုဝိဓေန ဝဒါမိ သေဝိတဗ္ဗမ္ပိ အသေဝိတဗ္ဗမ္ပီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၅၉-၃၆၂). တီဟိ မာသေဟိ သမ္ပဇ္ဇနကာ တေမာသိကာ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဣမသ္မိံ ဝါရေတိ ဣမသ္မိံ ပဝါရဏဝါရေ. ဝိသုဒ္ဓိပဝါရဏန္တိ ‘‘ပရိသုဒ္ဓေါ အဟ’’န္တိ ဧဝံ ပဝတ္တံ ဝိသုဒ္ဓိပဝါရဏံ. အရဟန္တာနမေဝ ဟေသ ပဝါရဏာ.

န ကဒါစိ ပဟာတဗ္ဗဿ ပဟာယကတာ အတ္ထီတိ ဒဿေန္တော ‘‘န ဒေါမနဿေန ဝါ’’တိအာဒိံ ဝတွာ ပရိယာယေနေတံ ဝုတ္တံ၊ တံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘အယံ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ပရတော ဝိတ္ထာရေန အာဂမိဿတိ. ပဋိပဒံ ဂဟေတွာ ပတ္ထနံ ကတွာ ပတ္ထနံ ဌပေတွာ. ပဋိသဉ္စိက္ခတီတိ ဩဝါဒဝသေန အတ္တာနံ သမုတ္တေဇေန္တော ကထေတိ. သီလေန ဟီနဋ္ဌာနန္တိ အညေဟိ အရဟတ္တာယ ပဋိပဇ္ဇန္တေဟိ သီလေန ဟီနဋ္ဌာနံ ကိံ တုယှံ အတ္ထီတိ အဓိပ္ပါယော. သုပရိသုဒ္ဓန္တိ အခဏ္ဍာဒိဘာဝတော သုဓောတဇာတိမဏိ ဝိယ သုဋ္ဌု ပရိသုဒ္ဓံ. သုပဂ္ဂဟိတန္တိ ကဒါစိပိ သင်္ကောစာဘာဝတော ဝီရိယံ သုဋ္ဌု ပဂ္ဂဟိတံ. ပညာတိ ဝိပဿနာပညာ ပဋိပက္ခေဟိ အနဓိဘူတတာယ အကုဏ္ဌာ တိက္ခဝိသဒါ သင်္ခါရာနံ သမ္မသနေ သူရာ ဟုတွာ ဝဟတိ ပဝတ္တတိ. ပရိယာယေနာတိ တဿ ဒေါမနဿဿ အရဟတ္တုပနိဿယတာပရိယာယေန. အာရမ္မဏဝသေန အနုသယနံ ဣဓာဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘န တံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ. အနုပ္ပဇ္ဇနမေတ္ထ ပဟာနံ နာမာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဟီနောဝ တတ္ထ ပဋိဃာနုသယောတိ အတ္ထော’’တိ. တတိယဇ္ဈာနေန ဝိက္ခမ္ဘေတဗ္ဗာ အဝိဇ္ဇာ၊ သာ ဧဝ အရိယမဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္ဒီယတီတိ ‘‘အဝိဇ္ဇာနုသယံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ၊ အနုသယသဒိသတာယ ဝါ. ‘‘ရာဂါနုသယံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ’’တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. စတုတ္ထဇ္ဈာနေ နာနုသေတိ နာမ တတ္ထ ကာတဗ္ဗကိစ္စာကရဏတော.

၄၆၆. တသ္မာတိ ပစ္စနီကတ္တာ သဘာဝတော ကိစ္စတော ပစ္စယတော စာတိ အဓိပ္ပါယော. ဝိသဘာဂပဋိဘာဂေါ ကထိတော ‘‘ကဏှသုက္ကသပ္ပဋိဘာဂါ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု ဝိယ. အန္ဓကာရာတိ အန္ဓကာရသဒိသာ အပ္ပကာ သဘာဝတော. အဝိဘူတာ အပါကဋာ အနောဠာရိကဘာဝတော. တတော ဧဝ ဒုဒ္ဒီပနာ ဒုဝိညာပနာ. တာဒိသာဝါတိ ဥပေက္ခာသဒိသာဝ. ယထာ ဥပေက္ခာ သုခဒုက္ခာနိ ဝိယ န ဩဠာရိကာ၊ ဧဝံ အဝိဇ္ဇာ ရာဂဒေါသာ ဝိယ န ဩဠာရိကာ. အထ ခေါ အန္ဓကာရာ အဝိဘူတာ ဒုဒ္ဒီပနာ ဒုဝိညာပနာတိ အတ္ထော. သဘာဂပဋိဘာဂေါ ကထိတော ‘‘ပဏိဓိ ပဋိဃောသော’’တိအာဒီသု ဝိယ. ယတ္တကေသု ဌာနေသူတိ ဒုက္ခာဒီသု ယတ္တကေသု ဌာနေသု၊ ယတ္ထ ဝါ ဉေယျဋ္ဌာနေသု. ဝိသဘာဂပဋိဘာဂေါတိ အန္ဓကာရဿ ဝိယ အာလောကော ဝိဃာတကပဋိဘာဂေါ. ဝိဇ္ဇာတိ မဂ္ဂဉာဏံ အဓိပ္ပေတံ၊ ဝိမုတ္တီတိ ဖလန္တိ အာဟ ‘‘ဥဘောပေတေ ဓမ္မာ အနာသဝါ’’တိ. အနာသဝဋ္ဌေနာတိအာဒီသု ပဏီတဋ္ဌေနာတိပိ ဝတ္တဗ္ဗံ. သောပိ ဟိ ဝိမုတ္တိနိဗ္ဗာနာနံ သာဓာရဏော၊ ဝိမုတ္တိယာ အသင်္ခတဋ္ဌေန နိဗ္ဗာနဿ ဝိသဘာဂတာပိ လဗ္ဘတေဝ. ပဉှံ အတိက္ကမိတွာ ဂတောသိ၊ အပုစ္ဆိတဗ္ဗံ ပုစ္ဆန္တောတိ အဓိပ္ပါယော. ပဉှာနံ ပရိစ္ဆေဒပမာဏံ ဂဟေတုံ ယုတ္တဋ္ဌာနေ အဋ္ဌတွာ တတော ပရံ ပုစ္ဆန္တော နာသက္ခိ ပဉှာနံ ပရိယန္တံ ဂဟေတုံ. အပ္ပဋိဘာဂဓမ္မဿာတိ နိပ္ပရိယာယတော သဘာဂပဋိဘာဂေန အပ္ပဋိဘာဂဓမ္မဿ. အနာဂတာဒိပရိယာယေန နိဗ္ဗာနဿ သဘာဂပဋိဘာဂေါ ဝုတ္တော၊ ဝိသဘာဂေ စ အတ္ထေဝ သင်္ခတဓမ္မာ၊ တသ္မာ နိပ္ပရိယာယတော ကိဉ္စိ သဘာဂပဋိဘာဂံ သန္ဓာယ ပုစ္ဆတီတိ ကတွာ ‘‘အစ္စယာသီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အသင်္ခတဿ ဟိ အပ္ပတိဋ္ဌဿ ဧကန္တနိစ္စဿ သတော နိဗ္ဗာနဿ ကုတော နိပ္ပရိယာယေန သဘာဂဿ သမ္ဘဝေါ. တေနာဟ ‘‘နိဗ္ဗာနံ နာမေတ’’န္တိအာဒိ.

ဝိရဒ္ဓေါတိ ဧတ္ထ သဘာဂပဋိဘာဂံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ နိစ္ဆယာဘာဝတော ပုစ္ဆိတမတ္ထံ ဝိရဇ္ဈိတွာဝ ပုစ္ဆိ၊ န အဇာနိတွာတိ အတ္ထော. ဧတေန ဟေဋ္ဌာ သဗ္ဗပုစ္ဆာ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနနယေန ဇာနိတွာဝ ပဝတ္တာတိ ဒီပိတံ ဟောတိ. ထေရီ ပန တံ တံ ပုစ္ဆိတမတ္ထံ သဘာဝတော ဝိဘာဝေန္တီ သတ္ထု ဒေသနာဉာဏံ အနုဂန္တွာဝ ဝိဿဇ္ဇေသိ. နိဗ္ဗာနောဂဓန္တိ နိဗ္ဗာနံ ဩဂါဟိတွာ ဌိတံ နိဗ္ဗာနန္တောဂဓံ. တေနာဟ ‘‘နိဗ္ဗာနဗ္ဘန္တရံ နိဗ္ဗာနံ အနုပဝိဋ္ဌ’’န္တိ. အဿာတိ ဗြဟ္မစရိယဿ.

၄၆၇. ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတာတိ ဧတ္ထ ဝုတ္တပဏ္ဍိစ္စံ ဒဿေတုံ ‘‘ဓာတုကုသလာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေနေဝါဟ – ‘‘ကိတ္တာဝတာ နု ခေါ၊ ဘန္တေ၊ ပဏ္ဍိတော ဟောတိ? ယတော ခေါ၊ အာနန္ဒ၊ ဘိက္ခု ဓာတုကုသလော စ ဟောတိ၊ အာယတနကုသလော စ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒကုသလော စ ဌာနာဋ္ဌာနကုသလော စ. ဧတ္တာဝတာ နု ခေါ၊ အာနန္ဒ၊ ဘိက္ခု ပဏ္ဍိတော ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၂၄). ပညာမဟတ္တံ နာမ ထေရိယာ အသေက္ခပ္ပဋိသမ္ဘိဒပ္ပတ္တာယ ပဋိသမ္ဘိဒါယော ပူရေတွာ ဌိတတာတိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘မဟန္တေ အတ္ထေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ရာဇယုတ္တေဟီတိ ရညော ကမ္မေ နိယုတ္တပုရိသေဟိ. အာဟစ္စဝစနေနာတိ သတ္ထာရာ ကရဏာဒီနိ အာဟနိတွာ ပဝတ္တိတဝစနေန. ယဒေတ္ထ အတ္ထတော န ဝိဘတ္တံ၊ တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျမေဝ.

စူဠဝေဒလ္လသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

၅. စူဠဓမ္မသမာဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၄၆၈. ဓမ္မောတိ ဂဟိတဂဟဏာနီတိ ဓမ္မော ဝါ ဟောတု ဣတရော ဝါ၊ ဓမ္မောတိ ပဂ္ဂဟိတဂ္ဂါဟပ္ပဝတ္တာ စရိယာဝ. အာယူဟနက္ခဏေတိ တဿ ဓမ္မောတိ ဂဟိတဿ ပဝတ္တနက္ခဏေ. သုခန္တိ အကိစ္ဆံ. တေနာဟ ‘‘သုကရ’’န္တိ. ဒုက္ခဝိပါကန္တိ အနိဋ္ဌဖလဝိပစ္စနံ.

၄၆၉. ယထာ စက္ခာဒီနံ ပဉ္စန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ ယထာသကံ ဝိသယဂ္ဂဟဏံ သဘာဝသိဒ္ဓံ၊ ဧဝံ မနသောပိ. တေ စ ဝိသယာ ဣဋ္ဌာကာရတော ဂဟဏေ န ကောစိ ဒေါသော၊ ပုရိသတ္တဘာဝေ န စ တေ ဒေါသံ ပဝတ္တေန္တီတိ အယံ တေသံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ လဒ္ဓီတိ အာဟ ‘‘ဝတ္ထုကာမေသုပိ ကိလေသကာမေသုပိ ဒေါသော နတ္ထီ’’တိ၊ အဿာဒေတွာ ဝိသယပရိဘောဂေ နတ္ထိ အာဒီနဝေါ၊ တပ္ပစ္စယာ န ကောစိ အန္တရာယောတိ အဓိပ္ပါယော. ပါတဗျတံ အာပဇ္ဇန္တီတိ ပရိဘုဉ္ဇနကတံ ဥပဂစ္ဆန္တိ. ပရိဘောဂတ္ထော ဟိ အယံ ပါ-သဒ္ဒေါ ကတ္တုသာဓနော စ တဗျ-သဒ္ဒေါ၊ ယထာရုစိ ပရိဘုဉ္ဇန္တီတိ အတ္ထော. ကိလေသကာမောပိ အဿာဒိယမာနော ဝတ္ထုကာမန္တောဂဓောယေဝ၊ ကိလေသကာမဝသေန ပန နေသံ အဿာဒေတဗ္ဗတာတိ အာဟ ‘‘ဝတ္ထုကာမေသု ကိလေသကာမေန ပါတဗျတ’’န္တိ. ကိလေသကာမေနာတိ ကရဏတ္ထေ ကရဏဝစနံ. ပါတဗျတံ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတန္တိ ဧတ္ထာပိ ကတ္တုဝသေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. မောဠိံ ကတွာတိ ဝေဏိဗန္ဓဝသေန မောဠိံ ကတွာ. တာပသပရိဗ္ဗာဇိကာဟီတိ တာပသပဗ္ဗဇ္ဇူပဂတာဟိ. ပရိညံ ပညပေန္တီတိ ဣဒံ ‘‘ပဟာနမာဟံသူ’’တိ ပဒဿေဝ ဝေဝစနန္တိ ‘‘ပဟာနံ သမတိက္ကမံ ပညပေန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. တေန ကာမာ နာမေတေ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာတိ ယာထာဝတော ပရိဇာနနံ ဣဓ ‘‘ပဟာန’’န္တိ အဓိပ္ပေတံ၊ န ဝိနာဘာဝမတ္တန္တိ ဒဿေတိ. မာလုဝါသိပါဋိကာတိ မာလုဝါဝိဒလံ မာလုဝါဖလေ ပေါဋ္ဋလိကာ. သန္တာသံ အာပဇ္ဇေယျာတိ သာလေ အဓိဝတ္ထဒေဝတာယ ပဝတ္တိံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. တဒါ ဟိ တဿာ ဧဝံ ဟောတိ. ကောဝိဠာရပတ္တသဒိသေဟီတိ မဟာကောဝိဠာရပတ္တသဏ္ဌာနေဟိ. သဏ္ဌာနဝသေန ဟေတံ ဝုတ္တံ၊ မာလုဝါပတ္တာ ပန ကောဝိဠာရပတ္တေဟိ မဟန္တတရာနိ စေဝ ဃနတရာနိ စ ဟောန္တိ. ဝိပုလဗဟုဃနဂရုပတ္တတာယ မဟန္တံ ဘာရံ ဇနေတွာ. သာတိ မာလုဝါလတာ. ဩဃနန္တိ ဟေဋ္ဌတော ဩလမ္ဗနဟေတုဘူတံ ဃနဘာဝံ.

အန္ဓဝနသုဘဂဝနဂ္ဂဟဏံ တေသံ အဘိလက္ခိတဘာဝတော. နာဠိကေရာဒီသု တိဏဇာတီသု. ခါဒနုပလက္ခဏံ ဥပစိကာနံ ဥဋ္ဌဟနဂ္ဂဟဏန္တိ အာဟ ‘‘ဥဋ္ဌဟေယျု’’န္တိ. ကေဠိံ ကရောန္တီ ဝိယာတိ ဝိလမ္ဗနနဒီ ဝိယ ကေဠိံ ကရောန္တီ. ဣဒါနိ အဟံ တံ အဇ္ဈောတ္ထရိန္တိ ပမောဒမာနာ ဝိယ ဣတော စိတော စ ဝိပ္ဖန္ဒမာနာ ဝိလမ္ဗန္တီ. သမ္ဖဿောပိ သုခေါ မုဒုတလုဏကောမလဘာဝတော. ဒဿနမ္ပိ သုခံ ဃနဗဟလပတ္တသံဟတတာယ. သောမနဿဇာတာတိ ပုဗ္ဗေ အနုဿဝဝသေန ဘဝနဝိနာသဘယာ သန္တာသံ အာပဇ္ဇိ၊ ဣဒါနိ တဿာ သမ္ပတ္တိဒဿနေန ပလောဘိတာ သောမနဿဇာတာ အဟောသိ.

ဝိဋဘိံ ကရေယျာတိ အာတာနဝိတာနဝသေန ဇဋေန္တီ ဇာလံ ကရေယျ. တထာဘူတာ စ ဃနပတ္တသဉ္ဆန္နတာယ ဆတ္တသဒိသီ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဆတ္တာကာရေန တိဋ္ဌေယျာ’’တိ. သကလံ ရုက္ခန္တိ ဥပရိ သဗ္ဗသာခါပသာခံ သဗ္ဗရုက္ခံ. ဘဿမာနာတိ ပလိဝေဌနဝသေနေဝ ဩတရမာနာ. ယာဝ မူလာ ဩတိဏ္ဏသာခါဟီတိ မာလုဝါ ဘာရေန ဩနမိတွာ ရုက္ခဿ ယာဝ မူလာ ဩတိဏ္ဏသာခါဟိ ပုန အဘိရုဟမာနာ. သဗ္ဗသာခါတိ ဟေဋ္ဌာ မဇ္ဈေ ဥပရိ စာတိ သဗ္ဗာပိ သာခါယော ပလိဝေဌေန္တီ. သံသိဗ္ဗိတွာ ဇာလသန္တာနကနိယာမေန ဇဋေတွာ. ဧဝံ အပရာပရံ သံသိဗ္ဗနေန အဇ္ဈောတ္ထရန္တီ. သဗ္ဗသာခါ ဟေဋ္ဌာ ကတွာ သယံ ဥပရိ ဌတွာ မဟာဘာရဘာဝေန ဝါတေ ဝါ ဝါယန္တေ ဒေဝေ ဝါ ဝဿန္တေ ပဒါလေယျ. သာခဋ္ဌကဝိမာနန္တိ သာခါပဋိဗဒ္ဓံ ဝိမာနံ. ယသ္မာ ဣဓ သတ္ထာရာ ‘‘သေယျထာပိ၊ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိနာ ဘူတပုဗ္ဗမေဝ ဝတ္ထု ဥပမာဘာဝေန အာဟဋံ၊ တသ္မာ ‘‘ဣဒံ ပန ဝိမာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

၄၇၁. ဗဟလရာဂသဘာဝေါတိ ပစ္စဝေက္ခဏာဟိ နီဟရိတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ ဗလဝါ ဟုတွာ အဘိဘဝနရာဂဓာတုကော. ရာဂဇန္တိ ရာဂနိမိတ္တဇာတံ. ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌေ အာရမ္မဏေတိ ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌေ ဝိသဘာဂါရမ္မဏေ. နိမိတ္တံ ဂဏှာတီတိ ကိလေသုပ္ပတ္တိယာ ကာရဏဘူတံ အနုဗျဉ္ဇနသော နိမိတ္တံ ဂဏှာတိ၊ သိက္ခာဂါရဝေန ပန ကိလေသေဟိ နိဿိတံ မဂ္ဂံ န ပဋိပဇ္ဇတိ၊ တတော ဧဝ အာစရိယုပဇ္ဈာယေဟိ အာဏတ္တံ ဒဏ္ဍကမ္မံ ကရောတေဝ. တေနာဟ ‘‘န တွေဝ ဝီတိက္ကမံ ကရောတီ’’တိ. ဟတ္ထပရာမာသာဒီနီတိ – ‘‘ဧဟိ တာဝ တယာ ဝုတ္တံ မယာ ဝုတ္တဉ္စ အမုတြ ဂန္တွာ ဝီမံသိဿာမာ’’တိအာဒိနာ ဟတ္ထဂ္ဂဟဏာဒီနိ ကရောန္တော၊ န ကရုဏာမေတ္တာနိဒါနဝသေန. မောဟဇာတိကောတိ ဗဟလမောဟသဘာဝေါ.

၄၇၂. ကမ္မနိယာမေနာတိ ပုရိမဇာတိသိဒ္ဓေန လောဘုဿဒတာဒိနိယမိတေန ကမ္မနိယာမေန. ဣဒါနိ တံ လောဘုဿဒတာဒိံ ဝိဘာဂေန ဒဿေတုံ ‘‘ယဿ ဟီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ ကမ္မာယူဟနက္ခဏေတိ ကမ္မကရဏဝေလာယ. လောဘော ဗလဝါတိ တဇ္ဇာယ သာမဂ္ဂိယာ သာမတ္ထိယတော လောဘော အဓိကော ဟောတိ. အလောဘော မန္ဒောတိ တပ္ပဋိပက္ခော အလောဘော ဒုဗ္ဗလော ဟောတိ. ကထံ ပနေတေ လောဘာလောဘာ အညမညံ ဥဇုဝိပစ္စနီကဘူတာ ဧကက္ခဏေ ပဝတ္တန္တိ? န ခေါ ပနေတံ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ‘‘ဧကက္ခဏေ ပဝတ္တန္တီ’’တိ၊ နိကန္တိက္ခဏံ ပန အာယူဟနက္ခဏမေဝ ကတွာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဧသ နယော သေသေသု. ပရိယာဒါတုန္တိ အဘိဘဝိတုံ န သက္ကောတိ. ယော ဟိ ‘‘ဧဝံသုန္ဒရံ ဧဝံဝိပုလံ ဧဝံမဟဂ္ဃဉ္စ န သက္ကာ ပရဿ ဒါတု’’န္တိအာဒိနာ အမုတ္တစာဂတာဒိဝသေန ပဝတ္တာယ စေတနာယ သမ္ပယုတ္တော အလောဘော သမ္မဒေဝ လောဘံ ပရိယာဒါတုံ န သက္ကောတိ. ဒေါသမောဟာနံ အနုပ္ပတ္တိယံ တာဒိသပစ္စယလာဘေနေဝ အဒေါသာမောဟာ ဗလဝန္တော. တသ္မာတိ လောဘာဒေါသာမောဟာနံ ဗလဝဘာဝတော အလောဘဒေါသမောဟာနဉ္စ ဒုဗ္ဗလဘာဝတောတိ ဝုတ္တမေဝ ကာရဏံ ပစ္စာမသတိ. သောတိ တံသမင်္ဂီ. တေန ကမ္မေနာတိ တေန လောဘာဒိဥပနိဿယဝတာ ကုသလကမ္မုနာ. သုခသီလောတိ သခိလော. တမေဝတ္ထံ အက္ကောဓနောတိ ပရိယာယေန ဝဒတိ.

မန္ဒာ အလောဘာဒေါသာ လောဘဒေါသေ ပရိယာဒါတုံ န သက္ကောန္တိ၊ အမောဟော ပန ဗလဝါ မောဟံ ပရိယာဒါတုံ သက္ကောတီတိ ဧဝံ ယထာရဟံ ပဌမဝါရေ ဝုတ္တနယေနေဝ အတိဒေသတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပုရိမနယေနေဝါတိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယာနုသာရေန. ဒုဋ္ဌောတိ ကောဓနော. ဒန္ဓောတိ မန္ဒမညော. သုခသီလကောတိ သုခသီလော.

ဧတ္ထ စ လောဘဝသေန၊ ဒေါသမောဟ-လောဘဒေါသ-လောဘမောဟ-ဒေါသမောဟ-လောဘဒေါသမောဟဝသေနာတိ တယော ဧကကာ၊ တယော ဒုကာ၊ ဧကော တိကောတိ လောဘာဒိဥဿဒဝသေန အကုသလပက္ခေ ဧဝ သတ္တ ဝါရာ၊ တထာ ကုသလပက္ခေ အလောဘာဒိဥဿဒဝသေနာတိ စုဒ္ဒသ ဝါရာ လဗ္ဘန္တိ. တတ္ထ အလောဘဒေါသမောဟာ၊ အလောဘာဒေါသမောဟာ၊ အလောဘဒေါသာမောဟာ ဗလဝန္တောတိ အာဂတေဟိ ကုသလပက္ခေ တတိယဒုတိယပဌမဝါရေဟိ ဒေါသုဿဒမောဟုဿဒဒေါသမောဟုဿဒဝါရာ ဂဟိတာ ဧဝ ဟောန္တိ. တထာ အကုသလပက္ခေ လောဘာဒေါသာမောဟာ၊ လောဘဒေါသာမောဟာ၊ လောဘာဒေါသမောဟာ ဗလဝန္တောတိ အာဂတေဟိ တတိယဒုတိယပဌမဝါရေဟိ အဒေါသုဿဒအမောဟုဿဒအဒေါသာမောဟုဿဒဝါရာ ဂဟိတာ ဧဝါတိ အကုသလကုသလပက္ခေသု တယော တယော ဝါရေ အန္တောဂဓေ ကတွာ အဋ္ဌေဝ ဝါရာ ဒဿိတာ. ယေ ပန ဥဘယသမ္မိဿတာဝသေန လောဘာလောဘုဿဒဝါရာဒယော အပရေ ဧကူနပညာသ ဝါရာ ကာမံ ဒဿေတဗ္ဗာ၊ တေသံ အသမ္ဘဝတော ဧဝ န ဒဿိတာ. န ဟိ ‘‘ဧကသ္မိံ သန္တာနေ အန္တရေန အဝတ္ထန္တရံ လောဘော စ ဗလဝါ အလောဘော စာ’’တိအာဒိ ယုဇ္ဇတိ. ပဋိပက္ခဝသေန ဝါပိ ဧတေသံ ဗလဝဒုဗ္ဗလဘာဝေါ သဟဇာတဓမ္မဝသေန ဝါ. တတ္ထ လောဘဿ တာဝ ပဋိပက္ခဝသေန အနဘိဘူတတာယ ဗလဝဘာဝေါ၊ တထာ ဒေါသမောဟာနံ အဒေါသာမောဟေဟိ. အလောဘာဒီနံ ပန လောဘာဒိအနဘိဘဝနတော. သဗ္ဗေသဉ္စ သမာနဇာတိယသမဓိဘုယျ ပဝတ္တိဝသေန သဟဇာတဓမ္မတော ဗလဝဘာဝေါ. တေန ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၄၇၂) – ‘‘လောဘော ဗလဝါ၊ အလောဘော မန္ဒော. အဒေါသာမောဟာ ဗလဝန္တော၊ ဒေါသမောဟာ မန္ဒာ’’တိအာဒိ၊ သော စ နေသံ မန္ဒဗလဝဘာဝေါ ပုရိမူပနိဿယတော တထာ အာသယဿ ပရိဘာဝိတတာယ ဝေဒိတဗ္ဗော. တေနေဝါဟ ‘‘ကမ္မနိယာမေနာ’’တိ. သေသံ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျမေဝါတိ.

စူဠဓမ္မသမာဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

၆. မဟာဓမ္မသမာဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၄၇၃. ဧဝံ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနာကာရော ကာမော ကာမနံ ဣစ္ဆာ ဧတေသန္တိ ဧဝံကာမာ. ဧဝံ ဆန္ဒော ဆန္ဒနံ ရောစနံ အဇ္ဈာသယော ဧတေသန္တိ ဧဝံဆန္ဒာ. အဘိမုခံ၊ အဘိနိဝိဿ ဝါ ပကာရေဟိ ဧတိ ဥပဂစ္ဆတီတိ အဓိပ္ပါယော၊ လဒ္ဓိ. သာ ဟိ လဒ္ဓဗ္ဗဝတ္ထုံ အဘိမုခံ ‘‘ဧဝမေတ’’န္တိ အဘိနိဝိသန္တီ တေန တေန ပကာရေန ဥပဂစ္ဆတိ၊ ဟတ္ထဂတံ ကတွာ တိဋ္ဌတိ န ဝိဿဇ္ဇေတိ. ဧဝံ ဝုစ္စမာနာကာရော အဓိပ္ပါယော ဧတေသန္တိ ဧဝံအဓိပ္ပါယာ. ဘဂဝါ မူလံ ကာရဏံ ဧတေသံ ယာထာဝတော အဓိဂမာယာတိ ဘဂဝံမူလကာ. တေနာဟ ‘‘ဘဂဝန္တဉှိ နိဿာယ မယံ ဣမေ ဓမ္မေ အာဇာနာမ ပဋိဝိဇ္ဈာမာ’’တိ. အမှာကံဓမ္မာတိ တေဟိ အတ္တနာ အဓိဂန္တဗ္ဗတာယ ဝုတ္တံ. သေဝိတဗ္ဗာနဉှိ ယာထာဝတော အဓိဂမဉာဏာနိ အဓိဂစ္ဆနကသမ္ဗန္ဓီနိ၊ တာနိ စ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမူလကာနိ အနညဝိသယတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ပုဗ္ဗေ ကဿပသမ္ဗုဒ္ဓေနာ’’တိအာဒိ. ဘဂဝါ နေတာ တေသန္တိ ဘဂဝံနေတ္တိကာ. နေတာတိ သေဝိတဗ္ဗဓမ္မေ ဝိနေယျသန္တာနံ ပါပေတာ. ဝိနေတာတိ အသေဝိတဗ္ဗဓမ္မေ ဝိနေယျသန္တာနတော အပနေတာ. တဒင်္ဂဝိနယာဒိဝသေန ဝါ ဝိနေတာ. အနုနေတာတိ ဣမေ ဓမ္မာ သေဝိတဗ္ဗာ၊ ဣမေ န သေဝိတဗ္ဗာတိ ဥဘယသမ္ပာပနာပနယနတ္ထံ ပညပေတာ. တေနာဟ ‘‘ယထာသဘာဝတော’’တိအာဒိ.