နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

အဘိဓမ္မပိဋကေ

ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ

ဝီသတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

၁. ဓမ္မသံဝဏ္ဏနာယံ သတ္ထရိ ပဏာမကရဏံ ဓမ္မဿ သွာက္ခာတဘာဝေန သတ္ထရိ ပသာဒဇနနတ္ထံ၊ သတ္ထု စ အဝိတထဒေသနဘာဝပ္ပကာသနေန ဓမ္မေ ပသာဒဇနနတ္ထံ. တဒုဘယပ္ပသာဒါ ဟိ ဓမ္မသမ္ပဋိပတ္တိ မဟတော စ အတ္ထဿ သိဒ္ဓိ ဟောတီတိ. အထ ဝါ ရတနတ္တယပဏာမဝစနံ အတ္တနော ရတနတ္တယပသာဒဿ ဝိညာပနတ္ထံ၊ တံ ပန ဝိညူနံ စိတ္တာရာဓနတ္ထံ၊ တံ အဋ္ဌကထာယ ဂါဟဏတ္ထံ၊ တံ သဗ္ဗသမ္ပတ္တိနိပ္ဖါဒနတ္ထန္တိ. ဣဒံ ပန အာစရိယေန အဓိပ္ပေတပ္ပယောဇနံ အန္တရာယဝိသောသနံ. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘နိပစ္စကာရဿေတဿ။ပေ။ အသေသတော’’တိ. ရတနတ္တယပဏာမကရဏဉှိ အန္တရာယကရာပုညဝိဃာတကရပုညဝိသေသဘာဝတော မင်္ဂလဘာဝတော ဘယာဒိဥပဒ္ဒဝနိဝါရဏတော စ အန္တရာယဝိသောသနေ သမတ္ထံ ဟောတိ. ကထံ ပနေတဿာပုညဝိဃာတကရာဒိဘာဝေါ ဝိဇာနိတဗ္ဗောတိ? ‘‘ယသ္မိံ မဟာနာမ သမယေ အရိယသာဝကော တထာဂတံ အနုဿရတိ၊ နေဝဿ တသ္မိံ သမယေ ရာဂပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတီ’’တိအာဒိဝစနတော (အ. နိ. ၆.၁၀၊ ၁၁.၁၁)၊ ‘‘ပူဇာ စ ပူဇနေယျာနံ၊ ဧတံ မင်္ဂလမုတ္တမ’’န္တိ (ခု. ပါ. ၅.၃၊ သု. နိ. ၂၆၂) စ၊ ‘‘ဧဝံ ဗုဒ္ဓံ သရန္တာနံ၊ ဓမ္မံ သံဃဉ္စ ဘိက္ခဝေါ. ဘယံ ဝါ ဆမ္ဘိတတ္တံ ဝါ၊ လောမဟံသော န ဟေဿတီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၂၄၉) စ ဝစနတောတိ.

တတ္ထ ယဿ သတ္ထုနော ပဏာမံ ကတ္တုကာမော၊ တဿ ဂုဏဝိသေသဒဿနတ္ထံ ‘‘ကရုဏာ ဝိယာ’’တိအာဒိမာဟ. ဂုဏဝိသေသဝါ ဟိ ပဏာမာရဟော ဟောတိ၊ ပဏာမာရဟေ စ ကတော ပဏာမော ဝုတ္တပ္ပယောဇနသိဒ္ဓိကရောဝ ဟောတီတိ. ဘဂဝတော စ ဒေသနာ ဝိနယပိဋကေ ကရုဏာပ္ပဓာနာ၊ သုတ္တန္တပိဋကေ ပညာကရုဏာပ္ပဓာနာ. တေနေဝ စ ကာရဏေန ဝိနယပိဋကဿ သံဝဏ္ဏနံ ကရောန္တေန ကရုဏာပ္ပဓာနာ ဘဂဝတော ထောမနာ ကတာ၊ အာဂမသံဝဏ္ဏနဉ္စ ကရောန္တေန ဥဘယပ္ပဓာနာ၊ အဘိဓမ္မဒေသနာ ပန ပညာပ္ပဓာနာတိ ကတွာ ပညာပ္ပဓာနမေဝ ထောမနံ ကရောန္တော ‘‘ကရုဏာ ဝိယ သတ္တေသူ’’တိ ကရုဏံ ဥပမာဘာဝေန ဂဟေတွာ ပညာယ ထောမေတိ.

တတ္ထ ကရုဏာ ဝိယာတိ နိဒဿနဝစနမေတံ၊ ယဿ ယထာ ကရုဏာ သဗ္ဗေသု သတ္တေသု ပဝတ္တိတ္ထ၊ ဧဝံ သဗ္ဗေသု ဉေယျဓမ္မေသု ပညာပိ ပဝတ္တိတ္ထာတိ အတ္ထော. သတ္တေသူတိ ဝိသယနိဒဿနမေတံ. ပညာတိ နိဒဿေတဗ္ဗဓမ္မနိဒဿနံ. ယဿာတိ တဒဓိဋ္ဌာနပုဂ္ဂလနိဒဿနံ. မဟေသိနောတိ တဗ္ဗိသေသနံ. ဉေယျဓမ္မေသူတိ ပညာဝိသယနိဒဿနံ. သဗ္ဗေသူတိ တဗ္ဗိသေသနံ. ပဝတ္တိတ္ထာတိ ကိရိယာနိဒဿနံ. ယထာရုစီတိ ဝသီဘာဝနိဒဿနံ.

တတ္ထ ကိရတီတိ ကရုဏာ၊ ပရဒုက္ခံ ဝိက္ခိပတိ အပနေတီတိ အတ္ထော. ရူပါဒီသု သတ္တာ ဝိသတ္တာတိ သတ္တာ. တဿာ ပန ပညတ္တိယာ ခန္ဓသန္တာနေ နိရုဠှဘာဝတော နိစ္ဆန္ဒရာဂါပိ ‘‘သတ္တာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ပဇာနာတီတိ ပညာ၊ ယထာသဘာဝံ ပကာရေဟိ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ အတ္ထော. ယဿာတိ အနိယမနံ. ‘‘တဿ ပါဒေ နမဿိတွာ’’တိ ဧတေန နိယမနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မဟေသီတိ မဟန္တေ သီလက္ခန္ဓာဒယော ဧသိ ဂဝေသီတိ မဟေသိ. ဉာတဗ္ဗာတိ ဉေယျာ၊ သဘာဝဓာရဏာဒိနာ အတ္ထေန ဓမ္မာ. တတ္ထ ‘‘ဉေယျာ’’တိ ဝစနေန ဓမ္မာနံ အဉေယျတ္တံ ပဋိက္ခိပတိ. ‘‘ဓမ္မာ’’တိ ဝစနေန ဉေယျာနံ သတ္တဇီဝါဒိဘာဝံ ပဋိက္ခိပတိ. ဉေယျာ စ တေ ဓမ္မာ စာတိ ဉေယျဓမ္မာ. သဗ္ဗေသူတိ အနဝသေသပရိယာဒါနံ. တေန အညာတာဘာဝံ ဒဿေတိ. ပဝတ္တိတ္ထာတိ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထ. ယထာရုစီတိ ယာ ယာ ရုစိ ယထာရုစိ၊ ရုစီတိ စ ဣစ္ဆာ၊ ကတ္တုကာမတာ သာ. ယာ ယာ ပဝတ္တာ တပ္ပဘေဒါ၊ ယထာ ဝါ ရုစိ တထာ၊ ရုစိအနုရူပံ ပဝတ္တာ ‘‘ယထာရုစိ ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ယထာ ယထာ ဝါ ရုစိ ပဝတ္တာ၊ တထာ တထာ ပဝတ္တာ ပညာ ‘‘ယထာရုစိ ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ ဝုစ္စတိ.

တတ္ထ ဘဂဝတိ ပဝတ္တာဝ ကရုဏာ ဘဂဝတော ပညာယ နိဒဿနန္တိ ဂဟေတဗ္ဗာ. သာ ဟိ အသာဓာရဏာ မဟာကရုဏာ၊ န အညာ. ယဿာတိ စ ကရုဏာပညာနံ ဥဘိန္နမ္ပိ အာဓာရပုဂ္ဂလနိဒဿနံ. န ဟိ နိရာဓာရာ ကရုဏာ အတ္ထီတိ ‘‘ကရုဏာ’’တိ ဝုတ္တေ တဒါဓာရဘူတော ပုဂ္ဂလော နိဒဿေတဗ္ဗော ဟောတိ၊ သော စ ဣဓ အညော ဝုတ္တော နတ္ထိ၊ န စ အာသန္နံ ဝဇ္ဇေတွာ ဒူရဿ ဂဟဏေ ပယောဇနံ အတ္ထီတိ ‘‘ယဿာ’’တိ နိဒဿိတပုဂ္ဂလောဝ ကရုဏာယ အာဓာရော. တေန ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘ယဿ အတ္တနော ကရုဏာ ဝိယ ပညာပိ ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ. ကထံ ပန ကရုဏာ သတ္တေသု ပဝတ္တိတ္ထ ယထာ ပညာပိ ဓမ္မေသု ပဝတ္တိတ္ထာတိ? နိရဝသေသတော ယထာရုစိ စ. ဘဂဝတော ဟိ ကရုဏာ ကဉ္စိ သတ္တံ အဝဇ္ဇေတွာ သဗ္ဗေသု သတ္တေသု နိရဝသေသေသု ပဝတ္တတိ၊ ပဝတ္တမာနာ စ ရုစိဝသေန ဧကသ္မိံ အနေကေသု စ အညေဟိ အသာဓာရဏာ ပဝတ္တတိ. န ဟိ အညေသံ ‘‘မဟောဃပက္ခန္ဒာနံ သတ္တာနံ နတ္ထညော ကောစိ ဩဃာ ဥဒ္ဓတာ အညတြ မယာ’’တိ ပဿန္တာနံ ကရုဏောက္ကမနံ ဟောတိ ယထာ ဘဂဝတောတိ. ပညာပိ ဘဂဝတော သဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု နိရဝသေသေသု ပဝတ္တတိ၊ ပဝတ္တမာနာ စ ဧကသ္မိံ အနေကေသု စ ဓမ္မေသု သဘာဝကိစ္စာဒိဇာနနေန အနာဝရဏာ အသာဓာရဏာ ပဝတ္တတိ ယထာရုစိ၊ ယထာ စ ပဿန္တဿ ဘဂဝတော ကရုဏာ ယထာရုစိ ပဝတ္တတိ. တံ သဗ္ဗံ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ မဟာကရုဏာဉာဏဝိဘင်္ဂဝသေန ဇာနိတဗ္ဗံ၊ ပညာယ စ ယထာရုစိ ပဝတ္တိ သေသာသာဓာရဏဉာဏဝိဘင်္ဂါဒိဝသေန. ပညာဂဟဏေန စ တီသု ကာလေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏံ စတုသစ္စဉာဏံ စတုပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏံ၊ ကရုဏာဂဟဏေန မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဉာဏဿ ဂဟိတတ္တာ တံ ဝဇ္ဇေတွာ အညာနိ အသာဓာရဏဉာဏာနိ စတုဝေသာရဇ္ဇဉာဏံ ဒသဗလာနိ ဆ အဘိညာ စတုစတ္တာလီသ ဉာဏဝတ္ထူနိ သတ္တသတ္တတိ ဉာဏဝတ္ထူနီတိ ဧဝမာဒယော အနေကေ ပညာပ္ပဘေဒါ သင်္ဂယှန္တိ၊ တသ္မာ တဿာ တဿာ ပညာယ ပဝတ္တိဝသေန ယထာရုစိ ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေနာဟ ‘‘ကရုဏာ ဝိယ။ပေ။ ယထာရုစီ’’တိ.

တတ္ထ ကရုဏာဂဟဏေန မဟာဗောဓိယာ မူလံ ဒဿေတိ. မဟာဒုက္ခသမ္ဗာဓပ္ပဋိပန္နဉှိ သတ္တနိကာယံ ဒိသွာ ‘‘တဿ နတ္ထညော ကောစိ သရဏံ၊ အဟမေတံ မုတ္တော မောစေဿာမီ’’တိ ကရုဏာယ သဉ္စောဒိတမာနသော အဘိနီဟာရံ ဒီပင်္ကရဿ ဘဂဝတော ပါဒမူလေ ကတွာ ဗောဓိသမ္ဘာရေ သမောဓာနေတွာ အနုပုဗ္ဗေန သမ္ဗောဓိံ ပတ္တောတိ ကရုဏာ မဟာဗောဓိယာ မူလန္တိ. သတ္တေသူတိ ဧတေန မဟာဗောဓိယာ ပယောဇနံ ဒဿေတိ. သတ္တာ ဟိ မဟာဗောဓိံ ပယောဇေန္တိ. သတ္တသန္တာရဏတ္ထဉှိ သဗ္ဗညုတာ အဘိပတ္ထိတာ. ယထာဟ –

‘‘ကိံ မေ ဧကေန တိဏ္ဏေန၊ ပုရိသေန ထာမဒဿိနာ၊

သဗ္ဗညုတံ ပါပုဏိတွာ၊ သန္တာရေဿံ သဒေဝက’’န္တိ. (ဗု. ဝံ. ၂. ၅၆)၊

ပညာဂဟဏေန မဟာဗောဓိံ ဒဿေတိ. သဗ္ဗညုတာယ ဟိ ပဒဋ္ဌာနဘူတံ မဂ္ဂဉာဏံ၊ မဂ္ဂဉာဏပဒဋ္ဌာနဉ္စ သဗ္ဗညုတညာဏံ ‘‘မဟာဗောဓီ’’တိ ဝုစ္စတီတိ. ဉေယျဓမ္မေသု သဗ္ဗေသူတိ ဧတေန သန္တာရေတဗ္ဗာနံ သတ္တာနံ အဘိညေယျပရိညေယျပဟာတဗ္ဗဘာဝေတဗ္ဗသစ္ဆိကာတဗ္ဗေ ခန္ဓာယတနဓာတုသစ္စိန္ဒြိယပဋိစ္စသမုပ္ပါဒသတိပဋ္ဌာနာဒိဘေဒေ ကုသလာဒိဘေဒေ စ သဗ္ဗဓမ္မေ ဒဿေတိ. ပဝတ္တိတ္ထ ယထာရုစီတိ ဧတေန ပဋိဝေဓပစ္စဝေက္ခဏပုဗ္ဗင်္ဂမဒေသနာဉာဏပ္ပဝတ္တိဒီပနေန ပယောဇနသမ္ပတ္တိံ ဒဿေတိ. သဗ္ဗဓမ္မာနဉှိ ပဋိဝေဓဉာဏံ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ အဟောသိ. မဂ္ဂဉာဏမေဝ ဟိ တန္တိ. ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဉ္စ ဝိသေသေန ရတနဃရသတ္တာဟေ အဟောသိ. ဧဝံ ပဋိဝိဒ္ဓပစ္စဝေက္ခိတာနံ ဓမ္မာနံ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနာဒီသု ဒေသနာဉာဏံ အဟောသိ၊ ဝိသေသေန စ ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလာယံ သတ္တပ္ပကရဏဒေသနာယန္တိ. ဒေသနာဉာဏေန စ ဒေသေန္တော ဘဂဝါ သတ္တေသု ဟိတပဋိပတ္တိံ ပဋိပဇ္ဇတီတိ. ဧတေန သဗ္ဗေန အတ္တဟိတပဋိပတ္တိံ ပရဟိတပဋိပတ္တိဉ္စ ဒဿေတိ. မဟာဗောဓိဒဿနေန ဟိ အတ္တဟိတပဋိပတ္တိ၊ ဣတရေဟိပိ ပရဟိတပဋိပတ္တိ ဒဿိတာတိ. တေန အတ္တဟိတပဋိပန္နာဒီသု စတူသု ပုဂ္ဂလေသု ဘဂဝတော စတုတ္ထပုဂ္ဂလဘာဝံ ဒဿေတိ၊ တေန စ အနုတ္တရဒက္ခိဏေယျဘာဝံ နိရတိသယပဏာမာရဟဘာဝဉ္စ အတ္တနော စ ကိရိယာယ ခေတ္တင်္ဂတဘာဝံ ဒဿေတိ.

ဧတ္ထ စ ကရုဏာဂဟဏေန လောကိယေသု မဟဂ္ဂတဘာဝပ္ပတ္တာသာဓာရဏဂုဏဒီပနတော သဗ္ဗလောကိယဂုဏသမ္ပတ္တိ ဘဂဝတော ဒဿိတာ ဟောတိ၊ ပညာဂဟဏေနပိ သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနမဂ္ဂဉာဏဒီပနတော သဗ္ဗလောကုတ္တရဂုဏသမ္ပတ္တိ. ကရုဏာဝစနေန စ ဥပဂမနံ နိရုပက္ကိလေသံ၊ ပညာဝစနေန အပဂမနံ ဒဿေတိ. ဥပဂမနံ ဒဿေန္တော စ လောကေ သဉ္ဇာတသံဝဍ္ဎဘာဝံ ဒဿေတိ၊ အပဂမနံ ဒဿေန္တော လောကေန အနုပလိတ္တတံ. ‘‘ကရုဏာ ဝိယ သတ္တေသူ’’တိ စ လောကသမညာနုရူပံ ဘဂဝတော ပဝတ္တိံ ဒဿေတိ၊ ‘‘ဉေယျဓမ္မေသု သဗ္ဗေသု ယထာရုစိ ပညာ ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ ဧတေန သမညာယ အနတိဓာဝနံ. သဗ္ဗဓမ္မသဘာဝါနဝဗောဓေ ဟိ သတိ သမညံ အတိဓာဝိတွာ ‘‘သတ္တော ဇီဝေါ အတ္ထီ’’တိ ပရာမသနံ ဟောတီတိ. သဗ္ဗေသဉ္စ ဗုဒ္ဓဂုဏာနံ ကရုဏာ အာဒိ တန္နိဒါနဘာဝတော၊ ပညာ ပရိယောသာနံ တတော ဥတ္တရိကရဏီယာဘာဝတော. အာဒိပရိယောသာနဒဿနေန စ သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဒဿိတာဝ ဟောန္တိ. ကရုဏာဂဟဏေန စ သီလက္ခန္ဓပုဗ္ဗင်္ဂမော သမာဓိက္ခန္ဓော ဒဿိတော ဟောတိ. ကရုဏာနိဒါနဉှိ သီလံ တတော ပါဏာတိပါတာဒိဝိရတိပ္ပဝတ္တိတော တဿာ စ ဈာနတ္တယသမ္ပယောဂတော. ပညာဝစနေန ပညာက္ခန္ဓော. သီလဉ္စ သဗ္ဗဗုဒ္ဓဂုဏာနံ အာဒိ၊ သမာဓိ မဇ္ဈံ၊ ပညာ ပရိယောသာနန္တိ ဧဝမ္ပိ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနကလျာဏာ သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဒဿိတာ ဟောန္တိ.

၂. ဧဝံ သင်္ခေပေန သဗ္ဗဗုဒ္ဓဂုဏေဟိ ဘဂဝန္တံ ထောမေတွာ ယဿာ သံဝဏ္ဏနံ ကတ္တုကာမော၊ တာယ အဘိဓမ္မဒေသနာယ အညေဟိ အသာဓာရဏာယ ထောမေတုံ ‘‘ဒယာယ တာယာ’’တိအာဒိမာဟ. တဿာ ပန ဒေသနာယ နိဒါနဉ္စ သမုဋ္ဌာနဉ္စ ဒဿေတုံ ‘‘ဒယာယ တာယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. နိဒါနဉ္စ ဒုဝိဓံ အဗ္ဘန္တရံ ဗာဟိရဉ္စာတိ. အဗ္ဘန္တရံ ကရုဏာ၊ ဗာဟိရံ ဒေသကာလာဒိ. သမုဋ္ဌာနံ ဒေသနာပညာ. တတ္ထ အဗ္ဘန္တရနိဒါနံ ဒဿေန္တော ‘‘ဒယာယ တာယ သတ္တေသု၊ သမုဿာဟိတမာနသော’’တိ အာဟ. တတ္ထ ဒယာတိ ကရုဏာ အဓိပ္ပေတာ. တာယ ဟိ သမုဿာဟိတော အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂံ သမ္ပဝတ္တယီတိ. တာယာတိ အယံ တ-သဒ္ဒေါ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဿ ပဋိနိဒ္ဒေသော ဟောတိ.

ပုရိမဂါထာယ စ ပဓာနဘာဝေန ပညာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ၊ တဗ္ဗိသေသနဘာဝေန ကရုဏာ. သာ ဟိ တဿာ နိဒဿနဘူတာ အပ္ပဓာနာ တံ ဝိသေသေတွာ ဝိနိဝတ္တာ၊ တသ္မာ ‘‘တာယာ’’တိ ပဋိနိဒ္ဒေသံ နာရဟတိ. ယာ စ ပဓာနဘူတာ ပညာ၊ သာ ဒေသနာယ သမုဋ္ဌာနံ၊ န သမုဿာဟိနီတိ တဿာ စ ပဋိနိဒ္ဒေသော န ယုတ္တောတိ? ပညာယ တာဝ ပဋိနိဒ္ဒေသော န ယုတ္တောတိ သုဝုတ္တမေတံ၊ ကရုဏာယ ပန ပဋိနိဒ္ဒေသော နော န ယုတ္တော ‘‘ဒယာယ တာယာ’’တိ ဒွိန္နံ ပဒါနံ သမာနာဓိကရဏဘာဝတော. သမာနာဓိကရဏာနဉှိ ဒွိန္နံ ပဒါနံ ရူပက္ခန္ဓာဒီနံ ဝိယ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေါ ဟောတိ. ရူပ-သဒ္ဒေါ ဟိ အညက္ခန္ဓနိဝတ္တနတ္ထံ ဝုစ္စမာနော ဝိသေသနံ ဟောတိ၊ ခန္ဓ-သဒ္ဒေါ စ နိဝတ္တေတဗ္ဗဂဟေတဗ္ဗသာဓာရဏဝစနဘာဝတော ဝိသေသိတဗ္ဗော၊ ဧဝမိဓာပိ ‘‘ဒယာယ တာယာ’’တိ ဒွိန္နံ ပဒါနံ ဧကဝိဘတ္တိယုတ္တာနံ သမာနာဓိကရဏဘာဝတော ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေါ ဟောတိ. တတ္ထ ဒယာ သမုဿာဟိနီတိ ပဓာနာ၊ နိဝတ္တေတဗ္ဗဂဟေတဗ္ဗသာဓာရဏဝစနဉ္စိဒံ. တသ္မာ ‘‘ဒယာယာ’’တိ ဝိသေသိတဗ္ဗဝစနမေတံ၊ တဿ စ ယထာ ဝိသေသနံ ဟောတိ ‘‘တာယာ’’တိ ဣဒံ ဝစနံ၊ တထာ တဿ ပဋိနိဒ္ဒေသဘာဝေါ ယောဇေတဗ္ဗော. န ဟိ ပညာပဋိနိဒ္ဒေသဘာဝေ ဒယာဝိသေသနံ တ-သဒ္ဒေါ ဟောတိ၊ ကရုဏာပဋိနိဒ္ဒေသဘာဝေ စ ဟောတီတိ. ပဓာနဉ္စ ပညံ ဝဇ္ဇေတွာ ‘‘ဒယာယာ’’တိ ဧတေန သမ္ဗဇ္ဈမာနော ‘‘တာယာ’’တိ အယံ တ-သဒ္ဒေါ အပ္ပဓာနာယ ကရုဏာယ ပဋိနိဒ္ဒေသော ဘဝိတုမရဟတိ. အယမေတ္ထ အတ္ထော – ယာယ ဒယာယ သမုဿာဟိတော၊ န သာ ယာ ကာစိ၊ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပန နိဒဿနဘူတာ မဟာကရုဏာ၊ တာယ သမုဿာဟိတောတိ.

ကထံ ပန ကရုဏာ ‘‘ဒယာ’’တိ ဉာတဗ္ဗာ၊ နနု ဝုတ္တံ ‘‘ဒယာပန္နော’’တိ ဧတဿ အဋ္ဌကထာယံ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၈) ‘‘မေတ္တစိတ္တတံ အာပန္နော’’တိ၊ တသ္မာ ဒယာ မေတ္တာတိ ယုဇ္ဇေယျ၊ န ကရုဏာတိ? ယဒိ ဧဝံ ‘‘အဒယာပန္နော’’တိ ဧတဿ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘နိက္ကရုဏတံ အာပန္နော’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒယာ မေတ္တာတိ စ န ယုဇ္ဇေယျ၊ တသ္မာ ဒယာ-သဒ္ဒေါ ယတ္ထ ယတ္ထ ပဝတ္တတိ၊ တတ္ထ တတ္ထ အဓိပ္ပါယဝသေန ယောဇေတဗ္ဗော. ဒယာ-သဒ္ဒေါ ဟိ အနုရက္ခဏတ္ထံ အန္တောနီတံ ကတွာ ပဝတ္တမာနော မေတ္တာယ စ ကရုဏာယ စ ပဝတ္တတီတိ နော န ယုဇ္ဇတိ. ဧဝဉှိ အဋ္ဌကထာနံ အဝိရောဓော ဟောတီတိ. ကရုဏာ စ ဒေသနာယ နိဒါနဘာဝေန ဝုတ္တာ၊ န မေတ္တာ ‘‘အစ္စန္တမေဝ ဟိ တံ သမယံ ဘဂဝါ ကရုဏာဝိဟာရေန ဝိဟာသီ’’တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၊ မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁ မူလပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ၊ သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁၊ အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁) ဧဝမာဒီသု၊ တသ္မာ ဣဓ ကရုဏာဝ ဒယာဝစနေန ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သာ ဟိ သမုဿာဟိနီ၊ န မေတ္တာ၊ မေတ္တာ ပန ပညာဂတိကပဝတ္တိနီ ဟောတီတိ.

‘‘သတ္တေသူ’’တိ ကသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ၊ နနု ‘‘တာယာ’’တိ ဧတေန ဝစနေန သတ္တဝိသယာ ကရုဏာ ဂဟိတာတိ? နော န ဂဟိတာ၊ ပုရိမဂါထာယ ပန ‘‘သတ္တေသု ကရုဏာ ယထာရုစိ ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ သပ္ပဒေသသတ္တဝိသယာ နိပ္ပဒေသသတ္တဝိသယာ စ သဗ္ဗာ ဝုတ္တာ၊ ဣဓ ပန နိပ္ပဒေသသတ္တဝိသယတံ ဂဟေတုံ ‘‘သတ္တေသူ’’တိ နိပ္ပဒေသသတ္တဝိသယဘူတာ ဒဿိတာ. တေန သဗ္ဗသတ္တဝိသယာယ ကရုဏာယ သမုဿာဟိတော အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂံ ဒေဝါနံ သမ္ပဝတ္တယိ၊ န ဒေဝဝိသယာယ ဧဝ၊ တသ္မာ သဗ္ဗသတ္တဟိတတ္ထံ အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂံ ဒေဝါနံ သမ္ပဝတ္တယိ၊ န ဒေဝါနံယေဝ အတ္ထာယာတိ အယမတ္ထော ဒဿိတောဝ ဟောတိ. အထ ဝါ ‘‘သတ္တေသူ’’တိ ဣဒံ န ဒယာယ အာလမ္ဗနနိဒဿနံ၊ သမုဿာဟနဝိသယော ပန ဧတေန ဒဿိတော. အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂပ္ပဝတ္တနတ္ထဉှိ ဘဂဝါ ကရုဏာယ န ဒေဝေသုယေဝ သမုဿာဟိတော၊ သဗ္ဗဗောဓနေယျေသု ပန သတ္တေသု သမုဿာဟိတော သဗ္ဗေသံ အတ္ထာယ ပဝတ္တတ္တာ၊ တသ္မာ သတ္တေသု သမုဿာဟိတမာနသောတိ သတ္တေသု ဝိသယဘူတေသု နိမိတ္တဘူတေသု ဝါ သမုဿာဟိတမာနသော ဥယျောဇိတစိတ္တောတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ဧဝံ အဗ္ဘန္တရနိဒါနံ ဒဿေတွာ ဗာဟိရနိဒါနံ ဒဿေန္တော ‘‘ပါဋိဟီရာဝသာနမှီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယသ္မိံ ကာလေ ဘဂဝတာ အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂေါ ပဝတ္တိတော၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ပါဋိဟီရာဝသာနမှိ ဝသန္တော’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘အဝသာနမှိ ဝသန္တော တိဒသာလယေ’’တိ ဝစနတော ယဿာဝသာနမှိ တိဒသာလယေ ဝသိ၊ တံ ကဏ္ဍမ္ဗမူလေ ကတံ ယမကပါဋိဟာရိယံ ဣဓ ‘‘ပါဋိဟီရ’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ န ဗောဓိမူလာဒီသု ကတံ ပါဋိဟာရိယံ၊ နာပိ အာဒေသနာနုသာသနိယောတိ ဝိညာယတိ၊ ပါကဋတ္တာ စ အာသန္နတ္တာ စ တဒေဝ ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပါဋိဟာရိယပဒဿ ဝစနတ္ထံ (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၁၊ ဣတိဝု. အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ) ‘‘ပဋိပက္ခဟရဏတော ရာဂါဒိကိလေသာပနယနတော ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝဒန္တိ၊ ဘဂဝတော ပန ပဋိပက္ခာ ရာဂါဒယော န သန္တိ ယေ ဟရိတဗ္ဗာ. ပုထုဇ္ဇနာနမ္ပိ ဟိ ဝိဂတုပက္ကိလေသေ အဋ္ဌင်္ဂဂုဏသမန္နာဂတေ စိတ္တေ ဟတပဋိပက္ခေ ဣဒ္ဓိဝိဓံ ပဝတ္တတိ၊ တသ္မာ တတ္ထ ပဝတ္တဝေါဟာရေန စ န သက္ကာ ဣဓ ‘‘ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝတ္တုံ. သစေ ပန မဟာကာရုဏိကဿ ဘဂဝတော ဝေနေယျဂတာ စ ကိလေသာ ပဋိပက္ခာ၊ တေသံ ဟရဏတော ‘‘ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ ဧဝံ သတိ ယုတ္တမေတံ. အထ ဝါ ဘဂဝတော စ သာသနဿ စ ပဋိပက္ခာ တိတ္ထိယာ၊ တေသံ ဟရဏတော ပါဋိဟာရိယံ. တေ ဟိ ဒိဋ္ဌိဟရဏဝသေန ဒိဋ္ဌိပ္ပကာသနေ အသမတ္ထဘာဝေန စ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနီဟိ ဟရိတာ အပနီတာ ဟောန္တီတိ. အထ ဝါ ပဋီတိ အယံ သဒ္ဒေါ ‘‘ပစ္ဆာ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ဗောဓေတိ ‘‘တသ္မိံ ပဋိပဝိဋ္ဌမှိ၊ အညော အာဂဉ္ဆိ ဗြာဟ္မဏော’’တိအာဒီသု (သု. နိ. ၉၈၅၊ စူဠနိ. ပါရာယနဝဂ္ဂ၊ ဝတ္ထုဂါထာ ၄) ဝိယ၊ တသ္မာ သမာဟိတေ စိတ္တေ ဝိဂတုပက္ကိလေသေ စ ကတကိစ္စေန ပစ္ဆာ ဟရိတဗ္ဗံ ပဝတ္တေတဗ္ဗန္တိ ပဋိဟာရိယံ၊ အတ္တနော ဝါ ဥပက္ကိလေသေသု စတုတ္ထဇ္ဈာနမဂ္ဂေဟိ ဟရိတေသု ပစ္ဆာ ဟရဏံ ပဋိဟာရိယံ၊ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနိယော စ ဝိဂတုပက္ကိလေသေန ကတကိစ္စေန စ သတ္တဟိတတ္ထံ ပုန ပဝတ္တေတဗ္ဗာ၊ ဟရိတေသု စ အတ္တနော ဥပက္ကိလေသေသု ပရသတ္တာနံ ဥပက္ကိလေသဟရဏာနိ ဟောန္တီတိ ပဋိဟာရိယာနိ ဘဝန္တိ၊ ပဋိဟာရိယမေဝ ပါဋိဟာရိယံ. ပဋိဟာရိယေ ဝါ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနိသမုဒါယေ ဘဝံ ဧကေကံ ပါဋိဟာရိယန္တိ ဝုစ္စတိ. ပဋိဟာရိယံ ဝါ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ မဂ္ဂေါ စ ပဋိပက္ခဟရဏတော၊ တတ္ထ ဇာတံ၊ တသ္မိံ ဝါ နိမိတ္တဘူတေ၊ တတော ဝါ အာဂတန္တိ ပါဋိဟာရိယံ. ပါဋိဟာရိယမေဝ ဣဓ ‘‘ပါဋိဟီရ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အဝသာနမှိ ဝသန္တောတိ ဧတေဟိ ကာလံ နိဒဿေတိ. ပါဋိဟီရကရဏာဝသာနေန ဟိ တိဒသာလယဝါသေန စ ပရိစ္ဆိန္နော အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂပ္ပဝတ္တနဿ ကာလောတိ. တိဒသာလယေတိ ဒေသံ နိဒဿေတိ. သော ဟိ အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂပ္ပဝတ္တနဿ ဒေသော တတ္ထ ဝသန္တေန ပဝတ္တိတတ္တာတိ.

၃. တတ္ထာပိ ဒေသဝိသေသဒဿနတ္ထံ ‘‘ပါရိစ္ဆတ္တကမူလမှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယုဂန္ဓရေတိ သီတပဗ္ဗတေသွေကော ဒွေစတ္တာလီသယောဇနသဟဿုဗ္ဗေဓော၊ အာဒိစ္စော စ တဒုဗ္ဗေဓမဂ္ဂစာရီ၊ သော သတိ သမ္ဘဝေ ယထာ ယုဂန္ဓရေ သောဘေယျ၊ ဧဝံ သောဘမာနော နိသိန္နောတိ အတ္ထော.

၄-၅. ဣဒါနိ ပုဂ္ဂလေ ဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကေ အပဒိသန္တော ‘‘စက္ကဝါဠသဟဿေဟီ’’တိအာဒိမာဟ. သဗ္ဗသောတိ သမန္တတော အာဂမ္မ သဗ္ဗေဟိ ဒိသာဘာဂေဟိ၊ သန္နိဝေသဝသေန ဝါ သမန္တတော သန္နိဝိဋ္ဌေဟိ ဒသဟိ စက္ကဝါဠသဟဿေဟီတိ အဓိပ္ပါယော၊ န သဗ္ဗသော စက္ကဝါဠသဟဿေဟိ ဒသဟိ ဒသဟီတိ. ဧဝံ သတိ စတ္တာလီသစက္ကဝါဠသဟဿေဟိ အဓိကေဟိ ဝါ အာဂမနံ ဝုတ္တံ သိယာ၊ န စေတံ အဓိပ္ပေတန္တိ. သမန္တတော သန္နိသိန္နေနာတိ ဝါ ယောဇေတဗ္ဗံ. သမံ၊ သမ္မာ ဝါ နိသိန္နေန သန္နိသိန္နေန၊ အညမညံ အဗျာဗာဓေတွာ ဘဂဝတိ ဂါရဝံ ကတွာ သောတံ ဩဒဟိတွာ နိသဇ္ဇဒေါသေ ဝဇ္ဇိတဗ္ဗေ ဝဇ္ဇေတွာ နိသိန္နေနာတိ အတ္ထော. မာတရံ ပမုခံ ကတွာ သန္နိသိန္နေန ဒေဝါနံ ဂဏေန ပရိဝါရိတောတိ ဝါ၊ မာတရံ ပမုခံ ကတွာ အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂံ သမ္ပဝတ္တယီတိ ဝါ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ.

ဣဒါနိ ဒေသနာယ သမုဋ္ဌာနံ ဒဿေန္တော ‘‘တဿာ ပညာယ တေဇသာ’’တိ အာဟ. ယာ သာ အာဒိမှိ ကရုဏာယ ဥပမိတာ သဗ္ဗဉေယျဓမ္မာနံ ယထာသဘာဝဇာနနသမတ္ထာ၊ တေသံ ဒေသေတဗ္ဗပ္ပကာရဇာနနသမတ္ထာ၊ ဗောဓေတဗ္ဗပုဂ္ဂလာနံ အာသယာဓိမုတ္တိယာဒိဝိဘာဝနသမတ္ထာ စ ပညာ၊ တဿာ စ ယထာဝုတ္တဗလယောဂတောတိ အတ္ထော. တေန သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ အဘိဓမ္မကထာယ သမုဋ္ဌာနဘာဝေ သမတ္ထံ၊ နာညန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေန္တော အဘိဓမ္မကထာယ အသာဓာရဏဘာဝံ ဒဿေတိ. မဂ္ဂေါတိ ဥပါယော. ခန္ဓာယတနာဒီနံ ကုသလာဒီနဉ္စ ဓမ္မာနံ အဝဗောဓဿ၊ သစ္စပ္ပဋိဝေဓဿေဝ ဝါ ဥပါယဘာဝတော ‘‘အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂေါ’’တိ ဝုတ္တော. ပဗန္ဓော ဝါ ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. သော ဟိ ဒီဃတ္တာ မဂ္ဂေါ ဝိယာတိ မဂ္ဂေါ၊ တသ္မာ အဘိဓမ္မကထာပဗန္ဓော ‘‘အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂေါ’’တိ ဝုတ္တော. ဒေဝါနံ ဂဏေန ပရိဝါရိတောတိ ဝတွာ ပုန ဒေဝါနန္တိ ဝစနံ တေသံ ဂဟဏသမတ္ထတံ ဒီပေတိ. န ဟိ အသမတ္ထာနံ ဘဂဝါ ဒေသေတီတိ.

၆. ဧဝံ ကရုဏာပညာမုခေဟိ ဂုဏေဟိ ဘဂဝတော အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂပ္ပဝတ္တနေန စ ဟိတပ္ပဋိပတ္တိယာ ပရမပဏာမာရဟတံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အဓိပ္ပေတံ ပဏာမံ ကရောန္တော အာဟ ‘‘တဿ ပါဒေ နမဿိတွာ’’တိ. ဘဂဝတော ထောမနေနေဝ စ ဓမ္မဿ သွာက္ခာတတာ သံဃဿ စ သုပ္ပဋိပန္နတာ ဒဿိတာ ဟောတိ တပ္ပဘဝဿ အနညထာဘာဝတော၊ တသ္မာ ပဏာမာရဟံ တဉ္စ ရတနဒွယံ ပဏမန္တော ‘‘သဒ္ဓမ္မဉ္စဿ။ပေ။ စဉ္ဇလိ’’န္တိ အာဟ. တတ္ထ ယသ္မာ ဗုဒ္ဓေါ ‘‘သဒေဝကေ လောကေ တထာဂတော ဝန္ဒနီယော’’တိ၊ သံဃော စ ‘‘သုပ္ပဋိပန္နော။ပေ။ အဉ္ဇလိကရဏီယော’’တိ (အ. နိ. ၆.၁၀) ဝုတ္တော၊ တသ္မာ ‘‘တဿ ပါဒေ နမဿိတွာ၊ ကတွာ သံဃဿ စဉ္ဇလိ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မော ပန သွာက္ခာတတာဒိဂုဏယုတ္တော တထာနုဿရဏေန ပူဇေတဗ္ဗော ဟောတိ ‘‘တမေဝ ဓမ္မံ သက္ကတွာ ဂရုံကတွာ ဥပနိဿာယ ဝိဟရေယျ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၁၇၃၊ အ. နိ. ၄.၂၁) ဝစနတော၊ ကာယဝါစာစိတ္တေဟိ သဗ္ဗထာ ပူဇေတဗ္ဗော၊ တသ္မာ ‘‘သဒ္ဓမ္မဉ္စဿ ပူဇေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. သိရီမတောတိ ဧတ္ထ သိရီတိ ပညာပုညာနံ အဓိဝစနန္တိ ဝဒန္တိ. အထ ဝါ ပုညနိဗ္ဗတ္တာ သရီရသောဘဂ္ဂါဒိသမ္ပတ္တိ ကတပုညေ နိဿယတိ၊ ကတပုညေဟိ ဝါ နိဿီယတီတိ ‘‘သိရီ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ သာ စ အတိသယဝတီ ဘဂဝတော အတ္ထီတိ သိရီမာ၊ ဘဂဝါ၊ တဿ သိရီမတော.

၇. နိပစ္စကာရဿာတိ ပဏာမကိရိယာယ. အာနုဘာဝေနာတိ ဗလေန. သောသေတွာတိ သုက္ခာပေတွာ အန္တရဓာပေတွာ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ သမ္ဗန္ဓော. အန္တရာယေတိ အတ္ထပ္ပကာသနဿ ဥပဃာတကေ. အသေသတောတိ နိဿေသေ သကလေ.

၈. ဣဒါနိ အဘိဓမ္မဿ ဂမ္ဘီရတ္ထတ္တာ အတ္ထပ္ပကာသနဿ ဒုက္ကရဘာဝံ ဒီပေတုံ ‘‘ဝိသုဒ္ဓါစာရသီလေနာ’’တိအာဒိနာ အဘိယာစနံ ဒဿေတိ. ထုလ္လစ္စယာဒိဝိသုဒ္ဓိယာ ဝိသုဒ္ဓါစာရော၊ ပါရာဇိကသံဃာဒိသေသဝိသုဒ္ဓိယာ ဝိသုဒ္ဓသီလော. စာရိတ္တဝါရိတ္တဝိသုဒ္ဓိယာ ဝါ ဝိသုဒ္ဓါစာရသီလော၊ တေန. သက္ကစ္စန္တိ စိတ္တိံ ကတွာ. အဘိယာစိတောတိ အဘိမုခံ ယာစိတော. တေန အနာဒရိယံ အတ္ထပ္ပကာသနေ ကာတုံ အသက္ကုဏေယျံ ဒဿေတိ.

၉. ဣဒါနိ ယဿ အတ္ထံ ပကာသေတုကာမော၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယံ ဒေဝဒေဝေါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယန္တိ အဘိဓမ္မံ. ဒေဝဒေဝေါတိ ဝိသုဒ္ဓိသမ္မုတိဥပပတ္တိဒေဝါနံ ဒေဝေါ. လောကေ ဟိ ယေ ‘‘သရဏံ ပရာယဏ’’န္တိ ဂန္တဗ္ဗာ ဂတိဘူတာ၊ တေ ‘‘ဒေဝါ’’တိ ဝုစ္စန္တိ၊ ဘဂဝါ စ သဗ္ဗဒေဝါနံ ဂတိဘူတောတိ. နယတောတိ သင်္ခေပတော. သမာစိက္ခီတိ သမ္မာ အာစိက္ခိ ယထာ ထေရော ဗုဇ္ဈတိ. ဝေနေယျသတ္တေ ဝိနေတီတိ ဝိနာယကော၊ နာယကဝိရဟိတော ဝါ၊ သယမ္ဘူတိ အတ္ထော.

၁၀-၁၂. ယဉ္စာတိ ယဉ္စ အဘိဓမ္မံ ဘိက္ခူနံ ပယိရုဒါဟာသီတိ သမ္ဗန္ဓော. ပယိရုဒါဟာသီတိ ကထေသိ. ဣတီတိ ဣမိနာ အနုက္ကမေန. ‘‘ယော ဓာရိတော’’တိ ယန္တိ ဥပယောဂဝသေန ဝုတ္တော ယံ-သဒ္ဒေါ ဓာရိတောတိ ပစ္စတ္တေန သမ္ဗဇ္ဈမာနော ပစ္စတ္တဝသေန ပရိဏမတိ၊ တသ္မာ ယော ဓာရိတော၊ ယော စ သင်္ဂီတော၊ တဿ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ဝေဒေန ပညာယ ဤဟတိ ပဝတ္တတီတိ ဝေဒေဟော၊ တေန မုနိနာ. အဘိဏှသောတိ ဗဟုသော. အဘိဓမ္မဿာတိ ဧတံ ‘‘အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ ဧတေန ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣဒါနိ ယော အတ္ထပ္ပကာသနဿ နိဿယော၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘အာဒိတော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အာဒိတောတိ အာဒိမှိ ပဌမသင်္ဂီတိယံ.

၁၃. ယာ အဋ္ဌကထာ သင်္ဂီတာ၊ ကဿ ပန သာ အဋ္ဌကထာတိ? အညဿ ဝုတ္တဿ အဘာဝါ ‘‘ယဿ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ အဓိကာရဝသေန ‘‘တဿ အဘိဓမ္မဿာ’’တိ ဝိညာယတိ. သင်္ဂီတာတိ အတ္ထံ ပကာသေတုံ ယုတ္တဋ္ဌာနေ ‘‘အယံ ဧတဿ အတ္ထော၊ အယံ ဧတဿ အတ္ထော’’တိ သင်္ဂဟေတွာ ဝုတ္တာ၊ ပစ္ဆာပိ စ ဒုတိယတတိယသင်္ဂီတီသု အနုသင်္ဂီတာ.

၁၄-၁၆. အဘိသင်္ခတာတိ ရစိတာ. တတောတိ အဋ္ဌကထာတော. တန္တိနယာနုဂန္တိ တန္တိဂတိံ အနုဂတံ. ဘာသန္တိ မာဂဓဘာသံ. နိကာယန္တရလဒ္ဓီဟီတိ အန္တရန္တရာ အနုပ္ပဝေသိတာဟိ. အသမ္မိဿန္တိ အဝေါကိဏ္ဏံ. အနာကုလန္တိ သနိကာယေပိ အနာဝိလံ ပရိစ္ဆိန္နံ. အသမ္မိဿော အနာကုလော စ ယော မဟာဝိဟာရဝါသီနံ အတ္ထဝိနိစ္ဆယော၊ တံ ဒီပယန္တော အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ. ဧတေန တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရာဒီဟိ ဝုတ္တော ထေရဝါဒေါပိ သင်္ဂဟိတော ဟောတိ. အထ ဝါ တမ္ဗပဏ္ဏိဘာသံ အပနေတွာ မာဂဓဘာသဉ္စ အာရောပေတွာ ပကာသိယမာနော ယော အဘိဓမ္မဿ အတ္ထော အသမ္မိဿော အနာကုလောယေဝ စ ဟောတိ မဟာဝိဟာရဝါသီနဉ္စ ဝိနိစ္ဆယဘူတော၊ တံ အတ္ထံ ‘‘ဧသော မဟာဝိဟာရဝါသီနံ ဝိနိစ္ဆယော’’တိ ဒီပယန္တော ပကာသယိဿာမိ. တပ္ပကာသနေနေဝ ဟိ သော တထာ ဒီပိတော ဟောတီတိ.

၁၇. တောသယန္တော ဝိစက္ခဏေတိ ဝိစက္ခဏေ တောသယန္တော ဂဟေတဗ္ဗံ ဂဟေတွာနာတိ ဧဝံ ယောဇေတွာ ‘‘ဂဟေတဗ္ဗဋ္ဌာနေယေဝ ဂဟိတံ သုဋ္ဌု ကတ’’န္တိ ဧဝံ တောသယန္တောတိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. ဧဝံ သတိ ဂဟေတဗ္ဗဂ္ဂဟဏေနေဝ တောသနံ ကတံ၊ န အညေန အတ္ထပ္ပကာသနေနာတိ ဧတံ အာပဇ္ဇေယျ. တောသယန္တော အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ ဧဝံ ပန ယောဇနာယ သတိ ဂဟေတဗ္ဗဂ္ဂဟဏံ အညဉ္စ သဗ္ဗံ အတ္ထပ္ပကာသနံ ဟောတီတိ သဗ္ဗေန တေန တောသနံ ကတံ ဟောတိ၊ တသ္မာ တောသယန္တော အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ ယုတ္တရူပါ.

၁၈-၂၀. ဣဒါနိ ယံ အတ္ထပ္ပကာသနံ ကတ္တုကာမော၊ တဿ မဟတ္တံ ပရိဟရိတုံ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနာနီ’’တိအာဒိမာဟ. အတ္ထဝဏ္ဏနန္တိ ဧတ္ထ ဝဏ္ဏနာ နာမ ဝိဝရိတွာ ဝိတ္ထာရေတွာ ဝစနံ. ဣတီတိ ‘‘အပနေတွာ တတော ဘာသ’’န္တိ ဧဝမာဒိနာ ယထာဒဿိတပ္ပကာရေန. ဣတိ သောတူနံ ဥဿာဟုပ္ပါဒနဿ ဟေတုံ ဒဿေတိ. အဘိဓမ္မကထန္တိ အဘိဓမ္မဋ္ဌကထံ. နိသာမေထာတိ သုဏာထ. ဣဒါနိ အဝဿံ အယံ သောတဗ္ဗာယေဝါတိ ဒဠှံ ဥဿာဟေန္တော အာဟ ‘‘ဒုလ္လဘာ ဟိ အယံ ကထာ’’တိ.

ဝီသတိဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

နိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ

အဋ္ဌသာလိနိံ တာဝ ဝဏ္ဏေန္တေဟိ အာစရိယေဟိ တဿာ သန္နိဝေသော ဝိဘာဝေတဗ္ဗော. တသ္မာ ဣဒံ ဝုစ္စတိ –

‘‘ဝစနတ္ထော ပရိစ္ဆေဒေါ၊ သန္နိဝေသော စ ပါဠိယာ၊

သာဂရေဟိ တထာ စိန္တာ၊ ဒေသနာဟိ ဂမ္ဘီရတာ.

‘‘ဒေသနာယ သရီရဿ၊ ပဝတ္တိဂ္ဂဟဏံ တထာ၊

ထေရဿ ဝါစနာမဂ္ဂ-တပ္ပဘာဝိတတာပိ စ.

‘‘ပဋိဝေဓာ တထာ ဗုဒ္ဓ-ဝစနာဒီဟိ အာဒိတော၊

အာဘိဓမ္မိကဘာဝဿ၊ သာဓနံ သဗ္ဗဒဿိနော.

‘‘ဝိနယေနာထ ဂေါသိင်္ဂ-သုတ္တေန စ မဟေသိနာ၊

ဘာသိတတ္တဿ သံသိဒ္ဓိ၊ နိဒါနေန စ ဒီပိတာ.

‘‘ပကာသေတွာ ဣမံ သဗ္ဗံ၊ ပဋိညာတကထာ ကတာ၊

အဋ္ဌသာလိနိယာ ဧတံ၊ သန္နိဝေသံ ဝိဘာဝယေ’’တိ.

ဝစနတ္ထဝိဇာနနေန ဝိဒိတာဘိဓမ္မသာမညတ္ထဿ အဘိဓမ္မကထာ ဝုစ္စမာနာ သောဘေယျာတိ အဘိဓမ္မပရိဇာနနမေဝ အာဒိမှိ ယုတ္တရူပန္တိ တဒတ္ထံ ပုစ္ဆတိ ‘‘တတ္ထ ကေနဋ္ဌေန အဘိဓမ္မော’’တိ. တတ္ထ တတ္ထာတိ ‘‘အဘိဓမ္မဿ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ ယဒိဒံ ဝုတ္တံ၊ တသ္မိံ. ‘‘ယဿ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ ပဋိညာတံ၊ သော အဘိဓမ္မော ကေနဋ္ဌေန အဘိဓမ္မောတိ အတ္ထော. တတ္ထာတိ ဝါ ‘‘အဘိဓမ္မကထ’’န္တိ ဧတသ္မိံ ဝစနေ ယော အဘိဓမ္မော ဝုတ္တော၊ သော ကေနဋ္ဌေန အဘိဓမ္မောတိ အတ္ထော. ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသဋ္ဌေနာတိ ဧတ္ထ ဓမ္မော အတိရေကော ဓမ္မာတိရေကော၊ သုတ္တန္တာဓိကာ ပါဠီတိ အတ္ထော. ဓမ္မော ဝိသေသော ဓမ္မဝိသေသော ဓမ္မာတိသယော၊ ဝိစိတ္တာ ပါဠီတိ အတ္ထော၊ ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသာ ဧဝ အတ္ထော ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသဋ္ဌော. ဒွိန္နမ္ပိ အတ္ထာနံ အဘိဓမ္မသဒ္ဒဿ အတ္ထဘာဝေန သာမညတော ဧကဝစနနိဒ္ဒေသော ကတော. တသ္မာတိ ယသ္မာ ‘‘အဘိက္ကမန္တိ၊ အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာ’’တိအာဒီသု ဝိယ အတိရေကဝိသေသဋ္ဌဒီပကော အဘိသဒ္ဒေါ၊ တသ္မာ အယမ္ပိ ဓမ္မော ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသဋ္ဌေန ‘‘အဘိဓမ္မော’’တိ ဝုစ္စတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

တတ္ထ သိယာ – ‘‘အဘိက္ကမန္တိ၊ အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာ’’တိ ဧတ္ထ ဓာတုသဒ္ဒဿ ပုရတော ပယုဇ္ဇမာနော အဘိသဒ္ဒေါ ကိရိယာယ အတိရေကဝိသေသဘာဝဒီပကော ဟောတီတိ ယုတ္တံ ဥပသဂ္ဂဘာဝတော၊ ဓမ္မသဒ္ဒေါ ပန န ဓာတုသဒ္ဒေါတိ ဧတသ္မာ ပုရတော အဘိသဒ္ဒေါ ပယောဂမေဝ နာရဟတိ. အထာပိ ပယုဇ္ဇေယျ၊ ကိရိယာဝိသေသကာ ဥပသဂ္ဂါ၊ န စ ဓမ္မော ကိရိယာတိ ဓမ္မဿ အတိရေကဝိသေသဘာဝဒီပနံ န ယုတ္တန္တိ? နော န ယုတ္တံ. အညဿပိ ဟိ ဥပသဂ္ဂဿ အဓာတုသဒ္ဒါ ပုရတော ပယုဇ္ဇမာနဿ အကိရိယာယပိ အတိရေကဝိသေသဘာဝဒီပကဿ ဒဿနတောတိ ဧတမတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ အတိဆတ္တာဒိဥဒါဟရဏံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ. ဧဝမေဝါတိ ယထာ ဆတ္တာတိရေကဆတ္တဝိသေသာဒိအတ္ထေန အတိဆတ္တာဒယော ဟောန္တိ အတိသဒ္ဒဿ ဥပသဂ္ဂဿ အဓာတုသဒ္ဒဿပိ ပုရတော ပယုဇ္ဇမာနဿ အကိရိယာယ စ တဗ္ဘာဝဒီပကတ္တာ၊ ဧဝမယမ္ပိ ဓမ္မော ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသဋ္ဌေန ‘‘အဘိဓမ္မော’’တိ ဝုစ္စတိ အဘိ-သဒ္ဒဿ ဥပသဂ္ဂဿ အဓာတုသဒ္ဒဿပိ ပုရတော ပယုဇ္ဇမာနဿ အကိရိယာယ စ တဗ္ဘာဝဒီပကတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော.

ဧကဒေသေနေဝ ဝိဘတ္တာတိ ‘‘ကတမေ စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပဉ္စက္ခန္ဓာ? ရူပက္ခန္ဓော။ပေ။ ဝိညာဏက္ခန္ဓော. ကတမော စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ရူပက္ခန္ဓော? ယံ ကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာ။ပေ။ သန္တိကေ ဝါ၊ အယံ ဝုစ္စတိ ရူပက္ခန္ဓော’’တိဧဝမာဒိနာ (သံ. နိ. ၃.၄၈၊ ဝိဘ. ၂) ဥဒ္ဒေသနိဒ္ဒေသမတ္တေနေဝ ဝိဘတ္တာ၊ ‘‘တတ္ထ ကတမံ ရူပံ အတီတ’’န္တိဧဝမာဒိနာ (ဝိဘ. ၃) ပဋိနိဒ္ဒေသဿ အဘိဓမ္မဘာဇနီယဿ ပဉှပုစ္ဆကဿ စ အဘာဝါ န နိပ္ပဒေသေန. အဘိဓမ္မံ ပတွာ ပန။ပေ။ နိပ္ပဒေသတောဝ ဝိဘတ္တာ၊ တသ္မာ အယမ္ပိ ဓမ္မော ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသဋ္ဌေန ‘‘အဘိဓမ္မော’’တိ ဝုစ္စတိ နိပ္ပဒေသာနံ တိဏ္ဏမ္ပိ နယာနံ အတိရေကပါဠိဘာဝတော ဝိသေသပါဠိဘာဝတော စာတိ အဓိပ္ပါယော. သုတ္တန္တေ ဗာဝီသတိယာ ဣန္ဒြိယာနံ ဧကတော အနာဂတတ္တာ ဣန္ဒြိယဝိဘင်္ဂေ သုတ္တန္တဘာဇနီယံ နတ္ထိ. ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ သမ္ဘဝန္တီ’’တိအာဒိနာ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေ တဿ တဿ ပစ္စယဓမ္မဿ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာနံ ပစ္စယဘာဝေါ ဥဒ္ဒိဋ္ဌော၊ ဥဒ္ဒိဋ္ဌဓမ္မာနဉ္စ ကုသလာဒိဘာဝေါ ပုစ္ဆိတွာ ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗော၊ န စေတ္ထ ‘‘အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တော ဥဒ္ဒေသော အတ္ထီတိ ပဉှပုစ္ဆကံ နတ္ထိ. သုတ္တန္တေ ပဉ္စ သိက္ခာပဒါနိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနိ ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏီတိအာဒီနိ. သာ ပန ဝေရမဏီ ယဒိ သဘာဝကိစ္စာဒိဝသေန ဝိဘဇီယေယျ၊ ‘‘အာရတိ ဝိရတီ’’တိအာဒိနာ အဘိဓမ္မဘာဇနီယမေဝ ဟောတိ. အထာပိ စိတ္တုပ္ပါဒဝသေန ဝိဘဇီယေယျ၊ တထာပိ အဘိဓမ္မဘာဇနီယမေဝ ဟောတိ. အညော ပန ဝေရမဏီနံ ဝိဘဇိတဗ္ဗပ္ပကာရော နတ္ထိ၊ ယေန ပကာရေန သုတ္တန္တဘာဇနီယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. တသ္မာ သိက္ခာပဒဝိဘင်္ဂေ သုတ္တန္တဘာဇနီယံ နတ္ထိ.

ဝစနတ္ထတော အဘိဓမ္မေ ဉာတေ ပရိစ္ဆေဒတော ဉာပေတုံ အာဟ ‘‘ပကရဏပရိစ္ဆေဒတော’’တိအာဒိ. ကတိပယာဝ ပဉှဝါရာ အဝသေသာတိ ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂေ အနာဂတာ ဟုတွာ မဟာဓမ္မဟဒယေ အာဂတာ ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂဝစနဝသေန အဝသေသာ ကတိပယာဝ ပဉှဝါရာတိ အတ္ထော. ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟိတာတိ ‘‘အပုဗ္ဗံ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တံ. အပ္ပမတ္တိကာဝ တန္တိ အဝသေသာတိ ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂေ အနာဂန္တွာ မဟာဓမ္မဟဒယေ အာဂတတန္တိတော ယဒိ ပထဝီအာဒီနံ ဝိတ္ထာရကထာ မဟာဓာတုကထာ ရူပကဏ္ဍဓာတုဝိဘင်္ဂါဒီသု၊ အထ ဓာတုကထာယ ဝိတ္ထာရကထာ ဓာတုကထာယ အနာဂန္တွာ မဟာဓာတုကထာယ အာဂတတန္တိ အပ္ပမတ္တိကာဝါတိ အဓိပ္ပါယော.

ယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘သာဝကဘာသိတတ္တာ ဆဍ္ဍေထ န’’န္တိ၊ တံ ဗုဒ္ဓဘာသိတဘာဝဒဿနေန ပဋိသေဓေတုံ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. စတူသု ပဉှေသူတိ ‘‘ဥပလဗ္ဘတိ နုပလဗ္ဘတီ’’တိ ပဋိညာယ ဂဟိတာယ ပဋိက္ခေပဂဟဏတ္ထံ ‘‘ယော သစ္စိကဋ္ဌော’’တိ ဝုတ္တံ သစ္စိကဋ္ဌံ နိဿယံ ကတွာ ဥပါဒါယ ပဝတ္တာ ဒွေပိ ပဉ္စကာ ဧကော ပဉှော၊ ‘‘သဗ္ဗတ္ထာ’’တိ သရီရံ သဗ္ဗံ ဝါ ဒေသံ ဥပါဒါယ ပဝတ္တာ ဧကော၊ ‘‘သဗ္ဗဒါ’’တိ ကာလမုပါဒါယ ဧကော၊ ‘‘သဗ္ဗေသူ’’တိ ယဒိ ခန္ဓာယတနာဒယော ဂဟိတာ၊ တေ ဥပါဒါယ ပဝတ္တာ၊ အထ ပန ‘‘ယော သစ္စိကဋ္ဌော သဗ္ဗတ္ထ သဗ္ဗဒါ’’တိ ဧတေဟိ န ကောစိ သစ္စိကဋ္ဌော ဒေသော ကာလော ဝါ အဂ္ဂဟိတော အတ္ထိ၊ တေ ပန သာမညဝသေန ဂဟေတွာ အနုယောဂေါ ကတော၊ န ဘေဒဝသေနာတိ ဘေဒဝသေန ဂဟေတွာ အနုယုဉ္ဇိတုံ ‘‘သဗ္ဗေသူ’’တိ ဝုတ္တာ သစ္စိကဋ္ဌဒေသကာလပ္ပဒေသေ ဥပါဒါယ စ ပဝတ္တာ ဧကောတိ ဧတေသု စတူသု. ဒွိန္နံ ပဉ္စကာနန္တိ ဧတ္ထ ‘‘ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတိ။ပေ။ မိစ္ဆာ’’တိ ဧကံ၊ ‘‘ပုဂ္ဂလော နုပလဗ္ဘတိ။ပေ။ မိစ္ဆာ’’တိ (ကထာ. ၁၈) ဧကံ၊ ‘‘တွံ စေ ပန မညသိ။ပေ။ ဣဒံ တေ မိစ္ဆာ’’တိ (ကထာ. ၃) ဧကံ၊ ‘‘ဧသေ စေ ဒုန္နိဂ္ဂဟိတေ။ပေ။ ဣဒံ တေ မိစ္ဆာ’’တိ ဧကံ၊ ‘‘န ဟေဝံ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗေ၊ တေန ဟိ ယံ နိဂ္ဂဏှာသိ။ပေ။ သုကတာ ပဋိပါဒနာ’’တိ (ကထာ. ၁၀) ဧကန္တိ ဧဝံ နိဂ္ဂဟကရဏံ၊ ပဋိကမ္မကရဏံ၊ နိဂ္ဂဟဿ သုနိဂ္ဂဟဘာဝံ ဣစ္ဆတော ပဋိညာဌပနေန ပဋိကမ္မဝေဌနံ၊ ပဋိကမ္မဿ ဒုပ္ပဋိကမ္မဘာဝံ ဣစ္ဆတော တံနိဒဿနေန နိဂ္ဂဟဿ ဒုန္နိဂ္ဂဟဘာဝဒဿနေန နိဂ္ဂဟနိဗ္ဗေဌနံ၊ အနိဂ္ဂဟဘာဝါရောပနာဒိနာ ဆေဒေါတိ အယံ ဧကော ပဉ္စကော၊ ယော အဋ္ဌကထာယံ အနုလောမပဉ္စကပဋိကမ္မစတုက္ကနိဂ္ဂဟစတုက္ကဥပနယနစတုက္ကနိဂမနစတုက္က နာမေဟိ သကဝါဒိပုဗ္ဗပက္ခေ အနုလောမပစ္စနီကပဉ္စကောတိ ဝုတ္တော၊ ပရဝါဒိပုဗ္ဗပက္ခေ စ ဧဝမေဝ ပစ္စနီယာနုလောမပဉ္စကောတိ ဝုတ္တော. ဧဝံ ဒွေ ပဉ္စကာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝံ သေသပဉှေသုပီတိ အဋ္ဌ ပဉ္စကာ အဋ္ဌမုခါ ဝါဒယုတ္တီတိ ဝုတ္တာ. ယုတ္တီတိ ဥပါယော၊ ဝါဒဿ ယုတ္တိ ဝါဒယုတ္တိ၊ ဝါဒပ္ပဝတ္တနဿ ဥပါယောတိ အတ္ထော.

အနုလောမပစ္စနီကပဉ္စကေ အာဒိနိဂ္ဂဟံ ဒဿေတွာ ပစ္စနီယာနုလောမပဉ္စကေ စ အာဒိနိဂ္ဂဟမေဝ ဒဿေတွာ မာတိကံ ဒီပေတုံ ‘‘သာ ပနေသာ’’တိအာဒိမာဟ. ပုဂ္ဂလောတိ အတ္တာ သတ္တော ဇီဝေါ. ဥပလဗ္ဘတီတိ ပညာယ ဥပဂန္တွာ လဗ္ဘတိ. သစ္စိကဋ္ဌပရမဋ္ဌေနာတိ မာယာမရီစိအာဒယော ဝိယ နာဘူတာကာရေန၊ အနုဿဝါဒီဟိ ဂဟေတဗ္ဗာ ဝိယ န အနုတ္တမတ္ထဘာဝေန၊ အထ ခေါ ဘူတေန ဥတ္တမတ္ထဘာဝေန ဥပလဗ္ဘတီတိ ပုစ္ဆတိ. ဣတရော တာဒိသံ ဣစ္ဆန္တော ပဋိဇာနာတိ. ပုန ယော သစ္စိကဋ္ဌပရမဋ္ဌေန ဥပလဗ္ဘတိ၊ သော သစ္စိကဋ္ဌပရမဋ္ဌတော အညော တဒါဓာရော၊ အညတြ ဝါ တေဟိ၊ တေသံ ဝါ အာဓာရဘူတော၊ အနညော ဝါ တတော ရုပ္ပနာဒိသဘာဝတော သပ္ပစ္စယာဒိသဘာဝတော ဝါ ဥပလဗ္ဘမာနော အာပဇ္ဇတီတိ အနုယုဉ္ဇတိ ‘‘ယော သစ္စိကဋ္ဌော။ပေ။ ပရမဋ္ဌေနာ’’တိ. ဣတရော ပုဂ္ဂလဿ ရူပါဒီဟိ အညတ္တံ အနညတ္တဉ္စ အနိစ္ဆန္တော ‘‘န ဟေဝ’’န္တိ ပဋိက္ခိပတိ. ပုန သကဝါဒီ ပဋိညာယ ဧကတ္တာပန္နံ အပ္ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗံ ပဋိက္ခိပတီတိ ကတွာ နိဂ္ဂဟံ အာရောပေန္တော အာဟ ‘‘အာဇာနာဟိ နိဂ္ဂဟ’’န္တိ. ‘‘ပုဂ္ဂလော နုပလဗ္ဘတီ’’တိ ပုဋ္ဌော သကဝါဒီ ပုဂ္ဂလဒိဋ္ဌိံ ပဋိသေဓေန္တော ‘‘အာမန္တာ’’တိ ပဋိဇာနာတိ. ပုန ဣတရော ယော သစ္စိကဋ္ဌေန နုပလဗ္ဘတိ ပုဂ္ဂလော၊ သော သစ္စိကဋ္ဌပရမဋ္ဌတော အညော ဝါ အနညော ဝါ နုပလဗ္ဘတီတိ အာပဇ္ဇတိ အညဿ ပကာရဿ အဘာဝါတိ အနုယုဉ္ဇတိ ‘‘ယော သစ္စိကဋ္ဌော။ပေ။ ပရမဋ္ဌေနာ’’တိ. ယသ္မာ ပန ပုဂ္ဂလော သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ နုပလဗ္ဘတိ၊ တသ္မာ တဿ အညတ္တာနညတ္တာနုယောဂေါ အနနုယောဂေါ ပုဂ္ဂလလဒ္ဓိံ ပဋိသေဓေန္တဿ အနာပဇ္ဇနတောတိ ‘‘န ဟေဝ’’န္တိ ပဋိက္ခိပတိ. ဣတရော ပဋိညာယ အာပဇ္ဇနလေသမေဝ ပဿန္တော အဝိပရီတံ အတ္ထံ အသမ္ဗုဇ္ဈန္တောယေဝ နိဂ္ဂဟံ အာရောပေတိ ‘‘အာဇာနာဟိ နိဂ္ဂဟ’’န္တိ.

ဣတီတိ ယံ ဒိသွာ မာတိကာ ဌပိတာ၊ ဧဝံ ဒေသိတတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော. ယထာ ကိန္တိ ယေန ပကာရေန ဗုဒ္ဓဘာသိတံ နာမ ဇာတံ၊ တံ နိဒဿနံ ကိန္တိ အတ္ထော. ယတောနိဒါနန္တိ ယံကာရဏာ ဆအဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာယတနာဒိနိဒါနန္တိ အတ္ထော. ပပဉ္စသညာသင်္ခါတိ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိပပဉ္စသမ္ပယုတ္တာ သညာကောဋ္ဌာသာ. သမုဒါစရန္တီတိ အဇ္ဈာစရန္တိ. ဧတ္ထ စေတိ ဧတေသု အာယတနာဒီသု တဏှာမာနဒိဋ္ဌီဟိ အဘိနန္ဒိတဗ္ဗံ အဘိဝဒိတဗ္ဗံ အဇ္ဈောသိတဗ္ဗဉ္စ နတ္ထိ စေ. နနု နတ္ထိယေဝ၊ ကသ္မာ ‘‘နတ္ထိ စေ’’တိ ဝုတ္တန္တိ? သစ္စံ နတ္ထိ၊ အပ္ပဟီနာဘိနန္ဒနာဘိဝဒနဇ္ဈောသာနာနံ ပန ပုထုဇ္ဇနာနံ အဘိနန္ဒိတဗ္ဗာဒိပ္ပကာရာနိ အာယတနာဒီနိ ဟောန္တီတိ တေသံ န သက္ကာ ‘‘နတ္ထီ’’တိ ဝတ္တုံ၊ ပဟီနာဘိနန္ဒနာဒီနံ ပန သဗ္ဗထာ နတ္ထီတိ ‘‘နတ္ထိ စေ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧသေဝန္တောတိ အဘိနန္ဒနာဒီနံ နတ္ထိဘာဝကရော မဂ္ဂေါ တပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဘူတံ ဖလံ ဝါ ရာဂါနုသယာဒီနံ အန္တော အဝသာနံ၊ အပ္ပဝတ္တီတိ အတ္ထော.

ဇာနံ ဇာနာတီတိ သဗ္ဗညုတညာဏေန ဇာနိတဗ္ဗံ ဇာနာတိ. န ဟိ ပဒေသဉာဏဝါ ဇာနိတဗ္ဗံ သဗ္ဗံ ဇာနာတီတိ. ပဿံ ပဿတီတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုပညာစက္ခုဓမ္မစက္ခုဗုဒ္ဓစက္ခုသမန္တစက္ခုသင်္ခါတေဟိ ပဉ္စဟိ စက္ခူဟိ ပဿိတဗ္ဗံ ပဿတိ. အထ ဝါ ဇာနံ ဇာနာတီတိ ယထာ အညေ သဝိပလ္လာသာ ကာမရူပပရိညာဝါဒိနော ဇာနန္တာပိ ဝိပလ္လာသဝသေန ဇာနန္တိ၊ န ဧဝံ ဘဂဝါ၊ ဘဂဝါ ပန ပဟီနဝိပလ္လာသတ္တာ ဇာနန္တော ဇာနာတိယေဝ၊ ဒိဋ္ဌိဒဿနဿ စ အဘာဝါ ပဿန္တော ပဿတိယေဝါတိ အတ္ထော. စက္ခုဘူတောတိ ပညာစက္ခုမယတ္တာ သတ္တေသု စ တဒုပ္ပါဒနတော လောကဿ စက္ခုဘူတော. ဉာဏဘူတောတိ ဧတဿ စ ဧဝမေဝ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဓမ္မာ ဗောဓိပက္ခိယာ. ဗြဟ္မာ မဂ္ဂေါ၊ တေဟိ ဥပ္ပန္နတ္တာ လောကဿ စ တဒုပ္ပါဒနတော တဗ္ဘူတော. ဝတ္တာတိ စတုသစ္စဓမ္မေ ဝဒတီတိ ဝတ္တာ. ပဝတ္တာတိ စိရံ သစ္စပ္ပဋိဝေဓံ ပဝတ္တေန္တော ဝဒတီတိ ပဝတ္တာ. အတ္ထဿ နိန္နေတာတိ အတ္ထံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဒဿေတာ၊ ပရမတ္ထံ ဝါ နိဗ္ဗာနံ ပါပယိတာ. အမတဿ ဒါတာတိ အမတသစ္ဆိကိရိယံ သတ္တေသု ဥပ္ပါဒေန္တော အမတံ ဒဒါတီတိ အမတဿ ဒါတာ. ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ တဒါယတ္တဘာဝတော ဓမ္မဿာမီ. သုဝဏ္ဏာလိင်္ဂန္တိ သုဝဏ္ဏမယံ အာလိင်္ဂံ ခုဒ္ဒကမုဒိင်္ဂံ. သုပုပ္ဖိတသတပတ္တပဒုမမိဝ သဿိရိကံ သသောဘံ သုပုပ္ဖိတသတပတ္တသဿိရိကံ.

အနုမောဒိတကာလတော ပဋ္ဌာယ။ပေ။ ဗုဒ္ဓဘာသိတံ နာမ ဇာတန္တိ ဧတေန အနုမောဒနာ ဗုဒ္ဓဘာသိတဘာဝဿ ကာရဏန္တိ အယမတ္ထော ဝုတ္တော ဝိယ ဒိဿတိ၊ ဧဝဉ္စ သတိ ကထာဝတ္ထုဿ ဗုဒ္ဓဘာသိတဘာဝေါ န သိယာ အနနုမောဒိတတ္တာ၊ တသ္မာ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – ‘‘မဟာကစ္စာယနော ဧဝံ ဝိဘဇိဿတီ’’တိ ဒိသွာ ဘဂဝါ မာတိကံ နိက္ခိပိတွာ ဝိဟာရံ ပဝိဋ္ဌော၊ တထေဝ စ ထေရော ဘဂဝတာ ဒိန္နနယေန ဌပိတမာတိကာယ ဝိဘဇီတိ ဗုဒ္ဓဘာသိတံ နာမ ဇာတံ၊ တံ ပန အနုမောဒနာယ ပါကဋံ ဇာတန္တိ ဧတမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘ဧဝံ သတ္ထာရာ။ပေ။ နာမ ဇာတ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ.

ဣဒါနိ ပါဠိယာ သန္နိဝေသံ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ ဓမ္မသင်္ဂဏီပကရဏေ’’တိအာဒိမာဟ. ကာမာဝစရကုသလတော အဋ္ဌာတိ ကာမာဝစရကုသလေ စတ္တာရော ခန္ဓေ ဂဟေတွာ တတော အဋ္ဌ စိတ္တာနိ ဥဒ္ဓရတိ. ပဌမာ ဝိဘတ္တီတိပိ ဝဒန္တိ. ဧကူနနဝုတိ စိတ္တာနီတိ ယတ္ထ ဧတာနိ စိတ္တာနိ ဝိဘတ္တာနိ၊ တေ ပါဠိပ္ပဒေသာ ‘‘ဧကူနနဝုတိ စိတ္တာနီ’’တိ ဝုတ္တာ. တေသဉ္စ သမုဒါယော စိတ္တဝိဘတ္တိ၊ တသ္မာ ဥပပန္နမေတံ ‘‘ဧကူနနဝုတိ စိတ္တာနိ စိတ္တဝိဘတ္တီ’’တိ. မာတိကဉ္စ ဥဒ္ဒိသိတွာ တတ္ထ ဧကေကံ ပဒံ ဥဒ္ဓရိတွာ ယသ္မာ စိတ္တာနိ ဝိဘတ္တာနိ၊ တသ္မာ မာတိကာပိ စိတ္တဝိဘတ္တိအန္တောဂဓာယေဝါတိ စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍံ မာတိကာပဒဘာဇနီယဝသေန ဒုဝိဓန္တိ ဣဒမ္ပိ ဝစနံ ယုဇ္ဇတိ.

မူလတောတိ ‘‘တီဏိ ကုသလမူလာနီ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၉၈၅) ကုသလာဒီနံ မူလဝသေန သင်္ခိပိတွာ ဝစနံ. ‘‘ဝေဒနာက္ခန္ဓော’’တိအာဒိနာ ခန္ဓတော. ‘‘ကာယကမ္မ’’န္တိအာဒိနာ ဒွါရတော. ‘‘သုခဘူမိယံ ကာမာဝစရေ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၉၈၈) ဘူမိတော. အတ္ထောတိ ဟေတုဖလံ. ဓမ္မောတိ ဟေတု. ‘‘တီဏိ ကုသလမူလာနိ တီဏိ အကုသလမူလာနီ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၉၈၅-၉၈၆) ဟေတုဝသေန သင်္ဂဟော ဓမ္မတော နိက္ခေပေါ. ‘‘တံသမ္ပယုတ္တော၊ တံသမုဋ္ဌာနာ တဒေကဋ္ဌာ စ ကိလေသာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၉၈၅-၉၈၆) ဟေတုဖလဝသေန သင်္ဂဟော အတ္ထတော နိက္ခေပေါ. အထ ဝါ ဓမ္မောတိ ဘာသိတော. အတ္ထောတိ ဘာသိတတ္ထော. ‘‘တယော ကုသလဟေတူ’’တိ (ဓ. သ. ၁၀၅၉) ဓမ္မော. ‘‘တတ္ထ ကတမေ တယော ကုသလဟေတူ အလောဘော’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၁၀၆၀) အတ္ထော၊ သော စ ဓမ္မော. ‘‘တတ္ထ ကတမော အလောဘော’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၁၀၆၁) အတ္ထောတိ ဧဝံ အတ္ထဓမ္မဝသေန နိက္ခေပေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. နာမတောတိ ‘‘တီဏိ ကုသလမူလာနီ’’တိ ဝုတ္တဓမ္မာနံ အလောဘောတိအာဒိနာမဝသေန. လိင်္ဂတောတိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌဿ ဧကဿေဝ ဓမ္မဿ ‘‘အလောဘော အလုဗ္ဘနာ အလုဗ္ဘိတတ္တ’’န္တိ (ဓ. သ. ၁၀၆၁) ပုရိသာဒိလိင်္ဂဝသေန နိက္ခေပေါ.

ဂဏနစာရန္တိ ဂဏနပ္ပဝတ္တိံ. သမာနေန္တီတိ သမာနံ ကရောန္တိ ပူရေန္တိ၊ တထာ သမာနေတဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထာပိ. ‘‘ဝိဇ္ဇာဘာဂိနော အဝိဇ္ဇာဘာဂိနော’’တိ (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၁၀၁) ဧဝမာဒီသု ဧတ္ထ ဝိညာတေသု အာဘိဓမ္မိကတ္ထေရာ သုတ္တန္တံ သုဏန္တာ စိန္တေန္တာ စ သုတ္တန္တေသု ‘‘ဝိဇ္ဇာဘာဂိနော’’တိအာဒီသု အာဂတေသု အတ္ထဿ ဝိညာတတ္တာ န ကိလမန္တီတိ ဧတမတ္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘အာဘိဓမ္မိကတ္ထေရာနံ။ပေ။ အကိလမတ္ထံ ဌပိတာ’’တိ.

အနမတဂ္ဂေါတိ အညာတဂ္ဂေါ. ခန္ဓန္တရန္တိ ခန္ဓနာနတ္တံ၊ ခန္ဓမေဝ ဝါ. ဂဟေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ သဏှံ၊ သုခုမာယ ပညာယ ဂဟေတဗ္ဗတော သုခုမဉ္စ ဓမ္မံ သဏှသုခုမဓမ္မံ. ဗလဝတာ ဉာဏဝေဂေန ပဝတ္တတ္တာ ဗလဝတော ဉာဏဝေဂဿ နိမိတ္တဘာဝတော စ ဗလဝံ. ဂမ္ဘီရမေဝ ဂမ္ဘီရဂတံ၊ ဂမ္ဘီရာနိ ဝါ ဂတာနိ ဂမနာနိ ဧတဿ သန္တီတိ ဂမ္ဘီရဂတံ. ယထာနုပုဗ္ဗန္တိ ယထာနုပုဗ္ဗေန. နိခိလေနာတိ နိရဝသေသေန ဒေသိတံ၊ ပဉ္စခိလရဟိတေန ဝါ ဘဂဝတာ ဒေသိတံ. ရူပဂတံဝါတိ ဟတ္ထဂတံ ရူပံ ဝိယ စက္ခုနာ. ‘‘ပဋိဝေဓဉာဏေန သမန္တပဋ္ဌာနံ ယော ပဿတိ၊ သော အတ္ထေဝ၊ နော နတ္ထီ’’တိ အတ္တာနံ သန္ဓာယ ထေရော ဝဒတီတိ.

ခုဒ္ဒကဝတ္ထုဝိဘင်္ဂေ အာဂတေသု ဧကာဓိကေသု အဋ္ဌသု ကိလေသသတေသု အဋ္ဌသတတဏှာဝိစရိတာနိ အပနေတွာ သေသာ ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယော စ ဥပ္ပန္နာနုပ္ပန္နဘာဝေန ဒိဂုဏိတာနိ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿာနိ ဒသာဓိကာနိ ဟောန္တိ၊ အပ္ပကံ ပန ဦနမဓိကံ ဝါ န ဂဏနူပဂံ ဟောတီတိ ‘‘ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဣတရေသံ အတီတာဒိဘာဝါမသနာ အဂ္ဂဟဏံ ခေပနေ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

မေစကပဋာတိ နီလနိဘာ ပဋာ. စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဝဏ္ဏဓာတူတိ စိတ္တပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာနာ ဝဏ္ဏဓာတူတိ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. ကသ္မာ? န ဟိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ရူပံ ဗဟိ နိဂစ္ဆတီတိ၊ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပပရမ္ပရာယ အာဂတတ္တာ ပန ဧဝံ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဝဏ္ဏဓာတူတိ ဧတ္ထ ပစ္စယဥတုသဒ္ဒါနံ လောပံ ကတွာ သောယေဝ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တော အတ္ထော သုဝဏ္ဏတာ သုဿရတာ ဝိယ. ဧတ္ထ ဟိ ‘‘သုဿရတာ’’တိ ဥပါဒိန္နကာဓိကာရေ အာဂတံ၊ န စ သဒ္ဒေါ ဥပါဒိန္နကော အတ္ထိ၊ တသ္မာ ဥပါဒိန္နကရူပဩဋ္ဌတာလုအာဒိနိဿယတ္တာ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ၊ ဧဝမေတ္ထာပိ စိတ္တပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာနံ သန္ဓာယ ‘‘စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဝဏ္ဏဓာတူ’’တိ ဝဒတိ.

ကာယသက္ခိန္တိ ပစ္စက္ခံ. ဒန္တာဝရဏန္တိ ဩဋ္ဌဒွယံ. မုခါဒါနန္တိ မုခဝိဝရံ. သိလိဋ္ဌန္တိ သံဂတံ သုသဏ္ဌိတံ. သရေ နိမိတ္တံ ဂဟေတွာတိ ‘‘ဓမ္မော ဧသော ဝုစ္စတီ’’တိ ဓမ္မဿရဝသေန နိမိတ္တံ ဂဟေတွာ၊ န ကိလေသာနုဗျဉ္ဇနဝသေန. ဧကပ္ပဟာရေနာတိ ဧတ္ထ ပဟာရောတိ ဒိဝသဿ တတိယော ဘာဂေါ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ သန္တေတိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တမဂ္ဂဟေတွာ ဝါစနာမဂ္ဂဿ ထေရပ္ပဘဝတ္တဝစနမေဝ ဂဟေတွာ တေန ပုရိမဝစနဉ္စ ပဋိက္ခိပန္တော စောဒေတိ.

တေနေတမေတဿာတိ ဝိနယဿ. အတ္တတ္ထပရတ္ထာဒိဘေဒေတိ ယော တံ သုတ္တံ သဇ္ဈာယတိ သုဏာတိ ဝါစေတိ စိန္တေတိ ဒေသေတိ၊ သုတ္တေန သင်္ဂဟိတော သီလာဒိအတ္ထော တဿပိ ဟောတိ၊ တေန ပရဿ သာဓေတဗ္ဗတော ပရဿပိ ဟောတီတိ တဒုဘယံ တံ သုတ္တံ သူစေတိ ဒီပေတိ. တထာ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကတ္ထေ လောကိယလောကုတ္တရတ္ထေတိ ဧဝမာဒိဘေဒေ အတ္ထေ အာဒိသဒ္ဒေန သင်္ဂဏှာတိ. အတ္ထသဒ္ဒေါ စာယံ ဟိတပရိယာယဝစနံ၊ န ဘာသိတတ္ထဝစနံ. ယဒိ သိယာ၊ သုတ္တံ အတ္တနောပိ ဘာသိတတ္ထံ သူစေတိ ပရသုတ္တဿပီတိ အယမတ္ထော သိယာ၊ သုတ္တေန စ ယော အတ္ထော ပကာသိတော၊ သော တဿေဝ ဟောတီတိ န တေန ပရတ္ထော သူစိတော ဟောတိ၊ တေန စ သူစေတဗ္ဗဿ ပရတ္ထဿ နိဝတ္တေတဗ္ဗဿ အဘာဝါ အတ္တဂ္ဂဟဏံ န ကတ္တဗ္ဗံ၊ အတ္တတ္ထပရတ္ထဝိနိမုတ္တဿ ဘာသိတတ္ထဿ အဘာဝါ အာဒိဂ္ဂဟဏဉ္စ န ကတ္တဗ္ဗံ၊ တသ္မာ ယထာဝုတ္တဿ အတ္ထဿ သုတ္တေ အသမ္ဘဝတော သုတ္တာဓာရဿ ပုဂ္ဂလဿ ဝသေန အတ္တတ္ထပရတ္ထာ ဝုတ္တာ.

အထ ဝါ သုတ္တံ အနပေက္ခိတွာ ယေ အတ္တတ္ထာဒယောပိ အတ္ထပ္ပဘေဒါ ဝုတ္တာ နိဒ္ဒေသေ (မဟာနိ. ၆၉၊ စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅) ‘‘အတ္တတ္ထော ပရတ္ထော ဥဘယတ္ထော ဒိဋ္ဌဓမ္မိကော အတ္ထော သမ္ပရာယိကော အတ္ထော ဥတ္တာနော အတ္ထော ဂမ္ဘီရော အတ္ထော ဂုဠှော အတ္ထော ပဋိစ္ဆန္နော အတ္ထော နေယျော အတ္ထော နီတော အတ္ထော အနဝဇ္ဇော အတ္ထော နိက္ကိလေသော အတ္ထော ဝေါဒါနော အတ္ထော ပရမတ္ထော အတ္ထော’’တိ၊ တေ သုတ္တံ သူစေတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ‘‘အတ္တနာ စ အပ္ပိစ္ဆော ဟောတီ’’တိ အတ္တတ္ထံ၊ ‘‘အပ္ပိစ္ဆကထဉ္စ ပရေသံ ကတ္တာ ဟောတီ’’တိ ပရတ္ထံ သူစေတီတိ. ဧဝံ ‘‘အတ္တနာ စ ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတော ဟောတီ’’တိအာဒိသုတ္တာနိ (အ. နိ. ၄.၉၉) ယောဇေတဗ္ဗာနိ. ဝိနယာဘိဓမ္မေဟိ စ ဝိသေသေတွာ သုတ္တသဒ္ဒဿ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော၊ တသ္မာ ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသပ္ပဝတ္တာယ ဒေသနာယ အတ္တဟိတပရဟိတာဒီနိ သာတိသယံ ပကာသိတာနိ ဟောန္တိ၊ န အာဏာဓမ္မသဘာဝဝသပ္ပဝတ္တာယာတိ ဣဒမေဝ ‘‘အတ္ထာနံ သူစနတော သုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

သုတ္တေ စ အာဏာဓမ္မသဘာဝါ ဝေနေယျဇ္ဈာသယံ အနုဝတ္တန္တိ၊ န ဝိနယာဘိဓမ္မေသု ဝိယ ဝေနေယျဇ္ဈာသယော အာဏာဓမ္မသဘာဝေ အနုဝတ္တတိ၊ တသ္မာ ဝေနေယျာနံ ဧကန္တဟိတပဋိလာဘသံဝတ္တနိကာ သုတ္တန္တဒေသနာ ဟောတီတိ ‘‘သုဝုတ္တာ စေတ္ထ အတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပသဝတီတိ ဖလတိ. ‘‘သုတ္တာဏာ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ပကာသေတုံ ‘‘သုဋ္ဌု စ နေ တာယတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အတ္တတ္ထပရတ္ထာဒိဝိဓာနေသု စ သုတ္တဿ ပမာဏဘာဝေါ တေသဉ္စ သင်္ဂါဟကတ္တံ ယောဇေတဗ္ဗံ၊ တဒတ္ထပ္ပကာသနေ ပဓာနတ္တာ သုတ္တဿ ဣတရေဟိ ဝိသေသနဉ္စ. ဧတန္တိ ‘‘အတ္ထာနံ သူစနတော’’တိအာဒိကံ အတ္ထဝစနံ. ဧတဿာတိ သုတ္တဿ.

အဘိက္ကမန္တီတိ ဧတ္ထ အဘိ-သဒ္ဒေါ ကမနဿ ဝုဒ္ဓိဘာဝံ အတိရေကတ္တံ ဒီပေတိ. အဘိက္ကန္တေနာတိ စ ဧတ္ထ ကန္တိယာ အဓိကတ္တံ ဝိသေသဘာဝန္တိ ယုတ္တံ ကိရိယာဝိသေသကတ္တာ ဥပသဂ္ဂဿ. အဘိညာတာ၊ အဘိရာဇာ၊ အဘိဝိနယေတိ ဧတ္ထ လက္ခဏပူဇိတပရိစ္ဆိန္နေသု ရတ္တိအာဒီသု အဘိ-သဒ္ဒေါ ဝတ္တတီတိ ကထမေတံ ယုဇ္ဇေယျာတိ? လက္ခဏကရဏဉာဏပူဇနပရိစ္ဆေဒကိရိယာဒီပနတော တာဟိ စ ကိရိယာဟိ ရတ္တိရာဇဝိနယာနံ ယုတ္တတ္တာ. ဘာဝနာဖရဏဝုဒ္ဓီဟိ ဝုဒ္ဓိမန္တော. အာရမ္မဏာဒီဟီတိ အာရမ္မဏသမ္ပယုတ္တကမ္မဒွါရပဋိပဒါဒီဟိ. အဝိသိဋ္ဌန္တိ အညမညဝိသိဋ္ဌေသု ဝိနယသုတ္တန္တာဘိဓမ္မေသု အဝိသိဋ္ဌံ သမာနံ ပိဋကသဒ္ဒန္တိ အတ္ထော. ယထာဝုတ္တေနေဝါတိ ‘‘ဧဝံ ဒုဝိဓတ္ထေနာ’’တိအာဒိနာ နယေန.

ကထေတဗ္ဗာနံ အတ္ထာနံ ဒေသကာယတ္တေန အာဏာဒိဝိဓိနာ အတိသဇ္ဇနံ ပဗောဓနံ ဒေသနာ. သာသိတဗ္ဗပုဂ္ဂလဂတေန ယထာပရာဓာဒိနာ သာသိတဗ္ဗဘာဝေန အနုသာသနံ ဝိနယနံ သာသနံ. ကထေတဗ္ဗဿ သံဝရာသံဝရာဒိနော အတ္ထဿ ကထနံ ဝစနပဋိဗဒ္ဓကရဏံ ကထာ. ဘေဒ-သဒ္ဒေါ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇေတဗ္ဗော ‘‘ဒေသနာဘေဒံ သာသနဘေဒံ ကထာဘေဒဉ္စ ယထာရဟံ ပရိဒီပယေ’’တိ. ဘေဒန္တိ နာနတ္တံ၊ နာနာကရဏန္တိ အတ္ထော. သိက္ခာ စ ပဟာနာနိ စ ဂမ္ဘီရဘာဝေါ စ သိက္ခာပဟာနဂမ္ဘီရဘာဝံ၊ တဉ္စ ပရိဒီပယေ. ယန္တိ ပရိယတ္တိအာဒိံ. ယထာတိ ဥပါရမ္ဘာဒိဟေတု ပရိယာပုဏနာဒိပ္ပကာရေဟိ.

တီသုပိ စေတေသု ဧတေ ဓမ္မတ္ထဒေသနာပဋိဝေဓာတိ ဧတ္ထ တန္တိအတ္ထော တန္တိဒေသနာ တန္တိအတ္ထပဋိဝေဓော စ တန္တိဝိသယာ ဟောန္တီတိ ဝိနယပိဋကာဒီနံ အတ္ထဒေသနာပဋိဝေဓာဓာရဘာဝေါ ယုတ္တော၊ ပိဋကာနိ ပန တန္တိယောယေဝါတိ ဓမ္မာဓာရဘာဝေါ ကထံ ယုဇ္ဇေယျာတိ? တန္တိသမုဒါယဿ အဝယဝတန္တိယာ အာဓာရဘာဝတော၊ ဓမ္မာဒီနဉ္စ ဒုက္ခောဂါဟဘာဝတော တေဟိ ဝိနယာဒယော ဂမ္ဘီရာတိ ဝိနယာဒီနဉ္စ စတုဗ္ဗိဓော ဂမ္ဘီရဘာဝေါ ဝုတ္တော၊ တသ္မာ ‘‘ဓမ္မာဒယော ဧဝ ဒုက္ခောဂါဟတ္တာ ဂမ္ဘီရာ၊ န ဝိနယာဒယော’’တိ န စောဒေတဗ္ဗမေတံ. တတ္ထ ပဋိဝေဓဿ ဒုက္ကရဘာဝတော ဓမ္မတ္ထာနံ၊ ဒေသနာဉာဏဿ ဒုက္ကရဘာဝတော ဒေသနာယ စ ဒုက္ခောဂါဟဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဋိဝေဓဿ ပန ဥပ္ပါဒေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ တဗ္ဗိသယဉာဏုပ္ပတ္တိယာ စ ဒုက္ကရဘာဝတော ဒုက္ခောဂါဟတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ဟေတုမှိ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါတိ ဧတေန ဝစနတ္ထေန ဓမ္မဿ ဟေတုဘာဝေါ ကထံ ဉာတဗ္ဗောတိ? ‘‘ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ ဧတဿ သမာသပဒဿ အဝယဝပဒတ္ထံ ဒဿေန္တေန ‘‘ဟေတုမှိ ဉာဏ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ. ‘‘ဓမ္မေ ပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ ဧတ္ထ ဟိ ‘‘ဓမ္မေ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ဒဿေန္တေန ‘‘ဟေတုမှီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ‘‘ပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ ဧတဿ စ အတ္ထံ ဒဿေန္တေန ‘‘ဉာဏ’’န္တိ၊ တသ္မာ ဟေတုဓမ္မသဒ္ဒါ ဧကတ္ထာ ဉာဏပဋိသမ္ဘိဒါသဒ္ဒါ စာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တေန သာဓိတော ဓမ္မဿ ဟေတုဘာဝေါ. အတ္ထဿ ဟေတုဖလဘာဝေါ စ ဧဝမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယထာဓမ္မန္တိ ဧတ္ထ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ဟေတုံ ဟေတုဖလဉ္စ သဗ္ဗံ ဂဏှာတိ. သဘာဝဝါစကော ဟေသ၊ န ပရိယတ္တိဟေတုဘာဝဝါစကော၊ တသ္မာ ယထာဓမ္မန္တိ ယော ယော အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာဒိဓမ္မော၊ တသ္မိံ တသ္မိန္တိ အတ္ထော. ဓမ္မာဘိလာပေါတိ အတ္ထဗျဉ္ဇနကော အဝိပရီတာဘိလာပေါ. ဧတေန ‘‘တတြ ဓမ္မနိရုတ္တာဘိလာပေ ဉာဏံ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ (ဝိဘ. ၇၁၈-၇၂၀) ဧတ္ထ ဝုတ္တဓမ္မနိရုတ္တိံ ဒဿေတိ. အနုလောမာဒိဝသေန ဝါ ကထနန္တိ ဧတေန တဿာ ဓမ္မနိရုတ္တိယာ အဘိလာပံ ကထနံ တဿ ဝစနဿ ပဝတ္တနံ ဒဿေတိ. အဓိပ္ပါယောတိ ဧတေန ‘‘ဒေသနာတိ ပညတ္တီ’’တိ ဧတံ ဝစနံ ဓမ္မနိရုတ္တာဘိလာပံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ န တဗ္ဗိနိမုတ္တံ ပညတ္တိံ သန္ဓာယာတိ ဒဿေတိ.

သော စ လောကိယလောကုတ္တရောတိ ဧဝံ ဝုတ္တံ အဘိသမယံ ယေန ပကာရေန အဘိသမေတိ၊ ယဉ္စ အဘိသမေတိ၊ ယော စ တဿ သဘာဝေါ၊ တေဟိ ပါကဋံ ကာတုံ ‘‘ဝိသယတော အသမ္မောဟတော စ အတ္ထာဒိအနုရူပံ ဓမ္မာဒီသု အဝဗောဓော’’တိ အာဟ. တတ္ထ ဟိ ဝိသယတော အတ္ထာဒိအနုရူပံ ဓမ္မာဒီသု အဝဗောဓော အဝိဇ္ဇာဒိဓမ္မသင်္ခါရာဒိအတ္ထတဒုဘယပညာပနာရမ္မဏော လောကိယော အဘိသမယော. အသမ္မောဟတော အတ္ထာဒိအနုရူပံ ဓမ္မာဒီသု အဝဗောဓော နိဗ္ဗာနာရမ္မဏော မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တော ယထာဝုတ္တဓမ္မတ္ထပညတ္တီသု သမ္မောဟဝိဒ္ဓံသနော လောကုတ္တရော အဘိသမယောတိ. အဘိသမယတော အညမ္ပိ ပဋိဝေဓတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘တေသံ တေသံ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ပဋိဝေဓနံ ပဋိဝေဓော’’တိ ဣမိနာ ဟိ ဝစနတ္ထေန အဘိသမယော၊ ပဋိဝိဇ္ဈီယတီတိ ပဋိဝေဓောတိ ဣမိနာ တံတံရူပါဒိဓမ္မာနံ အဝိပရီတသဘာဝေါ စ ပဋိဝေဓောတိ ယုဇ္ဇတိ.

ယထာဝုတ္တေဟိ ဓမ္မာဒီဟိ ပိဋကာနံ ဂမ္ဘီရဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣဒါနိ ယသ္မာ ဧတေသု ပိဋကေသူ’’တိအာဒိမာဟ. ယော စေတ္ထာတိ ဧတေသု တံတံပိဋကဂတေသု ဓမ္မာဒီသု ယော ပဋိဝေဓော ဧတေသု စ ပိဋကေသု တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ ယော အဝိပရီတသဘာဝေါတိ ယောဇေတဗ္ဗော. ဒုက္ခောဂါဟတာ စ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယံ ပနေတ္ထ ဝိသေသော ‘‘အဝိပရီတသဘာဝသင်္ခါတော ပဋိဝေဓော ဒုဗ္ဗိညေယျတာယ ဧဝ ဒုက္ခောဂါဟော’’တိ.

ယန္တိ ပရိယတ္တိဒုဂ္ဂဟဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အတ္ထန္တိ ဘာသိတတ္ထံ ပယောဇနတ္ထဉ္စ. န ဥပပရိက္ခန္တီတိ န ဝိစာရေန္တိ. န နိဇ္ဈာနံ ခမန္တီတိ နိဇ္ဈာနပညံ န ခမန္တိ၊ နိဇ္ဈာယိတွာ ပညာယ ဒိသွာ ရောစေတွာ န ဂဟေတဗ္ဗာ ဟောန္တီတိ အဓိပ္ပါယော. ဣတီတိ ဧဝံ ဧတာယ ပရိယတ္တိယာ ဝါဒပ္ပမောက္ခာနိသံသာ အတ္တနော ဥပရိ ပရေဟိ အာရောပိတဝါဒဿ နိဂ္ဂဟဿ ပမောက္ခပ္ပယောဇနာ ဟုတွာ ဓမ္မံ ပရိယာပုဏန္တိ. ဝါဒပ္ပမောက္ခောတိ ဝါ နိန္ဒာပမောက္ခော. ယဿ စတ္ထာယာတိ ယဿ စ သီလာဒိပရိပူရဏဿ အနုပါဒါဝိမောက္ခဿ ဝါ အတ္ထာယ. ဓမ္မံ ပရိယာပုဏန္တီတိ ဉာယေန ပရိယာပုဏန္တီတိ အဓိပ္ပါယော. အဿာတိ အဿ ဓမ္မဿ. နာနုဘောန္တီတိ န ဝိန္ဒန္တိ. တေသံ တေ ဓမ္မာ ဒုဂ္ဂဟိတတ္တာ ဥပါရမ္ဘမာနဒပ္ပမက္ခပလာသာဒိဟေတုဘာဝေန ဒီဃရတ္တံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တန္တိ. ဘဏ္ဍာဂါရေ နိယုတ္တော ဘဏ္ဍာဂါရိကော၊ ဘဏ္ဍာဂါရိကော ဝိယာတိ ဘဏ္ဍာဂါရိကော၊ ဓမ္မရတနာနုပါလကော. အညံ အတ္ထံ အနပေက္ခိတွာ ဘဏ္ဍာဂါရိကဿေဝ သတော ပရိယတ္တိ ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိ.

တာသံယေဝါတိ အဝဓာရဏံ ပါပုဏိတဗ္ဗာနံ ဆဠဘိညာစတုပဋိသမ္ဘိဒါနံ ဝိနယေ ပဘေဒဝစနာဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍေ ဟိ တိဿော ဝိဇ္ဇာဝ ဝိဘတ္တာတိ. ဒုတိယေ တာသံယေဝါတိ အဝဓာရဏံ စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါ အပေက္ခိတွာ ကတံ၊ န တိဿော ဝိဇ္ဇာ. တာ ဟိ ဆသု အဘိညာသု အန္တောဂဓာတိ သုတ္တေ ဝိဘတ္တာယေဝါတိ. ဉတွာ သင်္ဂယှမာနန္တိ ယောဇနာ. တေသန္တိ တေသံ ပိဋကာနံ. သဗ္ဗမ္ပီတိ သဗ္ဗမ္ပိ ဗုဒ္ဓဝစနံ.

အတ္ထာနုလောမနာမတော အနုလောမိကော. အနုလောမိကတ္တံယေဝ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ကသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧကနိကာယမ္ပီတိ ဧကသမူဟမ္ပိ. ပေါဏိကာ စ စိက္ခလ္လိကာ စ ခတ္တိယာ၊ တေသံ နိဝါသော ပေါဏိကနိကာယော စိက္ခလ္လိကနိကာယော စ. ဧဝံ ဓမ္မက္ခန္ဓတော စတုရာသီတိ ဓမ္မက္ခန္ဓသဟဿာနီတိ ဗုဒ္ဓဝစနပိဋကာဒီနိ နိဋ္ဌာပေတွာ အနေကစ္ဆရိယပါတုဘာဝပဋိမဏ္ဍိတာယ သင်္ဂီတိယာ ပဌမဗုဒ္ဓဝစနာဒိကော သဗ္ဗော ဝုတ္တပ္ပဘေဒေါ အညောပိ ဥဒ္ဒါနသင်္ဂဟာဒိဘေဒေါ သင်္ဂီတိယာ ဉာယတီတိ ဧတဿ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဧဝမေတံ သဗ္ဗမ္ပီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. အယံ အဘိဓမ္မော ပိဋကတော အဘိဓမ္မပိဋကန္တိအာဒိနာ ပိဋကာဒိဘာဝဒဿနေနေဝ မဇ္ဈိမဗုဒ္ဓဝစနဘာဝေါ တထာဂတဿ စ အာဒိတော အာဘိဓမ္မိကဘာဝေါ ဒဿိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဧတ္ထ သိယာ ‘‘ယဒိ တထာဂတဘာသိတဘာဝေါ အဘိဓမ္မဿ သိဒ္ဓေါ သိယာ၊ မဇ္ဈိမဗုဒ္ဓဝစနဘာဝေါ စ သိဒ္ဓေါ ဘဝေယျ၊ သော ဧဝ စ န သိဒ္ဓေါ’’တိ တဿ ဝိနယာဒီဟိ ဗုဒ္ဓဘာသိတဘာဝံ သာဓေတုံ ဝတ္ထုံ ဒဿေန္တော ‘‘တံ ဓာရယန္တေသု ဘိက္ခူသူ’’တိအာဒိမာဟ. သဗ္ဗသာမယိကပရိသာယာတိ သဗ္ဗနိကာယိကပရိသာယ ပဉ္စပိ နိကာယေ ပရိယာပုဏန္တိယာ. န ဥဂ္ဂဟိတန္တိ သကလဿ ဝိနယပိဋကဿ အနုဂ္ဂဟိတတ္တာ အာဟ. ဝိနယမတ္တံ ဥဂ္ဂဟိတန္တိ ဝိဘင်္ဂဒွယဿ ဥဂ္ဂဟိတတ္တာ အာဟ. ဝိနယံ အဝိဝဏ္ဏေတုကာမတာယ ‘‘အဘိဓမ္မံ ပရိယာပုဏဿူ’’တိ ဘဏန္တဿ အနာပတ္တိံ၊ အဘိဓမ္မေ အနောကာသကတံ ဘိက္ခုံ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တိယာ ပါစိတ္တိယဉ္စ ဝဒန္တေန ဘဂဝတာ အဘိဓမ္မဿ ဗုဒ္ဓဘာသိတဘာဝေါ ဒီပိတော ဗုဒ္ဓဘာသိတေဟိ သုတ္တာဒီဟိသဟ ဝစနတော၊ ဗာဟိရကဘာသိတေသု စ ဤဒိသဿ ဝစနဿ အဘာဝါ.

ဣတောပိ ဗလဝတရံ အာဘိဓမ္မိကဿ သာဓုကာရဒါနေန ဝိစိကိစ္ဆာဝိစ္ဆေဒဿ ကတတ္တာ. ကမ္မတော အညံ ကမ္မံ ကမ္မန္တရံ၊ တံ ကာမာဝစရာဒိံ ရူပါဝစရာဒိဘာဝေန၊ ကဏှဝိပါကာဒိံ သုက္ကဝိပါကာဒိဘာဝေန ကထေန္တော အာလောဠေတိ.

ဇိနစက္ကေတိ ဇိနသာသနေ. ဝိသံဝါဒေတီတိ ဝိပ္ပလမ္ဘေတိ. ဘေဒကရဝတ္ထူသု ဧကသ္မိန္တိ ‘‘ဘာသိတံ လပိတံ တထာဂတေန အဘာသိတံ အလပိတံ တထာဂတေနာတိ ဒီပေတီ’’တိ ဧကသ္မိံ သန္ဒိဿတိ. ဥတ္တရိပိ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗော။ပေ။ န အညေသံ ဝိသယော။ပေ။ နိဒါနကိစ္စံ နာမ နတ္ထီတိ အပါကဋာနံ ကာလဒေသဒေသကပရိသာနံ ပါကဋဘာဝကရဏတ္ထံ တဒုပဒေသသဟိတေန နိဒါနေန ဘဝိတဗ္ဗံ၊ အညေသံ အဝိသယတ္တာ ဒေသကော ပါကဋော၊ ဩက္ကန္တိကာလာဒီနံ ပါကဋတ္တာ ကာလော စ၊ ဒေဝလောကေ ဒေသိတဘာဝဿ ပါကဋတ္တာ ဒေသပရိသာ စ ပါကဋာတိ ကိံ နိဒါနကိစ္စံ သိယာတိ.

ယတ္ထ ခန္ဓာဒယော နိပ္ပဒေသေန ဝိဘတ္တာ၊ သော အဘိဓမ္မော နာမ၊ တသ္မာ တဿ နိဒါနေန ခန္ဓာဒီနံ နိပ္ပဒေသတောပိ ပဋိဝိဒ္ဓဋ္ဌာနေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပါယေန ထေရော ‘‘မဟာဗောဓိနိဒါနော အဘိဓမ္မော’’တိ ဒဿေတိ. ‘‘သော ဧဝံ ပဇာနာမိ သမ္မာဒိဋ္ဌိပစ္စယာပိ ဝေဒယိတ’’န္တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၅.၁၂) နယေန ပစ္စယာဒီဟိ ဝေဒနံ ဥပပရိက္ခန္တော ခန္ဓာဒိပဒေသာနံ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီနံ ဝသေန ဝိဟာသိ. ဓမ္မေတိ ကုသလာဒိအရဏန္တေ.

ဓမ္မံ ပရိဝတ္တေန္တောတိ သာဋ္ဌကထံ ပါဠိံ ပရိဝတ္တေန္တော ဧတံ ပရဝါဒီစောဒနံ ပတွာ ‘‘အယံ ပရဝါဒီ’’တိအာဒိမာဟ. အမှာဒိသေသု နိဒါနံ ဇာနန္တေသု ပဋိသရဏေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု အပ္ပဋိသရဏော အရညေ ကန္ဒန္တော ဝိယ နိဒါနသဗ္ဘာဝေ သက္ခိဘူတေသုပိ အမှေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု အသက္ခိကံ အဍ္ဍံ ကရောန္တော ဝိယ ဟောတိ၊ နိဒါနဿ အတ္ထိဘာဝမ္ပိ န ဇာနာတိ၊ နနု ဧတံ နိဒါနန္တိ ကထေန္တော ဧဝမာဟ. ဧကမေဝါတိ ဒေသနာနိဒါနမေဝ အဇ္ဈာသယာနုရူပေန ဒေသိတတ္တာ. ဒွေ နိဒါနာနီတိ အဓိဂန္တဗ္ဗဒေသေတဗ္ဗဓမ္မာနုရူပေန ဒေသိတတ္တာ. အဘိဓမ္မာဓိဂမဿ မူလံ အဓိဂမံ နိဒေတီတိ အဓိဂမနိဒါနံ. ဗောဓိအဘိနီဟာရသဒ္ဓါယာတိ ယာယ သဒ္ဓါယ ဒီပင်္ကရဒသဗလဿ သန္တိကေ ဗောဓိယာ စိတ္တံ အဘိနီဟရိ ပဏိဓာနံ အကာသိ.

သုမေဓကထာဝဏ္ဏနာ

စတုရော စ အသင်္ခိယေတိ (ဗု. ဝံ. အဋ္ဌ. ၂.၁-၂) ဥဒ္ဓံ အာရောဟနဝသေန အတိက္ကမိတွာ အမရံ နာမ နဂရံ အဟောသီတိ ဝစနသေသယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ဒသဟီတိ ဟတ္ထိအဿရထဘေရီသင်္ခမုဒိင်္ဂဝီဏာဂီတသမ္မတာဠေဟိ ‘‘အသ္နာထ ပိဝထ ခါဒထာ’’တိ ဒသမေန သဒ္ဒေန. တေ ပန ဧကဒေသေန ဒဿေတုံ ‘‘ဟတ္ထိသဒ္ဒ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဟတ္ထိသဒ္ဒန္တိ ကရဏတ္ထေ ဥပယောဂေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဘေရီသင်္ခရထာနဉ္စ သဒ္ဒေဟိ အဝိဝိတ္တန္တိ ဝါ ဃောသိတန္တိ ဝါ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဟတ္ထိသဒ္ဒန္တိ ဝါ ဟတ္ထိသဒ္ဒဝန္တံ နဂရံ. ခါဒထ ပိဝထ စေဝါတိ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ဉာတတ္ထတ္တာ အပ္ပယုတ္တော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

သဗ္ဗင်္ဂသမ္ပန္နံ ဥယျာနပေါက္ခရဏီအာဒိသမ္ပန္နတ္တာ. လက္ခဏေတိ ဣတ္ထိလက္ခဏေ ပုရိသလက္ခဏေ စ. ဣတိဟာသေတိ ပေါရာဏေ. သဓမ္မေတိ အတ္တနော တေဝိဇ္ဇဓမ္မေ စ ယညဝိဓိအာဒိကေ စ. ပါရမိန္တိ ပါရဉာဏံ ပါရာဓိဂမံ ဂတော. စိန္တေသဟန္တိ စိန္တေသိံ အဟံ သုမေဓဘူတောတိ သတ္ထာ ဝဒတိ. အတ္ထိ ဟေဟိတီတိ သော ဝိဇ္ဇမာနော ဘဝိဿတိ. န ဟေတုယေတိ အဘဝိတုံ. ဧဝမေဝါတိ ဧဝမေဝံ. န ဂဝေသတီတိ န ဂန္တုံ ဧသတိ န ဣစ္ဆတိ နာနုဂစ္ဆတိ ဝါ. ဓောဝေတိ ဓောဝန္တေ. သေရီတိ သာယတ္တိကော. သယံဝသီတိ သဝသော. မဟာစောရသမော ဝိယာတိ ကာယသာရာဂဝသေန ဒုစ္စရိတာနေသနေဟိ ကုသလဘဏ္ဍစ္ဆေဒနာ. နာထာတိ နာထဝန္တော. ပဉ္စဒေါသဝိဝဇ္ဇိတန္တိ ဧဝမာဒိကဿ အတ္ထော ကေသုစိ အဋ္ဌကထာပေါတ္ထကေသု လိခိတောတိ ကတွာ န ဝက္ခာမ.

သာသနေတိ ဧတ္ထ တာပသသာသနံ ဈာနာဘိညာ စ. ဝသီဘူတဿ သတော. မယိ ဧဝံဘူတေ ဒီပင်္ကရော ဇိနော ဥပ္ပဇ္ဇိ. သောဓေတိ ဇနော. အဉ္ဇသံ ဝဋုမာယနန္တိ ပရိယာယဝစနေဟိ မဂ္ဂမေဝ ဝဒတိ. မာ နံ အက္ကမိတ္ထာတိ ဧတ္ထ နန္တိ ပဒပူရဏမတ္တေ နိပါတော. ဃာတိယာမဟန္တိ ဧတ္ထ စ အ-ဣတိ စ ဟံ-ဣတိ စ နိပါတာ၊ အဟံ-ဣတိ ဝါ ဧကော နိပါတော သာနုနာသိကော ကတော. အာဟုတီနန္တိ ဒက္ခိဏာဟုတီနံ. မန္တိ မမ၊ မံ ဝါ အဗြွိ.

ကပ္ပေ အတိက္ကမိတွာ ဝုတ္တေပိ ဗောဓိမှိ မာတာဒိသံကိတ္တနေ သင်္ဂဏှိတုံ ‘‘ဗောဓိ တဿ ဘဂဝတော’’တိအာဒိမာဟ. သုခေနာတိ ဥတ္တမေန သုခေန. အသမောတိ တာပသေဟိ အသမော. အဘိညာသုခတောပိ ဝိသိဋ္ဌံ ဤဒိသံ ဗုဒ္ဓတ္တဗျာကရဏဇံ သုခံ အလဘိံ. ယာတိ ယာနိ နိမိတ္တာနိ. အာဘုဇတီတိ အာဝတ္တတိ. အဘိရဝန္တီတိ သဒ္ဒံ ကရောန္တိ. ဆုဒ္ဓါတိ နိက္ခန္တာ. နုဒ္ဓံသတီတိ န ဥဒ္ဓံ ဂစ္ဆတိ. ဥဘယန္တိ ဥဘယဝစနံ. ဓုဝသဿတန္တိ ဧကန္တသဿတံ၊ အဝိပရီတမေဝါတိ အတ္ထော. အာပန္နသတ္တာနန္တိ ဂဗ္ဘိနီနံ. ယာဝတာဒသ ဒိသာ၊ တတ္ထ. ဓမ္မဓာတုယာတိ ဓမ္မဓာတုယံ၊ သဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု ဝိစိနာမီတိ အတ္ထော.

ယဿ သမ္ပုဏ္ဏော၊ တံ ဝမတေဝ ဥဒကံ နိဿေသံ. ဧတေတိ ဧကိဿာပိ ဒါနပါရမိတာယ အနေကပ္ပကာရတာယ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော ကတော. ပဋိလဂ္ဂိတံ ရက္ခတီတိ ဝစနသေသော၊ ဘုမ္မတ္ထေ ဝါ ဥပယောဂေါ. စတူသု ဘူမီသူတိ ပါတိမောက္ခာဒီသု သံဝရဘူမီသု. အဒွေဇ္ဈမာနသောတိ ကဒါစိ ခမနံ ကဒါစိ အက္ခမနံ၊ ကဿစိ ခမနံ ကဿစိ အက္ခမနန္တိ ဧဝံ ဒွေဓာဘာဝံ အနာပန္နမာနသော ဟုတွာ. သစ္စဿ ဝီထိ နာမ ဒိဋ္ဌာဒိ စ အဒိဋ္ဌာဒိ စ ယထာဘူတံဝ ဝတ္ထု. အဓိဋ္ဌာနန္တိ ကုသလသမာဒါနာဓိဋ္ဌာနံ၊ သမာဒိန္နေသု ကုသလေသု အစလတာ အဓိဋ္ဌာနံ နာမ. ပထဝိယာ ဥပေက္ခနံ နာမ ဝိကာရာနာပတ္တိ. အညတြာတိ အညံ. သဘာဝရသလက္ခဏေတိ ဧတ္ထ ဘာဝေါတိ အဝိပရီတတာ ဝိဇ္ဇမာနတာ၊ သဟ ဘာဝေန သဘာဝေါ၊ အဝိပရီတော အတ္တနော ဗောဓိပရိပါစနကိစ္စသင်္ခါတော ရသော၊ အနဝဇ္ဇဝတ္ထုပရိစ္စာဂါဒိသင်္ခါတံ လက္ခဏဉ္စ သဘာဝရသလက္ခဏံ၊ တတော သမ္မသတော. ဓမ္မတေဇေနာတိ ဉာဏတေဇေန. စလတာတိ စလတာယ ကမ္ပနတာယ. သေသီတိ သယိ. မာ ဘာထာတိ မာ ဘာယိတ္ထ. သဗ္ဗီတိယောတိ သဗ္ဗာ ဤတိယော ဥပဒ္ဒဝါ တံ ဝိဝဇ္ဇန္တု.

သုမေဓကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ပဝစ္ဆတီတိ ဒေတိ. ယောဂေနာတိ ဥပါယေန. သမိံသူတိ သန္နိပတိံသု. အပ္ပတ္တမာနသာတိ အပ္ပတ္တအရဟတ္တာ ဘိက္ခူ ဂရဟိတာ ဘဝန္တိ. ရိတ္တာတိ သုညာ အန္တရဟိတာ. သာလကလျာဏီ နာမ ဧကော ရုက္ခော. ဗုဒ္ဓစက္ကဝတ္တိကာလေယေဝ ကိရ ဧကာဟေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

လိင်္ဂသမ္ပတ္တီတိ ပုရိသလိင်္ဂတာ. ဟေတူတိ တိဟေတုကပဋိသန္ဓိတာ. ဂုဏသမ္ပတ္တီတိ အဘိညာသမာပတ္တိလာဘိတာ. အဓိကာရောတိ ဗုဒ္ဓါနံ သက္ကာရကရဏံ. ဆန္ဒတာတိ ဗုဒ္ဓတ္တပ္ပတ္တိယံ ဆန္ဒသမာယောဂေါ. သဗ္ဗင်္ဂသမ္ပန္နာတိ အဋ္ဌင်္ဂါနိ သမောဓာနေတွာ ကတပဏိဓာနာ. ပက္ခိကာတိ ပီဌသပ္ပိကာ. ပဏ္ဍကာတိ ဥဘယလိင်္ဂရဟိတာ. ဗောဓိသတ္တာ စ ဗြဟ္မလောကူပပတ္တိပဌမကပ္ပိကေသု ကာလေသု ဥဘယလိင်္ဂရဟိတာ ဟောန္တိ၊ န ပန ပဏ္ဍကပရိယာပန္နာတိ ဧတမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ပရိယာပန္နာ န ဘဝန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ယထာဝုတ္တေသု ဝါ ဒေါသေသု သဗ္ဗေသု ပရိယာပန္နာ န ဘဝန္တိ၊ ဗောဓိသတ္တေသု ဝါ ပရိယာပန္နာ တဒန္တောဂဓာ၊ ပရိစ္ဆိန္နသံသာရတ္တာ ဝါ ပရိယာပန္နာ ဗောဓိသတ္တာ ဥဘတောဗျဉ္ဇနပဏ္ဍကာ န ဘဝန္တီတိ အတ္ထော. သဗ္ဗတ္ထ သုဒ္ဓဂေါစရာ ယသ္မာ၊ တသ္မာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ န သေဝန္တိ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိန္တိ နတ္ထိကာဟေတုကာကိရိယဒိဋ္ဌိံ. ဘဝါဘဝေတိ ခုဒ္ဒကေ စေဝ မဟန္တေ စ ဘဝေ. ဘောဇပုတ္တေတိ လုဒ္ဒကေ. လဂနန္တိ သင်္ဂေါ. အညထာတိ လီနတာ. ဂါမဏ္ဍလာတိ ဂါမဒါရကာ. ရူပန္တိ ဝိပ္ပကာရံ. အယံ တာဝ နိဒါနကထာ ယာယ အဘိဓမ္မဿ ဗုဒ္ဓဘာသိတတာသိဒ္ဓီတိ အတ္ထယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ.

နိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၁. စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍံ

တိကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ

ဣဒါနိ ပဋိညာတကထံ ကာတုံ ‘‘ဣဒါနိ ဣတိ မေ။ပေ။ ကထနောကာသော သမ္ပတ္တော’’တိအာဒိမာဟ. ဣတော ပဋ္ဌာယာတိ ကုသလဓမ္မပဒတော ပဋ္ဌာယ.

၁. သဗ္ဗပဒေဟိ လဒ္ဓနာမောတိ တီသုပိ ပဒေသု ဝေဒနာသဒ္ဒဿ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ တေန လဒ္ဓနာမော သဗ္ဗပဒေဟိ လဒ္ဓနာမော ဟောတိ. နနု သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာတိ စတ္တာရိ ပဒါနိ၊ ဧဝံ သေသေသုပီတိ ဒွါဒသေတာနိ ပဒါနိ၊ န တီဏီတိ ဝေဒနာသဒ္ဒဿ ပဒတ္တယာဝယဝတ္တံ သန္ဓာယ ‘‘သဗ္ဗပဒေဟီ’’တိ ဝုစ္စေယျ၊ န ယုတ္တံ. ‘‘ဝေဒနာယာ’’တိ ဟိ ဝိသုံ ပဒံ န ကဿစိ ပဒဿ အဝယဝေါ ဟောတိ၊ နာပိ သုခါဒိပဒဘာဝံ ဘဇတီတိ တေန လဒ္ဓနာမော ကထံ သဗ္ဗပဒေဟိ လဒ္ဓနာမော သိယာတိ? အဓိပ္ပေတပ္ပကာရတ္ထဂမကဿ ပဒသမုဒါယဿ ပဒတ္တာ. ပဇ္ဇတိ အဝဗုဇ္ဈီယတိ ဧတေနာတိ ဟိ ပဒံ၊ ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ’’တိ ဧတေန စ ပဒသမုဒါယေန ယထာဓိပ္ပေတော အတ္ထော သမတ္တော ဝိညာယတိ၊ တသ္မာ သော ပဒသမုဒါယော ‘‘ပဒ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ဣတရေပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တသ္မာ တေသံ တိဏ္ဏံ သမုဒါယာနံ အဝယဝေန လဒ္ဓနာမော သဗ္ဗပဒေဟိ လဒ္ဓနာမောတိ ယုတ္တော.

ဂန္ထတော စ အတ္ထတော စာတိ ဧတ္ထ ဟေတုပဒသဟေတုကပဒါဒီဟိ သမ္ဗန္ဓတ္တာ ဂန္ထတော စ ဟေတုအတ္ထသဟေတုကတ္ထာဒီဟိ သမ္ဗန္ဓတ္တာ အတ္ထတော စ အညမညသမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော. သဟေတုကဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကာ ဟိ ဟေတုဒုကေ ဟေတူဟိ သမ္ဗန္ဓတ္တာ ဟေတုဒုကသမ္ဗန္ဓာ၊ ဟေတုသဟေတုကဒုကော ဟေတုဒုကသဟေတုကဒုကသမ္ဗန္ဓော ဥဘယေကပဒဝသေန. တထာ ဟေတုဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကော ဟေတုဒုကဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကသမ္ဗန္ဓော၊ နဟေတုသဟေတုကဒုကော ဧကဒွိပဒဝသေန ဟေတုဒုကသဟေတုကဒုကသမ္ဗန္ဓောတိ. ကဏ္ဏိကာ ဝိယာတိ ပုပ္ဖမယကဏ္ဏိကာ ဝိယ. ဃဋာ ဝိယာတိ ပုပ္ဖဟတ္ထကာဒီသု ပုပ္ဖါဒီနံ သမူဟော ဝိယ. ကဏ္ဏိကာဃဋာဒီသု ဟိ ပုပ္ဖါဒီနိ ဝဏ္ဋာဒီဟိ အညမညသမ္ဗန္ဓာနိ ဟောန္တီတိ တထာသမ္ဗန္ဓတာ ဧတေသံ ဒုကာနံ ဝုတ္တာ. ဒုကသာမညတောတိ အညေဟိ ဟေတုဒုကာဒီဟိ ဒုကဝသေန သမာနဘာဝါ. အညေဟီတိ သာရမ္မဏဒုကာဒီဟိ. အသင်္ဂဟိတော ပဒေသော ယေသံ အတ္ထိ၊ တေ သပ္ပဒေသာ. ယေသံ ပန နတ္ထိ၊ တေ နိပ္ပဒေသာ.

‘‘ကစ္စိ နု ဘောတော ကုသလ’’န္တိ ဧဝံ ပုစ္ဆိတမေဝတ္ထံ ပါကဋံ ကတွာ ပုစ္ဆိတုံ ‘‘ကစ္စိ ဘောတော အနာမယ’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ ကုသလသဒ္ဒေါ အနာမယတ္ထော ဟောတိ. ဗာဟိတိကသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၃၆၁) ဘဂဝတော ကာယသမာစာရာဒယော ဝဏ္ဏေန္တေန ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကေန ‘‘ယော ခေါ၊ မဟာရာဇ၊ ကာယသမာစာရော အနဝဇ္ဇော’’တိ ကုသလော ကာယသမာစာရော ဝုတ္တော. န ဟိ ဘဂဝတော သုခဝိပါကံ ကမ္မံ အတ္ထီတိ သဗ္ဗသာဝဇ္ဇရဟိတာ ကာယသမာစာရာဒယော ကုသလာတိ ဝုတ္တာ. ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ စ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ ‘‘ကုသလာ’’တိ ဝုတ္တာ. တေ စ ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလသမ္ပယုတ္တာ န ဧကန္တေန သုခဝိပါကာယေဝါတိ အနဝဇ္ဇတ္ထော ကုသလသဒ္ဒေါ. အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနန္တိ ကုသလသဒ္ဒယောဂေန ဘုမ္မတ္ထေ သာမိဝစနံ၊ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ ဝါ နာမကိရိယာပယောဇနာဒီသူတိ အတ္ထော. နစ္စဂီတဿာတိ စ သာမိဝစနံ ဘုမ္မတ္ထေ၊ နစ္စဂီတဿ ဝိသေသေသူတိ ဝါ ယောဇေတဗ္ဗံ. ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာဒါနဟေတု ဧဝမိဒံ ပုညံ ပဝဍ္ဎတီတိ ပုညဝိပါကနိဗ္ဗတ္တကကမ္မံ ‘‘ကုသလ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မာ ဟောန္တီတိ သုညဓမ္မတ္တာ သဘာဝမတ္တာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. ဧဝံ ဓမ္မေသု ဓမ္မာနုပဿီတိ ဧတ္ထာပိ သုညတတ္ထော ဓမ္မသဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

သလယန္တိ။ပေ။ ဝိဒ္ဓံသေန္တီတိ ဧတ္ထ ပုရိမဿ ပုရိမဿ ပစ္ဆိမံ ပစ္ဆိမံ အတ္ထဝစနံ. အထ ဝါ သလနဿ အတ္ထဒီပနာနိ စလနာဒီနိ တီဏိ တဒင်္ဂပ္ပဟာနာဒီဟိ ယောဇေတဗ္ဗာနိ. အပ္ပဟီနဘာဝေန သန္တာနေ သယမာနာ အကုသလာ ဓမ္မာ ရာဂါဒိအသုစိသမ္ပယောဂတော နာနာဝိဓဒုက္ခဟေတုတော စ ကုစ္ဆိတေန အာကာရေန သယန္တိ. ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တာနမ္ပိ ဉာဏံ ဥပနိဿယပစ္စယော ဟောတီတိ သဗ္ဗေပိ ကုသလာ ဓမ္မာ ကုသေန ဉာဏေန ပဝတ္တေတဗ္ဗာတိ ကုသလာ. ဥပ္ပန္နံသာနုပ္ပန္နံသဘာဂေသု သင်္ဂဟိတတ္တာ ဥဘယဘာဂဂတံ သံကိလေသပက္ခံ ပဟာနာနုပ္ပါဒနေဟိ လုနန္တိ သမ္မပ္ပဓာနဒွယံ ဝိယ.

သတ္တာဒိဂါဟကာနံ စိတ္တာနံ ဂေါစရာ သတ္တာဒယော ဝိယ ပညာယ ဥပပရိက္ခိယမာနာ န နိဿဘာဝါ၊ ကိန္တု အတ္တနော သဘာဝံ ဓာရေန္တီတိ ဓမ္မာ. န စ ဓာရိယမာနသဘာဝါ အညော ဓမ္မော နာမ အတ္ထိ. န ဟိ ရုပ္ပနာဒီဟိ အညေ ရူပါဒယော၊ ကက္ခဠာဒီဟိ စ အညေ ပထဝီအာဒယော ဓမ္မာ ဝိဇ္ဇန္တီတိ. အညထာ ပန အဝဗောဓေတုံ န သက္ကာတိ နာမဝသေန ဝိညာတာဝိညာတေ သဘာဝဓမ္မေ အညေ ဝိယ ကတွာ ‘‘အတ္တနော သဘာဝံ ဓာရေန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. သပ္ပစ္စယဓမ္မေသု ဝိသေသံ ဒဿေန္တော ‘‘ဓာရီယန္တိ ဝါ ပစ္စယေဟီ’’တိ အာဟ. ဓာရီယန္တီတိ ဥပဓာရီယန္တိ၊ လက္ခီယန္တီတိ အတ္ထော.

အကုသလာတိ ကုသလပဋိသေဓနမတ္တံ ကုသလာဘာဝမတ္တဝစနံ တဒညမတ္တဝစနံ ဝါ ဧတံ န ဟောတိ၊ ကိန္တု တပ္ပဋိပက္ခဝစနန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘မိတ္တပဋိပက္ခာ အမိတ္တာ ဝိယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တပ္ပဋိပက္ခဝစနတာ စ အဗျာကတတတိယရာသိဝစနေန ဝိညာယတိ. ယဒိ ဟိ ကုသလာဘာဝမတ္တဝစနံ အကုသလသဒ္ဒေါ၊ တေန န ကောစိ ဓမ္မော ဝုတ္တောတိ အဗျာကတဝစနေနေဝ စ တတိယော ရာသိ ဝုတ္တော န သိယာ၊ ကုသလာ စေဝ ဓမ္မာ အဗျာကတာ စာတိ ဒုကောဝါယံ အာပဇ္ဇတိ၊ န တိကော၊ ဧဝဉ္စ သတိ အကုသလဝစနေန န ကောစိ အတ္ထော. အထ သိယာ၊ ‘‘အနဗျာကတာ’’တိ စ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ ကုသလာနံ ဝိယ အဗျာကတာနဉ္စ အဘာဝမတ္တသမ္ဘဝါ၊ တသ္မာ အဘာဝမတ္တဝစနေ အဗျာကတဘာဝမတ္တံ ဝိယ ကုသလာဘာဝမတ္တံ အကုသလံ န ကောစိ ရာသီတိ ‘‘အဗျာကတာ’’တိ တတိယော ရာသိ န သိယာ. တတိယရာသိဘာဝေန စ အဗျာကတာ ဝုတ္တာတိ အကုသလော စ ဧကော ရာသီတိ ဝိညာယတိ. တသ္မာ နာဘာဝဝစနတာ၊ သဘာဝဓာရဏာဒိအတ္ထေန ဓမ္မသဒ္ဒေန သမာနာဓိကရဏဘာဝတော စ အကုသလသဒ္ဒဿ ကုသလာဘာဝမတ္တဝစနတာ န ဟောတိ၊ နာပိ တဒညမတ္တဝစနတာ တတိယရာသိဝစနတော ဧဝ. ယဒိ ဟိ ကုသလေဟိ အညေ အကုသလာ စေတသိကေဟိ အညေ အစေတသိကာ ဝိယ၊ ကုသလာကုသလဝစနေဟိ သဗ္ဗေသံ ဓမ္မာနံ သင်္ဂဟိတတ္တာ အသင်္ဂဟိတဿ တတိယရာသိဿ အဘာဝါ စေတသိကဒုကော ဝိယ အယဉ္စ ဒုကော ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ အကုသလာ ဓမ္မာ’’တိ၊ န ‘‘အဗျာကတာ’’တိ တတိယော ရာသိ ဝတ္တဗ္ဗော၊ ဝုတ္တော စ သော၊ တသ္မာ န တဒညမတ္တဝစနံ အကုသလသဒ္ဒေါ၊ ပါရိသေသေန တပ္ပဋိပက္ခေသု အ-ကာရဿ ပယောဂဒဿနတော လောကေ ‘‘အမိတ္တာ’’တိ သာသနေ ‘‘အလောဘော’’တိ ဣဓာပိ တပ္ပဋိပက္ခဝစနတာ အကုသလသဒ္ဒဿ သိဒ္ဓါ၊ တတ္ထ နိရုဠှတ္တာ စ န ဣတရဝစနတာ၊ တပ္ပဋိပက္ခဘာဝေါ စ ဝိရုဒ္ဓသဘာဝတ္တာ တပ္ပဟေယျဘာဝတော စ ဝေဒိတဗ္ဗော၊ န ကုသလဝိနာသနတော. န ဟိ ကုသလာ အကုသလေဟိ ပဟာတဗ္ဗာ၊ မဟာဗလဝတာယ ပန ကုသလာယေဝ ပယောဂနိပ္ဖါဒိတာ သဒါနုသယိတေ အကုသလေ တဒင်္ဂဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒဝသေန ပဇဟန္တီတိ.

န ဗျာကတာတိ အကထိတာ. ကထံ ပနေတေ အကထိတာ ဟောန္တိ၊ နနု ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ’’တိအာဒီဟိ တိကဒုကပဒေဟိ စက္ခုဝိညာဏာဒိဝစနေဟိ ဖဿာဒိဝစနေဟိ စ ကထိတာတိ? နော န ကထိတာ၊ တာနိ ပန ဝစနာနိ ဣဓ အနဓိပ္ပေတာနိ အဝုတ္တတ္တာ အနနုဝတ္တနတော. န ဟိ ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ’’တိအာဒိံ ဝတွာ ‘‘အဗျာကတာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ န တာနိ ဣဓ အနုဝတ္တန္တီတိ တဗ္ဗစနီယဘာဝေန အကထိတတာ န ဟောတိ၊ ကုသလာကုသလဝစနာနိ ပန ဣဓ ဝုတ္တတ္တာ အနုဝတ္တန္တီတိ တဗ္ဗစနီယဘာဝေန အကထိတတာ ဉာယတီတိ ‘‘ကုသလာကုသလဘာဝေန အကထိတာတိ အတ္ထော’’တိ အာဟ. န ဗျာကတာတိ ဝါ အဝိပါကာ၊ အဗျာကတဝစနေနေဝ စ အဝိပါကတ္ထာ ဉာယန္တိ. န ဟိ ဘဂဝတော ဝစနံ ဉာပကသာဓနီယံ၊ အာသယာနုသယစရိယာဒိကုသလေန ဘဂဝတာ ယေသံ အဝဗောဓနတ္ထံ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ တေသံ ဝစနာနန္တရံ တဒတ္ထပဋိဝေဓတော၊ ပစ္ဆိမေဟိ ပန ယထာ တေသံ အဝဗောဓနတ္ထံ ဘဂဝတာ တံ တံ ဝစနံ ဝုတ္တံ၊ ယထာ စ တေဟိ တဒတ္ထော ပဋိဝိဒ္ဓေါ၊ တံ သဗ္ဗံ အာစရိယေ ပယိရုပါသိတွာ သုတွာ ဝေဒိတဗ္ဗံ ဟောတိ၊ တသ္မာ ကာရဏံ အဝတွာ ‘‘ကုသလာကုသလဘာဝေန အကထိတာတိ အတ္ထော’’တိ အာဟ. ယော စ ဝဒေယျ ‘‘အကုသလဝိပါကဘာဝေန အကထိတတ္တာ၊ ကုသလာ အဗျာကတာတိ အာပဇ္ဇန္တိ၊ ကုသလဝိပါကဘာဝေန အကထိတတ္တာ အကုသလာပီ’’တိ၊ သောပိ ‘‘အညာပကသာဓနီယဝစနော ဘဂဝါ’’တိ နိဝါရေတဗ္ဗော အနုဝတ္တမာနဝစနဝစနီယဘာဝေန အကထိတဿ စ အဗျာကတဘာဝတော. န ဟိ အဝိပါကဝစနံ ဝုတ္တံ ကုသလဝစနဉ္စ အဝုတ္တံ၊ ယတော အဝိပါကဝစနဿ အဓိကတဘာဝေါ ကုသလဿ စ တဗ္ဗစနီယဘာဝေန အကထိတဘာဝေါ သိယာ၊ တသ္မာ န ကုသလာနံ အဗျာကတတာ၊ ဧဝံ အကုသလာနဉ္စ အနဗျာကတဘာဝေ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ.

အထ ဝါ ဝိ-သဒ္ဒေါ ဝိရောဓဝစနော၊ အာ-သဒ္ဒေါ အဘိမုခဘာဝပ္ပကာသနော၊ တသ္မာ အတ္တနော ပစ္စယေဟိ အညမညဝိရောဓာဘိမုခါ ကတာ၊ လက္ခဏဝိရောဓတော ဝိနာသကဝိနာသိတဗ္ဗတော စာတိ ဗျာကတာ၊ ကုသလာကုသလာ. န ဗျာကတာတိ အဗျာကတာ. တေ ဟိ လက္ခဏတော ကုသလာကုသလာ ဝိယ ဝိရုဒ္ဓါ န ဟောန္တိ. န ဟိ အဝိပါကတာ ဒုက္ခဝိပါကတာ ဝိယ သုခဝိပါကတာယ သုခဝိပါကတာ ဝိယ စ ဒုက္ခဝိပါကတာယ သုခဒုက္ခဝိပါကတာဟိ ဝိရုဇ္ဈတီတိ နာပိ တေ ကိဉ္စိ ပဇဟန္တိ၊ န စ တေ ကေနစိ ပဟာတဗ္ဗာတိ အယမေတ္ထ အတ္တနောမတိ.

အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏာတိ ဧတ္ထ နတ္ထိ ဧတေသံ အဝဇ္ဇန္တိ အနဝဇ္ဇာ၊ ဂရဟိတဗ္ဗဘာဝရဟိတာ နိဒ္ဒေါသာတိ အတ္ထော. တေန နေသံ အဂရဟိတဗ္ဗဘာဝံ ဒဿေတိ၊ န ဂါရယှဝိရဟမတ္တံ. အညေပိ အတ္ထိ နိဒ္ဒေါသာ အဗျာကတာတိ အနဝဇ္ဇဝစနမတ္တေန တေသမ္ပိ ကုသလတာပတ္တိဒေါသံ ဒိသွာ တံ ပရိဟရိတုံ သုခဝိပါကဝစနံ အာဟ. အဝဇ္ဇပဋိပက္ခာ ဝါ ဣဓ အနဝဇ္ဇာတိ ဝုတ္တာ၊ န ဗာဟိတိကသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၃၆၁) ဝိယ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓါဝဇ္ဇာ ဝိရဟိတာဝဇ္ဇမတ္တာ ဝါ၊ တသ္မာ အနဝဇ္ဇဝစနေန အဝဇ္ဇဝိနာသနဘာဝေါ ဒဿိတော. အဗျာကတေဟိ ပန ဝိသိဋ္ဌံ ကုသလာကုသလာနံ သာဓာရဏံ သဝိပါကတာလက္ခဏန္တိ တသ္မိံ လက္ခဏေ ဝိသေသဒဿနတ္တံ သုခဝိပါကဝစနံ အဝေါစ. သိဒ္ဓေါ ဟိ ပုရိမေနေဝ အကုသလာဗျာကတေဟိ ကုသလာနံ ဝိသေသောတိ. သုခေါ ဝိပါကော ဧတေသန္တိ သုခဝိပါကာ. တေန ကုသလာကုသလာနံ သာမညေ ဝိပါကဓမ္မဘာဝေ သုခဝိပါကဝိပစ္စနသဘာဝံ ဒဿေတိ၊ န တေသံ သုခဝိပါကသဗ္ဘာဝမေဝ. အနဝဇ္ဇာ စ တေ သုခဝိပါကာ စာတိ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာ. ကုသလာ လက္ခီယန္တိ ဧတေနာတိ လက္ခဏံ၊ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏံ ဧတေသန္တိ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏာ. နနု တေ ဧဝ ကုသလာ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာ၊ ကထံ တေ သယမေဝ အတ္တနော လက္ခဏံ ဟောန္တီတိ? ဝိညာတာဝိညာတသဒ္ဒတ္ထဘာဝေန လက္ခဏလက္ခိတဗ္ဗဘာဝယုတ္တိတော. ကုသလသဒ္ဒတ္ထဝသေန ဟိ အဝိညာတာ ကုသလာ လက္ခိတဗ္ဗာ ဟောန္တိ၊ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကသဒ္ဒတ္ထဘာဝေန ဝိညာတာ လက္ခဏန္တိ ယုတ္တမေတံ. အထ ဝါ လက္ခီယတီတိ လက္ခဏံ၊ သဘာဝေါ. အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာ စ တေ လက္ခဏဉ္စာတိ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏာ၊ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာ ဟုတွာ လက္ခိယမာနာ သဘာဝါ ကုသလာ နာမာတိ အတ္ထော.

အထ ဝါ အနဝဇ္ဇဝစနေန အနဝဇ္ဇတ္တံ အာဟ၊ သုခဝိပါကဝစနေန သုခဝိပါကတ္တံ၊ တသ္မာ အနဝဇ္ဇဉ္စ သုခဝိပါကော စ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကံ၊ တံ လက္ခဏံ ဧတေသံ ကရဏတ္ထေ စ ကမ္မတ္ထေ စ လက္ခဏသဒ္ဒေ သဘာဝဘူတန္တိ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏာ၊ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကသဘာဝေန လက္ခိယမာနာ တံသဘာဝဝန္တော စ ကုသလာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ အနဝဇ္ဇဝစနေန ပဝတ္တိသုခတံ ကုသလာနံ ဒဿေတိ၊ သုခဝိပါကဝစနေန ဝိပါကသုခတံ. ပုရိမဉှိ အတ္တနော ပဝတ္တိသဘာဝဝသေန လက္ခဏတာဝစနံ၊ ပစ္ဆိမံ ကာလန္တရေ ဝိပါကုပ္ပါဒနသမတ္ထတာယာတိ. တထာ ပုရိမေန ကုသလာနံ အတ္တသုဒ္ဓိံ ဒဿေတိ၊ ပစ္ဆိမေန ဝိသုဒ္ဓဝိပါကတံ. ပုရိမေန စ ကုသလံ အကုသလသဘာဝတော နိဝတ္တေတိ၊ ပစ္ဆိမေန အဗျာကတသဘာဝတော သဝိပါကတ္တဒီပကတ္တာ ပစ္ဆိမဿ. ပုရိမေန ဝါ ဝဇ္ဇပဋိပက္ခဘာဝဒဿနတော ကိစ္စဋ္ဌေန ရသေန အကုသလဝိဒ္ဓံသနရသတံ ဒီပေတိ၊ ပစ္ဆိမေန သမ္ပတ္တိအတ္ထေန ဣဋ္ဌဝိပါကရသတံ. ပုရိမေန စ ဥပဋ္ဌာနာကာရဋ္ဌေန ပစ္စုပဋ္ဌာနေန ဝေါဒါနပစ္စုပဋ္ဌာနတံ ဒဿေတိ၊ ပစ္ဆိမေန ဖလတ္ထေန သုခဝိပါကပစ္စုပဋ္ဌာနတံ. ပုရိမေန စ ယောနိသောမနသိကာရံ ကုသလာနံ ပဒဋ္ဌာနံ ဝိဘာဝေတိ. တတော ဟိ တေ အနဝဇ္ဇာ ဇာတာတိ. ပစ္ဆိမေန ကုသလာနံ အညေသံ ပဒဋ္ဌာနဘာဝံ ဒဿေတိ. တေ ဟိ သုခဝိပါကဿ ကာရဏံ ဟောန္တီတိ. ဧတ္ထ စ သုခဝိပါကသဒ္ဒေ သုခသဒ္ဒေါ ဣဋ္ဌပရိယာယဝစနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣဋ္ဌစတုက္ခန္ဓဝိပါကာ ဟိ ကုသလာ၊ န သုခဝေဒနာဝိပါကာဝ. သင်္ခါရဒုက္ခောပသမသုခဝိပါကတာယ စ သမ္ဘဝေါ ဧဝ နတ္ထိ. န ဟိ တံဝိပါကောတိ. ယဒိ ပန ဝိပါကသဒ္ဒေါ ဖလပရိယာယဝစနံ၊ နိဿန္ဒဝိပါကေန ဣဋ္ဌရူပေနာပိ သုခဝိပါကတာ ယောဇေတဗ္ဗာ.

သာဝဇ္ဇဒုက္ခဝိပါကလက္ခဏာတိ ဧတ္ထ စ ဝုတ္တဝိဓိအနုသာရေန အတ္ထော စ ယောဇနာ စ ယထာသမ္ဘဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိပါကာရဟတာ ကုသလာကုသလာနံ လက္ခဏဘာဝေန ဝုတ္တာ၊ တဗ္ဘာဝေန အကထိတာ အဗျာကတာ အဝိပါကာရဟသဘာဝါ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘အဝိပါကလက္ခဏာ အဗျာကတာ’’တိ. ယထေဝ ဟိ သုခဒုက္ခဝိပါကာရဟာ သုခဒုက္ခဝိပါကာတိ ဧဝံလက္ခဏတာ ကုသလာကုသလာနံ ဝုတ္တာ၊ ဧဝမိဓာပိ အဝိပါကာရဟာ အဝိပါကာတိ ဧဝံလက္ခဏတာ အဗျာကတာနံ ဝုတ္တာ. တသ္မာ ‘‘အဟောသိ ကမ္မံ နာဟောသိ ကမ္မဝိပါကော န ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကော နတ္ထိ ကမ္မဝိပါကော၊ အတ္ထိ ကမ္မံ နတ္ထိ ကမ္မဝိပါကော န ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကော၊ ဘဝိဿတိ ကမ္မံ န ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၃၄) ဧဝံပကာရာနံ ကုသလာကုသလာနံ ကုသလာကုသလဘာဝါနာပတ္တိ အဗျာကတဘာဝါပတ္တိ ဝါ န ဟောတိ. န ဟိ တေ သုခဒုက္ခဝိပါကာရဟာ န ဟောန္တိ ဝိပါကဓမ္မတ္တာ၊ အဝိပါကာရဟာ ဝါ န ဟောန္တိ အဝိပါကဓမ္မတ္တာဘာဝါတိ.

ကုသလာတိ ဝါ ဓမ္မာတိ ဝါတိအာဒီနီတိ ကုသလဓမ္မပဒါနိ ဒွေ၊ အကုသလဓမ္မပဒါနိ ဒွေ၊ အဗျာကတဓမ္မပဒါနိ ဒွေတိ. ဧကတ္ထနာနတ္ထာနီတိ ဝိသုံ ဝိသုံ ဒွိန္နံ ဒွိန္နံ အညမညာပေက္ခံ ဧကတ္ထနာနတ္ထတံ စောဒေတိ၊ န ဆန္နံ. ဒေါသမေတ္ထ ဝတ္တုကာမော စောဒကော ပုစ္ဆတီတိ ဉတွာ အာစရိယော အာဟ ‘‘ကိဉ္စေတ္ထာ’’တိ. ဧတ္ထ ဧကတ္ထနာနတ္ထတာယံ ကိဉ္စိ ဝတ္တဗ္ဗံ အသမတ္တာ တေ စောဒနာ၊ အဝသိဋ္ဌံ တာဝ ဗြူဟီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယဒိ ဧကတ္ထာနိ ဣန္ဒသက္ကသဒ္ဒါနံ ဝိယ သဒ္ဒမတ္တေ ဧဝ ဘေဒေါ၊ ဧဝံ ကုသလဓမ္မသဒ္ဒါနံ၊ န အတ္ထေတိ. ယထာ ‘‘ဣန္ဒော သက္ကော’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဣန္ဒော ဣန္ဒော’’တိ ဝုတ္တသဒိသံ ဟောတိ၊ ဧဝံ ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ’’တိ ဣဒံ ဝစနံ ‘‘ကုသလာ ကုသလာ’’တိ ဝုတ္တသဒိသံ ဟောတိ. ဧဝံ ဣတရေသုပိ ‘‘အကုသလာ အကုသလာ’’တိ ဝုတ္တသဒိသတာ ‘‘အဗျာကတာ အဗျာကတာ’’တိ ဝုတ္တသဒိသတာ စ ယောဇေတဗ္ဗာ. အထ နာနတ္ထာနိ၊ ဣန္ဒကုဝေရသဒ္ဒါနံ ဝိယ သဒ္ဒတော အတ္ထတော စ ကုသလဓမ္မသဒ္ဒါနံ ဘေဒေါ၊ တထာ အကုသလဓမ္မသဒ္ဒါဒီနန္တိ ဆဟိ ပဒေဟိ စတူဟိ ပဒေဟိ စ ဆ စတ္တာရော စ အတ္ထာ ဘိန္နာ ဝုတ္တာတိ ကုသလတ္တိကာဒီနံ ကုသလဆက္ကာဒိဘာဝေါ၊ ဟေတုဒုကာဒီနဉ္စ ဟေတုစတုက္ကာဒိဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ.

နနု တိဏ္ဏံ ဓမ္မသဒ္ဒါနံ တိဏ္ဏံ ဣန္ဒသဒ္ဒါနံ ဝိယ ရူပါဘေဒါ အတ္ထာဘေဒေါတိ ဆက္ကဘာဝေါ န ဘဝိဿတိ၊ တသ္မာ ဧဝမိဒံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ ‘‘တိကဒုကာနံ စတုက္ကတိကဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီ’’တိ၊ န ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တိဏ္ဏံ ဓမ္မသဒ္ဒါနံ ဧကတ္ထာနံ တိဏ္ဏံ ဣန္ဒသဒ္ဒါနံ ဝိယ ဝစနေ ပယောဇနာဘာဝါ ဝုတ္တာနံ တေသံ မာသသဒ္ဒါနံ ဝိယ အဘိန္နရူပါနဉ္စ အတ္ထဘေဒေါ ဥပပဇ္ဇတီတိ၊ ဧဝမပိ ယထာ ဧကော မာသသဒ္ဒေါ အဘိန္နရူပေါ ကာလံ အပရဏ္ဏဝိသေသံ သုဝဏ္ဏမာသဉ္စ ဝဒတိ၊ ဧဝံ ဓမ္မသဒ္ဒေါပိ ဧကော ဘိန္နေ အတ္ထေ ဝတ္တုမရဟတီတိ ကာလာဒီနံ မာသပဒတ္ထတာယ ဝိယ တဗ္ဗစနီယဘိန္နတ္ထာနံ ဓမ္မပဒတ္ထတာယ အဘေဒေါတိ စတုက္ကတိကဘာဝေါ ဧဝ အာပဇ္ဇတီတိ၊ နာပဇ္ဇတိ ဧကဿ သဒ္ဒဿ ဇာတိဂုဏကိရိယာဘိန္နာနံ အနဘိဓာနတော. န ဟိ မာသ-သဒ္ဒေါ ဧကော ဇာတိဘိန္နာနံ ကာလာဒီနံ အန္တရေန သရူပေကသေသံ ဝါစကော ဟောတိ. ဣဓ စ ယဒိ သရူပေကသေသော ကတော သိယာ၊ ဒုတိယော တတိယော စ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ န ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ၊ ဝုတ္တော စ သော၊ တသ္မာ ကုသလာဒိ-သဒ္ဒါ ဝိယ အဘိန္နကုသလာဒိဇာတီသု ရူပသာမညေပိ မာသ-သဒ္ဒါ ဝိယ တယော ဝိနိဝတ္တအညဇာတီသု ဝတ္တမာနာ တယော ဒွေ စ ဓမ္မ-သဒ္ဒါ အာပန္နာတိ တိကဒုကာနံ ဆက္ကစတုက္ကဘာဝေါ ဧဝ အာပဇ္ဇတီတိ.

ပဒါနဉ္စ အသမ္ဗန္ဓောတိ ကုသလဓမ္မပဒါနံ အညမညံ တထာ အကုသလဓမ္မပဒါနံ အဗျာကတဓမ္မပဒါနဉ္စ အသမ္ဗန္ဓော အာပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ဒွိန္နံ ဒွိန္နဉှိ ဣစ္ဆိတော သမ္ဗန္ဓော၊ န သဗ္ဗေသံ ဆန္နံ စတုန္နံ ဝါ အညမညန္တိ. ဣဒံ ပန ကသ္မာ စောဒေတိ၊ နနု နာနတ္ထတ္တေ သတိ အတ္ထန္တရဒဿနတ္ထံ ဝုစ္စမာနေသု ဓမ္မ-သဒ္ဒေသု ကုသလာကုသလာဗျာကတ-သဒ္ဒါနံ ဝိယ အသမ္ဗန္ဓော ဝုတ္တော ယုတ္တော ဧဝါတိ? သစ္စမေတံ၊ အသမ္ဗန္ဓံ ပန သိဒ္ဓံ ကတွာ ပုရိမစောဒနာ ကတာ ‘‘တိကဒုကာနံ ဆက္ကစတုက္ကဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီ’’တိ၊ ဣဓ ပန တံ အသမ္ဗန္ဓံ သာဓေတုံ ဣဒံ စောဒိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အထ ဝါ ဧဝမေတ္ထ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ – ယဒိ ပန ဆက္ကစတုက္ကဘာဝံ န ဣစ္ဆသိ၊ ပဒါနံ သမ္ဗန္ဓေန ဘဝိတဗ္ဗံ ယထာဝုတ္တနယေန၊ သော စ သမာနဝိဘတ္တီနံ ဒွိန္နံ ဒွိန္နံ သမ္ဗန္ဓော ဧကတ္ထတ္တေ သတိ ယုဇ္ဇေယျ၊ တွံ ပန နာနတ္ထတံ ဝဒသီတိ ပဒါနဉ္စ တေ အသမ္ဗန္ဓော အာပဇ္ဇတိ၊ နေဝ နာပဇ္ဇတီတိ. နိယမနတ္ထော စ-သဒ္ဒေါ. ပုဗ္ဗာပရ။ပေ။ နိပ္ပယောဇနာနိ နာမ ဟောန္တီတိ ဆက္ကစတုက္ကဘာဝံ အနိစ္ဆန္တဿ၊ နာနတ္ထတံ ပန ဣစ္ဆန္တဿာတိ အဓိပ္ပါယော. အဝဿဉ္စ သမ္ဗန္ဓော ဣစ္ဆိတဗ္ဗော ပုဗ္ဗာပရဝိရောဓာပတ္တိတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယာပိ စေသာ’’တိအာဒိမာဟ. ပုစ္ဆာ ဟိ ပဒဝိပလ္လာသကရဏေန ဓမ္မာ ဧဝ ကုသလာတိ ကုသလဓမ္မ-သဒ္ဒါနံ ဣဓ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနံ ဧကတ္ထတံ ဒီပေတိ၊ တဝ စ နာနတ္ထတံ ဝဒန္တဿ နေဝ ဟိ ဓမ္မာ ကုသလာတိ ကတွာ တာယပိ ပုစ္ဆာယ ဝိရောဓော အာပဇ္ဇတိ၊ ဝုစ္စတိ စ တထာ သာ ပုစ္ဆာတိ န နာနတ္ထတာ ယုဇ္ဇတိ.

အပရော နယောတိ ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီနံ ဒွိန္နံ ဒွိန္နံ ဧကတ္ထတ္တမေဝ တိဏ္ဏံ ဓမ္မသဒ္ဒါနံ ဧကတ္ထနာနတ္ထတ္တေဟိ စောဒေတိ. တိဏ္ဏံ ဓမ္မာနံ ဧကတ္တာတိအာဒိမှိ ယထာ တီဟိ ဣန္ဒ-သဒ္ဒေဟိ ဝုစ္စမာနာနံ ဣန္ဒတ္ထာနံ ဣန္ဒဘာဝေန ဧကတ္တာ တတော အနညေသံ သက္ကပုရိန္ဒဒသဟဿက္ခသဒ္ဒတ္ထာနံ ဧကတ္တံ၊ ဧဝံ တိဏ္ဏံ ဓမ္မ-သဒ္ဒတ္ထာနံ ဓမ္မဘာဝေန ဧကတ္တာ တတော အနညေသံ ကုသလာကုသလာဗျာကတ-သဒ္ဒတ္ထာနံ ဧကတ္တံ အာပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ဓမ္မော နာမ ဘာဝေါတိ သဘာဝဓာရဏာဒိနာ အတ္ထေန ဓမ္မောတိ ဝုတ္တော၊ သော စ သဘာဝဿေဝ ဟောတိ၊ နာသဘာဝဿာတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပါယေန ဝဒတိ. ဟောတု ဘာဝေါ၊ တတော ကိန္တိ? ယဒိ တိဏ္ဏံ ဓမ္မသဒ္ဒါနံ နာနတ္ထတာ၊ တီသု ဓမ္မေသု ယော ကောစိ ဧကော ဓမ္မော ဘာဝေါ၊ တတော အနညံ ကုသလံ အကုသလံ အဗျာကတံ ဝါ ဧကေကမေဝ ဘာဝေါ. ဘာဝဘူတာ ပန ဓမ္မာ အညေ ဒွေ အဘာဝါ ဟောန္တီတိ တေဟိ အနညေ ကုသလာဒီသု ဒွေ ယေ ကေစိ အဘာဝါ. ယောပိ စ သော ဧကော ဓမ္မော ဘာဝေါတိ ဂဟိတော၊ သောပိ သမာနရူပေသု တီသု ဓမ္မသဒ္ဒေသု အယမေဝ ဘာဝတ္ထော ဟောတီတိ နိယမဿ အဘာဝါ အညဿ ဘာဝတ္ထတ္တေ သတိ အဘာဝေါ ဟောတီတိ တတော အနညဿပိ အဘာဝတ္တံ အာပန္နန္တိ ကုသလာဒီနံ သဗ္ဗေသမ္ပိ အဘာဝတ္တာပတ္တိ ဟောတိ. န ဟိ ဣန္ဒဿ အမနုဿတ္တေ တတော အနညေသံ သက္ကာဒီနံ မနုဿတ္တံ အတ္ထီတိ.

နနု ဧဝမပိ ဧကဿ ဘာဝတ္တံ ဝိနာ အညေသံ အဘာဝတ္တံ န သက္ကာ ဝတ္တုံ၊ တတ္ထ စ ဧကေနေဝ ဘာဝေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ နိယမာဘာဝတော တိဏ္ဏမ္ပိ ဘာဝတ္တေ သိဒ္ဓေ တေဟိ အနညေသံ ကုသလာဒီနမ္ပိ ဘာဝတ္တံ သိဒ္ဓံ ဟောတီတိ? န ဟောတိ တိဏ္ဏံ ဓမ္မ-သဒ္ဒါနံ နာနတ္ထဘာဝဿ အနုညာတတ္တာ. န ဟိ တိဏ္ဏံ ဘာဝတ္တေ နာနတ္ထတာ အတ္ထိ၊ အနုညာတာ စ သာ တယာတိ. နနု တိဏ္ဏံ ဓမ္မာနံ အဘာဝတ္တေပိ နာနတ္ထတာ န သိယာတိ? မာ ဟောတု နာနတ္ထတာ၊ တဝ ပန နာနတ္ထတံ ပဋိဇာနန္တဿ ‘‘ဧသော ဒေါသော’’တိ ဝဒါမိ၊ န ပန မယာ နာနတ္ထတာ ဧကတ္ထတာ ဝါ အနုညာတာတိ ကုတော မေ ဝိရောဓော သိယာတိ. အထ ဝါ အဘာဝတ္တံ အာပန္နေဟိ ဓမ္မေဟိ အနညေ ကုသလာဒယောပိ အဘာဝါ ဧဝ သိယုန္တိ ဣဒံ ဝစနံ အနိယမေန ယေ ကေစိ ဒွေ ဓမ္မာ အဘာဝတ္တံ အာပန္နာ၊ တေဟိ အနညေသံ ကုသလာဒီသု ယေသံ ကေသဉ္စိ ဒွိန္နံ ကုသလာဒီနံ အဘာဝတ္တာပတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ဧကဿ ဘာဝတ္တာ. ယမ္ပိ ဝုတ္တံ ‘‘တေဟိ စ အညော ကုသလပရောပိ အဘာဝေါ သိယာ’’တိ၊ တံ အနိယမဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ၊ န သဗ္ဗေသံ အဘာဝသာဓနတ္ထံ. အယဉှိ တတ္ထ အတ္ထော အကုသလပရဿ ဝါ အဗျာကတပရဿ ဝါ ဓမ္မဿ ဘာဝတ္တေ သတိ တေဟိ အညော ကုသလပရောပိ အဘာဝေါ သိယာတိ.

သဗ္ဗမေတံ အကာရဏန္တိ ဧတ္ထ ကာရဏံ နာမ ယုတ္တိ. ကုသလကုသလသဒ္ဒါနံ ဝိယ ဧကန္တဧကတ္ထတံ၊ ကုသလရူပစက္ခုမ-သဒ္ဒါနံ ဝိယ ဧကန္တနာနတ္ထတဉ္စ ဝိကပ္ပေတွာ ယာယံ ပုနရုတ္တိ ဆက္ကစတုက္ကာပတ္တိ အသမ္ဗန္ဓဝိရောဓာဘာဝါပတ္တိ ဒေါသာရောပနယုတ္တိ ဝုတ္တာ၊ သဗ္ဗာ သာ အယုတ္တိ၊ တထာ ဧကတ္ထနာနတ္ထတာဘာဝတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယာ ယာ အနုမတိ ယထာနုမတိ အနုမတိယာ အနုမတိယာ ဝေါဟာရသိဒ္ဓိတော. အနုမတိယာ အနုရူပံ ဝါ ယထာနုမတိ၊ ယထာ အနုမတိ ပဝတ္တာ၊ တထာ တဒနုရူပံ ဝေါဟာရသိဒ္ဓိတောတိ အတ္ထော. အနုမတိ ဟိ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗာဘာဝတော အစ္စန္တမဘိန္နေသု ကတ္ထစိ ကိရိယာဂုဏာဒိပရိဂ္ဂဟဝိသေသေန အဝိဝဋသဒ္ဒတ္ထဝိဝရဏတ္ထံ ပဝတ္တာ ယထာ ‘‘သက္ကော ဣန္ဒော ပုရိန္ဒဒေါ’’တိ. ကတ္ထစိ အစ္စန္တံ ဘိန္နေသု ယထာ ‘‘ဓဝေါ ခဒိရော ပလာသော စ အာနီယန္တူ’’တိ. ကတ္ထစိ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝတော ဘေဒါဘေဒဝန္တေသု သေယျထာပိ ‘‘နီလုပ္ပလံ ပဏ္ဍိတပုရိသော’’တိ၊ တာယ တာယ အနုမတိယာ တဒနုရူပဉ္စ တေ တေ ဝေါဟာရာ သိဒ္ဓါ. တသ္မာ ဣဟာပိ ကုသလဓမ္မ-သဒ္ဒါနံ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝတော ဝိသေသတ္ထသာမညတ္ထပရိဂ္ဂဟေန သမာနေ အတ္ထေ ဘေဒါဘေဒယုတ္တေ ပဝတ္တိ အနုမတာတိ တာယ တာယ အနုမတိယာ တဒနုရူပဉ္စ သိဒ္ဓေါ ဧသော ဝေါဟာရော. တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗမေတံ အကာရဏ’’န္တိ.

အတ္တနော အတ္တနော အတ္ထဝိသေသံ တဿ ဒီပေန္တီတိ အတ္တနာ ပရိဂ္ဂဟိတံ အတ္တနာ ဝုစ္စမာနံ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာဒိကုသလာဒိဘာဝံ ဓမ္မ-သဒ္ဒဿ ဒီပေန္တိ တဒတ္ထဿ တဗ္ဘာဝဒီပနဝသေနာတိ အဓိပ္ပါယော. န ဟိ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ကုသလာဒိဘာဝေါ ဟောတီတိ. ဣမိနာဝါတိ ‘‘ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ပရိယတ္တိအာဒီသု ဒိဿတီ’’တိအာဒိနာ ‘‘အတ္တနော သဘာဝံ ဓာရေန္တီ’’တိအာဒိနာ စ နယေန. သော ဟိ သဗ္ဗတ္ထ သမာနော၊ န ကုသလ-သဒ္ဒေါ အာရောဂျာဒီသု ဒိဿတီတိ ‘‘ကုစ္ဆိတေ သလယန္တီ’’တိအာဒိကော၊ သော စ ဝိသေသနယော ‘‘ဣတော ပရံ ဝိသေသမတ္တမေဝ ဝက္ခာမာ’’တိ ဧတေန အပနီတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. န ဟိ ကုသလာဒိဝိသေသံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တာ သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာတိအာဒယော ဝိသေသာတိ.

၂. သုခဿ စ ပဟာနာတိ ဧတ္ထ သုခိန္ဒြိယံ ‘‘သုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ တဉ္စ သုခဝေဒနာဝ ဟောတီတိ ‘‘သုခဝေဒနာယံ ဒိဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ န ပန ‘‘တိဿော ဣမာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝေဒနာ သုခါ ဝေဒနာ’’တိဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၄.၂၄၉ အာဒယော) သုခ-သဒ္ဒေါ ဝိယ သုခဝေဒနာသဒ္ဒေန သမာနတ္ထတ္တာ. အယဉှိ သုခိန္ဒြိယတ္ထော သုခ-သဒ္ဒေါ ကာယသုခနံ ကာယာနုဂ္ဂဟံ သာတဝိသေသံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တော၊ န ပန သုခါ ဝေဒနာ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒနံ ဝေဒေတိ သုခံ ဝါ (မ. နိ. ၁.၄၀၉)၊ ယော သုခံ ဒုက္ခတော’’တိဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၄.၂၅၃) သုခ-သဒ္ဒေါ ဝိယ သာတသာမညံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တောတိ. ယသ္မိံ သတိ သုခဟေတူနံ ပဝတ္တိ၊ တံ သုခမူလံ. ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ စ ကာမသမတိက္ကမာဒိကေ ဝိရာဂေ စ သတိ သုခဟေတူနံ ပုညပဿဒ္ဓိအာဒီနံ ပဝတ္တိ ဟောတီတိ တံ ‘‘သုခမူလံ သုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သုခဿ စ အာရမ္မဏတ္တာ ‘‘ရူပံ သုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပုညာနီတိ ယဒိဒံ ဝစနံ၊ တံ သုခဿ စ အဓိဝစနံ ဣဋ္ဌဝိပါကဿ အဓိဝစနံ တဒတ္ထဿ ဣဋ္ဌဝိပါကဝိပစ္စနတောတိ အတ္ထော. သုခပစ္စယာနံ ရူပါဒီနံ ဣဋ္ဌာနံ ဌာနံ ဩကာသော သဂ္ဂါ နန္ဒနဉ္စာတိ ‘‘သုခါ သဂ္ဂါ သုခံ နန္ဒန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဒိဋ္ဌဓမ္မေတိ ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေ. သုခဝိဟာရာတိ ပဌမဇ္ဈာနဝိဟာရာဒီ. နီဝရဏာဒိဗျာဗာဓရဟိတတ္တာ ‘‘အဗျာဗဇ္ဈာ’’တိ ဝုတ္တာ. သဗ္ဗသင်္ခါရဒုက္ခနိဗ္ဗာပနတော တံနိရောဓတ္တာ ဝါ ‘‘နိဗ္ဗာနံ သုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘အဒုက္ခမသုခံ သန္တံ၊ သုခမိစ္စေဝ ဘာသိတ’’န္တိ အဒုက္ခမသုခေ. ‘‘ဒွေပိ မယာ၊ အာနန္ဒ၊ ဝေဒနာ ဝုတ္တာ ပရိယာယေန သုခါ ဝေဒနာ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၂၆၇) သုခေါပေက္ခာသု စ ဣဋ္ဌာသူတိ ဧဝမာဒီသု ပဝတ္တိ သင်္ဂဟိတာ.

ဒုက္ခဝတ္ထူတိ ဒုက္ခဿ ဩကာသော. အတ္တနော ပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနမ္ပိ ဟိ တံ ဒုက္ခံ ဇာတိအာဒီသု ဝိဇ္ဇမာနေသု တဗ္ဗတ္ထုကံ ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဒုက္ခပစ္စယေတိ ဒုက္ခဟေတုမှိ၊ ဒုက္ခဿ ဇနကေတိ အတ္ထော. ဒုက္ခပစ္စယဋ္ဌာနေတိ ဒုက္ခဇနကကမ္မဿ သဟာယဘူတာနံ အနိဋ္ဌရူပါဒိပစ္စယာနံ ဌာနေ. ပစ္စယသဒ္ဒေါ ဟိ ဇနကေ ဇနကသဟာယေ စ ပဝတ္တတီတိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၃.၁၅၊ ၄၅-၄၆၊ ၇၆) သင်္ခါရဒုက္ခာဒီသု ပဝတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သမ္ပယုတ္တေ ဝတ္ထုဉ္စ ကရဇကာယံ သုခယတိ လဒ္ဓဿာဒေ အနုဂ္ဂဟိတေ ကရောတီတိ သုခါ. သုခါတိ ဝေဒနာသဒ္ဒမပေက္ခိတွာ သုခဘာဝမတ္တဿ အပ္ပကာသနေန နပုံသကလိင်္ဂတာ န ကတာ. သဘာဝတော သင်္ကပ္ပတော စ ယံ ဣဋ္ဌံ၊ တဒနုဘဝနံ ဣဋ္ဌာကာရာနုဘဝနံ ဝါ ဣဋ္ဌာနုဘဝနံ.

သမန္တိ အဝိသမံ. သမာ ဧကီဘာဝူပဂတာ ဝိယ ယုတ္တာ၊ သမံ ဝါ သဟ ယုတ္တာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧကုပ္ပါဒါတိ ဧကော သမာနော ဥပ္ပါဒေါ ဧတေသန္တိ ဧကုပ္ပါဒါ၊ သမာနပစ္စယေဟိ သဟုပ္ပတ္တိကာတိ အတ္ထော. သဟုပ္ပတ္တိကာနံ ရူပါရူပါနဉ္စ အညမညသမ္ပယုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ ‘‘ဧကနိရောဓာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ယေ သမာနုပ္ပါဒါ သမာနနိရောဓာ စ၊ တေ သမ္ပယုတ္တာတိ ရူပါရူပါနံ အညမညသမ္ပယောဂေါ နိဝါရိတော ဟောတိ. ဧဝမပိ အဝိနိဗ္ဘောဂရူပါနံ အညမညသမ္ပယုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ ‘‘ဧကဝတ္ထုကာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ယေ ဧကုပ္ပါဒါ ဧကနိရောဓာ ဧကဝတ္ထုကာ စ၊ တေ သမ္ပယုတ္တာတိ. ဧဝမပိ အဝိနိဗ္ဘောဂရူပေသု ဧကံ မဟာဘူတံ သေသမဟာဘူတောပါဒါရူပါနံ နိဿယပစ္စယော ဟောတီတိ တေန တာနိ ဧကဝတ္ထုကာနီတိ၊ စက္ခာဒိနိဿယဘူတာနိ ဝါ ဘူတာနိ ဧကံ ဝတ္ထု ဧတေသု သန္နိဿိတန္တိ ဧကဝတ္ထုကာနီတိ ကပ္ပေန္တဿ တေသံ သမ္ပယုတ္တတာပတ္တိ သိယာတိ တန္နိဝါရဏတ္ထံ ‘‘ဧကာရမ္မဏာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ယေ ဧကုပ္ပါဒါ။ပေ။ ဧကာရမ္မဏာ စ ဟောန္တိ၊ တေ သမ္ပယုတ္တာတိ. ပဋိလောမတော ဝါ ဧကာရမ္မဏာတိ ဝုတ္တေ ဧကဝီထိယဉ္စ ပဉ္စဝိညာဏသမ္ပဋိစ္ဆနာနံ နာနာဝီထိယံ ပရသန္တာနေ စ ဧကသ္မိံ အာရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ ဘိန္နဝတ္ထုကာနံ သမ္ပယုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ ‘‘ဧကဝတ္ထုကာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ယေ ဧကဝတ္ထုကာ ဟုတွာ ဧကာရမ္မဏာ၊ တေ သမ္ပယုတ္တာတိ. ဧဝမပိ သမ္ပဋိစ္ဆနသန္တီရဏာဒီနံ သမ္ပယုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ ‘‘ဧကနိရောဓာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ယေ ဧကနိရောဓာ ဟုတွာ ဧကဝတ္ထုကာ ဧကာရမ္မဏာ၊ တေ သမ္ပယုတ္တာတိ. ကိံ ပန နာနုပ္ပါဒါပိ ဧဝံ တိဝိဓလက္ခဏာ ဟောန္တိ၊ အထ ဧကုပ္ပါဒါ ဧဝါတိ ဝိစာရဏာယ ဧကုပ္ပါဒါ ဧဝ ဧဝံ တိဝိဓလက္ခဏာ ဟောန္တီတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဧကုပ္ပါဒါ’’တိ ဝုတ္တံ.

၃. ဝိပက္ကဘာဝမာပန္နာနံ အရူပဓမ္မာနန္တိ ယထာ သာလိဗီဇာဒီနံ ဖလာနိ တံသဒိသာနိ နိဗ္ဗတ္တာနိ ဝိပက္ကာနိ နာမ ဟောန္တိ၊ ဝိပါကနိရုတ္တိဉ္စ လဘန္တိ၊ န မူလင်္ကုရပတ္တခန္ဓနာဠာနိ၊ ဧဝံ ကုသလာကုသလာနံ ဖလာနိ အရူပဓမ္မဘာဝေန သာရမ္မဏဘာဝေန သုက္ကကဏှာဒိဘာဝေန စ တံသဒိသာနိ ဝိပက္ကဘာဝမာပန္နာနီတိ ဝိပါကနိရုတ္တိံ လဘန္တိ၊ န ရူပဓမ္မာ ကမ္မနိဗ္ဗတ္တာပိ ကမ္မာသဒိသာတိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. ဇာတိဇရာသဘာဝါတိ ဇာယနဇီရဏသဘာဝါ. ဝိပါကပကတိကာတိ ဝိပစ္စနပကတိကာ. ဝိပစ္စနသဘာဝတာ စ အနုပစ္ဆိန္နာဝိဇ္ဇာတဏှာမာနသန္တာနေ သဗျာပါရတာ၊ တေန အဘိညာဒိကုသလာနံ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာဒိအကုသလာနဉ္စ ဝိပါကာနုပ္ပါဒနေပိ ဝိပါကဓမ္မတာ သိဒ္ဓါ ဟောတိ. ဝိပက္ကဘာဝန္တိ စေတ္ထ ဘာဝ-သဒ္ဒေန သဘာဝေါ ဧဝ ဝုတ္တော. တံ ယထာဝုတ္တံ ဝိပက္ကသဘာဝံ ဒုတိယဿ ဝုတ္တံ ဝိပစ္စနသဘာဝဉ္စ ဂဟေတွာ ‘‘ဥဘယသဘာဝပဋိက္ခေပဝသေနာ’’တိ အာဟ.

၄. ဥပေတေန အာဒိန္နာ ဥပါဒိန္နာ. ကိံ ပန တံ ဥပေတံ၊ ကေန စ ဥပေတံ၊ ကထဉ္စ ဥပေတံ၊ ကေ စ တေန အာဒိန္နာတိ? သတိ စ လောကုတ္တရာနံ ကေသဉ္စိ အာရမ္မဏဘာဝေ တန္နိဝတ္တနတ္ထံ ဥပေတသဒ္ဒသမ္ဗန္ဓိနာ ဥပယ-သဒ္ဒေန ဝုစ္စမာနာဟိ စတုဗ္ဗိဓုပါဒါနဘူတာဟိ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ ဥပေတံ၊ တေဟိ စ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဥပေတံ၊ န သမန္နာဂမဝသေန. သတိ စ သဗ္ဗတေဘူမကဓမ္မာနံ ဥပါဒါနာရမ္မဏတ္တေ ယေဟိ ဝိပါကကဋတ္တာရူပါနိ အမှေဟိ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ အမှာကံ ဧတာနိ ဖလာနီတိ ဂဏှန္တေဟိ ဝိယ အာဒိန္နာနိ၊ တာနိ တေဘူမကကမ္မာနိ ကမ္မဘာဝေန ဧကတ္တံ ဥပနေတွာ ဥပေတန္တိ ဣဓ ဂဟိတာနိ. တေဟိ စ နိဗ္ဗတ္တာနိ ဝိပါကကဋတ္တာရူပါနိ ဥပါဒိန္နာ ဓမ္မာတိ သဗ္ဗမေတံ ဒဿေတုံ ‘‘အာရမ္မဏကရဏဝသေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အယဉ္စ အတ္ထနယော ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗော၊ န ဝစနာနုပုဗ္ဗေနာတိ. ဧတ္ထာဟ – ယဒိ အာရမ္မဏကရဏဝသေန တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ ဥပေတေန အာဒိန္နာ ဥပါဒိန္နာ၊ သဗ္ဗတေဘူမကဓမ္မာ စ တဏှာဒီနံ အာရမ္မဏာ ဟောန္တိ၊ န စ ဥပေတသဒ္ဒေါ ကမ္မေ ဧဝ နိရုဠှော၊ တေန ကမ္မဿေဝ ဂဟဏေ ကာရဏံ နတ္ထိ၊ တသ္မာ သဗ္ဗတေဘူမကဓမ္မပစ္စယုပ္ပန္နာနံ အဝိဇ္ဇာဒိဟေတူဟိ နိဗ္ဗတ္တာနံ သင်္ခါရာဒိဖလာနံ ဥပါဒိန္နတ္တံ အာပဇ္ဇတိ တေသမ္ပိ တေဟိဖလဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ. ဥပ-သဒ္ဒေန စ ဥပေတတာမတ္တံ ဇောတိတံ၊ န အာရမ္မဏကရဏံ သမန္နာဂမနိဝတ္တကံ၊ အာဒိန္န-သဒ္ဒေန စ ဂဟိတတာမတ္တံ ဝုတ္တံ၊ န ကမ္မသမုဋ္ဌာနတာဝိသေသော. တသ္မာ သဗ္ဗပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ဥပါဒိန္နတ္တံ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ ဗောဓနေယျဇ္ဈာသယဝသေန ဒေသနာပဝတ္တိတော. ယေသဉှိ ဗောဓနတ္ထံ ‘‘ဥပါဒိန္နာ’’တိ ဧတံ ဝုတ္တံ၊ တေ တေနေဝ ဝစနေန ယထာဝုတ္တပ္ပကာရေ ဓမ္မေ ဗုဇ္ဈိံသု၊ ဧတရဟိ ပန တာဝတာ ဗုဇ္ဈိတုံ အသက္ကောန္တေန သုတွာ တဒတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဧသာ အတ္ထဝိဘာဝနာ ကတာ ‘‘ကမ္မုနာ’’တိ.

အယံ ပန အပရော အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – ဥပ-သဒ္ဒေါ ဥပေတံ ဒီပေတိ. အယဉှိ ဥပ-သဒ္ဒေါ သမာသေ ပယုဇ္ဇမာနော ‘‘အတိမာလာ’’တိအာဒီသု အတိ-သဒ္ဒေါ ဝိယ အတိက္ကမနံ သသာဓနံ ဥပဂမနံ သသာဓနံ ဝဒတိ၊ ဥပဂမနဉ္စ ဥပါဒါနဥပယော၊ တေန ဥပဂတံ ဥပေတံ. ကိံ ပန တန္တိ? ယံ အသတိ ဥပါဒါနေ န ဟောတိ၊ တံ ‘‘ဥပါဒါနပစ္စယာ ဘဝေါ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ တေဘူမကကမ္မံ ပစ္စယဘာဝေန ပုရိမဇာတုပ္ပန္နေန ဥပါဒါနေန ဥပဂတတ္တာ ‘‘ဥပေတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. န ဟိ ကောစိ အနုပဂ္ဂမ္မ အနိစ္ဆန္တော ကမ္မံ ကရောတီတိ. တေန ဥပေတေန ကမ္မုနာ ပုနဗ္ဘဝဿ အာဒါနံ ဟောတိ. ကမ္မုနာ ဟိ သာသဝေန သတ္တာ အာဒိယန္တိ ပုနဗ္ဘဝံ၊ တသ္မာ အာဒါတဗ္ဗဘာဝေန ပါကဋော ပုနဗ္ဘဝေါ. သော စ ဥပပတ္တိဘဝေါ တေဘူမကဝိပါကကဋတ္တာရူပသင်္ဂဟော ‘‘ဘဝပစ္စယာ ဇာတီ’’တိ ဧတ္ထ ဇာတိဝစနေ သမဝရုဒ္ဓေါတိ ဥပါဒိန္နဝစနေန ဥပပတ္တိဘဝေါ ဝုစ္စတိ၊ ဥပပတ္တိဘဝေါ စ တေဘူမကဝိပါကကဋတ္တာရူပါနီတိ ဓာတုကထာယံ ပကာသိတမေတံ. တသ္မာ ဥပေတေန အာဒိန္နာတိ တေ ဧဝ ဓမ္မာ ဝုစ္စန္တီတိ သိဒ္ဓေါ အယမတ္ထောတိ. ဥပါဒိန္န-သဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဝတွာ တံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဥပါဒါနိယ-သဒ္ဒဿ ဝိသုံ ဥပါဒိန္နသဒ္ဒါနပေက္ခံ အတ္ထံ ဝတ္တုံ ‘‘အာရမ္မဏဘာဝံ ဥပဂန္တွာ’’တိအာဒိမာဟ. တသ္မာ ဧဝ အဝိသေသေတွာ ‘‘ဥပါဒါနဿ အာရမ္မဏပစ္စယဘူတာနမေတံ အဓိဝစန’’န္တိ ဝုတ္တံ. တံ ပန ဥပါဒါနိယံ ဥပါဒိန္နံ အနုပါဒိန္နန္တိ ဒုဝိဓံ. တသ္မာ တံ ဝိသေသနေန ဒဿေန္တော ‘‘ဥပါဒိန္နာ စ တေ ဥပါဒါနိယာ စာ’’တိအာဒိမာဟ.

၅. သံကိလေသောတိ ဒသ ကိလေသဝတ္ထူနိ ဝုစ္စန္တိ. သံကိလိဋ္ဌာတိ တေဟိ ဝိဗာဓိတာ ဥပတာပိတာ စ. တေ ပန ယသ္မာ သံကိလေသသမ္ပယုတ္တာ ဧကုပ္ပါဒါဒီဟိ နိန္နာနတ္တာ ဧကီဘာဝမိဝ ဂတာ ဝိသာဒီဟိ ဝိယ သပ္ပိအာဒယော ဝိဒူသိတာ မလီနာ ဝိဗာဓိတာ ဥပတာပိတာ စ နာမ ဟောန္တိ၊ တသ္မာ အာဟ ‘‘သံကိလေသေန သမန္နာဂတာ သံကိလိဋ္ဌာ’’တိ. သံကိလေသံ အရဟန္တီတိ သံကိလေသဿ အာရမ္မဏဘာဝေန တံ လဒ္ဓုံ အရဟန္တီတိ အတ္ထော. အာရမ္မဏဘာဝါနတိက္ကမနတောတိ ဧတေန သံကိလေသာနတိက္ကမနမေဝ ဒဿေတိ၊ ဝတ္ထယုဂိကသုင်္ကသာလိကသဒ္ဒါနံ ဝိယ သံကိလေသိက-သဒ္ဒဿ ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

၆. သဟ ဝိတက္ကေန ဟောန္တီတိ ဝစနသေသော ယောဇေတဗ္ဗော အဝုစ္စမာနဿပိ ဘဝတိ-အတ္ထဿ ဝိညာယမာနတ္တာ. မတ္တာတိ ပမာဏဝါစကံ ဧကံ ပဒန္တိ ဂဟေတွာ ‘‘ဝိစာရောဝ မတ္တာ ဧတေသ’’န္တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. အညတ္ထ အဝိပ္ပယောဂီသု ဝိတက္ကဝိစာရေသု ဝိစာရောဝ ဧတေသံ မတ္တာ၊ တတော ဥဒ္ဓံ ဝိတက္ကေန သမ္ပယောဂံ န ဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. အယမပရော အတ္ထော – မတ္တ-သဒ္ဒေါ ဝိသေသနိဝတ္တိအတ္ထော. သဝိတက္ကသဝိစာရာ ဓမ္မာ ဟိ ဝိတက္ကဝိသိဋ္ဌေန ဝိစာရေန သဝိစာရာ၊ ဧတေ ပန ဝိစာရမတ္တေန ဝိတက္ကသင်္ခါတဝိသေသရဟိတေန၊ တသ္မာ ‘‘ဝိစာရမတ္တာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ၊ ဝိစာရမတ္တဝန္တောတိ အတ္ထော. ဝိစာရမတ္တဝစနေန အဝိတက္ကတ္တေ သိဒ္ဓေ အဝိတက္ကာနံ အညေသမ္ပိ အတ္ထိဘာဝဇောတနတ္ထံ အဝိတက္ကဝစနံ. အဝိတက္ကာ ဟိ ဝိစာရမတ္တာ စ သန္တိ အဝိစာရာ စာတိ နိဝတ္တေတဗ္ဗာ ဂဟေတဗ္ဗာ စ ဟောန္တိ၊ တေသု အဝုစ္စမာနေသု နိဝတ္တေတဗ္ဗဂဟေတဗ္ဗဿ အဒဿိတတ္တာ ဝိစာရမတ္တာဝအဝိတက္ကာတိ အာပဇ္ဇေယျာတိ. ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေါ ပန ယထာကာမံ ဟောတီတိ သာမညေန အဝိတက္ကဘာဝေန သဟ ဝိစာရမတ္တတာယ ဓမ္မဝိသေသနဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ’’တိ ပဒါနုက္ကမော ကတော.

အထ ဝါ သဝိစာရာ ဒုဝိဓာ သဝိတက္ကာ အဝိတက္ကာ စ၊ တေသု အဝိတက္ကေ နိဝတ္တေတုံ အာဒိပဒံ ဝုတ္တံ. အဝိစာရာ စ ဒုဝိဓာ သဝိတက္ကာ အဝိတက္ကာ စ၊ တေသု သဝိတက္ကေ နိဝတ္တေတုံ တတိယပဒံ ဝုတ္တံ. ယေ ပန ဒွီဟိပိ နိဝတ္တိတာ အဝိတက္ကာ သဝိတက္ကာ စ သဝိစာရာ အဝိစာရာ စ၊ တေသု အညတရဒဿနံ ဝါ ကတ္တဗ္ဗံ သိယာ ဥဘယဒဿနံ ဝါ. ဥဘယဒဿနေ ကရိယမာနေ ယဒိ ‘‘သဝိတက္ကသဝိစာရာ’’တိ ဝုစ္စေယျ၊ အာဒိပဒတ္ထတာဝ အာပဇ္ဇတိ. အထ ‘‘အဝိတက္ကအဝိစာရာ’’တိ ဝုစ္စေယျ၊ အန္တပဒတ္ထတာ. အထ ပန ‘‘အဝိတက္ကသဝိစာရာ သဝိတက္ကအဝိစာရာ’’တိ ဝုစ္စေယျ၊ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါနံ ဝိယ အတ္ထန္တရာဘာဝေါ ဝါ သင်္ကရဒေါသော ဝါ ဧကဿေဝ သဝိတက္ကာဝိတက္ကတာသဝိစာရာဝိစာရတာဝိရောဓော ဝါ အာပဇ္ဇေယျ၊ တသ္မာ အညတရဒဿနေန ဣတရမ္ပိ ပကာသေတုံ အဝိတက္ကဝစနေန ဒွိပ္ပကာရေသု ဝတ္တဗ္ဗေသု သဝိတက္ကအဝိစာရေ နိဝတ္တေတွာ အဝိတက္ကသဝိစာရေ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ’’တိ. အထ ဝါ ဝိတက္ကာဘာဝေန ဧတေ ဝိစာရမတ္တာ၊ န ဝိစာရတော အညဿ ကဿစိ ဓမ္မဿ အဘာဝါတိ ဒဿေတုံ အဝိတက္ကဝစနေန ဝိစာရမတ္တာ ဝိသေသိတာ.

၇. ဥပေက္ခတီတိ ဝေဒယမာနာပိ မဇ္ဈတ္တဝေဒနာ သုခါကာရေ ဒုက္ခာကာရေ စ ဥဒါသိနာ ဟောတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဥပေတာ ယုတ္တာ သုခဒုက္ခာနံ အဝိရုဒ္ဓါ ဣက္ခာ အနုဘဝနံ ဥပေက္ခာ. ဝိသေသဒဿနဝသေနာတိ နာနတ္တဒဿနဝသေန. ယဒိ ဟိ ပီတိသဟဂတာ ဧဝ သုခသဟဂတာ သိယုံ၊ ‘‘ပီတိသဟဂတာ’’တိ ဧတေနေဝ သိဒ္ဓတ္တာ ‘‘သုခသဟဂတာ’’တိ ဣဒံ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ၊ ‘‘သုခသဟဂတာ’’တိ ဝါ ဝုစ္စမာနေ ‘‘ပီတိသဟဂတာ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တတော တိကံ ပူရေန္တေန ဒုက္ခသဟဂတပဒံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ၊ ဧဝဉ္စ သတိ ‘‘ဝေဒနာတ္တိကော ဧဝါယ’’န္တိ ဝုတ္တဝစနံ အာပဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ ‘‘ပီတိသဟဂတာ’’တိ ဝတွာ ‘‘သုခသဟဂတာ’’တိ ဝဒန္တော ပီတိဝိပ္ပယုတ္တမ္ပိ သုခံ အတ္ထီတိ တတိယဇ္ဈာနကာယဝိညာဏသမ္ပယုတ္တံ သုခံ သပ္ပီတိကသုခတော ဘိန္နံ ကတွာ ဒဿေတီတိ အဓိပ္ပါယော. အထ ဝါ ပီတိသုခါနံ ဒုဗ္ဗိညေယျနာနတ္တာနံ နာနတ္တဒဿနတ္ထံ အယံ တိကော ဝုတ္တော. ‘‘ပီတိသဟဂတာ’’တိ ဧတ္ထ ဟိ သုခေကဒေသော သင်္ဂဟိတော၊ န ပီတိ. ‘‘သုခသဟဂတာ’’တိ ဧတ္ထ ပီတိ သင်္ဂဟိတာ၊ န သုခံ. ပီတိဝိပ္ပယုတ္တသုခသဟဂတာ စ ပုရိမေန အသင်္ဂဟိတာ ပစ္ဆိမေန သင်္ဂဟိတာတိ သိဒ္ဓေါ ပီတိသုခါနံ ဝိသေသောတိ.

၈. နိဗ္ဗာနံ ဒဿနတောတိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတံ သန္ဓာယာဟ. အထ ဝါ ဓမ္မစက္ခု ပုနပ္ပုနံ နိဗ္ဗတ္တနေန ဘာဝနာဘာဝံ အပ္ပတ္တံ ဒဿနံ နာမ၊ ဓမ္မစက္ခု စ ပရိညာဒိကိစ္စကရဏေန စတုသစ္စဓမ္မဒဿနံ တဒတိသယော၊ တသ္မာ နတ္ထေတ္ထ ဂေါတြဘုဿ ဒဿနဘာဝါပတ္တီတိ. ဥဘယပဋိက္ခေပဝသေနာတိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ ဝုတ္တဓမ္မပဋိက္ခေပဝသေန၊ န ပဟာယကပဋိက္ခေပဝသေန. တထာ ဟိ သတိ ဒဿနဘာဝနာဟိ အညော သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဟာယကော အတ္ထိ၊ တေန ပဟာတဗ္ဗာ နေဝ ဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာတိ အယမတ္ထော အာပဇ္ဇတိ၊ န စ အညော ပဟာယကော အတ္ထိ အညေဟိ ဝိက္ခမ္ဘိတာနဉ္စ ပုနပ္ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝါ၊ နာပိ ပဟာတဗ္ဗာ တတိယပဒေန သင်္ဂယှန္တိ၊ ကိန္တု အပ္ပဟာတဗ္ဗာ ဧဝါတိ. တသ္မာ ပဟာတဗ္ဗပဒံ ပစ္စေကံ ယောဇေတွာ နေဝ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာတိ ဒဿနေန ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗေဟိ အညေ ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

၉. ဧဝမတ္ထံ အဂ္ဂဟေတွာတိ အတ္ထာယုတ္တိတော စ သဒ္ဒါယုတ္တိတော စ အဂ္ဂဟေတဗ္ဗတံ ဒဿေတိ. ဒဿနဘာဝနာဟိ အပ္ပဟာတဗ္ဗဟေတုမတ္တေသု ဟိ ဂယှမာနေသု အဟေတုကာ အသင်္ဂဟိတာတိ ယထာဓိပ္ပေတဿ အတ္ထဿ အပရိပုဏ္ဏတ္တာ အတ္ထာယုတ္တိ၊ ပဟာတဗ္ဗသဒ္ဒဿ နိစ္စသာပေက္ခတ္တေ စ သတိ န သမ္ဗန္ဓီသဒ္ဒတော ပဟာယကတော အညံ ပဋိသေဓံ အပေက္ခမာနဿ ဟေတုသဒ္ဒေန သမာသော ဥပပဇ္ဇတီတိ သဒ္ဒါယုတ္တိ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝမတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗောတိ ပဟာတဗ္ဗ-သဒ္ဒံ ပဋိသေဓေန အယောဇေတွာ ယေသံ အညပဒတ္ထေ သမာသော၊ တဗ္ဗိသေသနံ အတ္ထီတိ ဣဒံ ပဋိသေဓေန ယောဇေတွာ ဒဿနဘာဝနာဟိ ပဟာတဗ္ဗော ဟေတု ဧတေသံ နေဝတ္ထီတိ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝဉ္စ သတိ ယထာဓိပ္ပေတတ္ထော သဗ္ဗော သင်္ဂဟိတောတိ. အတ္ထာယုတ္တိ မာ ဟောတု၊ သဒ္ဒေါ ပန ဣဓာပိ န ယုတ္တော. ဧကန္တယောဂီနံ အတ္ထိ-သဒ္ဒမေဝ ဟိ အပေက္ခမာနာနံ ဥဘိန္နံ ပဟာတဗ္ဗဟေတု-သဒ္ဒါနံ သမာသော ယုတ္တော၊ န ပဋိသေဓံ အပေက္ခမာနာနန္တိ၊ တသ္မာ ဂဟေတဗ္ဗတ္ထဒဿနမတ္တံ ဧတံ ကတံ၊ သဒ္ဒေါ ပန ယထာ ယုဇ္ဇတိ၊ တထာ ယောဇေတဗ္ဗော. ဧဝံ ပန ယုဇ္ဇတိ – ပဟာတဗ္ဗော ဟေတု ဧတေသံ အတ္ထီတိ ပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ. ကေန ပဟာတဗ္ဗောတိ? ဒဿနေန ဘာဝနာယ စ. တယိဒံ ပဟာတဗ္ဗဟေတုကပဒံ ဒဿနဘာဝနာပဒေဟိ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇေတွာ တေဟိ ယုတ္တေန ယေ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ နေဝ ဟောန္တိ၊ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ စ န ဟောန္တီတိ ပဋိသေဓဉ္စ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇေတွာ တေ နေဝ ဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗဟေတုကာတိ ဝုစ္စန္တိ. နေဝဝိပါကနဝိပါကဓမ္မဓမ္မဝစနံ ဝိယ ဟိ ပုရိမပဒဒွယသင်္ဂဟိတဓမ္မပဋိသေဓနေန တဒညဓမ္မနိဒဿနမေတံ ဟောတိ၊ န အဟေတုကပဒံ ဝိယ ဟေတုဝိရဟပ္ပကာသနေနာတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဒွေ ပဋိသေဓာ ယုတ္တာ ဟောန္တိ.

ဟေတုယေဝ ဟိ တေသံ နတ္ထိ၊ ယော ဒဿနဘာဝနာဟိ ပဟာတဗ္ဗော သိယာတိ ပုရိမသ္မိဉှိ အတ္ထေ ဟေတူနံ ဒဿနဘာဝနာဟိ ပဟာတဗ္ဗတာ ပဋိက္ခိတ္တာ၊ ပဋိက္ခေပေါ စ ပဟာတဗ္ဗာသင်္ကာသဗ္ဘာဝေ ဟောတိ၊ ပဟာတဗ္ဗာသင်္ကာ စ ဟေတုမှိ သတိ သိယာ၊ တေသံ ပန အဟေတုကာနံ ဟေတုယေဝ နတ္ထိ၊ ယော ဒဿနဘာဝနာဟိ ပဟာတဗ္ဗော သိယာ၊ တဒဘာဝါ ပဟာတဗ္ဗာသင်္ကာ နတ္ထီတိ တံနိဝါရဏတ္ထော ပဋိက္ခေပေါ န သမ္ဘဝတိ၊ တသ္မာ ‘‘နေဝဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗော ဟေတု ဧတေသ’’န္တိ ဧဝံ အဟေတုကာနံ ဂဟဏံ န ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဣတရထာ ဟိ အဟေတုကာနံ အဂ္ဂဟဏံ ဘဝေယျာတိ အတ္ထဿ ပါကဋတ္တာ န ကာရဏသာဓနီယော ဧသောတိ ဂဟေတဗ္ဗတ္ထဿေဝ ကာရဏံ ဝဒန္တော ‘‘ဟေတုယေဝ ဟိ တေသံ နတ္ထီ’’တိအာဒိမာဟ. တေသဉှိ နေဝဒဿနေန န ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဟေတုကပဒဝစနီယာနံ ယော ဒဿနဘာဝနာဟိ ပဟာတဗ္ဗော သိယာ၊ သော ဧဝံပကာရော ဟေတု နတ္ထိ. တေ ဟိ အနေကပ္ပကာရာ သဟေတုကာ အဟေတုကာ စာတိ၊ တသ္မာ နေဝဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗော ဟေတု ဧတေသံ အတ္ထီတိ အယမတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗောတိ အတ္ထော.

၁၀. တံ အာရမ္မဏံ ကတွာတိ ဣဒံ စတုကိစ္စသာဓနဝသေန အာရမ္မဏကရဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အညထာ ဂေါတြဘုဖလပစ္စဝေက္ခဏာဒီနမ္ပိ အပစယဂါမိတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ. အထ ဝါ ဟေတုဘာဝေန အပစယံ နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆန္တီတိ အပစယဂါမိနော. နိဗ္ဗာနဿ ဟိ အနိဗ္ဗတ္တနိယတ္တေပိ သမုဒယပ္ပဟာနသမုဒယနိရောဓာနံ အဓိဂမအဓိဂန္တဗ္ဗဘာဝတော ဟေတုဟေတုဖလဘာဝေါ မဂ္ဂနိဗ္ဗာနာနံ ယုဇ္ဇတိ. ယထာဟ ‘‘ဒုက္ခနိရောဓေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ၊ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ (ဝိဘ. ၇၁၉). အတ္ထောတိ ဟိ ဟေတုဖလံ. ဓမ္မောတိ ဟေတူတိ. ပုရိမပစ္ဆိမာနံ ပုရိမေ သသမ္ပယုတ္တာ ဝုတ္တာ၊ ပစ္ဆိမေ ကေဝလာ. ပုရိမေ ဝိယ ပန ပစ္ဆိမေ အတ္ထေပိ အရိယမဂ္ဂသီသေန သဗ္ဗလောကုတ္တရကုသလစိတ္တုပ္ပါဒါ ဂဟေတဗ္ဗာ. ဒုတိယေ အတ္ထဝိကပ္ပေ ‘‘အာစယံ ဂါမိနော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ အနုနာသိကလောပေါ ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာစိနန္တီတိ ဝါ အာစယာ၊ အာစယာ ဟုတွာ ဂစ္ဆန္တိ ပဝတ္တန္တီတိပိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

၁၁. သတ္တ ပန သေက္ခာ သိက္ခနသီလာတိ သေက္ခာ၊ တေသံ ဣမေတိ သေက္ခာ၊ အညာသာဓာရဏာ မဂ္ဂဖလတ္တယဓမ္မာ. သယမေဝ သိက္ခန္တီတိ သိက္ခနသီလာနမေတံ နိဒဿနံ. ယေ ဟိ ဓမ္မာ သိက္ခန္တိ၊ တေ သိက္ခနသီလာ ဟောန္တီတိ. အက္ခရတ္ထော ပန သိက္ခာ ဧတေသံ သီလန္တိ သေက္ခာတိ. န သေက္ခာတိ ယတ္ထ သေက္ခဘာဝါသင်္ကာ အတ္ထိ၊ တတ္ထာယံ ပဋိသေဓောတိ လောကိယနိဗ္ဗာနေသု အသေက္ခဘာဝါနာပတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သီလသမာဓိပညာသင်္ခါတာ ဟိ သိက္ခာ အတ္တနော ပဋိပက္ခကိလေသေဟိ ဝိပ္ပမုတ္တာ ပရိသုဒ္ဓါ ဥပက္ကိလေသာနံ အာရမ္မဏဘာဝမ္ပိ အနုပဂမနတော ဧတာ သိက္ခာတိ ဝတ္တုံ ယုတ္တာ အဋ္ဌသု မဂ္ဂဖလေသု ဝိဇ္ဇန္တိ၊ တသ္မာ စတုမဂ္ဂဟေဋ္ဌိမဖလတ္တယဓမ္မာ ဝိယ အရဟတ္တဖလဓမ္မာပိ တာသု သိက္ခာသု ဇာတာတိ စ၊ တံသိက္ခာသမင်္ဂိနော အရဟတော ဣတရေသံ ဝိယ သေက္ခတ္တေ သတိ သေက္ခဿ ဧတေတိ စ၊ သိက္ခာ သီလံ ဧတေသန္တိ စ သေက္ခာတိ အာသင်္ကိတဗ္ဗာ သိယုန္တိ တဒါသင်္ကာနိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘အသေက္ခာ’’တိ ယထာဝုတ္တသေက္ခဘာဝပဋိသေဓော ကတော. အရဟတ္တဖလေ ဟိ ပဝတ္တမာနာ သိက္ခာ ပရိနိဋ္ဌိတသိက္ခာကိစ္စတ္တာ န သိက္ခာကိစ္စံ ကရောန္တိ၊ ကေဝလံ သိက္ခာဖလဘာဝေနေဝ ပဝတ္တန္တိ၊ တသ္မာ တာ န သိက္ခာဝစနံ အရဟန္တိ၊ နာပိ တံသမင်္ဂိနော သေက္ခဝစနံ၊ န စ တံသမ္ပယုတ္တာ သိက္ခနသီလာတိ သိက္ခာသု ဇာတာတိအာဒိအတ္ထေဟိ အဂ္ဂဖလဓမ္မာ သေက္ခာ န ဟောန္တိ၊ ဟေဋ္ဌိမဖလေသု ပန သိက္ခာ သကဒါဂါမိမဂ္ဂဝိပဿနာဒီနံ ဥပနိဿယဘာဝတော သိက္ခာကိစ္စံ ကရောန္တီတိ သိက္ခာဝစနံ အရဟန္တိ၊ တံသမင်္ဂိနော စ သေက္ခဝစနံ၊ တံသမ္ပယုတ္တာ စ သိက္ခနသီလဝုတ္တီတိ တတ္ထ ဓမ္မာ ယထာဝုတ္တေဟိ အတ္ထေဟိ သေက္ခာ ဟောန္တိ ဧဝ.

သေက္ခာတိ ဝါ အပရိယောသိတသိက္ခာ ဒဿိတာ. အနန္တရမေဝ ‘‘အသေက္ခာ’’တိ ဝစနံ ပရိယောသိတသိက္ခာနံ ဒဿနန္တိ န လောကိယနိဗ္ဗာနာနံ အသေက္ခတာပတ္တိ. ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တာ ဝါ သေက္ခာတိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ သေက္ခဓမ္မေသု ဧဝ ကေသဉ္စိ ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တာနံ အသေက္ခတာ အာပဇ္ဇတိ၊ တေန အရဟတ္တမဂ္ဂဓမ္မာ ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တာ စ ယထာဝုတ္တေဟိ စ အတ္ထေဟိ သေက္ခာတိ ကတွာ အသေက္ခာ အာပန္နာတိ? န၊ တံသဒိသေသု တဗ္ဗောဟာရာ. အရဟတ္တမဂ္ဂတော ဟိ နိန္နာနာကရဏံ အရဟတ္တဖလံ ဌပေတွာ ပရိညာဒိကိစ္စကရဏံ ဝိပါကဘာဝဉ္စ၊ တသ္မာ တေ ဧဝ သေက္ခာ ဓမ္မာ အရဟတ္တဖလဘာဝံ အာပန္နာတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ၊ ကုသလသုခတော စ ဝိပါကသုခံ သန္တတရတာယ ပဏီတတရန္တိ ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တာ စ တေ ဓမ္မာ ဟောန္တီတိ အသေက္ခာတိ ဝုစ္စန္တီတိ.

၁၂. ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနာသမတ္ထတာဒီဟိ ပရိတ္တာ. ‘‘ကိလေသ။ပေ။ တာယာ’’တိ အတ္ထတ္တယမ္ပိ ကုသလေသု ယုဇ္ဇတိ၊ ဝိပါကကိရိယေသု ဒီဃသန္တာနတာဝ. ပမာဏကရေဟိ ဝါ ဩဠာရိကေဟိ ကာမတဏှာဒီဟိ ပရိစ္ဆိန္နာ ပရိတ္တာ. တေဟိ အပရိစ္ဆိန္နတ္တာ သုခုမေဟိ ရူပတဏှာဒီဟိ ပရိစ္ဆိန္နာ ပမာဏမဟတ္တံ ဂတာတိ မဟဂ္ဂတာ. အပရိစ္ဆိန္နာ အပ္ပမာဏာ.

၁၄. အတပ္ပကဋ္ဌေနာတိ ဒိဝသမ္ပိ ပစ္စဝေက္ခိယမာနာ လောကုတ္တရဓမ္မာ တိတ္တိံ န ဇနေန္တိ သမာပဇ္ဇိယမာနာပိ ဖလဓမ္မာတိ.

၁၅. မာတုဃာတာဒီသု ပဝတ္တမာနာပိ ဟိတသုခံ ဣစ္ဆန္တာဝ ပဝတ္တန္တီတိ တေ ဓမ္မာ ဟိတသုခါဝဟာ မေ ဘဝိဿန္တီတိ အာသီသိတာ ဟောန္တိ၊ တထာ အသုဘာသုခါနိစ္စာနတ္တေသု သုဘာဒိဝိပရိယာသဒဠှတာယ အာနန္တရိယကမ္မနိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌီသု ပဝတ္တိ ဟောတီတိ တေ ဓမ္မာ အသုဘာဒီသု သုဘာဒိဝိပရီတပ္ပဝတ္တိကာ ဟောန္တိ. မိစ္ဆာသဘာဝါတိ မုသာသဘာဝါ. အနေကေသု အာနန္တရိယေသု ကတေသု ယံ တတ္ထ ဗလဝံ၊ တံ ဝိပစ္စတိ၊ န ဣတရာနီတိ ဧကန္တဝိပါကဇနကတာယ နိယတတာ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ ‘‘ဝိပါကဒါနေ သတီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ခန္ဓဘေဒါနန္တရန္တိ စုတိအနန္တရံ. စုတိ ဟိ မရဏနိဒ္ဒေသေ (ဝိဘ. ၁၉၃) ‘‘ခန္ဓာနံ ဘေဒေါ’’တိ ဝုတ္တာတိ. ဧတေန ဝစနေန သတိ ဖလဒါနေ စုတိအနန္တရော ဧဝ၊ န အညော ဧတေသံ ဖလကာလောတိ ဖလကာလနိယမေနေဝ နိယတတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ၊ န ဖလဒါနနိယမေနာတိ နိယတဖလကာလာနံ အညေသမ္ပိ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယာနမ္ပိ နိယတတာ အာပဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာနံ ပစ္စယန္တရဝိကလတာဒီဟိ အဝိပစ္စမာနာနမ္ပိ အတ္တနော သဘာဝေန ဝိပါကဓမ္မတာ ဝိယ ဗလဝတာ အာနန္တရိယေန ဝိပါကေ ဒိန္နေ အဝိပစ္စမာနာနမ္ပိ အာနန္တရိယာနံ ဖလဒါနေ နိယတသဘာဝါ အာနန္တရိယသဘာဝါ စ ပဝတ္တီတိ အတ္တနော သဘာဝေန ဖလဒါနနိယမေနေဝ နိယတတာ အာနန္တရိယတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဝဿဉ္စ နိယတသဘာဝါ အာနန္တရိယသဘာဝါ စ တေသံ ပဝတ္တီတိ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗမေတံ အညဿ ဗလဝတော အာနန္တရိယဿ အဘာဝေ စုတိအနန္တရံ ဧကန္တေန ဖလဒါနတော.

နနု ဧဝံ အညေသမ္ပိ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယာနံ အညသ္မိံ ဝိပါကဒါယကေ အသတိ စုတိအနန္တရမေဝ ဧကန္တေန ဖလဒါနတော အာနန္တရိယသဘာဝါ နိယတသဘာဝါ စ ပဝတ္တိ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ အသမာနဇာတိကေန စေတောပဏိဓိဝသေန ဥပဃာတကေန စ နိဝတ္တေတဗ္ဗဝိပါကတ္တာ အနန္တရေကန္တဖလဒါယကတ္တာဘာဝါ၊ န ပန အာနန္တရိယကာနံ ပဌမဇ္ဈာနာဒီနံ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီနိ ဝိယ အသမာနဇာတိကံ ဖလနိဝတ္တကံ အတ္ထိ သဗ္ဗာနန္တရိယကာနံ အဝီစိဖလတ္တာ၊ န စ ဟေဋ္ဌုပပတ္တိံ ဣစ္ဆတော သီလဝတော စေတောပဏိဓိ ဝိယ ဥပရူပပတ္တိဇနကကမ္မဖလံ အာနန္တရိယကဖလံ နိဝတ္တေတုံ သမတ္ထော စေတောပဏိဓိ အတ္ထိ အနိစ္ဆန္တဿေဝ အဝီစိပါတနတော၊ န စ အာနန္တရိယကောပဃာတကံ ကိဉ္စိ ကမ္မံ အတ္ထိ၊ တသ္မာ တေသံယေဝ အနန္တရေကန္တဝိပါကဇနကသဘာဝါ ပဝတ္တီတိ.

အနေကာနိ စ အာနန္တရိယကာနိ ကတာနိ ဧကန္တေ ဝိပါကေ သန္နိယတတ္တာ ဥပရတာဝိပစ္စနသဘာဝါသင်္ကတ္တာ နိစ္ဆိတာနိ သဘာဝတော နိယတာနေဝ. စုတိအနန္တရံ ပန ဖလံ အနန္တရံ နာမ တသ္မိံ အနန္တရေ နိယုတ္တာနိ တန္နိဗ္ဗတ္တနေန အနန္တရကရဏသီလာနိ အနန္တရပ္ပယောဇနာနိ စာတိ သဘာဝတော အာနန္တရိယကာနေဝ စ ဟောန္တိ. တေသု ပန သမာနသဘာဝေသု ဧကေန ဝိပါကေ ဒိန္နေ ဣတရာနိ အတ္တနာ ကတ္တဗ္ဗဿ ကိစ္စဿ တေနေဝ ကတတ္တာ န ဒုတိယံ တတိယမ္ပိ စ ပဋိသန္ဓိံ ကရောန္တိ၊ န သမတ္ထတာဝိဃာတတ္တာတိ နတ္ထိ တေသံ နိယတာနန္တရိယတာနိဝတ္တီတိ. န ဟိ သမာနသဘာဝံ သမာနသဘာဝဿ သမတ္ထတံ ဝိဟနတီတိ. ဧကဿ ပန အညာနိပိ ဥပတ္ထမ္ဘကာနိ ဟောန္တီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနီတိ. သမ္မာ သဘာဝါတိ သစ္စသဘာဝါ.

၁၆. ပရိပုဏ္ဏမဂ္ဂကိစ္စတ္တာ စတ္တာရော အရိယမဂ္ဂါဝ ဣဓ ‘‘မဂ္ဂါ’’တိ ဝုတ္တာ. ပစ္စယဋ္ဌေနာတိ မဂ္ဂပစ္စယဋ္ဌေန. နိက္ခေပကဏ္ဍေပိ ဟိ ယေ မဂ္ဂပစ္စယံ လဘန္တိ၊ န ပန သယံ မဂ္ဂပစ္စယဘာဝံ ဂစ္ဆန္တိ၊ တေ မဂ္ဂဟေတုကာတိ ဒဿေတုံ ‘‘အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂိဿ မဂ္ဂင်္ဂါနိ ဌပေတွာ’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၁၀၃၉) ဝုတ္တံ. ယော ပန တတ္ထေဝ ‘‘အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂိဿ အလောဘော အဒေါသော အမောဟော၊ ဣမေ ဓမ္မာ မဂ္ဂဟေတူ’’တိ အာဒိနယော ဝုတ္တော၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂိဿ သမ္မာဒိဋ္ဌိ မဂ္ဂေါ စေဝ ဟေတု စာ’’တိအာဒိနာ ပန ဝုတ္တနယံ ဒဿေတုံ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ သယ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပန အသင်္ဂဟိတသင်္ဂဏှနဝသေန ပဋိပါဋိယာ တယော နယာ ဝုတ္တာ၊ ဟေတုဗဟုတာဝသေန တတိယော နယော ဣဓ ဒုတိယော ဝုတ္တော.

အဘိဘဝိတွာ ပဝတ္တနဋ္ဌေနာတိ သဟဇာတာဓိပတိပိ ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဝသေန ဇေဋ္ဌကဘာဝေ ပဝတ္တမာနော သဟဇာတေ အတ္တနော ဝသေ အနုဝတ္တယမာနော တေ အဘိဘဝိတွာ ပဝတ္တတိ၊ အာရမ္မဏာဓိပတိပိ တဒါရမ္မဏေ ဓမ္မေ တထေဝ အတ္တာနံ အနုဝတ္တယမာနော တေ ဓမ္မေ အဘိဘဝိတွာ အာရမ္မဏဘာဝေန ပဝတ္တတိ၊ န ပစ္စုပ္ပန္နဘာဝေန၊ တသ္မာ အဓိပတိဒွယမ္ပိ သင်္ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘မဂ္ဂေါ အဓိပတိ ဧတေသ’’န္တိ အယဉ္စ အတ္ထော နိက္ခေပကဏ္ဍေ ဥဒါဟရဏဝသေန အာဂတံ အတ္ထနယံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တော. ယသ္မာ ပန ပဋ္ဌာနေ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၆.၁၁) ‘‘မဂ္ဂါဓိပတိံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ မဂ္ဂါဓိပတိ ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာဓိပတိပစ္စယာ၊ မဂ္ဂါဓိပတီ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ မဂ္ဂါဓိပတိ အဓိပတီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ မဂ္ဂေါ အဓိပတိ မဂ္ဂါဓိပတီတိ အယမ္ပိ အတ္ထော ပါဠိယံ သရူပေကသေသဝသေန သမာနသဒ္ဒတ္ထဝသေန ဝါ သင်္ဂဟိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

၁၇. အနုပ္ပန္နာတိ ဧတေန သဗ္ဗော ဥပ္ပန္နဘာဝေါ ပဋိသိဒ္ဓေါ၊ န ဥပ္ပန္နဓမ္မဘာဝေါ ဧဝါတိ တေန ဥပ္ပန္နာ ဝိဂတာ အတီတာပိ န သင်္ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ယဒိ ဟိ သင်္ဂဟိတာ သိယုံ၊ ‘‘အနုပ္ပန္နော ဓမ္မော ဥပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိဧဝမာဒိ ဝုစ္စေယျ၊ န တု ဝုတ္တန္တိ. အနာဂတာနိ ဝိပါကကဋတ္တာရူပါနိ အတီတေ အနာဂတေ ဝါ ကမ္မေ ပုရိမနိပ္ဖန္နေ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇိဿန္တိ၊ နာနိပ္ဖန္နေတိ ပရိနိဋ္ဌိတကာရဏေကဒေသာနေဝ ဟောန္တိ၊ တသ္မာ တာနိ ‘‘အဝဿံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿန္တီတိ ဥပ္ပါဒိနော ဓမ္မာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ.

၁၈. အတ္တနော သဘာဝန္တိ ကက္ခဠဖုသနာဒိသဘာဝံ.

၂၀. ဧဝံ ပဝတ္တမာနာတိ ဧဝံ စက္ခာဒိဘာဝေန ဖုသနာဒိဘာဝေန စ ဧကသန္တတိပရိယာပန္နတာဝသေန ပဝတ္တမာနာ. အတ္တာနံ အဓိ အဇ္ဈတ္တာတိ အဓိ-သဒ္ဒေါ သမာသဝိသယေ အဓိကာရတ္ထံ ပဝတ္တိအတ္ထဉ္စ ဂဟေတွာ ပဝတ္တတီတိ အတ္တာနံ အဓိကိစ္စ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တာ အဇ္ဈတ္တာ. တေနာတိ ယဿ ဈာနာ ဝုဋ္ဌဟိတွာ အဇ္ဈတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါ စ သုညတံ အာနေဉ္ဇဉ္စ မနသိကရောတော အဇ္ဈတ္တသုညတာဒီသု စိတ္တံ န ပက္ခန္ဒတိ န ပသီဒတိ န သန္တိဋ္ဌတိ နာဓိမုစ္စတိ၊ ယော စ ဣတိဟ တတ္ထ သမ္ပဇာနော၊ တေန ဘိက္ခုနာ. တသ္မိံယေဝ ပုရိမသ္မိံ သမာဓိနိမိတ္တေတိ ပဌမဇ္ဈာနာဒိသမာဓိနိမိတ္တေ. အဇ္ဈတ္တမေဝါတိ ဈာနဂေါစရေ ကသိဏာဒိမှိ. စိတ္တံ သဏ္ဌပေတဗ္ဗန္တိ ပဌမဇ္ဈာနာဒိစိတ္တံ သဏ္ဌပေတဗ္ဗံ. အဇ္ဈတ္တရတောတိ ဂေါစရဇ္ဈတ္တေ နိဗ္ဗာနေ ရတော၊ သမာဓိဂေါစရေ ကမ္မဋ္ဌာနေ ဝါ ရတော. ‘‘သမာဟိတော ဧကော သန္တုသိတော တမာဟု ဘိက္ခု’’န္တိ (ဓ. ပ. ၃၆၂) ဂါထာသေသော.

အဇ္ဈတ္တံ သမ္ပသာဒနန္တိ ဧတ္ထ ဈာနံ သကသန္တတိပရိယာပန္နတ္တာ ‘‘အဇ္ဈတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ နိယကဇ္ဈတ္တတ္ထော အဇ္ဈတ္တ-သဒ္ဒေါ ဟောတိ. အဇ္ဈတ္တန္တိ သကသန္တတိနိယကံ. အဇ္ဈတ္တေ ဘဝါ အဇ္ဈတ္တိကာတိ နိယကဇ္ဈတ္တေသုပိ အဗ္ဘန္တရာ စက္ခာဒယော ဝုစ္စန္တိ. ဧတ္ထ ပန အဇ္ဈတ္တိက-သဒ္ဒေါ စက္ခာဒီသု ပဝတ္တမာနော ဒဿိတော၊ န အဇ္ဈတ္တသဒ္ဒေါ၊ အတ္ထိ စ အဇ္ဈတ္တအဇ္ဈတ္တိကသဒ္ဒါနံ ဗဟိဒ္ဓါဗာဟိရ-သဒ္ဒါနံ ဝိယ ဝိသေသော. အဇ္ဈတ္တိကသဒ္ဒေါ ဟိ သပရသန္တာနိကေသု သဗ္ဗေသု စက္ခာဒီသု ရူပါဒီသု ဗာဟိရ-သဒ္ဒေါ ဝိယ ပဝတ္တတိ၊ အဇ္ဈတ္တ-သဒ္ဒေါ ပန သကသန္တာနိကေသွေဝ စက္ခုရူပါဒီသု တတော အညေသွေဝ ဗဟိဒ္ဓါ-သဒ္ဒေါ ဝိယ ပဝတ္တတီတိ တသ္မာ သဒ္ဒတော အတ္ထတော စ အသမာနတ္တာ န ဣဒမေတ္ထ ဥဒါဟရဏံ ယုတ္တန္တိ. အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပါယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – အဇ္ဈတ္တေ ဘဝါ အဇ္ဈတ္တိကာတိ အယဉှိ ဝစနတ္ထော. ယဉ္စ အဇ္ဈတ္တေ ဘဝံ၊ တေန အဇ္ဈတ္တေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗံ၊ တေန တံဝါစကဿ အဇ္ဈတ္တ-သဒ္ဒဿ အဇ္ဈတ္တိက-သဒ္ဒဿ စ သမာနတ္ထတာ. ဥဘိန္နမ္ပိ သဒ္ဒါနံ သမာနတ္ထဘာဝတော အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တေ ပဝတ္တမာနေ အဇ္ဈတ္တိက-သဒ္ဒေ အဇ္ဈတ္တ-သဒ္ဒေါ တတ္ထ ပဝတ္တောတိ သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ.

အယံ ခေါ ပနာနန္ဒ၊ ဝိဟာရောတိ ဝိဟာရသုညတာသုတ္တေ (မ. နိ. ၃.၁၈၇) သင်္ဂဏိကာရာမတာယ ရူပါဒိရတိယာ စ အာဒီနဝံ ဝတွာ တပ္ပဋိပက္ခဝိဟာရဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. အဇ္ဈတ္တံ သုညတန္တိ ဝိသယဘူတံ ဣဿရိယဋ္ဌာနဘူတံ သုညတံ၊ သုညတာဖလသမာပတ္တိန္တိ အတ္ထော. စိတ္တိဿရာ ဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော ဓမ္မံ ဒေသေန္တာပိ ယံ မုဟုတ္တံ တုဏှီ ဘဝိတဗ္ဗံ ဟောတိ၊ တံ မုဟုတ္တံ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇန္တိ၊ ပဂေဝ အညသ္မိံ ကာလေ၊ တသ္မာ သဗ္ဗတ္ထာပိ ဣဿရိယာနံ ဗဟုလံ ဖလသမာပတ္တိယံ ဣဿရိယဿ ပဝတ္တနတော ဖလသမာပတ္တိ ‘‘ဣဿရိယဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တာ. အရဟတ္တဖလာဓိဂမေန ဝါ တထာဂတာနံ ဣဿရိယံ နိဗ္ဗတ္တံ တံဇနကေနေဝ မဂ္ဂေနာတိ တံ တေသံ ဣဿရိယဋ္ဌာနံ. ဝိသယော စ အနညတ္ထဘာဝေါဝ ယထာ ‘‘အာကာသေ သကုဏာ ဥဒကေ မစ္ဆာ’’တိ၊ ဗုဒ္ဓါ စ အညတ္ထ ဒိဿမာနာပိ ဝိဝေကပဗ္ဘာရတာယ ဖလသမာပတ္တိနိန္နာဝ၊ တေန တဿာ တဿာ ကိရိယာယ အနန္တရံ ဖလသမာပတ္တိယံယေဝ ဘဝန္တီတိ သာ တေသံ ဝိသယော၊ တဗ္ဗိသယတာ စ သစ္စကသုတ္တေန (မ. နိ. ၁.၃၆၄ အာဒယော) ဒီပေတဗ္ဗာ.

၂၂. ယေသံ ဒဋ္ဌဗ္ဗဘာဝေါ အတ္ထိ၊ တေ သနိဒဿနာ. စက္ခုဝိညာဏဂေါစရဘာဝေါဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗဘာဝေါ၊ တဿ ရူပါယတနာ အနညတ္တေပိ အညေဟိ ဓမ္မေဟိ ရူပါယတနံ ဝိသေသေတုံ အညံ ဝိယ ကတွာ ‘‘သဟ နိဒဿနေနာတိ သနိဒဿနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မသဘာဝသာမညေန ဟိ ဧကီဘူတေသု ဓမ္မေသု ယော နာနတ္တကရော သဘာဝေါ၊ သော အညော ဝိယ ကတွာ ဥပစရိတုံ ယုတ္တော. ဧဝဉှိ အတ္ထဝိသေသာဝဗောဓော ဟောတီတိ. သယဉ္စ နိဿယဝသေန စ သမ္ပတ္တာနံ အသမ္ပတ္တာနဉ္စ ပဋိမုခဘာဝေါ အညမညပတနံ ပဋိဟနနဘာဝေါ၊ ယေန ဗျာပါရာဒိဝိကာရပစ္စယန္တရသဟိတေသု စက္ခာဒီနံ ဝိသယေသု ဝိကာရုပ္ပတ္တိ.

တိကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဒုကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ

၁-၆. မူလဋ္ဌေနာတိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသာဓနေန မူလဘာဝေန၊ န ပစ္စယမတ္တဋ္ဌေန ဟေတုဓမ္မာ ဟေတူ ဓမ္မာတိ သမာသာသမာသနိဒ္ဒေသဘာဝေါ ဒွိန္နံ ပါဌာနံ ဝိသေသော. တထေဝါတိ သမ္ပယောဂတောဝ. သဟေတုကာနံ ဟေတုသမ္ပယုတ္တဘာဝတော ‘‘သမ္ပယောဂတော’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ၊ န သဟသဒ္ဒဿ သမ္ပယောဂတ္ထတ္တာ. သဟ-သဒ္ဒေါ ပန ဧကပုဉ္ဇေ ဥပ္ပါဒတော ယာဝ ဘင်္ဂါ သဟေတုကာနံ ဟေတူဟိ သမာနဒေသဂဟဏာနံ ဟေတုအာဒိသဗ္ဘာဝံ ဒီပေတိ၊ သမ္ပယုတ္တ-သဒ္ဒေါ ဧကုပ္ပါဒါဒိဝသေန သဟ ဟေတူဟိ ဧကီဘာဝုပဂမနံ၊ တတော ဧဝ စ ဒွိန္နံ ဒုကာနံ နာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဓမ္မနာနတ္တာဘာဝေပိ ဟိ ပဒတ္ထနာနတ္တေန ဒုကန္တရံ ဝုစ္စတိ. န ဟိ ဟေတုဒုကသင်္ဂဟိတေဟိ ဓမ္မေဟိ အညေ သဟေတုကဒုကာဒီဟိ ဝုစ္စန္တိ၊ တေ ဧဝ ပန သဟေတုကာဟေတုကာဒိဘာဝတော သဟေတုကဒုကာဒီဟိ ဝုတ္တာ. ဧဝံ သဟေတုကဒုကသင်္ဂဟိတာ ဧဝ ဟေတုသမ္ပယုတ္တဝိပ္ပယုတ္တဘာဝတော ဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကေန ဝုတ္တာ. န ဟိ ဓမ္မာနံ အဝုတ္တတာပေက္ခံ ဒုကန္တရဝစနန္တိ နတ္ထိ ပုနရုတ္တိဒေါသော. ဒေသေတဗ္ဗပ္ပကာရဇာနနဉှိ ဒေသနာဝိလာသော တထာ ဒေသနာဉာဏဉ္စာတိ. တေန ဓမ္မာနံ တပ္ပကာရတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ. သကလေကဒေသဝသေန ပဌမဒုကံ ဒုတိယတတိယေဟိ သဒ္ဓိံ ယောဇေတွာ စတုတ္ထာဒယော တယော ဒုကာ ဝုတ္တာ. သကလဉှိ ပဌမဒုကံ ဒုတိယဒုကေကဒေသေန သဟေတုကပဒေန တတိယဒုကေကဒေသေန ဟေတုသမ္ပယုတ္တပဒေန စ ယောဇေတွာ ယထာက္ကမံ စတုတ္ထပဉ္စမဒုကာ ဝုတ္တာ၊ တထာ ပဌမဒုကေကဒေသံ နဟေတုပဒံ သကလေန ဒုတိယဒုကေန ယောဇေတွာ ဆဋ္ဌဒုကော ဝုတ္တော. ဣဒမ္ပိ သမ္ဘဝတီတိ ဧတေန အဝုတ္တမ္ပိ သမ္ဘဝဝသေန ဒီပိတန္တိ ဒဿေတိ. သမ္ဘဝေါ ဟိ ဂဟဏဿ ကာရဏန္တိ. ယထာ ဟေတုသဟေတုကာတိ ဣဒံ သမ္ဘဝတီတိ ကတွာ ဂဟိတံ၊ ဧဝံ ဟေတုအဟေတုကာတိ ဣဒမ္ပိ သမ္ဘဝတီတိ ကတွာ ဂဟေတဗ္ဗမေဝါတိ ဧဝံ အညတ္ထာပိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ဧဝံ ပဌမဒုကံ ဒုတိယတတိယဒုကေသု ဒုတိယပဒေဟိ ယောဇေတွာ ‘‘ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ အဟေတုကာ စ၊ အဟေတုကာ စေဝ ဓမ္မာ န စ ဟေတူ၊ ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တာ စ၊ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တာ စေဝ ဓမ္မာ န စ ဟေတူ’’တိ ယေ ဒွေ ဒုကာ ကာတဗ္ဗာ၊ တေသံ သမ္ဘဝဝသေနေဝ သင်္ဂဟံ ဒဿေတွာ ခေါ ပန-ပဒေန အပရေသမ္ပိ ဒုကာနံ သင်္ဂဟံ ဒဿေတုံ ‘‘တတြ ယဒေတ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတြာတိ ပါဠိယံ. အယံ အတိရေကတ္ထောတိ ဣဒါနိ ယံ ဝက္ခတိ၊ တမတ္ထမာဟ. တတ္ထ ပန အညေပိ အညထာပီတိ ဧတေသံ ဝိသုံ ပဝတ္တိယာ ဒွေ ဒုကာ ဒဿိတာ၊ သဟ ပဝတ္တိယာ ပန အယမ္ပိ ဒုကော ဝေဒိတဗ္ဗော ‘‘ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ ဟေတုသမ္ပယုတ္တာပိ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တာပီ’’တိ၊ ဧတေသု ပန ပဉ္စသု ဒုကေသု ဒုတိယဒုကေန တတိယဒုကော ဝိယ၊ စတုတ္ထဒုကေန ပဉ္စမဒုကော ဝိယ စ ဆဋ္ဌဒုကေန နိန္နာနတ္ထတ္တာ ‘‘န ဟေတု ခေါ ပန ဓမ္မာ ဟေတုသမ္ပယုတ္တာပိ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တာပီ’’တိ အယံ ဒုကော န ဝုတ္တော. ဒဿိတနိန္နာနတ္ထနယော ဟိ သော ပုရိမဒုကေဟီတိ. ဣတရေသု စတူသု ဟေတူ စေဝ အဟေတုကဒုကေန သမာနတ္ထတ္တာ ဟေတူ စေဝ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တဒုကော၊ ဟေတုသဟေတုကဒုကေန သမာနတ္ထတ္တာ ဟေတုဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကော စ နဟေတုဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကော ဝိယ န ဝတ္တဗ္ဗော. တေသု ပန ဒွီသု ပစ္ဆိမဒုကေ ‘‘ဟေတူ ခေါ ပန ဓမ္မာ သဟေတုကာ’’တိ ပဒံ စတုတ္ထဒုကေ ပဌမပဒေန နိန္နာနာကရဏတ္တာ န ဝတ္တဗ္ဗံ၊ ‘‘ဟေတူ ခေါ ပန ဓမ္မာ အဟေတုကာ’’တိ ပဒံ ‘‘ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ အဟေတုကာ’’တိ ဧတေန နိန္နာနတ္တာ န ဝတ္တဗ္ဗံ. အဝသိဋ္ဌေ ပန ဧကသ္မိံ ဒုကေ ‘‘အဟေတုကာ စေဝ ဓမ္မာ န စ ဟေတူ’’တိ ပဒံ ဆဋ္ဌဒုကေ ဒုတိယပဒေန ဧကတ္ထတ္တာ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ဣဒါနိ ‘‘ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ အဟေတုကာ စာ’’တိ ဣဒမေဝေကံ ပဒံ အဝသိဋ္ဌံ၊ န စ ဧကေန ပဒေန ဒုကော ဟောတီတိ တဉ္စ န ဝုတ္တန္တိ. စတုတ္ထဒုကေ ဒုတိယပဒေန ပန သမာနတ္ထဿ ဆဋ္ဌဒုကေ ပဌမပဒဿ ဝစနံ ဒုကပူရဏတ္ထံ၊ ဧတေန ဝါ ဂတိဒဿနေန သဗ္ဗဿ သမ္ဘဝန္တဿ သင်္ဂဟော ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာ ဟိ သဗ္ဗော သမ္ဘဝဒုကော ပဌမဒုကေ ဒုတိယတတိယဒုကပက္ခေပေန ဒဿိတော၊ တေသု စ ပဌမဒုကပက္ခေပေနာတိ.

၇-၁၃. သမာနကာလေန အသမာနကာလေန ကာလဝိမုတ္တေန စ ပစ္စယေန နိပ္ဖန္နာနံ ပစ္စယာယတ္တာနံ ပစ္စယဘာဝမတ္တေန တေသံ ပစ္စယာနံ အတ္ထိတံ ဒီပေတုံ သပ္ပစ္စယဝစနံ၊ န သဟေတုကဝစနံ ဝိယ သမာနကာလာနမေဝ၊ နာပိ သနိဒဿနံ ဝိယ တံသဘာဝဿ အနတ္ထန္တရဘူတဿ. သင်္ခတ-သဒ္ဒေါ ပန သမေတေဟိ နိပ္ဖါဒိတဘာဝံ ဒီပေတီတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော ဒုကန္တရဝစနေ ကာရဏံ. ဧတ္ထ စ အပ္ပစ္စယာ အသင်္ခတာတိ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော အဝိနိစ္ဆိတတ္ထပရိစ္ဆေဒဒဿနဝသေန မာတိကာဌပနတော ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဥဒ္ဒေသေန ဟိ ကုသလာဒိသဘာဝါနံ ဓမ္မာနံ အတ္ထိတာမတ္တံ ဝုစ္စတိ၊ န ပရိစ္ဆေဒေါတိ အပရိစ္ဆေဒေန ဗဟုဝစနေန ဥဒ္ဒေသော ဝုတ္တောတိ. ရူပန္တိ ရူပါယတနံ ပထဝိယာဒိ ဝါ. ပုရိမသ္မိံ အတ္ထဝိကပ္ပေ ရူပါယတနဿ အသင်္ဂဟိတတာ အာပဇ္ဇတီတိ ရုပ္ပနလက္ခဏံ ဝါ ရူပန္တိ အယံ အတ္ထနယော ဝုတ္တော. တတ္ထ ရူပန္တိ ရုပ္ပနသဘာဝေါ. န လုဇ္ဇတိ န ပလုဇ္ဇတီတိ ယော ဂဟိတော တထာ န ဟောတိ၊ သော လောကောတိ တံဂဟဏရဟိတာနံ လောကုတ္တရာနံ နတ္ထိ လောကတာ. ဒုက္ခသစ္စံ ဝါ လောကော၊ တတ္ထ တေနေဝ လောကသဘာဝေန ဝိဒိတာတိ လောကိယာ.

ဧဝံ သန္တေ စက္ခုဝိညာဏေန ဝိဇာနိတဗ္ဗဿ ရူပါယတနဿ တေနေဝ နဝိဇာနိတဗ္ဗဿ သဒ္ဒါယတနာဒိကဿ စ နာနတ္တာ ဒွိန္နမ္ပိ ပဒါနံ အတ္ထနာနတ္တတော ဒုကော ဟောတိ. ဧဝံ ပန ဒုကေ ဝုစ္စမာနေ ဒုကဗဟုတာ အာပဇ္ဇတိ၊ ယတ္တကာနိ ဝိညာဏာနိ၊ တတ္တကာ ဒုကာ ဝုတ္တာ သမတ္တာ ဌပေတွာ သဗ္ဗဓမ္မာရမ္မဏာနိ ဝိညာဏာနိ. တေသု စ ဒုကဿ ပစ္ဆေဒေါ အာပဇ္ဇတိ၊ တထာ စ သတိ ‘‘ကေနစီ’’တိ ပဒံ သဗ္ဗဝိညာဏသင်္ဂါဟကံ န သိယာ၊ နိဒ္ဒေသေန စ ဝိရုဒ္ဓံ ဣဒံ ဝစနံ. ယော စ တတ္ထ ‘‘ယေ တေ ဓမ္မာ စက္ခုဝိညေယျာ၊ န တေ ဓမ္မာ သောတဝိညေယျာတိ အယံ ဒုကော န ဟောတီ’’တိ ပဋိသေဓော ကတော၊ သော စ ကထံ ယုဇ္ဇေယျ. န ဟိ သမတ္ထာ အဋ္ဌကထာ ပါဠိံ ပဋိသေဓေတုန္တိ၊ န စ ကေနစိ-သဒ္ဒဿ တေနေဝါတိ အယံ ပဒတ္ထော သမ္ဘဝတိ၊ ‘‘ကေနစီ’’တိ ဧတဿ အာဒိပဒဿ အနိယမိတံ ယံ ကိဉ္စိ ဧကံ ပဒတ္ထော၊ တံ ဝတွာ ဝုစ္စမာနဿ ‘‘ကေနစီ’’တိ ဒုတိယပဒဿ ယံ ကိဉ္စိ အပရံ အနိယမိတံ ပဒတ္ထောတိ လောကသိဒ္ဓမေတံ၊ တထေဝ စ နိဒ္ဒေသော ပဝတ္တော၊ န စေတ္ထ ဝိညာတဗ္ဗဓမ္မဘေဒေန ဒုကဘေဒေါ သမတ္တော အာပဇ္ဇတိ ယတ္တကာ ဝိညာတဗ္ဗာ၊ တတ္တကာ ဒုကာတိ၊ တသ္မာ နတ္ထိ ဒုကဗဟုတာ. န ဟိ ဧကံယေဝ ဝိညာတဗ္ဗံ ကေနစိ ဝိညေယျံ ကေနစိ န ဝိညေယျဉ္စ၊ ကိန္တု အပရမ္ပိ အပရမ္ပီတိ သဗ္ဗဝိညာတဗ္ဗသင်္ဂဟေ ဒုကော သမတ္တော ဟောတိ၊ ဧဝဉ္စ သတိ ‘‘ကေနစီ’’တိ ပဒံ အနိယမေန သဗ္ဗဝိညာဏသင်္ဂါဟကန္တိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ၊ ဝိညာဏနာနတ္တေန စ ဝိညာတဗ္ဗံ ဘိန္ဒိတွာ အယံ ဒုကော ဝုတ္တော၊ န ဝိညာတဗ္ဗာနံ အတ္ထန္တရတာယာတိ. ဧတဿ ပန ဒုကဿ နိက္ခေပရာသိနိဒ္ဒေသော ဒုကသင်္ဂဟိတဓမ္မေကဒေသေသု ဒုကပဒဒွယပ္ပဝတ္တိဒဿနဝသေန ပဝတ္တော. အတ္ထုဒ္ဓါရနိဒ္ဒေသော နိရဝသေသဒုကသင်္ဂဟိတဓမ္မဒဿနဝသေနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

၁၄-၁၉. စက္ခုတောပိ။ပေ။ မနတောပီတိ စက္ခုဝိညာဏာဒိဝီထီသု တဒနုဂတမနောဝိညာဏဝီထီသု စ ကိဉ္စာပိ ကုသလာဒီနမ္ပိ ပဝတ္တိ အတ္ထိ၊ ကာမာသဝါဒယော ဧဝ ပန ဝဏတော ယူသံ ဝိယ ပဂ္ဃရဏကအသုစိဘာဝေန သန္ဒန္တိ၊ တသ္မာ တေ ဧဝ ‘‘အာသဝါ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တတ္ထ ဟိ ပဂ္ဃရဏကအသုစိမှိ နိရုဠှော အာသဝသဒ္ဒေါတိ. ဓမ္မတော ယာဝ ဂေါတြဘုန္တိ တတော ပရံ မဂ္ဂဖလေသု အပ္ပဝတ္တိတော ဝုတ္တံ. ဧတေ ဟိ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဓမ္မေ ဂစ္ဆန္တာ တတော ပရံ န ဂစ္ဆန္တီတိ. နနု တတော ပရံ ဘဝင်္ဂါဒီနိပိ ဂစ္ဆန္တီတိ စေ? န၊ တေသမ္ပိ ပုဗ္ဗေ အာလမ္ဗိတေသု လောကိယဓမ္မေသု သာသဝဘာဝေန အန္တောဂဓတ္တာ တတော ပရတာဘာဝတော. ဧတ္ထ စ ဂေါတြဘုဝစနေန ဂေါတြဘုဝေါဒါနဖလသမာပတ္တိပုရေစာရိကပရိကမ္မာနိ ဝုတ္တာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ၊ ပဌမမဂ္ဂပုရေစာရိကမေဝ ဝါ ဂေါတြဘု အဝဓိနိဒဿနဘာဝေန ဂဟိတံ၊ တတော ပရံ မဂ္ဂဖလသမာနတာယ ပန အညေသု မဂ္ဂေသု မဂ္ဂဝီထိယံ ဖလသမာပတ္တိဝီထိယံ နိရောဓာနန္တရဉ္စ ပဝတ္တမာနေသု ဖလေသု နိဗ္ဗာနေ စ ပဝတ္တိ နိဝါရိတာ အာသဝါနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဝန္တီတိ ဂစ္ဆန္တိ. ဒုဝိဓော ဟိ အဝဓိ အဘိဝိဓိဝိသယော အနဘိဝိဓိဝိသယော စ. အဘိဝိဓိဝိသယံ ကိရိယာ ဗျာပေတွာ ပဝတ္တတိ ‘‘အာဘဝဂ္ဂါ ဘဂဝတော ယသော ဂတော’’တိ၊ ဣတရံ ဗဟိ ကတွာ ‘‘အာပါဋလိပုတ္တာ ဝုဋ္ဌော ဒေဝေါ’’တိ. အယဉ္စ အာ-ကာရော အဘိဝိဓိအတ္ထော ဣဓ ဂဟိတောတိ ‘‘အန္တောကရဏတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ.

စိရပါရိဝါသိယဋ္ဌော စိရပရိဝုတ္ထတာ ပုရာဏဘာဝေါ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ပုရိမာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ကောဋိ န ပညာယတိ ဘဝတဏှာယာ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၆၂) ဣဒံ သုတ္တံ သင်္ဂဟိတံ. အဝိဇ္ဇာသဝဘဝါသဝါနဉ္စ စိရပရိဝုတ္ထတာယ ဒဿိတာယ တဗ္ဘာဝဘာဝီနံ ကာမာသဝဒိဋ္ဌာသဝါနဉ္စ စိရပရိဝုတ္ထတာ ဒဿိတာ ဟောတိ. အညေသုပိ ယထာဝုတ္တေ ဓမ္မေ ဩကာသဉ္စ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တမာနေသု မာနာဒီသု ဝိဇ္ဇမာနေသု အတ္တတ္တနိယာဒိဂ္ဂါဟဝသေန အဘိဗျာပနံ မဒကရဏဝသေန အာသဝသဒိသတာ စ ဧတေသံယေဝ၊ နာညေသန္တိ ဧတေသွေဝ အာသဝသဒ္ဒေါ နိရုဠှော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာယတံ ဝါ သဝန္တိ ဖလန္တီတိ အာသဝါ. န ဟိ ကိဉ္စိ သံသာရဒုက္ခံ အာသဝေဟိ ဝိနာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ အတ္ထီတိ. အာရမ္မဏဘာဝေန ယေ ဓမ္မာ ဝဏော ဝိယ အာသဝေ ပဂ္ဃရန္တိ၊ တေ အသမ္ပယောဂေ အတဗ္ဘာဝေပိ သဟ အာသဝေဟီတိ သာသဝါ၊ အာသဝဝန္တောတိ အတ္ထော.

ဩသာနဒုကေ ‘‘နော အာသဝါ ခေါ ပနာ’’တိ အဝတွာ ‘‘အာသဝဝိပ္ပယုတ္တာ ခေါ ပနာ’’တိ ဝစနံ သာသဝါနံ သဟေတုကာနံ ဝိယ သမ္ပယုတ္တေဟိ တံသဟိတတာ န ဟောတီတိ ဒဿနတ္ထံ. ဧဝံ သေသဂေါစ္ဆကေသုပိ ယထာသမ္ဘဝံ ဝိပ္ပယုတ္တဂ္ဂဟဏေ ပယောဇနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အပိစ ‘‘နော အာသဝါ ခေါ ပန ဓမ္မာ သာသဝါ’’တိ ဣဒံ ပဒံ စတုတ္ထဒုကေ ဒုတိယပဒေန နိန္နာနံ၊ န စ ဧကေန ဒုကော ဟောတိ၊ တသ္မာ အာသဝဝိပ္ပယုတ္တပဒမေဝ ဂဟေတွာ ဩသာနဒုကယောဇနာ ဉာယာဂတာတိ ကတာ. ဟေတုဂေါစ္ဆကေ ပန ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တာနံ သဟေတုကတာ နတ္ထီတိ တေ ဂဟေတွာ ဒုကယောဇနာယ အသက္ကုဏေယျတ္တာ နဟေတုပဒံ ဂဟေတွာ ဩသာနဒုကယောဇနာ ကတာ. ယေ ဝါ ပန ပဌမေ ဒုကေ ဒုတိယဿ ပက္ခေပေ ဧကော၊ တတိယဿ ဒွေ၊ ပဌမဿ ဒုတိယေ ဧကော၊ တတိယေ ဒွေ၊ ဒုတိယဿ တတိယေ ဧကော၊ ဒုတိယေ စ တတိယဿ ဧကောတိ အဋ္ဌ ဒုကာ လဗ္ဘန္တိ၊ တေသု တီဟိ ဣတရေ စ နယတော ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧသ နယော သေသဂေါစ္ဆကေသုပိ.

၂၀-၂၅. ကိလေသကမ္မဝိပါကဝဋ္ဋာနံ ပစ္စယဘာဝေန တတ္ထ သံယောဇေန္တိ၊ သတိပိ အညေသံ တပ္ပစ္စယဘာဝေ န ဝိနာ သံယောဇနာနိ တေသံ တပ္ပစ္စယဘာဝေါ အတ္ထိ၊ ဩရမ္ဘာဂိယုဒ္ဓမ္ဘာဂိယသင်္ဂဟိတေဟိ စ တံတံဘဝနိဗ္ဗတ္တကကမ္မနိယမော ဘဝနိယမော စ ဟောတိ၊ န စ ဥပစ္ဆိန္နသံယောဇနဿ ကတာနိပိ ကမ္မာနိ ဘဝံ နိဗ္ဗတ္တေန္တီတိ. သံယောဇေတဗ္ဗာတိ ဝါ သံယောဇနိယာ၊ သံယောဇနေ နိယုတ္တာတိ ဝါ. ဒူရဂတဿပိ အာကဍ္ဎနတော နိဿရိတုံ အပ္ပဒါနဝသေန ဗန္ဓနံ သံယောဇနံ၊ ဂန္ထကရဏံ သင်္ခလိကစက္ကလကာနံ ဝိယ ပဋိဗဒ္ဓတာကရဏံ ဝါ ဂန္ထနံ ဂန္ထော၊ သံသိလိသကရဏံ ယောဇနံ ယောဂေါတိ အယမေတေသံ ဝိသေသောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဓမ္မာနံ သဘာဝကိစ္စဝိသေသညုနာ ပန ဘဂဝတာ သမ္ပယုတ္တေသု အာရမ္မဏေသု တပ္ပစ္စယေသု စ တေဟိ တေဟိ နိပ္ဖါဒိယမာနံ တံ တံ ကိစ္စဝိသေသံ ပဿန္တေန တေ တေ ဓမ္မာ တထာ တထာ အာသဝသံယောဇနဂန္ထာဒိဝသေန ဝုတ္တာတိ ‘‘ကိမတ္ထံ ဧတေယေဝ ဓမ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တာ၊ ကသ္မာ စ ဝုတ္တာ ဧဝ ပုန ဝုတ္တာ’’တိ န စောဒေတဗ္ဗမေတံ.

၂၆-၃၇. ဂန္ထနိယာတိ ဧတ္ထ အယမညော အတ္ထော ‘‘ဂန္ထကရဏံ ဂန္ထနံ၊ ဂန္ထနေ နိယုတ္တာတိ ဂန္ထနိယာ၊ ဂန္ထယိတုံ သက္ကုဏေယျာ၊ ဂန္ထယိတုံ အရဟန္တီတိ ဝါ ဂန္ထနိယာ’’တိ. ဧဝံ ဩဃနိယာဒီသုပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာတိက္ကမတီတိ ဧတံ ဓာတွတ္ထံ ဂဟေတွာ ဩဃနိယာတိ ပဒသိဒ္ဓိ ကတာ.

၅၀-၅၄. ဓမ္မသဘာဝံ အဂ္ဂဟေတွာ ပရတော အာမသန္တီတိ ပရာမာသာ. ပရတောတိ နိစ္စာဒိတော. အာမသန္တီတိ သဘာဝပဋိသေဓေန ပရိမဇ္ဇန္တိ.

၅၅-၆၈. သဘာဝတော ဝိဇ္ဇမာနံ အဝိဇ္ဇမာနံ ဝါ ဝိစိတ္တသညာယ သညိတံ အာရမ္မဏံ အဂ္ဂဟေတွာ အပ္ပဝတ္တိတော အာလမ္ဗမာနာ ဓမ္မာ သာရမ္မဏာ. စိန္တနံ ဂဟဏံ အာရမ္မဏူပလဒ္ဓိ. စေတသိ နိယုတ္တာ၊ စေတသာ သံသဋ္ဌာ ဝါ စေတသိကာ. ဒုဗ္ဗိညေယျနာနတ္တတာယ ဧကီဘာဝမိဝုပဂမနံ နိရန္တရဘာဝုပဂမနံ. ယေသံ ရူပါနံ စိတ္တံ သဟဇာတပစ္စယော ဟောတိ၊ တေသံ စိတ္တဿ စ သုဝိညေယျနာနတ္တန္တိ နိရန္တရဘာဝါနုပဂမနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧကတော ဝတ္တမာနာပီတိ အပိ-သဒ္ဒေါ ကော ပန ဝါဒေါ ဧကတော အဝတ္တမာနာတိ ဧတမတ္ထံ ဒီပေတိ. ဣဒမေတ္ထ ဝိစာရေတဗ္ဗံ – အဝိနိဗ္ဘောဂရူပါနံ ကိံ အညမညံ သံသဋ္ဌတာ၊ ဥဒါဟု ဝိသံသဋ္ဌတာတိ? ဝိသုံ အာရမ္မဏဘာဝေန သုဝိညေယျနာနတ္တတ္တာ န သံသဋ္ဌတာ၊ နာပိ ဝိသံသဋ္ဌတာ သံသဋ္ဌာတိ အနာသင်္ကနီယသဘာဝတ္တာ. စတုန္နဉှိ ခန္ဓာနံ အညမညံ သံသဋ္ဌသဘာဝတ္တာ ရူပနိဗ္ဗာနေဟိပိ သော သံသဋ္ဌဘာဝေါ အတ္ထိ နတ္ထီတိ သိယာ အာသင်္ကာ၊ တသ္မာ တေသံ ဣတရေဟိ၊ ဣတရေသဉ္စ တေဟိ ဝိသံသဋ္ဌသဘာဝတာ ဝုစ္စတိ၊ န ပန ရူပါနံ ရူပေဟိ ကတ္ထစိ သံသဋ္ဌတာ အတ္ထီတိ တဒါသင်္ကာဘာဝတော ဝိသံသဋ္ဌတာ စ ရူပါနံ ရူပေဟိ န ဝုစ္စတီတိ. ဧသ ဟိ တေသံ သဘာဝေါတိ. စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနာဒိပဒေသု သံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနာဒိသဒ္ဒါ စိတ္တသဒ္ဒါပေက္ခာတိ ပစ္စေကံ စိတ္တသဒ္ဒသမ္ဗန္ဓတ္တာ စိတ္တသံသဋ္ဌာ စ တေ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ စာတိ ပစ္စေကံ ယောဇေတွာ အတ္ထော ဝုတ္တော. ဥပါဒိယန္တေဝါတိ ဘူတာနိ ဂဏှန္တိ ဧဝ၊ နိဿယန္တိ ဧဝါတိ အတ္ထော. ယထာ ဘူတာနိ ဥပါဒိယန္တိ ဂယှန္တိ နိဿီယန္တိ၊ န တထာ ဧတာနိ ဂယှန္တိ နိဿီယန္တိ၊ တသ္မာ ဥပါဒါ. အထ ဝါ ဘူတာနိ အမုဉ္စိတွာ တေသံ ဝဏ္ဏနိဘာဒိဘာဝေန ဂဟေတဗ္ဗတော ဥပါဒါ.