.နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ.

အင်္ဂုတ္တရနိကာယေ

နဝကနိပါတ-ဋီကာ

၁. ပဌမပဏ္ဏာသကံ

၁. သမ္ဗောဓိဝဂ္ဂေါ

၁-၂. သမ္ဗောဓိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁-၂. နဝကနိပါတဿ ပဌမဒုတိယေသု နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

၃. မေဃိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃. တတိယေ (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၃၁) မေဃိယောတိ တဿ ထေရဿ နာမံ. ဥပဋ္ဌာကော ဟောတီတိ ပရိစာရကော ဟောတိ. ဘဂဝတော ဟိ ပဌမဗောဓိယံ ဥပဋ္ဌာကာ အနိဗဒ္ဓါ အဟေသုံ. ဧကဒါ နာဂသမလော၊ ဧကဒါ နာဂိတော၊ ဧကဒါ ဥပဝါဏော၊ ဧကဒါ သုနက္ခတ္တော၊ ဧကဒါ စုန္ဒော သမဏုဒ္ဒေသော၊ ဧကဒါ သာဂတော၊ ဧကဒါ မေဃိယော၊ တဒါပိ မေဃိယတ္ထေရောဝ ဥပဋ္ဌာကော ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန အာယသ္မာ မေဃိယော ဘဂဝတော ဥပဋ္ဌာကော ဟောတီ’’တိ.

ကိမိကာဠာယာတိ ကာဠကိမီနံ ဗဟုလတာယ ‘‘ကိမိကာဠာ’’တိ လဒ္ဓနာမာယ နဒိယာ. ဇင်္ဃာဝိဟာရန္တိ စိရနိသဇ္ဇာယ ဇင်္ဃာသု ဥပ္ပန္နကိလမထဝိနောဒနတ္ထံ ဝိစရဏံ. ပါသာဒိကန္တိ အဝိရဠရုက္ခတာယ သိနိဒ္ဓပတ္တတာယ စ ပဿန္တာနံ ပသာဒံ အာဝဟတီတိ ပါသာဒိကံ. သန္ဒစ္ဆာယတာယ မနုညဘူမိဘာဂတာယ စ အန္တော ပဝိဋ္ဌာနံ ပီတိသောမနဿဇနနဋ္ဌေန စိတ္တံ ရမေတီတိ ရမဏီယံ. အလန္တိ ပရိယတ္တံ၊ ယုတ္တန္တိပိ အတ္ထော. ပဓာနတ္ထိကဿာတိ ပဓာနေန ဘာဝနာနုယောဂေန အတ္ထိကဿ. ယသ္မာ သော ပဓာနကမ္မေ ယုတ္တော ပဓာနကမ္မိကော နာမ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ပဓာနကမ္မိကဿာ’’တိ. အာဂစ္ဆေယျာဟန္တိ အာဂစ္ဆေယျံ အဟံ. ထေရေန ကိရ ပုဗ္ဗေ တံ ဌာနံ အနုပ္ပဋိပါဋိယာ ပဉ္စ ဇာတိသတာနိ ရညာ ဧဝ သတာ အနုဘူတပုဗ္ဗံ ဥယျာနံ အဟောသိ၊ တေနဿ ဒိဋ္ဌမတ္တေယေဝ တတ္ထ ဝိဟရိတုံ စိတ္တံ နမိ.

ယာဝ အညောပိ ကောစိ ဘိက္ခု အာဂစ္ဆတီတိ အညော ကောစိပိ ဘိက္ခု မမ သန္တိကံ ယာဝ အာဂစ္ဆတိ၊ တာဝ အာဂမေဟီတိ အတ္ထော. ‘‘ကောစိ ဘိက္ခု ဒိဿတီ’’တိပိ ပါဌော၊ ‘‘အာဂစ္ဆတူ’’တိပိ ပဌန္တိ၊ တထာ ‘‘ဒိဿတူ’’တိပိ. နတ္ထိ ကိဉ္စိ ဥတ္တရိ ကရဏီယန္တိ စတူသု သစ္စေသု စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ ပရိညာဒီနံ သောဠသန္နံ ကိစ္စာနံ ကတတ္တာ အဘိသမ္ဗောဓိယာ ဝါ အဓိဂတတ္တာ တတော အညံ ဥတ္တရိ ကရဏီယံ နာမ နတ္ထိ. စတူသု သစ္စေသု စတုန္နံ ကိစ္စာနံ ကတတ္တာတိ ဣဒံ ပန မဂ္ဂဝသေန လဗ္ဘဘာနံ ဘေဒံ အနုပေက္ခိတွာ ဝုတ္တံ. အတ္ထိ ကတဿ ပဋိစယောတိ မယှံ သန္တာနေ နိပ္ဖါဒိတဿ သီလာဒိဓမ္မဿ အရိယမဂ္ဂဿ အနဓိဂတတ္တာ တဒတ္ထံ ပုန ဝဍ္ဎနသင်္ခါတော ပဋိစယော အတ္ထိ၊ ဣစ္ဆိတဗ္ဗောတိ အတ္ထော.

တိဝိဓနာဋကပရိဝါရောတိ မဟန္တိတ္ထိယော မဇ္ဈိမိတ္ထိယော အတိတရုဏိတ္ထိယောတိ ဧဝံ ဝဓူကုမာရိကကညာဝတ္ထာဟိ တိဝိဓာဟိ နာဋကိတ္ထီဟိ ပရိဝုတော. အကုသလဝိတက္ကေဟီတိ ယထာဝုတ္တေဟိ ကာမဝိတက္ကာဒီဟိ. အပရေ ပန ‘‘တသ္မိံ ဝနသဏ္ဍေ ပုပ္ဖဖလပလ္လဝါဒီသု လောဘဝသေန ကာမဝိတက္ကော၊ ခရဿရာနံ ပက္ခိအာဒီနံ သဒ္ဒဿဝနေန ဗျာပါဒဝိတက္ကော၊ လေဍ္ဍုအာဒီဟိ တေသံ ဝိဟေဌနာဓိပ္ပါယေန ဝိဟိံသာဝိတက္ကော. ‘ဣဓေဝါဟံ ဝသေယျ’န္တိ တတ္ထ သာပေက္ခတာဝသေန ဝါ ကာမဝိတက္ကော၊ ဝနစရကေ တတ္ထ တတ္ထ ဒိသွာ တေသု စိတ္တဒုဗ္ဘနေန ဗျာပါဒဝိတက္ကော၊ တေသံ ဝိဟေဌနာဓိပ္ပါယေန ဝိဟိံသာဝိတက္ကော တဿ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝဒန္တိ. ယထာ တထာ ဝါ တဿ မိစ္ဆာဝိတက္ကပ္ပဝတ္တိယေဝ အစ္ဆရိယကာရဏံ. အစ္ဆရိယံ ဝတ၊ ဘောတိ ဂရဟဏစ္ဆရိယံ နာမ ကိရေတံ. ယထာ အာယသ္မာ အာနန္ဒော ဘဂဝတော ဝလိယဂတ္တံ ဒိသွာ အဝေါစ ‘‘အစ္ဆရိယံ၊ ဘန္တေ၊ အဗ္ဘုတံ၊ ဘန္တေ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၅၁၁). သမ္ပရိဝါရိတာတိ ဝေါကိဏ္ဏာ. အတ္တနိ ဂရုမှိ စ ဧကတ္တေပိ ဗဟုဝစနံ ဒိဿတိ. ‘‘အနွာသတ္တော’’တိပိ ပါဌော. ကသ္မာ ပနဿ ဘဂဝါ တတ္ထ ဂမနံ အနုဇာနိ? ‘‘အနနုညာတောပိ စာယံ မံ ဩဟာယ ဂစ္ဆိဿတေဝ၊ ပရိစာရကာမတာယ မညေ ဘဂဝါ ဂန္တုံ န ဒေတီတိ စဿ သိယာ အညထတ္တံ၊ တဒဿ ဒီဃရတ္တံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တေယျာ’’တိ အနုဇာနိ.

ဧဝံ တသ္မိံ အတ္တနော ပဝတ္တိံ အာရောစေတွာ နိသိန္နေ အထဿ ဘဂဝါ သပ္ပါယဓမ္မံ ဒေသေန္တော ‘‘အပရိပက္ကာယ၊ မေဃိယ၊ စေတောဝိမုတ္တိယာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘အပရိပက္ကာယာ’’တိ ပရိပါကံ အပ္ပတ္တာယ. စေတောဝိမုတ္တိယာတိ ကိလေသေဟိ စေတသော ဝိမုတ္တိယာ. ပုဗ္ဗဘာဂေ ဟိ တဒင်္ဂဝသေန စေဝ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန စ စေတသော ဝိမုတ္တိ ဟောတိ၊ အပရဘာဂေ သမုစ္ဆေဒဝသေန စေဝ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝသေန စ. သာယံ ဝိမုတ္တိ ဟေဋ္ဌာ ဝိတ္ထာရတော ကထိတာဝ၊ တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတ္ထ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယေဟိ ဓမ္မေဟိ အာသယေ ပရိပါစိတေ သောဓိတေ ဝိပဿနာယ မဂ္ဂဂဗ္ဘံ ဂဏှန္တိယာ ပရိပါကံ ဂစ္ဆန္တိယာ စေတောဝိမုတ္တိ ပရိပက္ကာ နာမ ဟောတိ၊ တဒဘာဝေ အပရိပက္ကာ.

ကတမေ ပန ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာ ဓမ္မာ? သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒီနံ ဝိသုဒ္ဓိကရဏဝသေန ပန္နရသ ဓမ္မာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘အဿဒ္ဓေ ပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇယတော၊ သဒ္ဓေ ပုဂ္ဂလေ သေဝတော ဘဇတော ပယိရုပါသတော၊ ပသာဒနီယေ သုတ္တန္တေ ပစ္စဝေက္ခတော ဣမေဟိ တီဟာကာရေဟိ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဝိသုဇ္ဈတိ.

‘‘ကုသီတေ ပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇယတော၊ အာရဒ္ဓဝီရိယေ ပုဂ္ဂလေ သေဝတော ဘဇတော ပယိရုပါသတော၊ သမ္မပ္ပဓာနေ ပစ္စဝေက္ခတော ဣမေဟိ တီဟာကာရေဟိ ဝီရိယိန္ဒြိယံ ဝိသုဇ္ဈတိ.

‘‘မုဋ္ဌဿတီ ပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇယတော၊ ဥပဋ္ဌိတဿတီ ပုဂ္ဂလေ သေဝတော ဘဇတော ပယိရုပါသတော၊ သတိပဋ္ဌာနေ ပစ္စဝေက္ခတော ဣမေဟိ တီဟာကာရေဟိ သတိန္ဒြိယံ ဝိသုဇ္ဈတိ.

‘‘အသမာဟိတေ ပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇယတော၊ သမာဟိတေ ပုဂ္ဂလေ သေဝတော ဘဇတော ပယိရုပါသတော၊ ဈာနဝိမောက္ခေ ပစ္စဝေက္ခတော ဣမေဟိ တီဟာကာရေဟိ သမာဓိန္ဒြိယံ ဝိသုဇ္ဈတိ.

‘‘ဒုပ္ပညေ ပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇယတော၊ ပညဝန္တေ ပုဂ္ဂလေ သေဝတော ဘဇတော ပယိရုပါသတော၊ ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယံ ပစ္စဝေက္ခတော ဣမေဟိ တီဟာကာရေဟိ ပညိန္ဒြိယံ ဝိသုဇ္ဈတိ.

‘‘ဣတိ ဣမေ ပဉ္စ ပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇယတော၊ ပဉ္စ ပုဂ္ဂလေ သေဝတော ဘဇတော ပယိရုပါသတော၊ ပဉ္စ သုတ္တန္တေ ပစ္စဝေက္ခတော ဣမေဟိ ပန္နရသဟိ အာကာရေဟိ ဣမာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ ဝိသုဇ္ဈန္တီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၈၅).

အပရေဟိပိ ပန္နရသဟိ အာကာရေဟိ ဣမာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ ဝိသုဇ္ဈန္တိ. အပရေပိ ပန္နရသ ဓမ္မာ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာ. သဒ္ဓါပဉ္စမာနိ ဣန္ဒြိယာနိ၊ အနိစ္စသညာ အနိစ္စေ၊ ဒုက္ခသညာ ဒုက္ခေ၊ အနတ္တသညာ၊ ပဟာနသညာ၊ ဝိရာဂသညာတိ ဣမာ ပဉ္စ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာ သညာ၊ ကလျာဏမိတ္တတာ၊ သီလသံဝရော၊ အဘိသလ္လေခတာ၊ ဝီရိယာရမ္ဘော၊ နိဗ္ဗေဓိကပညာတိ. တေသု ဝေနေယျဒမနကုသလော သတ္ထာ ဝေနေယျဿ မေဃိယတ္ထေရဿ အဇ္ဈာသယဝသေန ဣဓ ကလျာဏမိတ္တတာဒယော ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယေ ဓမ္မေ ဒဿေန္တော ‘‘ပဉ္စ ဓမ္မာ ပရိပက္ကာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ ဝတွာ တေ ဝိတ္ထာရေန္တော ‘‘ဣဓ၊ မေဃိယ၊ ဘိက္ခု ကလျာဏမိတ္တော ဟောတီ’’တိအာဒိမာဟ.

တတ္ထ ကလျာဏမိတ္တောတိ ကလျာဏော ဘဒ္ဒေါ သုန္ဒရော မိတ္တော ဧတဿာတိ ကလျာဏမိတ္တော. ယဿ သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နော ‘‘အဃဿ တာတာ ဟိတဿ ဝိဓာတာ’’တိ ဧဝံ သဗ္ဗာကာရေန ဥပကာရော မိတ္တော ဟောတိ၊ သော ပုဂ္ဂလော ကလျာဏမိတ္တောဝ. ယထာဝုတ္တေဟိ ကလျာဏပုဂ္ဂလေဟေဝ သဗ္ဗိရိယာပထေသု သဟ အယတိ ပဝတ္တတိ၊ န ဝိနာ တေဟီတိ ကလျာဏသဟာယော. ကလျာဏပုဂ္ဂလေသု ဧဝ စိတ္တေန စေဝ ကာယေန စ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရဘာဝေန ပဝတ္တတီတိ ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကော. ပဒတ္တယေန ကလျာဏမိတ္တသံသဂ္ဂေ အာဒရံ ဥပ္ပါဒေတိ. အယံ ကလျာဏမိတ္တတာသင်္ခါတော ဗြဟ္မစရိယဝါသဿ အာဒိဘာဝတော သဗ္ဗေသဉ္စ ကုသလဓမ္မာနံ ဗဟုကာရတာယ ပဓာနဘာဝတော စ ဣမေသု ပဉ္စသု ဓမ္မေသု အာဒိတော ဝုတ္တတ္တာ ပဌမော အနဝဇ္ဇဓမ္မော အဝိသုဒ္ဓါနံ သဒ္ဓါဒီနံ ဝိသုဒ္ဓိကရဏဝသေန စေတောဝိမုတ္တိယာ ပရိပက္ကာယ သံဝတ္တတိ. ဧတ္ထ စ ကလျာဏမိတ္တဿ ဗဟုကာရတာ ပဓာနတာ စ ‘‘ဥပဍ္ဎမိဒံ၊ ဘန္တေ၊ ဗြဟ္မစရိယဿ ယဒိဒံ ကလျာဏမိတ္တတာ’’တိ ဝဒန္တံ ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကံ ‘‘မာ ဟေဝံ၊ အာနန္ဒာ’’တိ ဒွိက္ခတုံ ပဋိသေဓေတွာ ‘‘သကလမေဝ ဟိဒံ၊ အာနန္ဒ၊ ဗြဟ္မစရိယံ ယဒိဒံ ကလျာဏမိတ္တတာ ကလျာဏသဟာယတာ’’တိ – အာဒိသုတ္တပဒေဟိ (သံ. နိ. ၁.၁၂၉၊ ၅.၂) ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ပုန စပရန္တိ ပုန စ အပရံ ဓမ္မဇာတံ. သီလဝါတိ ဧတ္ထ ကေနဋ္ဌေန သီလံ? သီလနဋ္ဌေန သီလံ. ကိမိဒံ သီလနံ နာမ? သမာဓာနံ၊ ကာယကမ္မာဒီနံ သုသီလျဝသေန အဝိပ္ပကိဏ္ဏတာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဥပဓာရဏံ၊ ဈာနာဒိကုသလဓမ္မာနံ ပတိဋ္ဌာနဝသေန အာဓာရဘာဝေါတိ အတ္ထော. တသ္မာ သီလေတိ၊ သီလတီတိ ဝါ သီလံ. အယံ တာဝ သဒ္ဒလက္ခဏနယေန သီလဋ္ဌော. အပရေ ပန ‘‘သိရဋ္ဌော သီလဋ္ဌော၊ သီတလဋ္ဌော၊ သီလဋ္ဌော’’တိ နိရုတ္တိနယေန အတ္ထံ ဝဏ္ဏေန္တိ. တယိဒံ ပါရိပူရိတော အတိသယတော ဝါ သီလံ အဿ အတ္ထီတိ သီလဝါ၊ သီလသမ္ပန္နောတိ အတ္ထော.

ယထာ စ သီလဝါ ဟောတိ သီလသမ္ပန္နော၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပါတိမောက္ခန္တိ သိက္ခာပဒသီလံ. တဉှိ ယော နံ ပါတိ ရက္ခတိ၊ တံ မောက္ခေတိ မောစေတိ အာပါယိကာဒီဟိ ဒုက္ခေဟီတိ ပါတိမောက္ခံ. သံဝရဏံ သံဝရော၊ ကာယဝါစာဟိ အဝီတိက္ကမော. ပါတိမောက္ခမေဝ သံဝရော ပါတိမောက္ခသံဝရော၊ တေန သံဝုတော ပိဟိတကာယဝါစောတိ ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော. ဣဒမဿ တသ္မိံ သီလေ ပတိဋ္ဌိတဘာဝပရိဒီပနံ. ဝိဟရတီတိ တဒနုရူပဝိဟာရသမင်္ဂိဘာဝပရိဒီပနံ. အာစာရဂေါစရသမ္ပန္နောတိ ဟေဋ္ဌာ ပါတိမောက္ခသံဝရဿ ဥပရိ ဝိသေသာနံ ယောဂဿ စ ဥပကာရဓမ္မပရိဒီပနံ. အဏုမတ္တေသု ဝဇ္ဇေသု ဘယဒဿာဝီတိ ပါတိမောက္ခသီလတော အစဝနဓမ္မတာပရိဒီပနံ. သမာဒါယာတိ သိက္ခာပဒါနံ အနဝသေသတော အာဒါနပရိဒီပနံ. သိက္ခတီတိ သိက္ခာယ သမင်္ဂိဘာဝပရိဒီပနံ. သိက္ခာပဒေသူတိ သိက္ခိတဗ္ဗဓမ္မပရိဒီပနံ.

အပရော နယော – ကိလေသာနံ ဗလဝဘာဝတော ပါပကိရိယာယ သုကရဘာဝတော ပုညကိရိယာယ စ ဒုက္ကရဘာဝတော ဗဟုက္ခတ္တုံ အပါယေသု ပတနသီလောတိ ပါတီ၊ ပုထုဇ္ဇနော. အနိစ္စတာယ ဝါ ဘဝါဒီသု ကမ္မဝေဂုက္ခိတ္တော ဃဋိယန္တံ ဝိယ အနဝဋ္ဌာနေန ပရိဗ္ဘမနတော ဂမနသီလောတိ ပါတီ. မရဏဝသေန ဝါ တမှိ တမှိ သတ္တနိကာယေ အတ္တဘာဝဿ ပတနသီလော ဝါ ပါတီ၊ သတ္တသန္တာနော၊ စိတ္တမေဝ ဝါ. တံ ပါတိနံ သံသာရဒုက္ခတော မောက္ခေတီတိ ပါတိမောက္ခံ. စိတ္တဿ ဟိ ဝိမောက္ခေန သတ္တော ‘‘ဝိမုတ္တော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘စိတ္တဝေါဒါနာ ဝိသုဇ္ဈန္တီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၁၀၀)၊ ‘‘အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုတ္တ’’န္တိ (မဟာဝ. ၂၈) စ.

အထ ဝါ အဝိဇ္ဇာဒိဟေတုနာ သံသာရေ ပတတိ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ ပါတိ. ‘‘အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနံ သတ္တာနံ တဏှာသံယောဇနာနံ သန္ဓာဝတံ သံသရတ’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၁၂၄) ဟိ ဝုတ္တံ. တဿ ပါတိနော သတ္တဿ တဏှာဒိသံကိလေသတ္တယတော မောက္ခော ဧတေနာတိ ပါတိမောက္ခံ.

အထ ဝါ ပါတေတိ ဝိနိပါတေတိ ဒုက္ခေတိ ပါတိ၊ စိတ္တံ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘စိတ္တေန နီယတီ လောကော၊ စိတ္တေန ပရိကဿတီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၆၂). တဿ ပါတိနော မောက္ခော ဧတေနာတိ ပါတိမောက္ခံ. ပတတိ ဝါ ဧတေန အပါယဒုက္ခေ သံသာရဒုက္ခေ စာတိ ပါတိ၊ တဏှာဒိသံကိလေသော. ဝုတ္တဉှိ ‘‘တဏှာ ဇနေတိ ပုရိသံ (သံ. နိ. ၁.၅၅). တဏှာဒုတိယော ပုရိသော’’တိ (အ. နိ. ၄.၉၊ ဣတိဝု. ၁၅၊ ၁၀၅) စ အာဒိ. တတော ပါတိတော မောက္ခောတိ ပါတိမောက္ခံ.

အထ ဝါ ပတတိ ဧတ္ထာတိ ပါတိ၊ ဆ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာနိ အာယတနာနိ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘ဆသု လောကော သမုပ္ပန္နော၊ ဆသု ကုဗ္ဗတိ သန္ထဝ’’န္တိ (သု. နိ. ၁၇၁). တတော ဆအဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာယတနသင်္ခါတတော ပါတိတော မောက္ခောတိ ပါတိမောက္ခံ. အထ ဝါ ပါတော ဝိနိပါတော အဿ အတ္ထီတိ ပါတီ၊ သံသာရော. တတော မောက္ခောတိ ပါတိမောက္ခံ. အထ ဝါ သဗ္ဗလောကာဓိပတိဘာဝတော ဓမ္မိဿရော ဘဂဝါ ပတီတိ ဝုစ္စတိ၊ မုစ္စတိ ဧတေနာတိ မောက္ခော၊ ပတိနော မောက္ခော တေန ပညတ္တတ္တာတိ ပတိမောက္ခော၊ ပတိမောက္ခော ဧဝ ပါတိမောက္ခံ. သဗ္ဗဂုဏာနံ ဝါ မူလဘာဝတော ဥတ္တမဋ္ဌေန ပတိ စ သော ယထာဝုတ္တေနတ္ထေန မောက္ခော စာတိ ပတိမောက္ခော၊ ပတိမောက္ခော ဧဝ ပါတိမောက္ခံ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ပါတိမောက္ခန္တိ အာဒိမေတံ မုခမေတံ ပမုခမေတ’’န္တိ (မဟာဝ. ၁၃၅) ဝိတ္ထာရော.

အထ ဝါ ပ-ဣတိ ပကာရေ၊ အတီတိ အစ္စန္တတ္ထေ နိပါတော၊ တသ္မာ ပကာရေဟိ အစ္စန္တံ မောက္ခေတီတိ ပါတိမောက္ခံ. ဣဒဉှိ သီလံ သယံ တဒင်္ဂဝသေန၊ သမာဓိသဟိတံ ပညာသဟိတဉ္စ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန သမုစ္ဆေဒဝသေန အစ္စန္တံ မောက္ခေတိ မောစေတီတိ ပါတိမောက္ခံ. ပတိ ပတိ မောက္ခောတိ ဝါ ပတိမောက္ခော၊ တမှာ တမှာ ဝီတိက္ကမဒေါသတော ပစ္စေကံ မောက္ခောတိ အတ္ထော. ပတိမောက္ခော ဧဝ ပါတိမောက္ခံ. မောက္ခောတိ ဝါ နိဗ္ဗာနံ၊ တဿ မောက္ခဿ ပဋိဗိမ္ဗဘူတောတိ ပတိမောက္ခော. သီလသံဝရော ဟိ သူရိယဿ အရုဏုဂ္ဂမနံ ဝိယ နိဗ္ဗာနဿ ဥဒယဘူတော တပ္ပဋိဘာဂေါဝ ယထာရဟံ ကိလေသနိဗ္ဗာပနတော. ပတိမောက္ခောယေဝ ပါတိမောက္ခံ. အထ ဝါ မောက္ခံ ပတိ ဝတ္တတိ၊ မောက္ခာဘိမုခန္တိ ဝါ ပတိမောက္ခံ၊ ပတိမောက္ခမေဝ ပါတိမောက္ခန္တိ ဧဝံ တာဝ ဧတ္ထ ပါတိမောက္ခသဒ္ဒဿ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

သံဝရတိ ပိဒဟတိ ဧတေနာတိ သံဝရော၊ ပါတိမောက္ခမေဝ သံဝရောတိ ပါတိမောက္ခသံဝရော. အတ္ထတော ပန တတော တတော ဝီတိက္ကမိတဗ္ဗတော ဝိရတိယော စေတနာ စ၊ တေန ပါတိမောက္ခသံဝရေန ဥပေတော သမန္နာဂတော ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ – ‘‘ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရေန ဥပေတော ဟောတိ သမုပေတော ဥပဂတော သမ္ပန္နော သမန္နာဂတော၊ တေန ဝုစ္စတိ ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော’’တိ (ဝိဘ. ၅၁၁).

ဝိဟရတီတိ ဣရိယာပထဝိဟာရေန ဝိဟရတိ ဣရိယတိ ဝတ္တတိ. အာစာရဂေါစရသမ္ပန္နောတိ ဝေဠုဒါနာဒိမိစ္ဆာဇီဝဿ ကာယပါဂဗ္ဘိယာဒီနဉ္စ အကရဏေန သဗ္ဗသော အနာစာရံ ဝဇ္ဇေတွာ ကာယိကော အဝီတိက္ကမော၊ ဝါစသိကော အဝီတိက္ကမော၊ ကာယိကဝါစသိကော အဝီတိက္ကမောတိ ဧဝံ ဝုတ္တဘိက္ခု သာရုပ္ပအာစာရသမ္ပတ္တိယာ ဝေသိယာဒိအဂေါစရံ ဝဇ္ဇေတွာ ပိဏ္ဍပါတာဒိအတ္ထံ ဥပသင်္ကမိတုံ ယုတ္တဋ္ဌာနသင်္ခါတဂေါစရစရဏေန စ သမ္ပန္နတ္တာ အာစာရဂေါစရသမ္ပန္နော.

အပိစ ယော ဘိက္ခု သတ္ထရိ သဂါရဝေါ သပ္ပတိဿော သဗြဟ္မစာရီသု သဂါရဝေါ သပ္ပတိဿော ဟိရောတ္တပ္ပသမ္ပန္နော သုနိဝတ္ထော သုပါရုတော ပါသာဒိကေန အဘိက္ကန္တေန ပဋိက္ကန္တေန အာလောကိတေန ဝိလောကိတေန သမိဉ္ဇိတေန ပသာရိတေန ဣရိယာပထသမ္ပန္နော ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရော ဘောဇနေ မတ္တညူ ဇာဂရိယံ အနုယုတ္တော သတိသမ္ပဇညေန သမန္နာဂတော အပ္ပိစ္ဆော သန္တုဋ္ဌော ပဝိဝိတ္တော အသံသဋ္ဌော အာဘိသမာစာရိကေသု သက္ကစ္စကာရီ ဂရုစိတ္တီကာရဗဟုလော ဝိဟရတိ၊ အယံ ဝုစ္စတိ အာစာရသမ္ပန္နော.

ဂေါစရော ပန ဥပနိဿယဂေါစရော၊ အာရက္ခဂေါစရော၊ ဥပနိဗန္ဓဂေါစရောတိ တိဝိဓော. တတ္ထ ယော ဒသကထာဝတ္ထုဂုဏသမန္နာဂတော ဝုတ္တလက္ခဏော ကလျာဏမိတ္တော၊ ယံ နိဿာယ အဿုတံ သုဏာတိ၊ သုတံ ပရိယောဒါပေတိ၊ ကင်္ခံ ဝိတရတိ၊ ဒိဋ္ဌိံ ဥဇုံ ကရောတိ၊ စိတ္တံ ပသာဒေတိ၊ ယဿ စ အနုသိက္ခန္တော သဒ္ဓါယ ဝဍ္ဎတိ၊ သီလေန၊ သုတေန၊ စာဂေန၊ ပညာယ ဝဍ္ဎတိ၊ အယံ ဝုစ္စတိ ဥပနိဿယဂေါစရော.

ယော ဘိက္ခု အန္တရဃရံ ပဝိဋ္ဌော ဝီထိံ ပဋိပန္နော ဩက္ခိတ္တစက္ခု ယုဂမတ္တဒဿီ သံဝုတော ဂစ္ဆတိ၊ န ဟတ္ထိံ ဩလောကေန္တော၊ န အဿံ၊ န ရထံ၊ န ပတ္တိံ၊ န ဣတ္ထိံ၊ န ပုရိသံ ဩလောကေန္တော၊ န ဥဒ္ဓံ ဥလ္လောကေန္တော၊ န အဓော ဩလောကေန္တော၊ န ဒိသာဝိဒိသံ ပေက္ခမာနော ဂစ္ဆတိ၊ အယံ အာရက္ခဂေါစရော.

ဥပနိဗန္ဓဂေါစရော ပန စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ၊ ယတ္ထ ဘိက္ခု အတ္တနော စိတ္တံ ဥပနိဗန္ဓတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ – ‘‘ကော စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခုနော ဂေါစရော သကော ပေတ္တိကော ဝိသယော၊ ယဒိဒံ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၃၇၂). တတ္ထ ဥပနိဿယဂေါစရဿ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တတ္တာ ဣတရေသံ ဝသေနေတ္ထ ဂေါစရော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣတိ ယထာဝုတ္တာယ အာစာရသမ္ပတ္တိယာ ဣမာယ စ ဂေါစရသမ္ပတ္တိယာ သမန္နာဂတတ္တာ အာစာရဂေါစရသမ္ပန္နော.

အဏုမတ္တေသု ဝဇ္ဇေသု ဘယဒဿာဝီတိ အပ္ပမတ္တကတ္တာ အဏုပ္ပမာဏေသု အဿတိယာ အသဉ္စိစ္စ အာပန္နသေခိယအကုသလစိတ္တုပ္ပါဒါဒိဘေဒေသု ဝဇ္ဇေသု ဘယဒဿနသီလော. ယော ဟိ ဘိက္ခု ပရမာဏုမတ္တံ ဝဇ္ဇံ အဋ္ဌသဋ္ဌိယောဇနသတသဟဿုဗ္ဗေဓသိနေရုပဗ္ဗတရာဇသဒိသံ ကတွာ ပဿတိ၊ ယောပိ သဗ္ဗလဟုကံ ဒုဗ္ဘာသိတမတ္တံ ပါရာဇိကသဒိသံ ကတွာ ပဿတိ၊ အယမ္ပိ အဏုမတ္တေသု ဝဇ္ဇေသု ဘယဒဿာဝီ နာမ. သမာဒါယ သိက္ခတိ သိက္ခာပဒေသူတိ ယံကိဉ္စိ သိက္ခာပဒေသု သိက္ခိတဗ္ဗံ၊ တံ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ သဗ္ဗထာ သဗ္ဗံ အနဝသေသံ သမာဒိယိတွာ သိက္ခတိ၊ ဝတ္တတိ ပူရေတီတိ အတ္ထော.

အဘိသလ္လေခိကာတိ အတိဝိယ ကိလေသာနံ သလ္လေခနီယာ၊ တေသံ တနုဘာဝါယ ပဟာနာယ ယုတ္တရူပါ. စေတောဝိဝရဏသပ္ပါယာတိ စေတသော ပဋိစ္ဆာဒကာနံ နီဝရဏာနံ ဒူရီဘာဝကရဏေန စေတောဝိဝရဏသင်္ခါတာနံ သမထဝိပဿနာနံ သပ္ပါယာ၊ သမထဝိပဿနာစိတ္တဿေဝ ဝါ ဝိဝရဏာယ ပါကဋီကရဏာယ ဝါ သပ္ပါယာ ဥပကာရိကာတိ စေတောဝိဝရဏသပ္ပါယာ.

ဣဒါနိ ယေန နိဗ္ဗိဒါဒိအာဝဟဏေန အယံ ကထာ အဘိသလ္လေခိကာ စေတောဝိဝရဏသပ္ပါယာ စ နာမ ဟောတိ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧကန္တနိဗ္ဗိဒါယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဧကန္တနိဗ္ဗိဒါယာတိ ဧကံသေနေဝ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော နိဗ္ဗိန္ဒနတ္ထာယ. ဝိရာဂါယ နိရောဓာယာတိ တဿေဝ ဝိရဇ္ဇနတ္ထာယ စ နိရုဇ္ဈနတ္ထာယ စ. ဥပသမာယာတိ သဗ္ဗကိလေသဝူပသမာယ. အဘိညာယာတိ သဗ္ဗဿပိ အဘိညေယျဿ အဘိဇာနနာယ. သမ္ဗောဓာယာတိ စတုမဂ္ဂသမ္ဗောဓာယ. နိဗ္ဗာနာယာတိ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနာယ. ဧတေသု ဟိ အာဒိတော တီဟိ ပဒေဟိ ဝိပဿနာ ဝုတ္တာ၊ ဒွီဟိ နိဗ္ဗာနံ ဝုတ္တံ. သမထဝိပဿနာ အာဒိံ ကတွာ နိဗ္ဗာနပရိယောသာနော အယံ သဗ္ဗော ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မော ဒသကထာဝတ္ထုလာဘိနော သိဇ္ဈတီတိ ဒဿေတိ.

ဣဒါနိ တံ ကထံ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေန္တော ‘‘အပ္ပိစ္ဆကထာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အပ္ပိစ္ဆောတိ နိဣစ္ဆော၊ တဿ ကထာ အပ္ပိစ္ဆကထာ၊ အပ္ပိစ္ဆဘာဝပ္ပဋိသံယုတ္တကထာ ဝါ အပ္ပိစ္ဆကထာ. ဧတ္ထ စ အတြိစ္ဆော၊ ပါပိစ္ဆော၊ မဟိစ္ဆော၊ အပ္ပိစ္ဆောတိ ဣစ္ဆာဝသေန စတ္တာရော ပုဂ္ဂလာ. တေသု အတ္တနာ ယထာလဒ္ဓေန လာဘေန အတိတ္တော ဥပရူပရိ လာဘံ ဣစ္ဆန္တော အတြိစ္ဆော နာမ. ယံ သန္ဓာယ –

‘‘စတုဗ္ဘိ အဋ္ဌဇ္ဈဂမာ၊ အဋ္ဌာဟိပိ စ သောဠသ၊

သောဠသာဟိ စ ဗာတ္တိံသ၊ အတြိစ္ဆံ စက္ကမာသဒေါ၊

ဣစ္ဆာဟတဿ ပေါသဿ၊ စက္ကံ ဘမတိ မတ္ထကေ’’တိ. (ဇာ. ၁.၅.၁၀၃) စ၊

‘‘အတြိစ္ဆံ အတိလောဘေန၊ အတိလောဘမဒေန စာ’’တိ. စ ဝုတ္တံ၊

လာဘသက္ကာရသိလောကနိကာမယမာနာယ အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနာဓိပ္ပါယော ပါပိစ္ဆော. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဓေကစ္စော အဿဒ္ဓေါ သမာနော ‘သဒ္ဓေါတိ မံ ဇနော ဇာနာတူ’တိ ဣစ္ဆတိ၊ ဒုဿီလော သမာနော ‘သီလဝါတိ မံ ဇနော ဇာနာတူ’တိ ဣစ္ဆတီ’’တိအာဒိ (ဝိဘ. ၈၅၁).

သန္တဂုဏသမ္ဘာဝနာဓိပ္ပါယော ပဋိဂ္ဂဟဏေ အမတ္တညူ မဟိစ္ဆော၊ ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဓေကစ္စော သဒ္ဓေါ သမာနော ‘သဒ္ဓေါတိ မံ ဇနော ဇာနာတူ’တိ ဣစ္ဆတိ၊ သီလဝါ သမာနော ‘သီလဝါတိ မံ ဇနော ဇာနာတူ’တိ ဣစ္ဆတီ’’တိအာဒိ. ဒုတ္တပ္ပိယတာယ ဟိဿ ဝိဇာတမာတာပိ စိတ္တံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ. တေနေတံ ဝုစ္စတိ –

‘‘အဂ္ဂိက္ခန္ဓော သမုဒ္ဒေါ စ၊ မဟိစ္ဆော စာပိ ပုဂ္ဂလော၊

သကဋေန ပစ္စယေ ဒေန္တု၊ တယောပေတေ အတပ္ပယာ’’တိ.

ဧတေ ပန အတြိစ္ဆတာဒယော ဒေါသေ အာရကာ ဝိဝဇ္ဇေတွာ သန္တဂုဏနိဂုဟနာဓိပ္ပါယော ပဋိဂ္ဂဟဏေ စ မတ္တညူ အပ္ပိစ္ဆော. အတ္တနိ ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ဂုဏံ ပဋိစ္ဆာဒေတုကာမတာယ သဒ္ဓေါ သမာနော ‘‘သဒ္ဓေါတိ မံ ဇနော ဇာနာတူ’’တိ န ဣစ္ဆတိ၊ သီလဝါ၊ ဗဟုဿုတော၊ ပဝိဝိတ္တော၊ အာရဒ္ဓဝီရိယော၊ ဥပဋ္ဌိတဿတိ၊ သမာဟိတော၊ ပညဝါ သမာနော ‘‘ပညဝါတိ မံ ဇနော ဇာနာတူ’’တိ န ဣစ္ဆတိ. သွာယံ ပစ္စယပ္ပိစ္ဆော၊ ဓုတင်္ဂပ္ပိစ္ဆော၊ ပရိယတ္တိအပ္ပိစ္ဆော အဓိဂမပ္ပိစ္ဆောတိ စတုဗ္ဗိဓော. တတ္ထ စတူသု ပစ္စယေသု အပ္ပိစ္ဆော ပစ္စယဒါယကံ ဒေယျဓမ္မံ အတ္တနော ထာမဉ္စ ဩလောကေတွာ သစေပိ ဟိ ဒေယျဓမ္မော ဗဟု ဟောတိ၊ ဒါယကော အပ္ပံ ဒါတုကာမော၊ ဒါယကဿ ဝသေန အပ္ပမေဝ ဂဏှာတိ. ဒေယျဓမ္မော စေ အပ္ပေါ၊ ဒါယကော ဗဟုံ ဒါတုကာမော၊ ဒေယျဓမ္မဿ ဝသေန အပ္ပမေဝ ဂဏှာတိ. ဒေယျဓမ္မောပိ စေ ဗဟု၊ ဒါယကောပိ ဗဟုံ ဒါတုကာမော၊ အတ္တနော ထာမံ ဉတွာ ပမာဏယုတ္တမေဝ ဂဏှာတိ. ဧဝရူပေါ ဟိ ဘိက္ခု အနုပ္ပန္နံ လာဘံ ဥပ္ပါဒေတိ၊ ဥပ္ပန္နံ လာဘံ ထာဝရံ ကရောတိ၊ ဒါယကာနံ စိတ္တံ အာရာဓေတိ. ဓုတင်္ဂသမာဒါနဿ ပန အတ္တနိ အတ္ထိဘာဝံ န ဇာနာပေတုကာမော ဓုတင်္ဂပ္ပိစ္ဆော. ယော အတ္တနော ဗဟုဿုတဘာဝံ ဇာနာပေတုံ န ဣစ္ဆတိ၊ အယံ ပရိယတ္တိအပ္ပိစ္ဆော. ယော ပန သောတာပန္နာဒီသု အညတရော ဟုတွာ သဗြဟ္မစာရီနမ္ပိ အတ္တနော သောတာပန္နာဒိဘာဝံ ဇာနာပေတုံ န ဣစ္ဆတိ၊ အယံ အဓိဂမပ္ပိစ္ဆော. ဧဝမေတေသံ အပ္ပိစ္ဆာနံ ယာ အပ္ပိစ္ဆတာ၊ တဿာ သဒ္ဓိံ သန္ဒဿနာဒိဝိဓိနာ အနေကာကာရဝေါကာရာနိသံသဝိဘာဝနဝသေန သပ္ပဋိပက္ခဿ အတြိစ္ဆတာဒိဘေဒဿ ဣစ္ဆာစာရဿ အာဒီနဝဝိဘာဝနဝသေန စ ပဝတ္တာ ကထာ အပ္ပိစ္ဆကထာ.

သန္တုဋ္ဌိကထာတိ ဧတ္ထ သန္တုဋ္ဌီတိ သကေန အတ္တနာ လဒ္ဓေန တုဋ္ဌိ သန္တုဋ္ဌိ. အထ ဝါ ဝိသမံ ပစ္စယိစ္ဆံ ပဟာယ သမံ တုဋ္ဌိ သန္တုဋ္ဌိ၊ သန္တေန ဝါ ဝိဇ္ဇမာနေန တုဋ္ဌိ သန္တုဋ္ဌိ. ဝုတ္တဉ္စေတံ –

‘‘အတီတံ နာနုဗဒ္ဓေါ သော၊ နပ္ပဇပ္ပမနာဂတံ၊

ပစ္စုပ္ပန္နေန ယာပေန္တော၊ သန္တုဋ္ဌောတိ ပဝုစ္စတီ’’တိ.

သမ္မာ ဝါ ဉာယေန ဘဂဝတာ အနုညာတဝိဓိနာ ပစ္စယေဟိ တုဋ္ဌိ သန္တုဋ္ဌိ၊ အတ္ထတော ဣတရီတရပစ္စယသန္တောသော၊ သော ဒွါဒသဝိဓော ဟောတိ. ကထံ? စီဝရေ ယထာလာဘသန္တောသော၊ ယထာဗလသန္တောသော၊ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသောတိ တိဝိဓော. ဧဝံ ပိဏ္ဍပါတာဒီသု.

တတြာယံ ပဘေဒဝဏ္ဏနာ – ဣဓ ဘိက္ခု စီဝရံ လဘတိ သုန္ဒရံ ဝါ အသုန္ဒရံ ဝါ၊ သော တေနေဝ ယာပေတိ၊ အညံ န ပတ္ထေတိ၊ လဘန္တောပိ န ဂဏှာတိ၊ အယမဿ စီဝရေ ယထာလာဘသန္တောသော. အထ ပန ပကတိဒုဗ္ဗလော ဝါ ဟောတိ အာဗာဓဇရာဘိဘူတော ဝါ၊ ဂရုစီဝရံ ပါရုပန္တော ကိလမတိ၊ သော သဘာဂေန ဘိက္ခုနာ သဒ္ဓိံ တံ ပရိဝတ္တေတွာ လဟုကေန ယာပေန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ၊ အယမဿ စီဝရေ ယထာဗလသန္တောသော. အပရော ပဏီတပစ္စယလာဘီ ဟောတိ၊ သော ပဋ္ဋစီဝရာဒီနံ အညတရံ မဟဂ္ဃစီဝရံ ဗဟူနိ ဝါ လဘိတွာ ‘‘ဣဒံ ထေရာနံ စိရပဗ္ဗဇိတာနံ ဗဟုဿုတာနံ အနုရူပံ၊ ဣဒံ ဂိလာနာနံ ဒုဗ္ဗလာနံ အပ္ပလာဘီနံ ဟောတူ’’တိ တေသံ ဒတွာ အတ္တနာ သင်္ကာရကူဋာဒိတော ဝါ နန္တကာနိ ဥစ္စိနိတွာ သင်္ဃာဋိံ ကတွာ တေသံ ဝါ ပုရာဏစီဝရာနိ ဂဟေတွာ ဓာရေန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ၊ အယမဿ စီဝရေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော.

ဣဓ ပန ဘိက္ခု ပိဏ္ဍပါတံ လဘတိ လူခံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ၊ သော တေနေဝ ယာပေတိ၊ အညံ န ပတ္ထေတိ၊ လဘန္တောပိ န ဂဏှာတိ၊ အယမဿ ပိဏ္ဍပါတေ ယထာလာဘသန္တောသော. အထ ပန အာဗာဓိကော ဟောတိ၊ လူခံ ပဏီတံ ပကတိဝိရုဒ္ဓံ ဗျာဓိဝိရုဒ္ဓံ ဝါ ပိဏ္ဍပါတံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဂါဠှံ ဝါ ရောဂါဗာဓံ ပါပုဏာတိ၊ သော သဘာဂဿ ဘိက္ခုနော ဒတွာ တဿ ဟတ္ထတော သပ္ပါယဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတွာ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ၊ အယမဿ ပိဏ္ဍပါတေ ယထာဗလသန္တောသော. အပရော ဗဟုံ ပဏီတံ ပိဏ္ဍပါတံ လဘတိ၊ သော ‘‘အယံ ပိဏ္ဍပါတော စိရပဗ္ဗဇိတာနံ အနုရူပေါ’’တိ စီဝရံ ဝိယ တေသံ ဒတွာ တေသံ ဝါ သေသကံ အတ္တနာ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ မိဿကာဟာရံ ဝါ ဘုဉ္ဇန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ၊ အယမဿ ပိဏ္ဍပါတေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော.

ဣဓ ပန ဘိက္ခုနော သေနာသနံ ပါပုဏာတိ မနာပံ ဝါ အာမနာပံ ဝါ အန္တမသော တိဏသန္ထာရကမ္ပိ၊ သော တေနေဝ သန္တုဿတိ၊ ပုန အညံ သုန္ဒရတရံ ပါပုဏာတိ၊ တံ န ဂဏှာတိ၊ အယမဿ သေနာသနေ ယထာလာဘသန္တောသော. အထ ပန အာဗာဓိကော ဟောတိ ဒုဗ္ဗလော ဝါ၊ ပကတိဝိရုဒ္ဓံ ဝါ သော ဗျာဓိဝိရုဒ္ဓံ ဝါ သေနာသနံ လဘတိ၊ ယတ္ထဿ ဝသတော အဖာသု ဟောတိ၊ သော တံ သဘာဂဿ ဘိက္ခုနော ဒတွာ တဿ သန္တကေ သပ္ပါယသေနာသနေ ဝသိတွာ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ၊ အယမဿ သေနာသနေ ယထာဗလသန္တောသော. အပရော သုန္ဒရံ သေနာသနံ ပတ္တမ္ပိ န သမ္ပဋိစ္ဆတိ ‘‘ပဏီတသေနာသနံ နာမ ပမာဒဋ္ဌာန’’န္တိ၊ မဟာပုညတာယ ဝါ လေဏမဏ္ဍပကူဋာဂါရာဒီနိ ဗဟူနိ ပဏီတသေနာသနာနိ လဘတိ၊ သော တာနိ စီဝရာဒီနိ ဝိယ စိရပဗ္ဗဇိတာဒီနံ ဒတွာ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဝသန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ၊ အယမဿ သေနာသနေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော.

ဣဓ ပန ဘိက္ခု ဘေသဇ္ဇံ လဘတိ လူခံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ၊ သော တေနေဝ တုဿတိ၊ အညံ န ပတ္ထေတိ၊ လဘန္တောပိ န ဂဏှာတိ၊ အယံ ဂိလာနပစ္စယေ ယထာလာဘသန္တောသော. အထ ပန တေလေန အတ္ထိကော ဖာဏိတံ လဘတိ၊ သော ယံ လဘတိ၊ သော တံ သဘာဂဿ ဘိက္ခုနော ဒတွာ တဿ ဟတ္ထတော တေလေန ဘေသဇ္ဇံ ကတွာ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ၊ အယမဿ ဂိလာနပစ္စယေ ယထာဗလသန္တောသော. အပရော မဟာပုညော ဗဟုံ တေလမဓုဖာဏိတာဒိပဏီတဘေသဇ္ဇံ လဘတိ၊ သော တံ စီဝရာဒီနိ ဝိယ စိရပဗ္ဗဇိတာဒီနံ ဒတွာ တေသံ အာဘတကေန ယေန ကေနစိ ဘေသဇ္ဇံ ကရောန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ. ယော ပန ဧကသ္မိံ ဘာဇနေ မုတ္တဟရီတကံ၊ ဧကသ္မိံ စတုမဓုရံ ဌပေတွာ ‘‘ဂဏှထ၊ ဘန္တေ၊ ယဒိစ္ဆသီ’’တိ ဝုစ္စမာနော ‘‘သစဿ တေသု အညတရေနပိ ရောဂေါ ဝူပသမ္မတိ၊ ဣဒံ မုတ္တဟရီတကံ နာမ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ဝဏ္ဏိတ’’န္တိ၊ ‘‘ပူတိမုတ္တဘေသဇ္ဇံ နိဿာယ ပဗ္ဗဇ္ဇာ၊ တတ္ထ တေ ယာဝဇီဝံ ဥဿာဟော ကရဏီယော’’တိ (မဟာဝ. ၁၂၈) ဝစနံ အနုဿရန္တော စတုမဓုရံ ပဋိက္ခိပိတွာ မုတ္တဟရီတကေန ဘေသဇ္ဇံ ကရောန္တော ပရမသန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ၊ အယမဿ ဂိလာနပစ္စယေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော.

သော ဧဝံပဘေဒေါ သဗ္ဗောပိ သန္တောသော သန္တုဋ္ဌီတိ ပဝုစ္စတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အတ္ထတော ဣတရီတရပစ္စယသန္တောသော’’တိ. တဿာ သန္တုဋ္ဌိယာ သဒ္ဓိံ သန္ဒဿနာဒိဝိဓိနာ အာနိသံသဝိဘာဝနဝသေန တပ္ပဋိပက္ခဿ အတြိစ္ဆတာဒိဘေဒဿ ဣစ္ဆာစာရဿ အာဒီနဝဝိဘာဝနဝသေန စ ပဝတ္တာ ကထာ သန္တုဋ္ဌိကထာ. ဣတော ပရာသုပိ ကထာသု ဧသေဝ နယော. ဝိသေသမတ္တမေဝ ဝက္ခာမ.

ပဝိဝေကကထာတိ ဧတ္ထ ကာယဝိဝေကော၊ စိတ္တဝိဝေကော၊ ဥပဓိဝိဝေကောတိ တယော ဝိဝေကာ. တေသု ဧကော ဂစ္ဆတိ၊ ဧကော တိဋ္ဌတိ၊ ဧကော နိသီဒတိ၊ ဧကော သေယျံ ကပ္ပေတိ၊ ဧကော ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသတိ၊ ဧကော ပဋိက္ကမတိ၊ ဧကော အဘိက္ကမတိ၊ ဧကော စင်္ကမံ အဓိဋ္ဌာတိ၊ ဧကော စရတိ၊ ဧကော ဝိဟရတိ၊ ဧဝံ သဗ္ဗိရိယာပထေသု သဗ္ဗကိစ္စေသု ဂဏသင်္ဂဏိကံ ပဟာယ ဝိဝိတ္တဝါသော ကာယဝိဝေကော နာမ. အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော ပန စိတ္တဝိဝေကော နာမ. နိဗ္ဗာနံ ဥပဓိဝိဝေကော နာမ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ကာယဝိဝေကော စ ဝိဝေကဋ္ဌကာယာနံ နေက္ခမ္မာဘိရတာနံ၊ စိတ္တဝိဝေကော စ ပရိသုဒ္ဓစိတ္တာနံ ပရမဝေါဒါနပ္ပတ္တာနံ၊ ဥပဓိဝိဝေကော စ နိရုပဓီနံ ပုဂ္ဂလာနံ ဝိသင်္ခါရဂတာန’’န္တိ (မဟာနိ. ၅၇). ဝိဝေကောယေဝ ပဝိဝေကော၊ ပဝိဝေကေ ပဋိသံယုတ္တာ ကထာ ပဝိဝေကကထာ.

အသံသဂ္ဂကထာတိ ဧတ္ထ သဝနသံသဂ္ဂေါ၊ ဒဿနသံသဂ္ဂေါ၊ သမုလ္လပနသံသဂ္ဂေါ၊ သမ္ဘောဂသံသဂ္ဂေါ၊ ကာယသံသဂ္ဂေါတိ ပဉ္စ သံသဂ္ဂါ. တေသု ဣဓေကစ္စော ဘိက္ခု သုဏာတိ ‘‘အမုကသ္မိံ ဌာနေ ဂါမေ ဝါ နိဂမေ ဝါ ဣတ္ထီ အဘိရူပါ ဒဿနီယာ ပါသာဒိကာ ပရမာယ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယ သမန္နာဂတာ’’တိ၊ သော တံ သုတွာ သံသီဒတိ ဝိသီဒတိ၊ န သက္ကောတိ ဗြဟ္မစရိယံ သန္ဓာရေတုံ၊ သိက္ခံ ပစ္စက္ခာယ ဟီနာယာဝတ္တတိ၊ ဧဝံ ဝိသဘာဂါရမ္မဏဿဝနေန ဥပ္ပန္နကိလေသသန္ထဝေါ သဝနသံသဂ္ဂေါ နာမ. န ဟေဝ ခေါ ဘိက္ခု သုဏာတိ၊ အပိစ ခေါ သာမံ ပဿတိ ဣတ္ထိံ အဘိရူပံ ဒဿနီယံ ပါသာဒိကံ ပရမာယ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယ သမန္နာဂတံ၊ သော တံ ဒိသွာ သံသီဒတိ ဝိသီဒတိ၊ န သက္ကောတိ ဗြဟ္မစရိယံ သန္ဓာရေတုံ၊ သိက္ခံ ပစ္စက္ခာယ ဟီနာယာဝတ္တတိ၊ ဧဝံ ဝိသဘာဂါရမ္မဏဒဿနေန ဥပ္ပန္နကိလေသသန္ထဝေါ ဒဿနသံသဂ္ဂေါ နာမ. ဒိသွာ ပန အညမညံ အာလာပသလ္လာပဝသေန ဥပ္ပန္နော ကိလေသသန္ထဝေါ သမုလ္လပနသံသဂ္ဂေါ နာမ. သဉ္ဇဂ္ဃနာဒိပိ ဧတေနေဝ သင်္ဂယှတိ. အတ္တနော ပန သန္တကံ ယံ ကိဉ္စိ မာတုဂါမဿ ဒတွာ အဒတွာ ဝါ တေန ဒိန္နဿ ဝနဘင်္ဂိနိယာဒိနော ပရိဘောဂဝသေန ဥပ္ပန္နော ကိလေသသန္ထဝေါ သမ္ဘောဂသံသဂ္ဂေါ နာမ. မာတုဂါမဿ ဟတ္ထဂ္ဂါဟာဒိဝသေန ဥပ္ပန္နကိလေသသန္ထဝေါ ကာယသံသဂ္ဂေါ နာမ.

ယောပိ စေသ ‘‘ဂိဟီဟိ သံသဋ္ဌော ဝိဟရတိ အနနုလောမိကေန သံသဂ္ဂေန သဟသောကီ သဟနန္ဒီ သုခိတေသု သုခိတော ဒုက္ခိတေသု ဒုက္ခိတော ဥပ္ပန္နေသု ကိစ္စကရဏီယေသု အတ္တနာ ဝေါ ယောဂံ အာပဇ္ဇတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၃၊ မဟာနိ. ၁၆၄) ဧဝံ ဝုတ္တော အနနုလောမိကော ဂိဟိသံသဂ္ဂေါ နာမ၊ ယော စ သဗြဟ္မစာရီဟိပိ ကိလေသုပ္ပတ္တိဟေတုဘူတော သံသဂ္ဂေါ၊ တံ သဗ္ဗံ ပဟာယ ယွာယံ သံသာရေ ထိရတရံ သံဝေဂသင်္ခါရေသု တိဗ္ဗံ ဘယသညံ သရီရေ ပဋိက္ကူလသညံ သဗ္ဗာကုသလေသု ဇိဂုစ္ဆာပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဟိရောတ္တပ္ပံ သဗ္ဗကိရိယာသု သတိသမ္ပဇညန္တိ သဗ္ဗံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတွာ ကမလဒလေ ဇလဗိန္ဒု ဝိယ သဗ္ဗတ္ထ အလဂ္ဂဘာဝေါ၊ အယံ သဗ္ဗသံသဂ္ဂပ္ပဋိပက္ခတာယ အသံသဂ္ဂေါ၊ တပ္ပဋိသံယုတ္တာ ကထာ အသံသဂ္ဂကထာ.

ဝီရိယာရမ္ဘကထာတိ ဧတ္ထ ဝီရဿ ဘာဝေါ၊ ကမ္မန္တိ ဝါ ဝီရိယံ၊ ဝိဓိနာ ဤရေတဗ္ဗံ ပဝတ္တေတဗ္ဗန္တိ ဝါ ဝီရိယံ၊ ဝီရိယဉ္စ တံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနာယ၊ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပသမ္ပဒါယ အာရဘနံ ဝီရိယာရမ္ဘော. သွာယံ ကာယိကော၊ စေတသိကော စာတိ ဒုဝိဓော၊ အာရမ္ဘဓာတု၊ နိက္ကမဓာတု၊ ပရက္ကမဓာတု၊ စာတိ တိဝိဓော၊ သမ္မပ္ပဓာနဝသေန စတုဗ္ဗိဓော. သော သဗ္ဗောပိ ယော ဘိက္ခု ဂမနေ ဥပ္ပန္နကိလေသံ ဌာနံ ပါပုဏိတုံ န ဒေတိ၊ ဌာနေ ဥပ္ပန္နံ နိသဇ္ဇံ၊ နိသဇ္ဇာယ ဥပ္ပန္နံ သယနံ ပါပုဏိတုံ န ဒေတိ၊ တတ္ထ တတ္ထေဝ အဇပဒေန ဒဏ္ဍေန ကဏှသပ္ပံ ဥပ္ပီဠေတွာ ဂဏှန္တော ဝိယ တိခိဏေန အသိနာ အမိတ္တံ ဂီဝါယ ပဟရန္တော ဝိယ သီသံ ဥက္ခိပိတုံ အဒတွာ ဝီရိယဗလေန နိဂ္ဂဏှာတိ၊ တဿေဝံ ဝီရိယာရမ္ဘော အာရဒ္ဓဝီရိယဿ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော၊ တပ္ပဋိသံယုတ္တာ ကထာ ဝီရိယာရမ္ဘကထာ.

သီလကထာတိအာဒီသု ဒုဝိဓံ သီလံ လောကိယံ လောကုတ္တရဉ္စ. တတ္ထ လောကိယံ ပါတိမောက္ခသံဝရာဒိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ. လောကုတ္တရံ မဂ္ဂသီလံ ဖလသီလဉ္စ. တထာ သမာဓိပိ. ဝိပဿနာယ ပါဒကဘူတာ သဟ ဥပစာရေန အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော လောကိယော သမာဓိ၊ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တော ပနေတ္ထ လောကုတ္တရော သမာဓိ နာမ. တထာ ပညာပိ. လောကိယာ သုတမယာ၊ စိန္တာမယာ၊ ဈာနသမ္ပယုတ္တာ၊ ဝိပဿနာဉာဏဉ္စ. ဝိသေသတော ပနေတ္ထ ဝိပဿနာပညာ ဂဟေတဗ္ဗာ. လောကုတ္တရာ မဂ္ဂပညာ ဖလပညာ စ. ဝိမုတ္တိ အရိယဖလဝိမုတ္တိ နိဗ္ဗာနဉ္စ. အပရေ ပန တဒင်္ဂဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တီနမ္ပိ ဝသေနေတ္ထ အတ္ထံ သံဝဏ္ဏေန္တိ. ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနမ္ပိ ဧကူနဝီသတိဝိဓံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ. ဣတိ ဣမေသံ သီလာဒီနံ သဒ္ဓိံ သန္ဒဿနာဒိဝိဓိနာ အနေကာကာရဝေါကာရအာနိသံသဝိဘာဝနဝသေန စေဝ တပ္ပဋိပက္ခာနံ ဒုဿီလျာဒီနံ အာဒီနဝဝိဘာဝနဝသေန စ ပဝတ္တာ ကထာ၊ တပ္ပဋိသံယုတ္တာ ကထာ ဝါ သီလာဒိကထာ နာမ.

ဧတ္ထ စ ‘‘အတ္တနာ စ အပ္ပိစ္ဆော ဟောတိ၊ အပ္ပိစ္ဆ ကထဉ္စ ပရေသံ ကတ္တာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၅၂၊ အ. နိ. ၁၀.၇၀) ‘‘သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ ဣတရီတရေန စီဝရေန၊ ဣတရီတရစီဝရသန္တုဋ္ဌိယာ စ ဝဏ္ဏဝါဒီ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၁၄၄၊ စူဠနိ. ခဂ္ဂဝိသာဏပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသော ၁၂၈) စ အာဒိဝစနတော သယဉ္စ အပ္ပိစ္ဆတာဒိဂုဏသမန္နာဂတေန ပရေသမ္ပိ တဒတ္ထာယ ဟိတဇ္ဈာသယေန ပဝတ္တေတဗ္ဗာ တထာရူပီ ကထာ. ယာ ဣဓ အဘိသလ္လေခိကာဒိဘာဝေန ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တာ အပ္ပိစ္ဆကထာဒီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကာရကဿေဝ ဟိ ကထာ ဝိသေသတော အဓိပ္ပေတတ္ထသာဓိနီ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ – ‘‘ကလျာဏမိတ္တဿေတံ၊ မေဃိယ၊ ဘိက္ခုနော ပါဋိကင်္ခံ။ပေ။ အကသိရလာဘီ’’တိ (အ. နိ. ၉.၃).

ဧဝရူပိယာတိ ဤဒိသာယ ယထာဝုတ္တာယ. နိကာမလာဘီတိ ယထိစ္ဆိတလာဘီ ယထာရုစိလာဘီ၊ သဗ္ဗကာလံ ဣမံ ကထံ သောတုံ ဝိစာရေတုဉ္စ ယထာသုခံ လဘန္တော. အကိစ္ဆလာဘီတိ နိဒုက္ခလာဘီ. အကသိရလာဘီတိ ဝိပုလလာဘီ.

အာရဒ္ဓဝီရိယောတိ ပဂ္ဂဟိတဝီရိယော. အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနာယာတိ အကောသလ္လသမ္ဘူတဋ္ဌေန အကုသလာနံ ပါပဓမ္မာနံ ပဇဟနတ္ထာယ. ကုသလာနံ ဓမ္မာနန္တိ ကုစ္ဆိတာနံ သလနာဒိအတ္ထေန အနဝဇ္ဇဋ္ဌေန စ ကုသလာနံ သဟဝိပဿနာနံ မဂ္ဂဖလဓမ္မာနံ. ဥပသမ္ပဒါယာတိ သမ္ပာဒနာယ အတ္တနော သန္တာနေ ဥပ္ပါဒနာယ. ထာမဝါတိ ဥဿောဠှိသင်္ခါတေန ဝီရိယထာမေန သမန္နာဂတော. ဒဠှပရက္ကမောတိ ထိရပရက္ကမော အသိထိလဝီရိယော. အနိက္ခိတ္တဓုရောတိ အနောရောဟိတဓုရော အနောသက္ကဝီရိယော.

ပညဝါတိ ဝိပဿနာပညာယ ပညဝါ. ဥဒယတ္ထဂါမိနိယာတိ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ ဥဒယဉ္စ ဝယဉ္စ ပဋိဝိဇ္ဈန္တိယာ. အရိယာယာတိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ကိလေသေဟိ အာရကာ ဒူရေ ဌိတာယ နိဒ္ဒေါသာယ. နိဗ္ဗေဓိကာယာတိ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာယ. သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယဂါမိနိယာတိ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ခေပနတော ‘‘ဒုက္ခက္ခယော’’တိ လဒ္ဓနာမံ အရိယမဂ္ဂံ သမ္မာ ဟေတုနာ နယေန ဂစ္ဆန္တိယာ. ဣမေသု စ ပန ပဉ္စသု ဓမ္မေသု သီလံ ဝီရိယံ ပညာ စ ယောဂိနော အဇ္ဈတ္တိကံ အင်္ဂံ၊ ဣတရဒွယံ ဗာဟိရံ အင်္ဂံ. တတ္ထာပိ ကလျာဏမိတ္တသန္နိဿယေနေဝ သေသံ စတုဗ္ဗိဓံ ဣဇ္ဈတိ၊ ကလျာဏမိတ္တဿေဝေတ္ထ ဗဟုကာရတံ ဒဿေန္တော သတ္ထာ ‘‘ကလျာဏမိတ္တဿေတံ၊ မေဃိယ၊ ဘိက္ခုနော ပါဋိကင်္ခ’’န္တိအာဒိနာ ဒေသနံ ဝဍ္ဎေသိ. တတ္ထ ပါဋိကင်္ခန္တိ ဧကံသေန ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ၊ အဝဿံဘာဝီတိ အတ္ထော. ယန္တိ ကိရိယာပရာမသနံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘သီလဝါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဧတ္ထ ယဒေတံ ကလျာဏမိတ္တဿ ဘိက္ခုနော သီလဝန္တတာယ ဘဝနံ သီလသမ္ပန္နတ္တံ၊ တဿ ဘိက္ခုနော သီလသမ္ပန္နတ္တာ ဧတံ တဿ ပါဋိကင်္ခံ၊ အဝဿံဘာဝီ ဧကံသေနေဝ တဿ တတ္ထ နိယောဇနတောတိ အဓိပ္ပါယော. ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော ဝိဟရတီတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

ဧဝံ ဘဂဝါ သဒေဝကေ လောကေ ဥတ္တမကလျာဏမိတ္တသင်္ခါတဿ အတ္တနော ဝစနံ အနာဒိယိတွာ တံ ဝနသဏ္ဍံ ပဝိသိတွာ တာဒိသံ ဝိပ္ပကာရံ ပတ္တဿ အာယသ္မတော မေဃိယဿ ကလျာဏမိတ္တတာဒိနာ သကလံ သာသနသမ္ပဒံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိဿ တတ္ထ အာဒရဇာတဿ ပုဗ္ဗေ ယေဟိ ကာမဝိတက္ကာဒီဟိ ဥပဒ္ဒုတတ္တာ ကမ္မဋ္ဌာနံ န သမ္ပဇ္ဇတိ၊ တဿ တေသံ ဥဇုဝိပစ္စနီကဘူတတ္တာ စ ဘာဝနာနယံ ပကာသေတွာ တတော ပရံ အရဟတ္တဿ ကမ္မဋ္ဌာနံ အာစိက္ခန္တော ‘‘တေန စ ပန၊ မေဃိယ၊ ဘိက္ခုနာ ဣမေသု ပဉ္စသု ဓမ္မေသု ပတိဋ္ဌာယ စတ္တာရော ဓမ္မာ ဥတ္တရိ ဘာဝေတဗ္ဗာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တေနာတိ ဧဝံ ကလျာဏမိတ္တသန္နိဿယေန ယထာဝုတ္တသီလာဒိဂုဏသမန္နာဂတေန. တေနေဝါဟ ‘‘ဣမေသု ပဉ္စသု ဓမ္မေသု ပတိဋ္ဌာယာ’’တိ. ဥတ္တရီတိ အာရဒ္ဓတရုဏဝိပဿနဿ ရာဂါဒိပရိဿယာ စေ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ၊ တေသံ ဝိသောဓနတ္ထံ တတော ဥဒ္ဓံ စတ္တာရော ဓမ္မာ ဘာဝေတဗ္ဗာ ဥပ္ပါဒေတဗ္ဗာ ဝဍ္ဎေတဗ္ဗာ စ.

အသုဘာတိ ဧကာဒသသု အသုဘကမ္မဋ္ဌာနေသု ယထာရဟံ ယတ္ထ ကတ္ထစိ အသုဘဘာဝနာ. ရာဂဿ ပဟာနာယာတိ ကာမရာဂဿ ပဇဟနတ္ထာယ. အယမတ္ထော သာလိလာဝကောပမာယ ဝိဘာဝေတဗ္ဗော. ဧဝံဘူတံ ဘာဝနာဝိဓိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘အသုဘာ ဘာဝေတဗ္ဗာ ရာဂဿ ပဟာနာယာ’’တိ. မေတ္တာတိ မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာနံ. ဗျာပါဒဿ ပဟာနာယာတိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဥပ္ပန္နဿ ကောပဿ ပဇဟနတ္ထာယ. အာနာပါနဿတီတိ သောဠသဝတ္ထုကာ အာနာပါနဿတိ. ဝိတက္ကုပစ္ဆေဒါယာတိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဥပ္ပန္နာနံ ဝိတက္ကာနံ ပစ္ဆေဒနတ္ထာယ. အသ္မိမာနသမုဂ္ဃါတာယာတိ ‘‘အသ္မီ’’တိ ဥပ္ပဇ္ဇနကဿ နဝဝိဓဿ မာနဿ သမုစ္ဆေဒနတ္ထာယ.

အနိစ္စသညိနောတိ ဟုတွာ အဘာဝတော ဥဒယဗ္ဗယဝန္တတော ပဘင်္ဂုတော တာဝကာလိကတော နိစ္စပ္ပဋိက္ခေပတော စ ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ’’တိ (ဓ. ပ. ၂၇၇၊ စူဠနိ. ဟေမကမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသော ၅၆) ပဝတ္တအနိစ္စာနုပဿနာဝသေန အနိစ္စသညိနော. အနတ္တသညာ သဏ္ဌာတီတိ အသာရကတော အဝသဝတ္တနတော ပရတော ရိတ္တတော တုစ္ဆတော သုညတော စ ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ’’တိ (ဓ. ပ. ၂၇၉၊ စူဠနိ. ဟေမကမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသော ၅၆) ဧဝံ ပဝတ္တအနတ္တာနုပဿနာသင်္ခါတာ အနတ္တသညာ စိတ္တေ သဏ္ဌဟတိ အတိဒဠှံ ပတိဋ္ဌဟတိ. အနိစ္စလက္ခဏေ ဟိ ဒိဋ္ဌေ အနတ္တလက္ခဏံ ဒိဋ္ဌမေဝ ဟောတိ. တီသု လက္ခဏေသု ဟိ ဧကသ္မိံ ဒိဋ္ဌေ ဣတရဒွယံ ဒိဋ္ဌမေဝ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အနိစ္စသညိနော၊ မေဃိယ၊ အနတ္တသညာ သဏ္ဌာတီ’’တိ. အနတ္တလက္ခဏေ သုဒိဋ္ဌေ ‘‘အသ္မီ’’တိ ဥပ္ပဇ္ဇနကမာနော သုပ္ပဇဟောဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အနတ္တသညီ အသ္မိမာနသမုဂ္ဃါတံ ပါပုဏာတီ’’တိ. ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ နိဗ္ဗာနန္တိ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ အပစ္စယပရိနိဗ္ဗာနံ ပါပုဏာတိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ၊ ဝိတ္ထာရတော ပန အသုဘာဒိဘာဝနာနယော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော.

မေဃိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄-၅. နန္ဒကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၄-၅. စတုတ္ထေ အာဂမယမာနောတိ ဩလောကယမာနော၊ ဗုဒ္ဓေါ သဟသာ အပဝိသိတွာ ယာဝ သာ ကထာ နိဋ္ဌာတိ၊ တာဝ အဋ္ဌာသီတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဣဒမဝေါစာတိ ဣဒံ ကထာဝသာနံ ဥဒိက္ခမာနော’’တိ. အနိစ္စဒုက္ခာဒိဝသေန သဗ္ဗဓမ္မသန္တီရဏံ အဓိပညာဝိပဿနာတိ အာဟ ‘‘သင်္ခါရပရိဂ္ဂဟဝိပဿနာဉာဏဿာ’’တိ. မာနသန္တိ ရာဂေါပိ စိတ္တမ္ပိ အရဟတ္တမ္ပိ. ‘‘အန္တလိက္ခစရော ပါသော၊ ယွာယံ စရတိ မာနသော’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၅၁၊ မဟာဝ. ၃၃) ဧတ္ထ ရာဂေါ မာနသံ. ‘‘စိတ္တံ မနော မာနသ’’န္တိ (ဓ. သ. ၆) ဧတ္ထ စိတ္တံ. ‘‘အပ္ပတ္တမာနသော သေခေါ၊ ကာလံ ကယိရာ ဇနေ သုတာ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၅၉) ဧတ္ထ အရဟတ္တံ. ဣဓာပိ အရဟတ္တမေဝ အဓိပ္ပေတံ. တေနာဟ ‘‘အပ္ပတ္တမာနသာတိ အပ္ပတ္တအရဟတ္တာ’’တိ. အပ္ပတ္တံ မာနသံ အရဟတ္တံ ဧတေဟီတိ အပ္ပတ္တမာနသာ. ဣဒါနိ စိတ္တပရိယာယမေဝ မာနသသဒ္ဒံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အရဟတ္တံ ဝါ’’တိအာဒိ. ပဉ္စမံ သုဝိညေယျမေဝ.

နန္ဒကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၆. သေဝနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၆. ဆဋ္ဌေ ဇီဝိတသမ္ဘာရာတိ ဇီဝိတပ္ပဝတ္တိယာ သမ္ဘာရာ ပစ္စယာ. သမုဒါနေတဗ္ဗာတိ သမ္မာ ဉာယေန အနဝဇ္ဇဥဉ္ဆာစရိယာဒိနာ ဥဒ္ဓမုဒ္ဓမာနေတဗ္ဗာ ပါပုဏိတဗ္ဗာ. တေ ပန သမုဒါနိတာ သမာဟတာ နာမ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘သမာဟရိတဗ္ဗာ’’တိ. ဒုက္ခေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ သုလဘုပ္ပါဒါ န ဟောန္တိ. ဧတေန ဂေါစရအသပ္ပါယာဒိဘာဝံ ဒဿေတိ. ရတ္တိဘာဂံ ဝါ ဒိဝသဘာဂံ ဝါတိ ဘုမ္မတ္ထေ ဥပယောဂဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ရတ္တိကောဋ္ဌာသေ ဝါ ဒိဝသကောဋ္ဌာသေ ဝါ’’တိ. ရတ္တိံယေဝ ပက္ကမိတဗ္ဗံ သမဏဓမ္မဿ တတ္ထ အနိပ္ဖဇ္ဇနတော. သင်္ခါပီတိ ‘‘ယဒတ္ထမဟံ ပဗ္ဗဇိတော၊ န မေတံ ဣဓ နိပ္ဖဇ္ဇတိ၊ စီဝရာဒိ ပန သမုဒါဂစ္ဆတိ၊ နာဟံ တဒတ္ထံ ပဗ္ဗဇိတော၊ ကိံ မေ ဣဓ ဝါသေနာ’’တိ ပဋိသင်္ခါယပိ. တေနာဟ ‘‘သာမညတ္ထဿ ဘာဝနာပါရိပူရိအဂမနံ ဇာနိတွာ’’တိ. အနန္တရဝါရေ သင်္ခါပီတိ သမဏဓမ္မဿ နိပ္ဖဇ္ဇနဘာဝံ ဇာနိတွာ. သော ပုဂ္ဂလော အနာပုစ္ဆာ ပက္ကမိတဗ္ဗံ၊ နာနုဗန္ဓိတဗ္ဗောတိ ‘‘သော ပုဂ္ဂလော’’တိ ပဒဿ ‘‘နာနုဗန္ဓိတဗ္ဗော’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော. ယဿ ယေန ဟိ သမ္ဗန္ဓော၊ ဒူရဋ္ဌေနပိ သော ဘဝတိ. တံ ပုဂ္ဂလန္တိ သော ပုဂ္ဂလောတိ ပစ္စတ္တဝစနံ ဥပယောဂဝသေန ပရိဏာမေတွာ တံ ပုဂ္ဂလံ အနာပုစ္ဆာ ပက္ကမိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. အတ္ထဝသေန ဟိ ဝိဘတ္တိပရိဏာမောတိ. အာပုစ္ဆာ ပက္ကမိတဗ္ဗန္တိ စ ကတညုကတဝေဒိတာယ နိယောဇနံ. ဧဝရူပေါတိ ယံ နိဿာယ ဘိက္ခုနော ဂုဏေဟိ ဝုဒ္ဓိယေဝ ပါဋိကင်္ခါ၊ ပစ္စယေဟိ န ပရိဿယော၊ ဧဝရူပေါ ဒဏ္ဍကမ္မာဒီဟိ နိဂ္ဂဏှာတိ စေပိ၊ န ပရိစ္စဇိတဗ္ဗောတိ ဒဿေတိ ‘‘သစေပီ’’တိအာဒိနာ.

သေဝနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၇-၁၀. သုတဝါသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၇-၁၀. သတ္တမေ အဘဗ္ဗော ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု သဉ္စိစ္စ ပါဏန္တိအာဒိ ဒေသနာသီသမေဝ၊ သောတာပန္နာဒယောပိ ပန အဘဗ္ဗာဝ၊ ပုထုဇ္ဇနခီဏာသဝါနံ နိန္ဒာပသံသတ္ထမ္ပိ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ပုထုဇ္ဇနော နာမ ဂါရယှော မာတုဃာတာဒီနိ ကရောတိ၊ ခီဏာသဝေါ ပန ပါသံသော ကုန္ထကိပိလ္လိကဃာတာဒီနိပိ န ကရောတီတိ. သန္နိဓိကာရကံ ကာမေ ပရိဘုဉ္ဇိတုန္တိ ယထာ ဂိဟိဘူတော သန္နိဓိံ ကတွာ ဝတ္ထုကာမေ ပရိဘုဉ္ဇတိ၊ ဧဝံ တိလတဏ္ဍုလသပ္ပိနဝနီတာဒီနိ သန္နိဓိံ ကတွာ ဣဒါနိ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ အဘဗ္ဗောတိ အတ္ထော. ဝတ္ထုကာမေ ပန နိဒဟိတွာ ပရိဘုဉ္ဇန္တာ တန္နိဿိတံ ကိလေသကာမမ္ပိ နိဒဟိတွာ ပရိဘုဉ္ဇန္တိ နာမာတိ အာဟ ‘‘ဝတ္ထုကာမကိလေသကာမေ’’တိ. နနု စ ခီဏာသဝဿေဝ ဝသနဋ္ဌာနေ တိလတဏ္ဍုလာဒယော ပညာယန္တီတိ? န ပန တေ အတ္တနော အတ္ထာယ နိဓေန္တိ၊ အဖာသုကပဗ္ဗဇိတာဒီနံ အတ္ထာယ နိဓေန္တိ. အနာဂါမိဿ ကထန္တိ? တဿပိ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ သဗ္ဗသောဝ ပဟီနာ၊ ဓမ္မေန ပန လဒ္ဓံ ဝိစာရေတွာ ပရိဘုဉ္ဇတိ. အကပ္ပိယကာမဂုဏေ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ၊ န မဉ္စပီဌအတ္ထရဏပါဝုရဏာဒိသန္နိဿိတံ. သေယျာထာပိ ပုဗ္ဗေ အဂါရိယဘူတောတိ ယထာ ပုဗ္ဗေ ဂိဟိဘူတော ပရိဘုဉ္ဇတိ၊ ဧဝံ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ အဘဗ္ဗော. အဂါရမဇ္ဈေ ဝသန္တာ ဟိ သောတာပန္နာဒယော ယာဝဇီဝံ ဂိဟိဗျဉ္ဇနေန တိဋ္ဌန္တိ. ခီဏာသဝေါ ပန အရဟတ္တံ ပတွာဝ မနုဿဘူတော ပရိနိဗ္ဗာတိ ဝါ ပဗ္ဗဇတိ ဝါ. စာတုမဟာရာဇိကာဒီသု ကာမာဝစရဒေဝေသု မုဟုတ္တမ္ပိ န တိဋ္ဌတိ. ကသ္မာ? ဝိဝေကဋ္ဌာနဿ အဘာဝါ. ဘုမ္မဒေဝတ္တဘာဝေ ပန ဌိတော အရဟတ္တံ ပတွာပိ တိဋ္ဌတိ ဝိဝေကဋ္ဌာနသမ္ဘဝါ. အဋ္ဌမာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

သုတဝါသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

သမ္ဗောဓိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. သီဟနာဒဝဂ္ဂေါ

၁. သီဟနာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၁. ဒုတိယဿ ပဌမေ အဝါပုရေန္တိ ဝိဝရန္တိ ဒွါရံ ဧတေနာတိ အဝါပုရဏံ. ရဇံ ဟရန္တိ ဧတေနာတိ ရဇောဟရဏံ. ကဠောပိဟတ္ထောတိ ဝိလီဝမယဘာဇနဟတ္ထော၊ ‘‘စမ္မမယဘာဇနဟတ္ထော’’တိ စ ဝဒန္တိ. ဆိန္နာနိ ဝိသာဏာနိ ဧတဿာတိ ဆိန္နဝိသာဏော၊ ဥသဘော စ သော ဆိန္နဝိသာဏော စာတိ ဥသဘဆိန္နဝိသာဏော. ဝိသေသနပရောယံ သမာသော. အဟိကုဏပေန ဝါတိအာဒိ အတိဇေဂုစ္ဆပ္ပဋိကူလကုဏပဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ကဏ္ဌေ အာသတ္တေနာတိ ကေနစိဒေဝ ပစ္စတ္ထိကေန အာနေတွာ ကဏ္ဌေ ဗဒ္ဓေန၊ ဩမုက္ကေနာတိ အတ္ထော. အဋ္ဋော အာတုရော ဒုဂ္ဂန္ဓပီဠာယ ပီဠိတော. အစ္စယဿ ပဋိဂ္ဂဏှနံ ဝါ အဓိဝါသနံ. ဧဝဉှိ သော ကာရဏေ ဒေသိယမာနေ တတော ဝိဂတော နာမ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ပဋိဂ္ဂဏှတူတိ ခမတူ’’တိ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ.

သီဟနာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. သဥပါဒိသေသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၂. ဒုတိယေ ဘဝဿ အပ္ပမတ္တကတာ နာမ ဣတ္တရကာလတာယာတိ အာဟ ‘‘အစ္ဆရာသင်္ဃာတမတ္တမ္ပီ’’တိ.

သဥပါဒိသေသသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. ကောဋ္ဌိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၃. တတိယေ ဒိဋ္ဌဓမ္မော ဝုစ္စတိ ပစ္စက္ခဘူတော အတ္တဘာဝေါ၊ တသ္မိံ ဝေဒိတဗ္ဗံ ဖလံ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယံ. တေနာဟ ‘‘ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ’’တိ. စတုပ္ပဉ္စက္ခန္ဓဖလတာယ သညာဘဝူပဂံ ကမ္မံ ဗဟုဝေဒနီယံ. ဧကက္ခန္ဓဖလတ္တာ အသညာဘဝူပဂံ ကမ္မံ ‘‘အပ္ပဝေဒနီယ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ကေစိ ပန ‘‘အရူပါဝစရကမ္မံ ဗဟုကာလံ ဝေဒိတဗ္ဗဖလတ္တာ ဗဟုဝေဒနီယံ၊ ဣတရံ အပ္ပဝေဒနီယံ. ရူပါရူပါဝစရကမ္မံ ဝါ ဗဟုဝေဒနီယံ၊ ပရိတ္တံ ကမ္မံ အပ္ပဝေဒနီယ’’န္တိ ဝဒန္တိ. ဝေဒနီယန္တိ ပစ္စယန္တရသမဝါယေ ဝိပါကုပ္ပါဒနသမတ္ထံ၊ န အာရဒ္ဓဝိပါကမေဝ. အဝေဒနီယန္တိ ပစ္စယဝေကလ္လေန ဝိပစ္စိတုံ အသမတ္ထံ အဟောသိကမ္မာဒိဘေဒံ.

ကောဋ္ဌိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄. သမိဒ္ဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၄. စတုတ္ထေ သမိဒ္ဓီတိ ထေရဿ ကိရ အတ္တဘာဝေါ သမိဒ္ဓေါ အဘိရူပေါ ပါသာဒိကော၊ တသ္မာ သမိဒ္ဓီတွေဝ သင်္ခါတော. တေနာဟ ‘‘အတ္တဘာဝသမိဒ္ဓတာယာ’’တိအာဒိ. ရူပဓာတုအာဒီသူတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သဒ္ဒဓာတုအာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ.

သမိဒ္ဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၅-၉. ဂဏ္ဍသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁၅-၁၉. ပဉ္စမေ မာတာပေတ္တိကသမ္ဘဝဿာတိ မာတိတော စ ပိတိတော စ နိဗ္ဗတ္တေန မာတာပေတ္တိကေန သုက္ကသောဏိတေန သမ္ဘူတဿ. ဥစ္ဆာဒနဓမ္မဿာတိ ဥစ္ဆာဒေတဗ္ဗသဘာဝဿ. ပရိမဒ္ဒနဓမ္မဿာတိ ပရိမဒ္ဒိတဗ္ဗသဘာဝဿ. ဧတ္ထ စ ဩဒနကုမ္မာသူပစယဥစ္ဆာဒနပဒေဟိ ဝဍ္ဎိ ကထိတာ၊ အနိစ္စဘေဒနဝိဒ္ဓံသနပဒေဟိ ဟာနိ. ပုရိမေဟိ ဝါ သမုဒယော၊ ပစ္ဆိမေဟိ အတ္ထင်္ဂမောတိ ဧဝံ စာတုမဟာဘူတိကဿ ကာယဿ ဝဍ္ဎိပရိဟာနိနိဗ္ဗတ္တိဘေဒါ ဒဿိတာ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ဆဋ္ဌာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနိ.

ဂဏ္ဍသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၁၀. ဝေလာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၀. ဒသမေ သကုဏ္ဍကဘတ္တန္တိ သကုဏ္ဍကံ ဥတ္တဏ္ဍုလဘတ္တံ. ပရိတ္တေဟိ သကုဏ္ဍေဟိ တဏ္ဍုလေဟိပိ သဒ္ဓိံ ဝိပက္ကဘတ္တံ ဥတ္တဏ္ဍုလမေဝ ဟောတိ. ဗိဠင်္ဂံ ဝုစ္စတိ အာရနာဠံ၊ ဗိဠင်္ဂတော နိဗ္ဗတ္တနတော တဒေဝ ကဉ္ဇိယတော ဇာတန္တိ ကဉ္ဇိယံ၊ တံ ဒုတိယံ ဧတဿာတိ ဗိဠင်္ဂဒုတိယံ၊ တံ ကဉ္ဇိယဒုတိယန္တိ ဝုတ္တံ. အသက္ကရိတွာတိ ဒေယျဓမ္မမ္ပိ ပုဂ္ဂလမ္ပိ အသက္ကရိတွာ. ဒေယျဓမ္မဿ အသက္ကရဏံ အသမ္ပန္နကာရော၊ ပုဂ္ဂလဿ အသက္ကရဏံ အဂရုကရဏံ. ဒေယျဓမ္မံ အသက္ကရောန္တော ဟိ ဥတ္တဏ္ဍုလာဒိဒေါသသမန္နာဂတံ အာဟာရံ ဒေတိ၊ န သမ္ပန္နံ ကရောတိ. ပုဂ္ဂလံ အသက္ကရောန္တော နိသီဒနဋ္ဌာနံ အသမ္မဇ္ဇိတွာ ယတ္ထ တတ္ထ ဝါ နိသီဒါပေတွာ ယံ ဝါ တံ ဝါ ဒါရကံ ပေသေတွာ ဒေတိ. အစိတ္တီကတွာတိ န စိတ္တိံ ကတွာ၊ န ပူဇေတွာတိ အတ္ထော. ပူဇေန္တော ဟိ ပူဇေတဗ္ဗဝတ္ထုံ စိတ္တေ ဌပေတိ၊ န တတော ဗဟိ ကရောတိ. စိတ္တံ ဝါ အစ္ဆရိယံ ကတွာ ပဋိပတ္တိ စိတ္တီကရဏံ သမ္ဘာဝနကိရိယာ၊ တပ္ပဋိက္ခေပတော အစိတ္တီကရဏံ အသမ္ဘာဝနကိရိယာ. အပဝိဒ္ဓန္တိ ဥစ္ဆိဋ္ဌာဒိဆဍ္ဍနီယဓမ္မံ ဝိယ အဝခိတ္တကံ. ယော ဟိ ဆဍ္ဍေတုကာမော ဟုတွာ ရောဂိနော သရီရေ ဩဒနာဒီနိ မဇ္ဇိတွာ ဝမ္မိကေ ရောဂံ ပက္ခိပန္တော ဝိယ ဒေတိ၊ အယံ အပဝိဒ္ဓံ ဒေတိ နာမ. အနာဂမနဒိဋ္ဌိကောတိ ‘‘အဒ္ဓါ ဣမဿ ဒါနဿ ဖလံ မမ အာဂစ္ဆတီ’’တိ ဧဝံ ယဿ ကမ္မဿကတဒိဋ္ဌိ အတ္ထိ၊ သော အာဂမနဒိဋ္ဌိကော. အယံ ပန န တာဒိသောတိ အနာဂမနဒိဋ္ဌိကော၊ ဖလံ ပါဋိကင်္ခံ ဟုတွာ န ဒေတီတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘န ကမ္မဉ္စ ဖလဉ္စ သဒ္ဒဟိတွာ ဒေတီ’’တိ.

ဝေလာမောတိ ဧတ္ထ မာ-သဒ္ဒေါ ပဋိသေဓဝစနော. ဇာတိဂေါတ္တရူပဘောဂါဒိဂုဏာနံ ဝေလာ မရိယာဒါ နတ္ထိ ဧတသ္မိန္တိ ဝေလာမော. အထ ဝါ ယထာဝုတ္တဂုဏာနံ ဝေလာ မရိယာဒါ အမတိ ဩသာနံ ဂစ္ဆတိ ဧတသ္မိန္တိ ဝေလာမော၊ ဝေလံ ဝါ မရိယာဒံ အမတိ ဂစ္ဆတိ အတိက္ကမတီတိ ဝေလာမော. တေနာဟ ‘‘ဇာတိဂေါတ္တ။ပေ။ ဧဝံလဒ္ဓနာမော’’တိ. ဒီယတီတိ ဒါနံ၊ ဒါနဝတ္ထု. တံ အဂ္ဂီယတိ နိဿဇ္ဇီယတိ ဧတ္ထာတိ ဒါနဂ္ဂံ. ဒါနံ ဝါ ဂဏှန္တိ ဧတ္ထာတိ ဒါနဂ္ဂံ၊ ဧဝံ ဘတ္တဂ္ဂံ၊ ပရိဝေသနဋ္ဌာနံ. ဒုကူလသန္ဒနာနီတိ ရဇတဘာဇနာဒိနိဿိတေ ဒုကူလေ ခီရဿ သန္ဒနံ ဧတေသန္တိ ဒုကူလသန္ဒနာနိ. ကံသူပဓာရဏာနီတိ ရဇတမယဒေါဟဘာဇနာနိ. တေနာဟ ‘‘ရဇတမယခီရပဋိစ္ဆကာနီ’’တိ. ရဇတမယာနိ ခီရပဋိစ္ဆကာနိ ခီရပဋိဂ္ဂဟဘာဇနာနိ ဧတေသန္တိ ရဇတမယခီရပဋိစ္ဆကာနိ. သောဓေယျာတိ မဟပ္ဖလဘာဝကရဏေန ဝိသောဓေယျ. မဟပ္ဖလဘာဝပ္ပတ္တိယာ ဟိ ဒက္ခိဏာ ဝိသုဇ္ဈတိ နာမ.

မဂ္ဂေနာဂတံ အနိဝတ္တနသရဏန္တိ ဣမိနာ လောကုတ္တရသရဏဂမနံ ဒီပေတိ. အပရေတိအာဒိနာ လောကိယသရဏဂမနံ ဝုတ္တံ. သရဏံ နာမ တိဏ္ဏံ ရတနာနံ ဇီဝိတပရိစ္စာဂမယံ ပုညံ သဗ္ဗသမ္ပတ္တိံ ဒေတိ၊ တသ္မာ မဟပ္ဖလတရန္တိ အဓိပ္ပါယော. ဣဒဉ္စ – ‘‘သစေ တွံ ယထာ ဂဟိတံ သရဏံ န ဘိန္ဒိဿသိ၊ ဧဝါဟံ တံ မာရေမီ’’တိ ယဒိပိ ကောစိ တိဏှေန သတ္ထေန ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျ၊ တထာပိ ‘‘နေဝါဟံ ဗုဒ္ဓံ န ဗုဒ္ဓေါတိ၊ ဓမ္မံ န ဓမ္မောတိ၊ သံဃံ န သံဃောတိ ဝဒါမီ’’တိ ဒဠှတရံ ကတွာ ဂဟိတဿ ဝသေန ဝုတ္တံ. မဂ္ဂေနာဂတန္တိ လောကုတ္တရသီလံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. အပရေတိအာဒိနာ ပန လောကိယသီလံ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗေသံ သတ္တာနံ ဇီဝိတဒါနာဒိနိဟိတဒဏ္ဍတာယ သကလလောကိယလောကုတ္တရဂုဏာဓိဋ္ဌာနတော စဿ မဟပ္ဖလမဟာနိသံသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ဥပသိင်္ဃနမတ္တန္တိ ဃာယနမတ္တံ. ဂဒ္ဒေါဟနမတ္တန္တိ ပါဌန္တရေ ဂေါဒေါဟနမတ္တံ ကာလန္တိ အတ္ထော. သော စ န သကလော ဂေါဒေါဟနက္ခဏော အဓိပ္ပေတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဂါဝိယာ ဧကဝါရံ ထနအဉ္ဆနမတ္တ’’န္တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. အဉ္ဆနမတ္တန္တိ အာကဍ္ဎနမတ္တံ. ဂါဝိယာ ထနံ ဂဟေတွာ ဧကခီရဗိန္ဒုဒုဟနကာလမတ္တမ္ပိ ဂဒ္ဒုဟနမတ္တန္တိ ဝဒန္တိ. ဧတ္တကမ္ပိ ဟိ ကာလံ ယော ဝသနဂဗ္ဘပရိဝေဏဝိဟာရူပစာရပရိစ္ဆေဒေန ဝါ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု သဗ္ဗသတ္တေ ဟိတဖရဏံ မေတ္တစိတ္တံ ဘာဝေတုံ သက္ကောတိ. ဣဒံ တတော ယထာဝုတ္တဒါနာဒိတော မဟပ္ဖလတရံ.

ဝေလာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

သီဟနာဒဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. သတ္တာဝါသဝဂ္ဂေါ

၁. တိဌာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၁. တတိယဿ ပဌမေ အမမာတိ ဝတ္ထာဘရဏပါနဘောဇနာဒီသုပိ မမတ္တဝိရဟိတာ. အပရိဂ္ဂဟာတိ ဣတ္ထိပရိဂ္ဂဟေန အပရိဂ္ဂဟာ. တေသံ ကိရ ‘‘အယံ မယှံ ဘရိယာ’’တိ မမတ္တံ န ဟောတိ၊ မာတရံ ဝါ ဘဂိနိံ ဝါ ဒိသွာ ဆန္ဒရာဂေါ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဓမ္မတာသိဒ္ဓဿ သီလဿ အာနုဘာဝေန ပုတ္တေ ဒိဋ္ဌမတ္တေ ဧဝ မာတုထနတော ထညံ ပဂ္ဃရတိ၊ တေန သညာဏေန နေသံ မာတရိ ပုတ္တဿ မာတုသညာ၊ မာတု စ ပုတ္တေ ပုတ္တသညာ ပစ္စုပဋ္ဌိတာတိ ကေစိ.

အပိစေတ္ထ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.၁ ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ) ဥတ္တရကုရုကာနံ ပုညာနုဘာဝသိဒ္ဓေါ အယမ္ပိ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ ကိရ တေသု တေသု ပဒေသေသု ဃနနိစိတပတ္တသဉ္ဆန္နသာခါပသာခါ ကူဋာဂါရသမာ မနောရမာ ရုက္ခာ တေသံ မနုဿာနံ နိဝေသနကိစ္စံ သာဓေန္တိ. ယတ္ထ သုခံ နိဝသန္တိ၊ အညေပိ တတ္ထ ရုက္ခာ သုဇာတာ သဗ္ဗဒါပိ ပုပ္ဖိတဂ္ဂါ တိဋ္ဌန္တိ. ဇလာသယာပိ ဝိကသိတကမလကုဝလယပုဏ္ဍရီကသောဂန္ဓိကာဒိပုပ္ဖသဉ္ဆန္နာ သဗ္ဗကာလံ ပရမသုဂန္ဓံ သမန္တတော ပဝါယန္တာ တိဋ္ဌန္တိ. သရီရမ္ပိ တေသံ အတိဒီဃာဒိဒေါသရဟိတံ အာရောဟပရိဏာဟသမ္ပန္နံ ဇရာယ အနဘိဘူတတ္တာ ဝလိတပလိတာဒိဒေါသဝိရဟိတံ ယာဝတာယုကံ အပရိက္ခီဏဇဝဗလပရက္ကမသောဘမေဝ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ. အနုဋ္ဌာနဖလူပဇီဝိတာယ န စ နေသံ ကသိဝဏိဇ္ဇာဒိဝသေန အာဟာရပရိယေဋ္ဌိဝသေန ဒုက္ခံ အတ္ထိ၊ တတော ဧဝ န ဒါသဒါသိကမ္မကရာဒိပရိဂ္ဂဟော အတ္ထိ၊ န စ တတ္ထ သီတုဏှဍံသမကသဝါတာတပသရီသပဝါဠာဒိပရိဿယော အတ္ထိ. ယထာ နာမေတ္ထ ဂိမှာနံ ပစ္ဆိမေ မာသေ ပစ္စူသဝေလာယံ သမသီတုဏှော ဥတု ဟောတိ၊ ဧဝမေဝ သဗ္ဗကာလံ တတ္ထ သမသီတုဏှောဝ ဥတု ဟောတိ၊ န စ နေသံ ကောစိ ဥပဃာတော ဝိဟေသာ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အကဋ္ဌပါကိမေဝ သာလိံ အကဏံ အထုသံ သုဒ္ဓံ သုဂန္ဓံ တဏ္ဍုလပ္ဖလံ ပရိဘုဉ္ဇန္တိ. တံ ဘုဉ္ဇန္တာနံ နေသံ ကုဋ္ဌံ၊ ဂဏ္ဍော၊ ကိလာသော၊ သောသော၊ ကာသော၊ သာသော၊ အပမာရော၊ ဇရောတိ ဧဝမာဒိကော န ကောစိ ရောဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ န စ တေ ခုဇ္ဇာ ဝါ ဝါမနာ ဝါ ကာဏာ ဝါ ကုဏီ ဝါ ခဉ္ဇာ ဝါ ပက္ခဟတာ ဝါ ဝိကလင်္ဂါ ဝါ ဝိကလိန္ဒြိယာ ဝါ ဟောန္တိ.

ဣတ္ထိယောပိ တတ္ထ နာတိဒီဃာ၊ နာတိရဿာ၊ နာတိကိသာ၊ နာတိထူလာ၊ နာတိကာဠာ၊ နစ္စောဒါတာ၊ သောဘဂ္ဂပ္ပတ္တရူပါ ဟောန္တိ. တထာ ဟိ ဒီဃင်္ဂုလီ၊ တမ္ဗနခါ၊ အလမ္ဗထနာ၊ တနုမဇ္ဈာ၊ ပုဏ္ဏစန္ဒမုခီ၊ ဝိသာလက္ခီ၊ မုဒုဂတ္တာ၊ သဟိတောရူ၊ ဩဒါတဒန္တာ၊ ဂမ္ဘီရနာဘီ၊ တနုဇင်္ဃာ၊ ဒီဃနီလဝေလ္လိတကေသီ၊ ပုထုလသုဿောဏီ၊ နာတိလောမာ၊ နာလောမာ၊ သုဘဂါ၊ ဥတုသုခသမ္ဖဿာ၊ သဏှာ၊ သခိလာ၊ သုခသမ္ဘာသာ၊ နာနာဘရဏဝိဘူသိတာ ဝိစရန္တိ. သဗ္ဗဒါပိ သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကာ ဝိယ ဟောန္တိ၊ ပုရိသာ စ ပဉ္စဝီသတိဝဿုဒ္ဒေသိကာ ဝိယ. န ပုတ္တဒါရေသု ရဇ္ဇန္တိ. အယံ တတ္ထ ဓမ္မတာ.

သတ္တာဟိကမေဝ စ တတ္ထ ဣတ္ထိပုရိသာ ကာမရတိယာ ဝိဟရန္တိ. တတော ဝီတရာဂါ ဝိယ ယထာသကံ ဂစ္ဆန္တိ၊ န တတ္ထ ဣဓ ဝိယ ဂဗ္ဘောက္ကန္တိမူလကံ၊ ဂဗ္ဘပရိဟရဏမူလကံ၊ ဝိဇာယနမူလကံ ဝါ ဒုက္ခံ ဟောတိ. ရတ္တကဉ္စုကတော ကဉ္စနပဋိမာ ဝိယ ဒါရကာ မာတုကုစ္ဆိတော အမက္ခိတာ ဧဝ သေမှာဒိနာ သုခေနေဝ နိက္ခမန္တိ. အယံ တတ္ထ ဓမ္မတာ.

မာတာ ပန ပုတ္တံ ဝါ ဓီတရံ ဝါ ဝိဇာယိတွာ တေ ဝိစရဏကပ္ပဒေသေ ဌပေတွာ အနပေက္ခာ ယထာရုစိ ဂစ္ဆတိ. တေသံ တတ္ထ သယိတာနံ ယေ ပဿန္တိ ပုရိသာ ဝါ ဣတ္ထိယော ဝါ၊ တေ အတ္တနော အင်္ဂုလိယော ဥပနာမေန္တိ. တေသံ ကမ္မဗလေန တတော ခီရံ ပဝတ္တတိ၊ တေန တေ ဒါရကာ ယာပေန္တိ. ဧဝံ ပန ဝဍ္ဎေန္တာ ကတိပယဒိဝသေဟေဝ လဒ္ဓဗလာ ဟုတွာ ဒါရိကာ ဣတ္ထိယော ဥပဂစ္ဆန္တိ၊ ဒါရကာ ပုရိသေ. ကပ္ပရုက္ခတော ဧဝ စ တေသံ တတ္ထ ဝတ္ထာဘရဏာနိ နိပ္ဖဇ္ဇန္တိ. နာနာဝိရာဂဝဏ္ဏဝိစိတ္တာနိ ဟိ သုခုမာနိ မုဒုသုခသမ္ဖဿာနိ ဝတ္ထာနိ တတ္ထ တတ္ထ ကပ္ပရုက္ခေသု ဩလမ္ဗန္တာနိ တိဋ္ဌန္တိ. နာနာဝိဓရသ္မိဇာလသမုဇ္ဇလဝိဝိဓဝဏ္ဏရတနဝိနဒ္ဓါနိ အနေကဝိဓမာလာကမ္မလတာကမ္မဘိတ္တိကမ္မဝိစိတ္တာနိ သီသူပဂဂီဝူပဂဟတ္ထူပဂကဋူပဂပါဒူပဂါနိ သောဝဏ္ဏမယာနိ အာဘရဏာနိ ကပ္ပရုက္ခတော ဩလမ္ဗန္တိ. တထာ ဝီဏာမုဒိင်္ဂပဏဝသမ္မတာဠသင်္ခဝံသဝေတာဠပရိဝါဒိနီဝလ္လကီပဘုတိကာ တူရိယဘဏ္ဍာပိ တတော တတော ဩလမ္ဗန္တိ. တတ္ထ ဗဟူ ဖလရုက္ခာ ကုမ္ဘမတ္တာနိ ဖလာနိ ဖလန္တိ မဓုရရသာနိ၊ ယာနိ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ တေ သတ္တာဟမ္ပိ ခုပ္ပိပါသာဟိ န ဗာဓီယန္တိ.

နဇ္ဇောပိ တတ္ထ သုဝိသုဒ္ဓဇလာ သုပ္ပတိတ္ထာ ရမဏီယာ အကဒ္ဒမာ ဝါလုကတလာ နာတိသီတာ နစ္စုဏှာ သုရဘိဂန္ဓီဟိ ဇလဇပုပ္ဖေဟိ သဉ္ဆန္နာ သဗ္ဗကာလံ သုရဘီ ဝါယန္တိယော သန္ဒန္တိ၊ န တတ္ထ ကဏ္ဋကိကာ ကက္ခဠဂစ္ဆလတာ ဟောန္တိ၊ အကဏ္ဋကာ ပုပ္ဖဖလသမ္ပန္နာ ဧဝ ဟောန္တိ၊ စန္ဒနနာဂရုက္ခာ သယမေဝ ရသံ ပဂ္ဃရန္တိ၊ နဟာယိတုကာမာ စ နဒိတိတ္ထေ ဧကဇ္ဈံ ဝတ္ထာဘရဏာနိ ဌပေတွာ နဒိံ ဩတရိတွာ နှတွာ ဥတ္တိဏ္ဏုတ္တိဏ္ဏာ ဥပရိဋ္ဌိမံ ဥပရိဋ္ဌိမံ ဝတ္ထာဘရဏံ ဂဏှန္တိ၊ န တေသံ ဧဝံ ဟောတိ ‘‘ဣဒံ မမ၊ ဣဒံ ပရဿာ’’တိ. တတော ဧဝ န တေသံ ကောစိ ဝိဂ္ဂဟော ဝါ ဝိဝါဒေါ ဝါ. သတ္တာဟိကာ ဧဝ စ နေသံ ကာမရတိကီဠာ ဟောတိ၊ တတော ဝီတရာဂါ ဝိယ ဝိစရန္တိ. ယတ္ထ စ ရုက္ခေ သယိတုကာမာ ဟောန္တိ၊ တတ္ထေဝ သယနံ ဥပလဗ္ဘတိ. မတေ စ သတ္တေ ဒိသွာ န ရောဒန္တိ န သောစန္တိ. တဉ္စ မဏ္ဍယိတွာ နိက္ခိပန္တိ. တာဝဒေဝ စ နေသံ တထာရူပါ သကုဏာ ဥပဂန္တွာ မတံ ဒီပန္တရံ နေန္တိ၊ တသ္မာ သုသာနံ ဝါ အသုစိဋ္ဌာနံ ဝါ တတ္ထ နတ္ထိ၊ န စ တတော မတာ နိရယံ ဝါ တိရစ္ဆာနယောနိံ ဝါ ပေတ္တိဝိသယံ ဝါ ဥပပဇ္ဇန္တိ. ဓမ္မတာသိဒ္ဓဿ ပဉ္စသီလဿ အာနုဘာဝေန တေ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တန္တီတိ ဝဒန္တိ. ဝဿသဟဿမေဝ စ နေသံ သဗ္ဗကာလံ အာယုပ္ပမာဏံ၊ သဗ္ဗမေတံ တေသံ ပဉ္စသီလံ ဝိယ ဓမ္မတာသိဒ္ဓမေဝါတိ.

တိဌာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. တဏှာမူလကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၃. တတိယေ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၁၀၃) ဧသနတဏှာတိ ဘောဂါနံ ပရိယေသနဝသေန ပဝတ္တာ တဏှာ. ဧသိတတဏှာတိ ပရိယိဋ္ဌေသု ဘောဂေသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနတဏှာ. ပရိတဿနဝသေန ပရိယေသတိ ဧတာယာတိ ပရိယေသနာ၊ အာသယတော ပယောဂတော စ ပရိယေသနာ တထာပဝတ္တော စိတ္တုပ္ပါဒေါ. တေနာဟ ‘‘တဏှာယ သတိ ဟောတီ’’တိ. ရူပါဒိအာရမ္မဏပ္ပဋိလာဘောတိ သဝတ္ထုကာနံ ရူပါဒိအာရမ္မဏာနံ ဂဝေသနဝသေန ပဋိလာဘော. ယံ ပန အပရိယိဋ္ဌံယေဝ လဗ္ဘတိ၊ တမ္ပိ အတ္ထတော ပရိယေသနာယ လဒ္ဓမေဝ နာမ တထာရူပဿ ကမ္မဿ ပုဗ္ဗေကတတ္တာ ဧဝ လဗ္ဘနတော. တေနာဟ ‘‘သော ဟိ ပရိယေသနာယ သတိ ဟောတီ’’တိ.

သုခဝိနိစ္ဆယန္တိ သုခံ ဝိသေသတော နိစ္ဆိနောတီတိ သုခဝိနိစ္ဆယော. သုခံ သဘာဝတော သမုဒယတော အတ္ထင်္ဂမတော အာဒီနဝတော နိဿရဏတော စ ယာထာဝတော ဇာနိတွာ ပဝတ္တဉာဏံဝ သုခဝိနိစ္ဆယံ. ဇညာတိ ဇာနေယျ. ‘‘သုဘံ သုခ’’န္တိအာဒိကံ အာရမ္မဏေ အဘူတာကာရံ ဝိဝိဓံ နိန္နဘာဝေန စိနောတိ အာရောပေတီတိ ဝိနိစ္ဆယော၊ အဿာဒါနုပဿနာ တဏှာ. ဒိဋ္ဌိယာပိ ဧဝမေဝ ဝိနိစ္ဆယဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ ဝိတက္ကောယေဝ အာဂတောတိ ယောဇနာ. ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေတိ သက္ကပဉှသုတ္တေ (ဒီ. နိ. ၂.၃၅၈). တတ္ထ ဟိ ‘‘ဆန္ဒော ခေါ၊ ဒေဝါနမိန္ဒ၊ ဝိတက္ကနိဒါနော’’တိ အာဂတံ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ. ဝိတက္ကေနေဝ ဝိနိစ္ဆိနန္တီတိ ဧတေန ‘‘ဝိနိစ္ဆိနတိ ဧတေနာတိ ဝိနိစ္ဆယော’’တိ ဝိနိစ္ဆယသဒ္ဒဿ ကရဏသာဓနမာဟ. ဧတ္တကန္တိအာဒိ ဝိနိစ္ဆယနာကာရဒဿနံ.

ဆန္ဒနဋ္ဌေန ဆန္ဒော၊ ဧဝံ ရဉ္ဇနဋ္ဌေန ရာဂေါတိ ဆန္ဒရာဂေါ. သွာယံ အနာသေဝနတာယ မန္ဒော ဟုတွာ ပဝတ္တော ဣဓာဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ဒုဗ္ဗလရာဂဿာဓိဝစန’’န္တိ. အဇ္ဈောသာနန္တိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန အဘိနိဝေသနံ. ‘‘မယှံ ဣဒ’’န္တိ ဟိ တဏှာဂါဟော ယေဘုယျေန အတ္တဂ္ဂါဟသန္နိဿယောဝ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘အဟံ မမန္တီ’’တိ. ဗလဝသန္နိဋ္ဌာနန္တိ စ တေသံ ဂါဟာနံ ထိရဘာဝပ္ပတ္တိမာဟ. တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန ပရိဂ္ဂဟကရဏန္တိ အဟံ မမန္တိ ဗလဝသန္နိဋ္ဌာနဝသေန အဘိနိဝိဋ္ဌဿ အတ္တတ္တနိယဂ္ဂါဟဝတ္ထုနော အညာသာဓာရဏံ ဝိယ ကတွာ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ဌာနံ၊ တထာပဝတ္တော လောဘသဟဂတစိတ္တုပ္ပါဒေါ. အတ္တနာ ပရိဂ္ဂဟိတဿ ဝတ္ထုနော ယဿ ဝသေန ပရေဟိ သာဓာရဏဘာဝဿ အသဟမာနော ဟောတိ ပုဂ္ဂလော၊ သော ဓမ္မော အသဟနတာ. ဧဝံ ဝစနတ္ထံ ဝဒန္တိ နိရုတ္တိနယေန. သဒ္ဒလက္ခဏေန ပန ယဿ ဓမ္မဿ ဝသေန မစ္ဆရိယယောဂတော ပုဂ္ဂလော မစ္ဆရော၊ တဿ ဘာဝေါ၊ ကမ္မံ ဝါ မစ္ဆရိယံ၊ မစ္ဆရော ဓမ္မော. မစ္ဆရိယဿ ဗလဝဘာဝတော အာဒရေန ရက္ခဏံ အာရက္ခောတိ အာဟ ‘‘ဒွါရ။ပေ။ သုဋ္ဌု ရက္ခဏ’’န္တိ.

အတ္တနော ဖလံ ကရောတီတိ ကရဏံ၊ ယံ ကိဉ္စိ ကာရဏံ. အဓိကံ ကရဏန္တိ အဓိကရဏံ၊ ဝိသေသကာရဏံ. ဝိသေသကာရဏဉ္စ ဘောဂါနံ အာရက္ခဒဏ္ဍာဒါနာဒိအနတ္ထသမ္ဘဝဿာတိ ဝုတ္တံ ‘‘အာရက္ခာဓိကရဏ’’န္တိအာဒိ. ပရနိသေဓနတ္ထန္တိ မာရဏာဒိနာ ပရေသံ ဝိဗာဓနတ္ထံ. အာဒိယန္တိ ဧတေနာတိ အာဒါနံ၊ ဒဏ္ဍဿ အာဒါနံ ဒဏ္ဍာဒါနံ၊ ဒဏ္ဍံ အာဟရိတွာ ပရဝိဟေဌနစိတ္တုပ္ပါဒေါ. သတ္ထာဒါနေပိ ဧသေဝ နယော. ဟတ္ထပရာမာသာဒိဝသေန ကာယေန ကာတဗ္ဗော ကလဟော ကာယကလဟော. မမ္မဃဋ္ဋနာဒိဝသေန ဝါစာယ ကာတဗ္ဗော ကလဟော ဝါစာကလဟော. ဝိရုဇ္ဈနဝသေန ဝိရူပံ ဂဏှာတိ ဧတေနာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ဝိရုဒ္ဓံ ဝဒတိ ဧတေနာတိ ဝိဝါဒေါ. ‘‘တုဝံ တုဝ’’န္တိ အဂါရဝဝစနသဟစရဏတော တုဝံတုဝံ. သဗ္ဗေပိ တေ တထာပဝတ္တဒေါသသဟဂတာ စိတ္တုပ္ပါဒါ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘အနေကေ ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ သမ္ဘဝန္တီ’’တိ.

တဏှာမူလကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄-၅. သတ္တာဝါသသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၂၄-၂၅. စတုတ္ထေ သတ္တာ အာဝသန္တိ ဧတေသူတိ သတ္တာဝါသာ၊ နာနတ္တသညိအာဒိဘေဒါ သတ္တနိကာယာ. ယသ္မာ တေ တေ သတ္တနိဝါသာ တပ္ပရိယာပန္နာနံ သတ္တာနံ တာယ ဧဝ တပ္ပရိယာပန္နတာယ အာဓာရော ဝိယ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟန္တိ. သမုဒါယာစာရော ဟိ အဝယဝဿ ယထာ ‘‘ရုက္ခေ သာခါ’’တိ၊ တသ္မာ ‘‘သတ္တာနံ အာဝါသာ၊ ဝသနဋ္ဌာနာနီတိ အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ. သုဒ္ဓါဝါသာပိ သတ္တာဝါသောဝ ‘‘န သော၊ ဘိက္ခဝေ၊ သတ္တာဝါသော သုလဘရူပေါ၊ ယော မယာ အနာဝုတ္ထပုဗ္ဗော ဣမိနာ ဒီဃေန အဒ္ဓုနာ အညတြ သုဒ္ဓါဝါသေဟိ ဒေဝေဟီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၉၁) ဝစနတော. ယဒိ ဧဝံ တေ ကသ္မာ ဣဓ န ဂဟိတာတိ တတ္ထ ကာရဏမာဟ ‘‘အသဗ္ဗကာလိကတ္တာ’’တိအာဒိ. ဝေဟပ္ဖလာ ပန စတုတ္ထေယေဝ သတ္တာဝါသေ ဘဇန္တီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပဉ္စမံ ဥတ္တာနမေဝ.

သတ္တာဝါသသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၆. သိလာယူပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၆. ဆဋ္ဌေ ပမာဏမဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ စတုဝီသတင်္ဂုလိကော ဟတ္ထော ကုက္ကု၊ ‘‘ကက္ကူ’’တိပိ တဿေဝ နာမံ. အဋ္ဌ ကုက္ကူ ဥပရိ နေမဿာတိ အဋ္ဌ ဟတ္ထာ အာဝါဋဿ ဥပရိ ဥဂ္ဂန္တွာ ဌိတာ ဘဝေယျုံ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

သိလာယူပသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၇. ပဌမဝေရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၇. သတ္တမေ (သံ. နိ. ဋီ. ၂.၂၄၁) ယတောတိ ယသ္မိံ ကာလေ. အယဉှိ တော-သဒ္ဒေါ ဒါ-သဒ္ဒေါ ဝိယ ဣဓ ကာလဝိသယော၊ ယဒါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဘယာနိ ဝေရာနီတိ ဘီယတေ ဘယံ၊ ဘယေန ယောဂါ၊ ဘာယိတဗ္ဗေန ဝါ ဘယံ ဧဝ ဝေရပ္ပသဝဋ္ဌေန ဝေရန္တိ စ လဒ္ဓနာမာ စေတနာဒယော. ပါဏာတိပါတာဒယော ဟိ ယဿ ပဝတ္တန္တိ၊ ယဉ္စ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တီယန္တိ၊ ဥဘယေသဉ္စ ဝေရာဝဟာ၊ တတော ဧဝ စေတေ ဘာယိတဗ္ဗာ ဝေရသဉ္ဇနကာ နာမာတိ. သောတဿ အရိယမဂ္ဂဿ အာဒိတော ပဇ္ဇနံ ပဋိပတ္တိ အဓိဂမော သောတာပတ္တိ. တဒတ္ထာယ တတ္ထ ပတိဋ္ဌိတဿ စ အင်္ဂါနိ သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ. ဒုဝိဓဉှိ (သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂.၄၁) သောတာပတ္တိယင်္ဂံ သောတာပတ္တိအတ္ထာယ စ အင်္ဂံ ကာရဏံ၊ ယံ သောတာပတ္တိမဂ္ဂပ္ပဋိလာဘတော ပုဗ္ဗဘာဂေ သောတာပတ္တိပ္ပဋိလာဘာယ သံဝတ္တတိ၊ ‘‘သပ္ပုရိသသံသေဝေါ သဒ္ဓမ္မဿဝနံ ယောနိသောမနသိကာရော ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၁၁) ဧဝံ အာဂတံ. ပဋိလဒ္ဓဂုဏဿ စ သောတာပတ္တိံ ပတွာ ဌိတဿ အင်္ဂံ၊ ယံ ‘‘သောတာပန္နဿ အင်္ဂ’’န္တိပိ ဝုစ္စတိ ‘‘သောတာပန္နော အင်္ဂီယတိ ဉာယတိ ဧတေနာ’’တိ ကတွာ၊ ဗုဒ္ဓေ အဝေစ္စပ္ပသာဒါဒီနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. ဣဒမိဓာဓိပ္ပေတံ.

ခီဏနိရယောတိအာဒီသု အာယတိံ တတ္ထ အနုပ္ပဇ္ဇနတာယ ခီဏော နိရယော မယှတိ၊ သော အဟံ ခီဏနိရယော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. သောတာပန္နောတိ မဂ္ဂသောတံ အာပန္နော. အဝိနိပါတဓမ္မောတိ န ဝိနိပါတသဘာဝေါ. နိယတောတိ ပဌမမဂ္ဂသင်္ခါတေန သမ္မတ္တနိယာမေန နိယတော. သမ္ဗောဓိပရာယဏောတိ ဥပရိမဂ္ဂတ္တယသင်္ခါတော သမ္ဗောဓိ ပရံ အယနံ မယှန္တိ သောဟံ သမ္ဗောဓိပရာယဏော၊ သမ္ဗောဓိံ အဝဿံ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈနကောတိ အတ္ထော.

ပါဏာတိပါတပစ္စယာတိ ပါဏာတိပါတကမ္မဿ ကရဏဟေတု. ဘယံ ဝေရန္တိ အတ္ထတော ဧကံ. ဝေရံ ဝုစ္စတိ ဝိရောဓော၊ တဒေဝ ဘာယိတဗ္ဗတော ‘‘ဘယ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. တဉ္စ ပနေတံ ဒုဝိဓံ ဟောတိ – ဗာဟိရံ၊ အဇ္ဈတ္တိကန္တိ. ဧကေန ဟိ ဧကဿ ပိတာ မာရိတော ဟောတိ. သော စိန္တေတိ ‘‘ဧတေန ကိရ မေ ပိတာ မာရိတော၊ အဟမ္ပိ တံယေဝ မာရေဿာမီ’’တိ နိသိတံ သတ္ထံ အာဒါယ စရတိ. ယာ တဿ အဗ္ဘန္တရေ ဥပ္ပန္နာ ဝေရစေတနာ၊ ဣဒံ ဗာဟိရံ ဝေရံ နာမ တဿ ဝေရဿ မူလဘူတတော ဝေရကာရကပုဂ္ဂလတော ဗဟိဘာဝတ္တာ. ယာ ပန ဣတရဿ ‘‘အယံ ကိရ မံ မာရေဿာမီတိ စရတိ၊ အဟမေဝ နံ ပဌမတရံ မာရေဿာမီ’’တိ စေတနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဣဒံ အဇ္ဈတ္တိကံ ဝေရံ နာမ. ဣဒံ တာဝ ဥဘယမ္ပိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကမေဝ. ယာ ပန တံ နိရယေ ဥပ္ပန္နံ ဒိသွာ ‘‘ဧတံ ပဟရိဿာမီ’’တိ ဇလိတံ အယမုဂ္ဂရံ ဂဏှန္တဿ နိရယပါလဿ စေတနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဣဒမဿ သမ္ပရာယိကံ ဗာဟိရံ ဝေရံ. ယာ စဿ ‘‘အယံ နိဒ္ဒေါသံ မံ ပဟရိဿာမီတိ အာဂစ္ဆတိ၊ အဟမေဝ နံ ပဌမတရံ ပဟရိဿာမီ’’တိ စေတနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဣဒမဿ သမ္ပရာယိကံ အဇ္ဈတ္တံ ဝေရံ. ယံ ပနေတံ ဗာဟိရံ ဝေရံ၊ တံ အဋ္ဌကထာသု ‘‘ပုဂ္ဂလဝေရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဒုက္ခံ ဒေါမနဿန္တိ အတ္ထတော ဧကမေဝ. ယထာ စေတ္ထ၊ ဧဝံ သေသေသုပိ ‘‘ဣမိနာ မမ ဘဏ္ဍံ ဟဋံ၊ မယှံ ဒါရေသု စာရိတ္တံ အာပန္နံ၊ မုသာ ဝတွာ အတ္ထော ဘဂ္ဂေါ၊ သုရာမဒမတ္တေန ဣဒံ နာမ ကတ’’န္တိအာဒိနာ နယေန ဝေရပ္ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

အဝေစ္စပ္ပသာဒေနာတိ အဓိဂတေန အစလပ္ပသာဒေန. အရိယကန္တေဟီတိ ပဉ္စဟိ သီလေဟိ. တာနိ ဟိ အရိယာနံ ကန္တာနိ ပိယာနိ ဘဝန္တိ၊ ဘဝန္တရဂတာပိ အရိယာ တာနိ န ဝိဇဟန္တိ၊ တသ္မာ ‘‘အရိယကန္တာနီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. သေသမေတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ၊ တံ သဗ္ဗံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ အနုဿတိနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ပဌမဝေရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၉. အာဃာတဝတ္ထုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၉. နဝမေ ဝသတိ ဧတ္ထ ဖလံ တန္နိမိတ္တတာယ ပဝတ္တတီတိ ဝတ္ထု၊ ကာရဏန္တိ အာဟ ‘‘အာဃာတဝတ္ထူနီ’’တိ. ကောပေါ နာမာယံ ယသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ န တတ္ထ ဧကဝါရမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ အထ ခေါ ပုနပိ ဥပ္ပဇ္ဇတေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဗန္ဓတီ’’တိ. အထ ဝါ ယော ပစ္စယဝိသေသေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနော အာဃာတော သဝိသယေ ဗဒ္ဓေါ ဝိယ န ဝိဂစ္ဆတိ၊ ပုနပိ ဥပ္ပဇ္ဇတေဝ. တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အာဃာတံ ဗန္ဓတီ’’တိ. တံ ပနဿ ပစ္စယဝသေန နိဗ္ဗတ္တနံ ဥပ္ပါဒနမေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပ္ပါဒေတီ’’တိ.

အာဃာတဝတ္ထုသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၁၀. အာဃာတပဋိဝိနယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃၀. ဒသမေ တံ ကုတေတ္ထ လဗ္ဘာတိ ဧတ္ထ တန္တိ ကိရိယာပရာမသနံ. ပဒဇ္ဈာဟာရေန စ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ‘‘တံ အနတ္ထစရဏံ မာ အဟောသီ’’တိအာဒိမာဟ. ကေန ကာရဏေန လဒ္ဓဗ္ဗံ နိရတ္ထကဘာဝတော. ကမ္မဿကာ ဟိ သတ္တာ. တေ ကဿ ရုစိယာ ဒုက္ခိတာ သုခိတာ ဝါ ဘဝန္တိ၊ တသ္မာ ကေဝလံ တသ္မိံ မယှံ အနတ္ထစရဏံ၊ တံ ကုတေတ္ထ လဗ္ဘာတိ အဓိပ္ပါယော. အထ ဝါ တံ ကောပကာရဏံ ဧတ္ထ ပုဂ္ဂလေ ကုတော လဗ္ဘာ ပရမတ္ထတော ကုဇ္ဈိတဗ္ဗဿ ကုဇ္ဈနကဿ စ အဘာဝတော. သင်္ခါရမတ္တဉှေတံ၊ ယဒိဒံ ခန္ဓပဉ္စကံ ယံ ‘‘သတ္တော’’တိ ဝုစ္စတိ၊ တေ သင်္ခါရာ ဣတ္တရခဏိကာ၊ ကဿ ကော ကုဇ္ဈတီတိ အတ္ထော. လာဘာ နာမ ကေ သိယုံ အညတြ အနတ္ထုပ္ပတ္တိတော.

အာဃာတပဋိဝိနယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၁၁. အနုပုဗ္ဗနိရောဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃၁. ဧကာဒသမေ အနုပုဗ္ဗနိရောဓာတိ အနုပုဗ္ဗေန အနုက္ကမေန ပဝတ္တေတဗ္ဗနိရောဓာ. တေနာဟ ‘‘အနုပဋိပါဋိနိရောဓာ’’တိ.

အနုပုဗ္ဗနိရောဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

သတ္တာဝါသဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄. မဟာဝဂ္ဂေါ

၁. အနုပုဗ္ဗဝိဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃၂. စတုတ္ထဿ ပဌမေ အနုပုဗ္ဗတော ဝိဟရိတဗ္ဗာတိ အနုပုဗ္ဗဝိဟာရာ. အနုပဋိပါဋိယာတိ အနုက္ကမေန. သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗဝိဟာရာတိ သမာပဇ္ဇိတွာ သမင်္ဂိနော ဟုတွာ ဝိဟရိတဗ္ဗဝိဟာရာ.

အနုပုဗ္ဗဝိဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂-၃. အနုပုဗ္ဗဝိဟာရသမာပတ္တိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၃၃-၃၄. ဒုတိယေ ဆာတံ ဝုစ္စတိ တဏှာဒိဋ္ဌိယော ကာမာနံ ပါတဗ္ဗတော တာသံ ဝသေန ဝတ္တနတော၊ တန္နိန္နတ္တာ နတ္ထိ ဧတေသု ဆာတန္တိ နိစ္ဆာတာ. တေနာဟ ‘‘တဏှာဒိဋ္ဌိစ္ဆာတာန’’န္တိအာဒိ. တတိယေ နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

အနုပုဗ္ဗဝိဟာရသမာပတ္တိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄. ဂါဝီဥပမာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃၅. စတုတ္ထေ ပဗ္ဗတစာရိနီတိ ပကတိယာ ပဗ္ဗတေ ဗဟုလစာရိနီ. အခေတ္တညူတိ (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၁.၇၇) အဂေါစရညူ. သမာဓိပရိပန္တာနံ ဝိသောဓနာနဘိညတာယ ဗာလော. ဈာနဿ ပဂုဏဘာဝါပါဒနဝေယျတ္တိယဿ အဘာဝေန အဗျတ္တော. ဥပရိဈာနဿ ပဒဋ္ဌာနဘာဝါနဝဗောဓေန အခေတ္တညူ. သဗ္ဗထာပိ သမာပတ္တိကောသလ္လာဘာဝေန အကုသလော. သမာဓိနိမိတ္တဿ ဝါ အနာသေဝနာယ ဗာလော. အဘာဝနာယ အဗျတ္တော. အဗဟုလီကာရေန အခေတ္တညူ. သမ္မဒေဝ အနဓိဋ္ဌာနတော အကုသလောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဥဘတော ဘဋ္ဌောတိ ဥဘယတော ဈာနတော ဘဋ္ဌော. သော ဟိ အပ္ပဂုဏတာယ န သုပ္ပတိဋ္ဌိတတာယ သဥဿာဟောပိ ဝိနာသတော အသာမတ္ထိယတော စ ဈာနဒွယတော ပရိဟီနော.

ဂါဝီဥပမာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.