(၁၄) ၂. ဒုတိယဧတဒဂ္ဂဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

စူဠပန္ထကတ္ထေရဝတ္ထု

၁၉၈-၂၀၀. ဒုတိယဿ ပဌမေ မနေန နိဗ္ဗတ္တိတန္တိ အဘိညာမနေန ဥပ္ပါဒိတံ. မနေန ကတကာယောတိ အဘိညာစိတ္တေန ဒေသန္တရံ ပတ္တကာယော. မနေန နိဗ္ဗတ္တိတကာယောတိ အဘိညာမနသာ နိမ္မိတကာယော ‘‘အညံ ကာယံ အဘိနိမ္မိနာတီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၃၆-၂၃၇၊ ပဋိ. မ. ၃.၁၄) ဝိယ. ဧကသဒိသေယေဝါတိ အတ္တသဒိသေယေဝ. ဧကဝိဓမေဝါတိ အတ္တနာ ကတပ္ပကာရမေဝ. ဧတပ္ပရမော ဟိ ယေဘုယျေန သာဝကာနံ ဣဒ္ဓိနိမ္မာနဝိဓိ. အဂ္ဂေါ နာမ ဇာတော ဧကဒေသေန သတ္ထု ဣဒ္ဓိနိမ္မာနာနုဝိဓာနတော.

လာဘိတာယာတိ ဧတ္ထ လာဘီတိ ဤကာရော အတိသယတ္ထော. တေန ထေရဿ စတုန္နံ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနံ အတိသယေန သဝိသေသလာဘိတံ ဒဿေတိ. အရူပါဝစရဇ္ဈာနာနံ လာဘိတာယာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. န ကေဝလဉ္စေတာ စေတောသညာဝိဝဋ္ဋကုသလတာ ရူပါရူပဇ္ဈာနလာဘိတာယ ဧဝ၊ အထ ခေါ ဣမေဟိပိ ကာရဏေဟီတိ ဒဿေတုံ – ‘‘စူဠပန္ထကော စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. စေတောတိ စေတ္ထ စိတ္တသီသေန သမာဓိ ဝုတ္တော၊ တသ္မာ စေတသော သမာဓိဿ ဝိဝဋ္ဋနံ စေတောဝိဝဋ္ဋော၊ ဧကသ္မိံယေဝါရမ္မဏေ သမာဓိစိတ္တံ ဝိဝဋ္ဋေတွာ ဟေဋ္ဌိမဿ ဟေဋ္ဌိမဿ ဥပရူပရိ ဟာပနတော ရူပါဝစရဇ္ဈာနလာဘီ စေတောဝိဝဋ္ဋကုသလော နာမ. ‘‘သဗ္ဗသော ရူပသညာန’’န္တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၂၆၅) ဝုတ္တသညာ အတိက္ကမိတွာ ‘‘အာကာသာနဉ္စာယတနသညာသဟဂတံ။ပေ။ နေဝသညာနာသညာယတနသညာသဟဂတ’’န္တိ (ဓ. သ. ၂၆၅-၂၆၈) သညာသီသေန ဝုတ္တဇ္ဈာနာနံ ဝိဝဋ္ဋကုသလော၊ တထာ ဣတ္ထိပုရိသာဒိသညာ နိစ္စသညာဒိတော စိတ္တံ ဝိဝဋ္ဋေတွာ ကေဝလေ ရူပါရူပဓမ္မမတ္တေ အသင်္ခတေ နိဗ္ဗာနေ စ ဝိသေသတော ဝဋ္ဋနတော စ သုညတာနုပဿနာဗဟုလော သညာဝိဝဋ္ဋကုသလော. သမာဓိကုသလတာယ စေတောဝိဝဋ္ဋကုသလတာ တဗ္ဗဟုလဝိဟာရိတာယ. တထာ ဝိပဿနာကုသလတာယ သညာဝိဝဋ္ဋကုသလတာ. ဧကောတိ စူဠပန္ထကတ္ထေရံ ဝဒတိ. သမာဓိလက္ခဏေတိ သဝိတက္ကသဝိစာရာဒိသမာဓိသဘာဝေ. ပုန ဧကောတိ မဟာပန္ထကတ္ထေရမာဟ. ဝိပဿနာလက္ခဏေတိ သတ္တအနုပဿနာ အဋ္ဌာရသမဟာဝိပဿနာဒိဝိပဿနာသဘာဝေ. သမာဓိဂါဠှောတိ သမာဓိသ္မိံ ဩဂါဠှစိတ္တော သုဘာဝိတဘာဝနတာ. အင်္ဂသံခိတ္တေတိ စတုရင်္ဂိကတိဝင်္ဂိကာဒိဝသေန ဈာနင်္ဂါနံ သင်္ခိပနေ. အာရမ္မဏသံခိတ္တေတိ ကသိဏုဂ္ဃါဋိမာကာသာဒိနိဗ္ဗတ္တနေန ကသိဏာဒိအာရမ္မဏာနံ သံခိပနေ. အင်္ဂဝဝတ္ထာပနေတိ ဝိတက္ကာဒီနံ ဈာနင်္ဂါနံ ဝဝတ္ထာပနေ. အာရမ္မဏဝဝတ္ထာပနေတိ ပထဝီကသိဏာဒိဇ္ဈာနာရမ္မဏာနံ ဝဝတ္ထာပနေ.

ဈာနင်္ဂေဟီတိ ရူပါဝစရဇ္ဈာနင်္ဂေဟိ၊ ဈာနင်္ဂါနေဝ ဈာနံ. ပုန ဈာနင်္ဂေဟီတိ အရူပါဝစရဇ္ဈာနင်္ဂေဟိ. ဘာတာတိ ဇေဋ္ဌဘာတာ. အဿာတိ ကုဋုမ္ဗိယဿ. သုဝဏ္ဏပူဇန္တိ သောဝဏ္ဏမယံ ပုပ္ဖပူဇံ ကတွာ. ဒေဝပုရေတိ တာဝတိံသဘဝနေ သုဒဿနမဟာနဂရေ. အဂ္ဂဒွါရေနာတိ တသ္မိံ ဒိဝသေ အဂ္ဂံ သဗ္ဗပဌမံ ဝိဝဋေန နဂရဒွါရေန နိက္ခမိတွာ.

ကောကနဒန္တိ ပဒုမဝိသေသနံ ယထာ ‘‘ကောကာသက’’န္တိ. တံ ကိရ ဗဟုပတ္တံ ဝဏ္ဏသမ္ပန္နံ အတိသုဂန္ဓဉ္စ ဟောတိ. ‘‘ကောကနဒံ နာမ သေတပဒုမ’’န္တိပိ ဝဒန္တိ. ပါတောတိ ပဂေဝ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ယထာ ကောကနဒသင်္ခါတံ ပဒုမံ ပါတော သူရိယုဂ္ဂမနဝေလာယံ ဖုလ္လံ ဝိကသိတံ အဝီတဂန္ဓံ သိယာ ဝိရောစမာနံ၊ ဧဝံ သရီရဂန္ဓေန ဂုဏဂန္ဓေန စ သုဂန္ဓံ သရဒကာလေ အန္တလိက္ခေ အာဒိစ္စမိဝ အတ္တနော တေဇသာ တပန္တံ အင်္ဂေဟိ နိစ္ဆရဏကဇုတိယာ အင်္ဂီရသံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ ပဿာတိ.

စူဠပန္ထကော ကိရ ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကာလေ ပဗ္ဗဇိတွာ ပညဝါ ဟုတွာ အညတရဿ ဒန္ဓဘိက္ခုနော ဥဒ္ဒေသဂဟဏကာလေ ပရိဟာသကေဠိံ အကာသိ. သော ဘိက္ခု တေန ပရိဟာသေန လဇ္ဇိတော နေဝ ဥဒ္ဒေသံ ဂဏှိ၊ န သဇ္ဈာယမကာသိ. တေန ကမ္မေနာယံ ပဗ္ဗဇိတွာဝ ဒန္ဓော ဇာတော၊ တသ္မာ ဂဟိတဂဟိတပဒံ ဥပရိဥပရိပဒံ ဂဏှန္တဿ နဿတိ. ဣဒ္ဓိယာ အဘိသင်္ခရိတွာ သုဒ္ဓံ စောဠခဏ္ဍံ အဒါသီတိ တဿ ပုဗ္ဗဟေတုံ ဒိသွာ တဒနုရူပေ ကမ္မဋ္ဌာနေ နိယောဇေန္တော သုဒ္ဓံ စောဠခဏ္ဍံ အဒါသိ. သော ကိရ ပုဗ္ဗေ ရာဇာ ဟုတွာ နဂရံ ပဒက္ခိဏံ ကရောန္တော နလာဋတော သေဒေ မုစ္စန္တေ ပရိသုဒ္ဓေန သာဋကေန နလာဋံ ပုဉ္ဆိ၊ သာဋကော ကိလိဋ္ဌော အဟောသိ. သော ‘‘ဣမံ သရီရံ နိဿာယ ဧဝရူပေါ ပရိသုဒ္ဓသာဋကော ပကတိံ ဇဟိတွာ ကိလိဋ္ဌော ဇာတော၊ အနိစ္စာ ဝတ သင်္ခါရာ’’တိ အနိစ္စသညံ ပဋိလဘိ. တေန ကာရဏေနဿ ရဇောဟရဏမေဝ ပစ္စယော ဇာတော.

လောမာနီတိ စောဠခဏ္ဍတန္တဂတအံသုကေ ဝဒတိ. ‘‘ကိလိဋ္ဌဓာတုကာနီ’’တိ ကိလိဋ္ဌသဘာဝါနိ. ဧဝံဂတိကမေဝါတိ ဣဒံ စိတ္တမ္ပိ ဘဝင်္ဂဝသေန ပကတိယာ ပဏ္ဍရံ ပရိသုဒ္ဓံ ရာဂါဒိသမ္ပယုတ္တဓမ္မဝသေန သံကိလိဋ္ဌံ ဇာတန္တိ ဒဿေတိ. နက္ခတ္တံ သမာနေတွာတိ နက္ခတ္တံ သမန္နာဟရိတွာ၊ အာဝဇ္ဇေတွာတိ အတ္ထော. ဗိဠာရဿတ္ထာယာတိ ဗိဠာရဿ ဂေါစရတ္ထာယ. ဇလပထကမ္မိကေနာတိ သမုဒ္ဒကမ္မိကေန. စာရိန္တိ ခါဒိတဗ္ဗတိဏံ. သစ္စကာရန္တိ သစ္စဘာဝါဝဟံ ကာရံ၊ ‘‘အတ္တနာ ဂဟိတေ ဘဏ္ဍေ အညေသံ န ဒါတဗ္ဗ’’န္တိ ဝတွာ ဒါတဗ္ဗလဉ္ဇန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတိယေန ပဋိဟာရေနာတိ တတိယေန သာသနေန. ပတ္တိကာ ဟုတွာတိ သာမိနော ဟုတွာ.

အပ္ပကေနပီတိ ထောကေနပိ ပရိတ္တေနပိ. မေဓာဝီတိ ပညဝါ. ပါဘတေနာတိ ဘဏ္ဍမူလေန. ဝိစက္ခဏောတိ ဝေါဟာရကုသလော. သမုဋ္ဌာပေတိ အတ္တာနန္တိ မဟန္တံ ဓနံ ယသဉ္စ ဥပ္ပါဒေတွာ တတ္ထ အတ္တာနံ သဏ္ဌပေတိ ပတိဋ္ဌာပေတိ. ယထာ ကိံ? အဏုံ အဂ္ဂိံဝ သန္ဓမံ၊ ယထာ ပဏ္ဍိတော ပုရိသော ပရိတ္တကံ အဂ္ဂိံ အနုက္ကမေန ဂေါမယစုဏ္ဏာဒီနိ ပက္ခိပိတွာ မုခဝါတေန ဓမေန္တော သမုဋ္ဌာပေတိ ဝဍ္ဎေတိ၊ မဟန္တံ အဂ္ဂိက္ခန္ဓံ ကရောတိ၊ ဧဝမေဝ ပဏ္ဍိတော ထောကမ္ပိ ပါဘတံ လဘိတွာ နာနာဥပါယေဟိ ပယောဇေတွာ ဓနဉ္စ ယသဉ္စ ဝဍ္ဎေတိ၊ ဝဍ္ဎေတွာ ပုန တတ္ထ အတ္တာနံ ပတိဋ္ဌာပေတိ. တာယ ဧဝ ဝါ ပန ဓနဿ မဟန္တတာယ အတ္တာနံ သမုဋ္ဌာပေတိ၊ အဘိညာတံ ပါကဋံ ကရောတီတိ အတ္ထော.

သုဘူတိတ္ထေရဝတ္ထု

၂၀၁-၂၀၂. တတိယေ ရဏာတိ ဟိ ရာဂါဒယော ကိလေသာ ဝုစ္စန္တီတိ ‘‘သရဏာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၀၀ ဒုကမာတိကာ) ရာဂါဒယော ကိလေသာ ‘‘ရဏာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ရဏန္တိ ဧတေဟီတိ ရဏာ. ယေဟိ အဘိဘူတာ သတ္တာ နာနပ္ပကာရေန ကန္ဒန္တိ ပရိဒေဝန္တိ၊ တသ္မာ တေ ရာဂါဒယော ‘‘ရဏာ’’တိ ဝုတ္တာ. ဒေသိတနိယာမတော အနောက္ကမိတွာတိ ဒေသိတာနောက္ကမနတော အနုပဂန္တွာ ဒေသေတိ၊ သတ္ထာရာ ဒေသိတနိယာမေနေဝ အနောဒိဿကံ ကတွာ ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝန္တိ ဧဝံ မေတ္တာဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ ဘိက္ခာဂဟဏေ သတိ. ဘိက္ခာဒါယကာနံ မဟပ္ဖလံ ဘဝိဿတီတိ ဣဒံ စူဠစ္ဆရာသင်္ဃာတသုတ္တေန (အ. နိ. ၁.၅၁ အာဒယော) ဒီပေတဗ္ဗံ. အစ္ဆရာသင်္ဃာတမတ္တမ္ပိ ဟိ ကာလံ မေတ္တစိတ္တံ အာသေဝန္တဿ ဘိက္ခုနော ဒိန္နဒါနံ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ မဟာနိသံသံ၊ တေန စ သော အမောဃံ ရဋ္ဌပိဏ္ဍံ ဘုဉ္ဇတီတိ အယမတ္ထော တတ္ထ အာဂတောယေဝ. နိမိတ္တံ ဂဏှိတွာတိ အာကာရံ သလ္လက္ခေတွာ.

ခဒိရဝနိယရေဝတတ္ထေရဝတ္ထု

၂၀၃. ပဉ္စမေ ဝနသဘာဂန္တိ သဘာဂံ ဝနံ၊ သဘာဂန္တိ စ သပ္ပါယန္တိ အတ္ထော. ယဉှိ ပကတိဝိရုဒ္ဓံ ဗျာဓိဝိရုဒ္ဓဉ္စ န ဟောတိ၊ တံ ‘‘သဘာဂ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဥဒကသဘာဂန္တိအာဒီသုပိ ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကလျာဏကမ္မာယူဟနက္ခဏောတိ ကလျာဏကမ္မူပစယဿ ဩကာသော. တိဏ္ဏံ ဘာတိကာနန္တိ ဥပတိဿော၊ စုန္ဒော၊ ဥပသေနောတိ ဣမေသံ တိဏ္ဏံ ဇေဋ္ဌဘာတိကာနံ. တိဿန္နဉ္စ ဘဂိနီနန္တိ စာလာ၊ ဥပစာလာ၊ သီသုပစာလာတိ ဣမေသံ တိဿန္နံ ဇေဋ္ဌဘဂိနီနံ. ဧတ္ထ စ သာရိပုတ္တတ္ထေရော သယံ ပဗ္ဗဇိတွာ စာလာ၊ ဥပစာလာ၊ သီသုပစာလာတိ တိဿော ဘဂိနိယော၊ စုန္ဒော ဥပသေနောတိ ဣမေ ဘာတရော ပဗ္ဗာဇေသိ၊ ရေဝတကုမာရော ဧကောဝ ဂေဟေ အဝသိဿတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အမှာကံ။ပေ။ ပဗ္ဗာဇေန္တီ’’တိ. မဟလ္လကတရာတိ ဝုဒ္ဓတရာ. ဣဒဉ္စ ကုမာရိကာယ စိရဇီဝိတံ အဘိကင်္ခမာနာ အာဟံသု. သာ ကိရ တဿ အယျိကာ ဝီသတိဝဿသတိကာ ခဏ္ဍဒန္တာ ပလိတကေသာ ဝလိတ္တစာ တိလကာဟတဂတ္တာ ဂေါပါနသိဝင်္ကာ အဟောသိ. ဝိဓာဝနိကန္တိ ဝိဓာဝနကီဠိကံ. တိဿန္နံ သမ္ပတ္တီနန္တိ အနုဿဝဝသေန မနုဿဒေဝမောက္ခသမ္ပတ္တိယော သန္ဓာယ ဝဒတိ၊ မနုဿဒေဝဗြဟ္မသမ္ပတ္တိယော ဝါ. သီဝလိဿ ပုညံ ဝီမံသိဿာမာတိ ‘‘သီဝလိနာ ကတပုညဿ ဝိပါကဒါနဋ္ဌာနမိဒ’’န္တိ ဉတွာ ဧဝမာဟ. သဘာဂဋ္ဌာနန္တိ သမံ ဒေသံ.

တံ ဘူမိရာမဏေယျကန္တိ ကိဉ္စာပိ အရဟန္တော ဂါမန္တေ ကာယဝိဝေကံ န လဘန္တိ၊ စိတ္တဝိဝေကံ ပန လဘန္တေဝ. တေသဉှိ ဒိဗ္ဗပ္ပဋိဘာဂါနိပိ အာရမ္မဏာနိ စိတ္တံ စာလေတုံ န သက္ကောန္တိ၊ တသ္မာ ဂါမော ဝါ ဟောတု အရညာဒီနံ ဝါ အညတရံ၊ ‘ယတ္ထ အရဟန္တော ဝိဟရန္တိ၊ တံ ဘူမိရာမဏေယျကံ’၊ သော ဘူမိပ္ပဒေသော ရမဏီယော ဧဝါတိ အတ္ထော.

ကင်္ခါရေဝတတ္ထေရဝတ္ထု

၂၀၄. ဆဋ္ဌေ အကပ္ပိယော၊ အာဝုသော၊ ဂုဠောတိ ဧကဒိဝသံ ထေရော အန္တရာမဂ္ဂေ ဂုဠကရဏံ ဩက္ကမိတွာ ဂုဠေ ပိဋ္ဌမ္ပိ ဆာရိကမ္ပိ ပက္ခိတ္တေ ဒိသွာန ‘‘အကပ္ပိယော ဂုဠော၊ သာမိသော န ကပ္ပတိ ဂုဠော ဝိကာလေ ပရိဘုဉ္ဇိတု’’န္တိ ကုက္ကုစ္စာယန္တော ဧဝမာဟ. အကပ္ပိယာ မုဂ္ဂါတိ ဧကဒိဝသံ အန္တရာမဂ္ဂေ ဝစ္စေ မုဂ္ဂံ ဇာတံ ဒိသွာ ‘‘အကပ္ပိယာ မုဂ္ဂါ၊ ပက္ကာပိ မုဂ္ဂါ ဇာယန္တီ’’တိ ကုက္ကုစ္စာယန္တော ဧဝမာဟ. သေသမေတ္ထ သဗ္ဗံ ဥတ္တာနမေဝ.

သောဏကောဠိဝိသတ္ထေရဝတ္ထု

၂၀၅. သတ္တမေ ဟာပေတဗ္ဗမေဝ အဟောသိ အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယတ္တာ. ဥဒကေန သမုပဗျူဠှေတိ ဥဒကေန ထလံ ဥဿာရေတွာ တတ္ထ တတ္ထ ရာသိကတေ. ဟရိတူပလိတ္တာယာတိ ဂေါမယပရိဘဏ္ဍကတာယ. တိဝိဓေန ဥဒကေန ပေါသေန္တီတိ ခီရောဒကံ ဂန္ဓောဒကံ ကေဝလောဒကန္တိ ဧဝံ တိဝိဓေန ဥဒကေန ပေါသေန္တိ ပရိပါလေန္တိ. ပရိဿာဝေတွာတိ ပရိသောဓေတွာ ဂဟိတေ တဏ္ဍုလေတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဒေဝေါ မညေတိ ဒေဝေါ ဝိယ. ဝီဏောဝါဒေနာတိ ‘‘တံ ကိံ မညသိ၊ သောဏ၊ ယဒါ တေ ဝီဏာယ တန္တိယော အစ္စာယတာ ဟောန္တိ၊ အပိ နု တေ ဝီဏာ တသ္မိံ သမယေ သရဝတီ ဝါ ဟောတိ ကမ္မညာ ဝါတိ? နော ဟေတံ၊ ဘန္တေတိ. ဧဝမေဝ ခေါ၊ သောဏ၊ အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယံ ဥဒ္ဓစ္စာယ သံဝတ္တတိ၊ အတိသိထိလဝီရိယံ ကောသဇ္ဇာယ သံဝတ္တတိ. တသ္မာတိဟ တွံ၊ သောဏ၊ ဝီရိယသမတံ အဓိဋ္ဌဟ၊ ဣန္ဒြိယာနဉ္စ သမတံ ပဋိဝိဇ္ဈာ’’တိ (မဟာဝ. ၂၄၃) ဧဝံ ဝီဏံ ဥပမံ ကတွာ ပဝတ္တိတေန ဝီဏောပမောဝါဒေန. ဝီရိယသမထယောဇနတ္ထာယာတိ ဝီရိယဿ သမထေန ယောဇနတ္ထာယ.

သောဏကုဋိကဏ္ဏတ္ထေရဝတ္ထု

၂၀၆. အဋ္ဌမေ ကုဋိကဏ္ဏောတိ ဝုစ္စတီတိ ‘‘ကောဋိကဏ္ဏော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘ကုဋိကဏ္ဏော’’တိ ဝေါဟရီယတိ. ကုလဃရေ ဘဝါ ကုလဃရိကာ. သာ ကိရ အဝန္တိရဋ္ဌေ ကုလဃရေ မဟာဝိဘဝဿ သေဋ္ဌိဿ ဘရိယာ. ဒသဗလဿ ဓမ္မကထံ သုတွာ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာယ စိန္တေသီတိ ဣဒံ အင်္ဂုတ္တရဘာဏကာနံ မတေန ဝုတ္တံ. သုတ္တနိပါတဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘သပရိသော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမ္မ ဓမ္မဒေသနံ အဿောသိ၊ န စ ကဉ္စိ ဝိသေသံ အဓိဂဉ္ဆိ. ကသ္မာ? သော ဟိ ဓမ္မံ သုဏန္တော ဟေမဝတံ အနုဿရိတွာ ‘အာဂတော နု ခေါ မေ သဟာယကော၊ နော’တိ ဒိသာဒိသံ ဩလောကေတွာ တံ အပဿန္တော ‘ဝဉ္စိတော မေ သဟာယော၊ ယော ဧဝံ ဝိစိတ္တပ္ပဋိဘာနံ ဘဂဝတော ဒေသနံ န သုဏာတီ’တိ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တော အဟောသီ’’တိ ဝုတ္တံ.

ယသ္မာ ပဋိသန္ဓိဇာတိအဘိနိက္ခမနဗောဓိပရိနိဗ္ဗာနေသွေဝ ဒွတ္တိံသ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ ဟုတွာဝ ပဋိဝိဂစ္ဆန္တိ၊ န စိရဋ္ဌိတိကာနိ ဟောန္တိ၊ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနေ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁၊ ပဋိ. မ. ၂.၃၀) ပန တာနိ သဝိသေသာနိ ဟုတွာ စိရတရံ ဌတွာ နိရုဇ္ဈန္တိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ – ‘‘တိယောဇနသဟဿံ ဟိမဝန္တံ အကာလပုပ္ဖိတံ ဒိသွာ’’တိအာဒိ. အဂ္ဂဗလကာယာတိ သဗ္ဗပုရတော ဂစ္ဆန္တာ ဗလကာယာ. ကေန ပုပ္ဖိတဘာဝံ ဇာနာသီတိ ကေန ကာရဏေန ဟိမဝန္တဿ ပုပ္ဖိတဘာဝံ ဇာနာသီတိ၊ ယေန ကာရဏေန ဣမံ အကာလပုပ္ဖပါဋိဟာရိယံ ဇာတံ၊ တံ ဇာနာသီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တဿ ပဝတ္တိတဘာဝန္တိ တဿ ဓမ္မစက္ကဿ ဘဂဝတာ ပဝတ္တိတဘာဝံ. သဒ္ဒေ နိမိတ္တံ ဂဏှီတိ သဒ္ဒေ အာကာရံ သလ္လက္ခေသိ. တတောတိ ‘‘အဟံ ‘ဧတံ အမတဓမ္မံ တမ္ပိ ဇာနာပေဿာမီ’တိ တဝ သန္တိကံ အာဂတောသ္မီ’’တိ ယံ ဝုတ္တံ၊ တဒနန္တရန္တိ အတ္ထော.

သာတာဂိရော ဟေမဝတဿ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒံ ကထေတွာ တံ ဘဂဝတော သန္တိကံ အာနေတုကာမော ‘‘အဇ္ဇ ပန္နရသော’’တိအာဒိဂါထမာဟ. တတ္ထ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၅၃) အဇ္ဇာတိ အယံ ရတ္တိန္ဒိဝေါ ပက္ခဂဏနတော ပန္နရသော၊ ဥပဝသိတဗ္ဗတော ဥပေါသထော. တီသု ဝါ ဥပေါသထေသု အဇ္ဇ ပန္နရသော ဥပေါသထော၊ န စာတုဒ္ဒသိဥပေါသထော၊ န သာမဂ္ဂီဥပေါသထော. ဒိဝိ ဘဝါနိ ဒိဗ္ဗာနိ၊ ဒိဗ္ဗာနိ ဧတ္ထ အတ္ထီတိ ဒိဗ္ဗာနိ. ကာနိ တာနိ? ရူပါနိ. တဉှိ ရတ္တိံ ဒေဝါနံ ဒသသဟဿိလောကဓာတုတော သန္နိပတိတာနံ သရီရဝတ္ထာဘရဏဝိမာနပ္ပဘာဟိ အဗ္ဘာဒိဥပက္ကိလေသဝိရဟိတာယ စန္ဒပ္ပဘာယ စ သကလဇမ္ဗုဒီပေါ အလင်္ကတော အဟောသီတိ အတိဝိယ အလင်္ကတော စ ပရိဝိသုဒ္ဓိဒေဝဿ ဘဂဝတော သရီရပ္ပဘာယ. တေနာဟ – ‘‘ဒိဗ္ဗာ ရတ္တိ ဥပဋ္ဌိတာ’’တိ.

ဧဝံ ရတ္တိဂုဏဝဏ္ဏနာပဒေသေနပိ သဟာယဿ စိတ္တံ ပသာဒံ ဇနေန္တော ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒံ ကထေတွာ အာဟ – ‘‘အနောမနာမံ သတ္ထာရံ၊ ဟန္ဒ ပဿာမ ဂေါတမ’’န္တိ. တတ္ထ အနောမေဟိ အလာမကေဟိ သဗ္ဗာကာရပရိပူရေဟိ ဂုဏေဟိ နာမံ အဿာတိ အနောမနာမော. တထာ ဟိဿ ‘‘ဗုဇ္ဈိတာ သစ္စာနီတိ ဗုဒ္ဓေါ၊ ဗောဓေတာ ပဇာယာတိ ဗုဒ္ဓေါ’’တိအာဒိနာ (မဟာနိ. ၁၉၂၊ စူဠနိ. ပါရာယနတ္ထုတိဂါထာနိဒ္ဒေသော ၉၇၊ ပဋိ. မ. ၁.၁၆၂) နယေန ဗုဒ္ဓေါတိ အနောမေဟိ ဂုဏေဟိ နာမံ. ‘‘ဘဂ္ဂရာဂေါတိ ဘဂဝါ၊ ဘဂ္ဂဒေါသောတိ ဘဂဝါ’’တိအာဒိနာ (မဟာနိ. ၈၄) နယေန ဘဂဝါတိ အနောမေဟိ ဂုဏေဟိ နာမံ. ဧသ နယော ‘‘အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နော’’တိအာဒီသု. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာဒိအတ္ထေဟိ ဒေဝမနုဿေ အနုသာသတိ ‘‘ဣမံ ပဇဟထ၊ ဣမံ သမာဒါယ ဝတ္တထာ’’တိ သတ္ထာ. တံ အနောမနာမံ သတ္ထာရံ. ဟန္ဒာတိ ဝစသာယတ္ထေ နိပါတော. ပဿာမာတိ တေန အတ္တာနံ သဟ သင်္ဂဟေတွာ ပစ္စုပ္ပန္နဗဟုဝစနံ. ဂေါတမန္တိ ဂေါတမဂေါတ္တံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘သတ္ထာ၊ န သတ္ထာ’’တိ မာ ဝိမတိံ အကာသိ၊ ဧကန္တဗျဝသိတော ဟုတွာဝ ဧဟိ ပဿာမ ဂေါတမန္တိ.

ဧဝံ ဝုတ္တေ ဟေမဝတော ‘‘အယံ သာတာဂိရော ‘အနောမနာမံ သတ္ထာရ’န္တိ ဘဏန္တော တဿ သဗ္ဗညုတံ ပကာသေတိ၊ သဗ္ဗညုနော စ ဒုလ္လဘာ လောကေ၊ သဗ္ဗညုပဋိညေဟိ ပူရဏာဒိသဒိသေဟေဝ လောကော ဥပဒ္ဒုတော. သော ပန ယဒိ သဗ္ဗညူ၊ အဒ္ဓါ တာဒိလက္ခဏံ ပတ္တော ဘဝိဿတိ၊ တေန ဧဝံ ဂဟေဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ တာဒိလက္ခဏံ ပုစ္ဆန္တော အာဟ – ‘‘ကစ္စိ မနော’’တိအာဒိ. တတ္ထ ကစ္စီတိ ပုစ္ဆာ. မနောတိ စိတ္တံ. သုပဏိဟိတောတိ သုဋ္ဌု ဌပိတော အစလော အသမ္ပဝေဓီ. သဗ္ဗေသု ဘူတေသု သဗ္ဗဘူတေသု. တာဒိနောတိ တာဒိလက္ခဏံ ပတ္တဿေဝ သတော. ပုစ္ဆာ ဧဝ ဝါ အယံ ‘‘သော တဝ သတ္ထာ သဗ္ဗဘူတေသု တာဒီ၊ ဥဒါဟု နော’’တိ. ဣဋ္ဌေ အနိဋ္ဌေစာတိ ဧဝရူပေ အာရမ္မဏေ. သင်္ကပ္ပါတိ ဝိတက္ကာ. ဝသီကတာတိ ဝသံ ဂမိတာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယံ တံ သတ္ထာရံ ဝဒသိ၊ တဿ တေ သတ္ထုနော ကစ္စိ တာဒိလက္ခဏံ သမ္ပတ္တဿ သတော သဗ္ဗဘူတေသု မနော သုပဏိဟိတော၊ ဥဒါဟု ယာဝ ပစ္စယံ န လဘတိ၊ တာဝ သုပဏိဟိတော ဝိယ ခါယတိ. သော ဝါ တေ သတ္ထာ ကစ္စိ သဗ္ဗဘူတေသု သတ္တေသု တာဒီ၊ ဥဒါဟု နော၊ ယေ စ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု အာရမ္မဏေသု ရာဂဒေါသဝသေန သင်္ကပ္ပါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ၊ တျာဿ ကစ္စိ ဝသီကတာ၊ ဥဒါဟု ကဒါစိ တေသမ္ပိ ဝသေန ဝတ္တတီတိ.

တီဏိ ဝဿာနီတိ သောဏဿ ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ တီဏိ ဝဿာနိ. တဒါ ကိရ ဘိက္ခူ ယေဘုယျေန မဇ္ဈိမဒေသေယေဝ ဝသိံသု၊ တသ္မာ တတ္ထ ကတိပယာ ဧဝ အဟေသုံ. တေ စ ဧကသ္မိံ နိဂမေ ဧကော ဒွေတိ ဧဝံ ဝိသုံ ဝိသုံ ဝသိံသု၊ ထေရာနဉ္စ ကတိပယေ ဘိက္ခူ အာနေတွာ အညေသု အာနီယမာနေသု ပုဗ္ဗံ အာနီတာ ကေနစိဒေဝ ကရဏီယေန ပက္ကမိံသု၊ ကဉ္စိ ကာလံ အာဂမေတွာ ပုန တေသု အာနီယမာနေသု ဣတရေ ပက္ကမိံသု၊ ဧဝံ ပုနပ္ပုနံ အာနယနေန သန္နိပါတော စိရေနေဝ အဟောသိ၊ ထေရော စ တဒါ ဧကဝိဟာရီ အဟောသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘တီဏိ ဝဿာနိ ဂဏံ ပရိယေသိတွာ’’တိ. တီဏိ ဝဿာနီတိ စ အစ္စန္တသံယောဂေ ဥပယောဂဝစနံ. သတ္ထု အဓိပ္ပါယံ ဉတွာတိ အတ္တနော အာဏာပနေနေဝ ‘‘ဣမိနာ သဒ္ဓိံ ဧကဂန္ဓကုဋိယံ ဝသိတုကာမော ဘဂဝါ’’တိ သတ္ထု အဓိပ္ပါယံ ဇာနိတွာ. ဘဂဝါ ကိရ ယေန သဒ္ဓိံ ဧကဂန္ဓကုဋိယံ ဝသိတုကာမော၊ တဿ သေနာသနပညတ္တိယံ အာနန္ဒတ္ထေရံ အာဏာပေတိ.

အဇ္ဈောကာသေ ဝီတိနာမေတွာတိ အဇ္ဈောကာသေ နိသဇ္ဇာယ ဝီတိနာမေတွာ. ယသ္မာ ဘဂဝါ အာယသ္မတော သောဏဿ သမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနေန ပဋိသန္ထာရံ ကရောန္တော သာဝကသာဓာရဏာ သဗ္ဗာ သမာပတ္တိယော အနုလောမပ္ပဋိလောမံ သမာပဇ္ဇန္တော ဗဟုဒေဝ ရတ္တိံ အဇ္ဈောကာသေ နိသဇ္ဇာယ ဝီတိနာမေတွာ ပါဒေ ပက္ခာလေတွာ ဝိဟာရံ ပါဝိသိ၊ တသ္မာ အာယသ္မာပိ သောဏော ဘဂဝတော အဓိပ္ပါယံ ဉတွာ တဒနုရူပံ သဗ္ဗာ တာ သမာပတ္တိယော သမာပဇ္ဇန္တော ဗဟုဒေဝ ရတ္တိံ အဇ္ဈောကာသေ နိသဇ္ဇာယ ဝီတိနာမေတွာ ပါဒေ ပက္ခာလေတွာ ဝိဟာရံ ပါဝိသီတိ ဝဒန္တိ. ပဝိသိတွာ စ ဘဂဝတာ အနုညာတော စီဝရတိရောကရဏိယံ ကတွာ ဘဂဝတော ပါဒပဿေ နိသဇ္ဇာယ ဝီတိနာမေသိ. အဇ္ဈေသီတိ အာဏာပေသိ. ပဋိဘာတု တံ ဘိက္ခု ဓမ္မော ဘာသိတုန္တိ ဘိက္ခု တုယှံ ဓမ္မော ဘာသိတုံ ဥပဋ္ဌာတု၊ ဉာဏမုခံ အာဂစ္ဆတု၊ ယထာသုတံ ယထာပရိယတ္တံ ဓမ္မံ ဘဏာဟီတိ အတ္ထော. အဋ္ဌကဝဂ္ဂိယာနီတိ အဋ္ဌကဝဂ္ဂဘူတာနိ ကာမသုတ္တာဒိသောဠသသုတ္တာနိ (မဟာနိ. ၁). သုဂ္ဂဟိတောတိ သမ္မာ ဥဂ္ဂဟိတော. သဗ္ဗေ ဝရေ ယာစီတိ ဝိနယဓရပဉ္စမေန ဂဏေန ဥပသမ္ပဒါ ဓုဝနှာနံ စမ္မတ္ထရဏံ ဂဏင်္ဂဏူပါဟနံ စီဝရဝိပ္ပဝါသောတိ ဣမေ ပဉ္စ ဝရေ ယာစိ. သုတ္တေ အာဂတမေဝါတိ ဥဒါနပါဠိယံ အာဂတသုတ္တံ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

သီဝလိတ္ထေရဝတ္ထု

၂၀၇. နဝမေ သာကစ္ဆိတွာ သာကစ္ဆိတွာတိ ရညာ သဒ္ဓိံ ပဋိဝိရုဇ္ဈနဝသေန ပုနပ္ပုနံ သာကစ္ဆံ ကတွာ. ဂုဠဒဓိန္တိ ပတ္ထိန္နံ ဂုဠသဒိသံ ကဌိနဒဓိံ. အတိအဉ္ဆိတုန္တိ အတိဝိယ အာကဍ္ဎိတုံ. ကဉ္ဇိယံ ဝါဟေတွာတိ ဒဓိမတ္ထုံ ပဝါဟေတွာ၊ ပရိဿာဝေတွာတိ အတ္ထော. ‘‘ဒဓိတော ကဉ္ဇိယံ ဂဟေတွာ’’တိပိ ပါဌော. နန္တိ သုပ္ပဝါသံ. ဗီဇပစ္ဆိံ ဖုသာပေန္တီတိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော. ယာဝ န ဥက္ကဍ္ဎန္တီတိ ယာဝ ဒါနေ န ဥက္ကဍ္ဎန္တိ၊ ဒါတုကာမာဝ ဟောန္တီတိ အဓိပ္ပါယော မဟာဒုက္ခံ အနုဘောသီတိ ပသဝနိဗန္ဓနံ မဟန္တံ ဒုက္ခံ အနုဘောသိ. သာမိကံ အာမန္တေတွာတိ သတ္တာဟံ မူဠှဂဗ္ဘာ တိဗ္ဗာဟိ ခရာဟိ ဒုက္ခဝေဒနာဟိ ဖုဋ္ဌာ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝတ သော ဘဂဝါ၊ ယော ဣမဿ ဧဝရူပဿ ဒုက္ခဿ ပဟာနာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. သုပ္ပဋိပန္နော ဝတ တဿ ဘဂဝတော သာဝကသံဃော၊ ယော ဣမဿ ဧဝရူပဿ ဒုက္ခဿ ပဟာနာယ ပဋိပန္နော. သုသုခံ ဝတ နိဗ္ဗာနံ၊ ယတ္ထိဒံ ဧဝရူပံ ဒုက္ခံ န သံဝိဇ္ဇတီ’’တိ (ဥဒါ. ၁၈) ဣမေဟိ တီဟိ ဝိတက္ကေဟိ တံ ဒုက္ခံ အဓိဝါသေန္တီ သတ္ထု သန္တိကံ ပေသေတုကာမတာယ သာမိကံ အာမန္တေတွာ. ပုရေ မရဏာတိ မရဏတော ပုရေတရမေဝ. ဣင်္ဂိတန္တိ အာကာရံ. ဇီဝိတဘတ္တန္တိ ဇီဝိတသံသယေ ဒါတဗ္ဗဘတ္တံ. သဗ္ဗကမ္မက္ခမော အဟောသီတိ သတ္တဝဿိကေဟိ ဒါရကေဟိ ကာတဗ္ဗံ ယံ ကိဉ္စိ ကမ္မံ ကာတုံ သမတ္ထတာယ သဗ္ဗဿ ကမ္မဿ ခမော အဟောသိ. တေနေဝ သော သတ္တာဟံ မဟာဒါနေ ဒီယမာနေ ဇာတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဓမ္မကရဏံ အာဒါယ သံဃဿ ဥဒကံ ပရိဿာဝေတွာ အဒါသိ.

ယောမန္တိအာဒိဂါထာယ ‘‘ယော ဘိက္ခု ဣမံ ရာဂပလိပထဉ္စေဝ ကိလေသဒုဂ္ဂဉ္စ သံသာရဝဋ္ဋဉ္စ စတုန္နံ သစ္စာနံ အပ္ပဋိဝိဇ္ဈနကမောဟဉ္စ အတီတော စတ္တာရော ဩဃေ တိဏ္ဏော ဟုတွာ ပါရံ အနုပ္ပတ္တော၊ ဒုဝိဓေန ဈာနေန ဈာယီ၊ တဏှာယ အဘာဝေန အနေဇော၊ ကထံကထာယ အဘာဝေန အကထံကထီ၊ ဥပါဒါနာနံ အဘာဝေန အနုပါဒိယိတွာ ကိလေသနိဗ္ဗာနေန နိဗ္ဗုတော၊ တမဟံ ဗြာဟ္မဏံ ဝဒါမီ’’တိ အတ္ထော.

သဗ္ဗေသံယေဝ ပန ကေသာနံ ဩရောပနဉ္စ အရဟတ္တသစ္ဆိကိရိယာ စ အပစ္ဆာအပုရိမာ အဟောသီတိ ဣမိနာ ထေရဿ ခုရဂ္ဂေယေဝ အရဟတ္တုပ္ပတ္တိ ဒီပိတာ. ဧကစ္စေ ပန အာစရိယာ ဧဝံ ဝဒန္တိ ‘‘ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ဓမ္မသေနာပတိနာ ဩဝါဒေ ဒိန္နေ ‘ယံ မယာ ကာတုံ သက္ကာ၊ တမဟံ ဇာနိဿာမီ’တိ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ တံ ဒိဝသံယေဝ အညတရံ ဝိစိတ္တံ ကုဋိကံ ဒိသွာ ပဝိသိတွာ မာတုကုစ္ဆိယံ သတ္တ ဝဿာနိ အတ္တနာ အနုဘူတဒုက္ခံ အနုဿရိတွာ တဒနုသာရေန အတီတာနာဂတေ ဉာဏံ နေန္တဿ အာဒိတ္တာ ဝိယ တယော ဘဝါ ဥပဋ္ဌဟိံသု. ဉာဏဿ ပရိပါကံ ဂတတ္တာ ဝိပဿနာဝီထိံ ဩတရိတွာ တာဝဒေဝ မဂ္ဂပ္ပဋိပါဋိယာ သဗ္ဗေပိ အာသဝေ ခေပေန္တော အရဟတ္တံ ပါပုဏီ’’တိ. ဥဘယထာပိ ထေရဿ အရဟတ္တုပ္ပတ္တိယေဝ ပကာသိတာ၊ ထေရော ပန ပဘိန္နပ္ပဋိသမ္ဘိဒေါ ဆဠဘိညော အဟောသိ.

ဝက္ကလိတ္ထေရဝတ္ထု

၂၀၈. ဒသမေ အာဟာရကရဏဝေလန္တိ ဘောဇနကိစ္စဝေလံ. အဓိဂစ္ဆေ ပဒံ သန္တန္တိ သင်္ခါရူပသမံ သုခန္တိ လဒ္ဓနာမံ သန္တံ ပဒံ နိဗ္ဗာနံ အဓိဂစ္ဆေယျ. ပဌမပါဒေန ပဗ္ဗတေ ဌိတောယေဝါတိ ပဌမေန ပါဒေန ဂိဇ္ဈကူဋေ ပဗ္ဗတေ ဌိတောယေဝ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ.

ဒုတိယဧတဒဂ္ဂဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.