(၁၄) ၁. ပဌမဧတဒဂ္ဂဝဂ္ဂေါ

ဧတဒဂ္ဂပဒဝဏ္ဏနာ

၁၈၈. ဧတဒဂ္ဂေသု ပဌမဝဂ္ဂဿ ပဌမေ အာဒိမှိ ဒိဿတီတိ ဧတ္ထ အဂ္ဂသဒ္ဒေါတိ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. အဇ္ဇတဂ္ဂေတိ အဇ္ဇဒိဝသံ အာဒိံ ကတွာတိ အတ္ထော. အင်္ဂုလဂ္ဂေနာတိ အင်္ဂုလိကောဋိယာ. အမ္ဗိလဂ္ဂန္တိ အမ္ဗိလကောဋ္ဌာသော. ကောဋိဘူတာတိ ပရမကောဋိဘူတာ တသ္မိံ ဌာနေ တာဒိသာနံ အညေသံ အဘာဝတော. တတော ဧဝ သေဋ္ဌဘူတာတိပိ အဂ္ဂါ. ဧတဒဂ္ဂသန္နိက္ခေပေါတိ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပနံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိအာဒီဟိ စတူဟိပိ ကာရဏေဟိ. မဟာပညတာယ ထေရေန ဧတဒဂ္ဂဋ္ဌာနဿ လဒ္ဓဘာဝံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ – ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိမာဟ. ဒွေ ပဒန္တရာနီတိ ကဏ္ဍမ္ဗမူလေ ယုဂန္ဓရပဗ္ဗတေတိ ဒွီသု ဌာနေသု ဒွေ ပဒါနိ ဒဿေတွာ. မုဏ္ဍပီဌကန္တိ ယံ သတ္တင်္ဂံ ပဉ္စင်္ဂံ ဝါ န ဟောတိ၊ ကေဝလံ မုဏ္ဍကပီဌံ၊ တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. အဝတ္ထရိတွာ နိသီဒီတိ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ နိသီဒိ. တေနာဟ – ‘‘ဧဝံ နိသီဒန္တော’’တိအာဒိ. ကာယသက္ခိံ ကတွာတိ နာမကာယေန ဒေသနာယ သမ္ပဋိစ္ဆနဝသေန သက္ခိဘူတံ ကတွာ. ကုသလာ ဓမ္မာ အကုသလာ ဓမ္မာ အဗျာကတာ ဓမ္မာတိ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒျတ္ထော၊ တေန သဗ္ဗံ အဘိဓမ္မဒေသနံ သင်္ဂဏှာတိ.

ပါဋိဟာရိယဋ္ဌာနေတိ ယမကပါဋိဟာရိယဿ ကတဋ္ဌာနေ. ပဿထာတိ တေသံ ဗဟုဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အဿာတိ မနုဿသမူဟဿ ဧကဘာဝံ. အာကပ္ပန္တိ အာကာရံ. မဟာဇနောတိ သဒေဝကေ လောကေ သဗ္ဗော မဟာဇနော. ယထာ နိရယဒဿနံ သံဝေဂဇနနတ္ထံ၊ ဧဝံ ဒေဝလောကဒဿနမ္ပိ သံဝေဂဇနနတ္ထမေဝ ‘‘အနုပုဗ္ဗိကထာယံ သဂ္ဂကထာ ဝိယ ဧဝံ သဗ္ဗသမ္ပတ္တိသမုပေတောပိ သဂ္ဂေါ အနိစ္စော အဒ္ဓုဝေါ စဝနဓမ္မော’’တိ. သဇ္ဇေတွာတိ သမပဏ္ဏာသာယ မုစ္ဆနာဟိ ယထာ ကာမေန နိဝါဒေတုံ သက္ကာ၊ ဧဝံ သဇ္ဇေတွာ.

ပုထုဇ္ဇနပဉ္စကံ ပဉှန္တိ ပုထုဇ္ဇနပဉှံ အာဒိံ ကတွာ ပဝတ္တိတံ ခီဏာသဝပဉှပရိယန္တံ ပဉှပဉ္စကံ. ပဌမံ။ပေ။ ပုစ္ဆီတိ ပုထုဇ္ဇနဝိသယေ ပဉှံ ပုစ္ဆိ. ပဋိသမ္ဘိဒါ ယထာဘိနီဟာရံ ယထာသကံ ဝိပဿနာဘိနီဟာရေန ပဌမဘူမိယာဒယော ဝိယ ပဝတ္တိတဝိသယာတိ ဝုတ္တံ – ‘‘တေ အတ္တနော အတ္တနော ပဋိသမ္ဘိဒါဝိသယေ ဌတွာ ကထယိံသူ’’တိ. ဗုဒ္ဓဝိသယေ ပဉှံ ပုစ္ဆီတိ –

‘‘ယေ စ သင်္ခါတဓမ္မာသေ၊ ယေ စ သေခါ ပုထူ ဣဓ၊

တေသံ မေ နိပကော ဣရိယံ၊ ပုဋ္ဌော ပဗြူဟိ မာရိသာ’’တိ. (သု. နိ. ၁၀၄၄) –

ဣဒံ ပဉှံ ပုစ္ဆိ. တတ္ထ သင်္ခါတဓမ္မာတိ သင်္ခါတာ ဉာတာ စတုသစ္စဓမ္မာ၊ ယေ စ သင်္ခါတဓမ္မာ စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ ပဋိဝိဒ္ဓစတုသစ္စဓမ္မာတိ အတ္ထော. ဣမိနာ အသေက္ခာ ကထိတာ. ပုထု-သဒ္ဒေါ ဥဘယတ္ထပိ ယောဇေတဗ္ဗော ‘‘ယေ ပုထူ သင်္ခါတဓမ္မာ၊ ယေ စ ပုထူ သေခါ’’တိ. တေသန္တိ တေသံ ဒွိန္နံ သေက္ခာသေက္ခပုဂ္ဂလာနံ မေ ပုဋ္ဌောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ၊ မယာ ပုဋ္ဌောတိ အတ္ထော. ဣရိယန္တိ သေက္ခာသေက္ခဘူမိယာ အာဂမနပ္ပဋိပဒံ. ဣရိယတိ ဂစ္ဆတိ သေက္ခဘူမိံ အသေက္ခဘူမိဉ္စ ဧတာယာတိ ဣရိယာ၊ တံ တေသံ ဣရိယံ အာဂမနပ္ပဋိပဒံ မယာ ပုဋ္ဌော ပဗြူဟိ ကထေဟီတိ အတ္ထော. ဧဝံ ဘဂဝါ ဗုဒ္ဓဝိသယေ ပဉှံ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘ဣမဿ နု ခေါ၊ သာရိပုတ္တ၊ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ကထံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ အာဟ. ထေရော ပဉှံ ဩလောကေတွာ ‘‘သတ္ထာ မံ သေက္ခာသေက္ခာနံ ဘိက္ခူနံ အာဂမနပ္ပဋိပဒံ ပုစ္ဆတီ’’တိ ပဉှေ နိက္ကင်္ခေါ ဟုတွာ ‘‘အာဂမနပ္ပဋိပဒါ နာမ ခန္ဓာဒိဝသေန ဗဟူဟိပိ မုခေဟိ သက္ကာ ကထေတုံ၊ ကတရာကာရေန နု ခေါ ကထေန္တော သတ္ထု အဇ္ဈာသယံ ဂဏှိတုံ သက္ခိဿာမီ’’တိ အဇ္ဈာသယေ ကင်္ခိ၊ တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ – ‘‘ဓမ္မသေနာပတိ။ပေ။ န သက္ကောတီ’’တိ. ပုစ္ဆိတပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေတုံ ပဋိဘာနေ အသတိ ဒိသာဝိလောကနံ သတ္တာနံ သဘာဝေါတိ ဒဿေန္တော၊ ‘‘ပုရတ္ထိမ။ပေ... နာသက္ခီ’’တိ အာဟ. တတ္ထ ပဉှုပ္ပတ္တိဋ္ဌာနန္တိ ပဉှုပ္ပတ္တိကာရဏံ.

ထေရဿ ကိလမနဘာဝံ ဇာနိတွာတိ ‘‘သာရိပုတ္တော ပဉှေ နိက္ကင်္ခေါ၊ အဇ္ဈာသယေ မေ ကင်္ခမာနော ကိလမတီ’’တိ ထေရဿ ကိလမနဘာဝံ ဉတွာ. စတုမဟာဘူတိကကာယပရိဂ္ဂဟန္တိ ဧတေန ခန္ဓမုခေန နာမရူပပရိဂ္ဂဟော ဝုတ္တော. ‘‘ဘူတမိဒန္တိ၊ သာရိပုတ္တ၊ သမနုပဿသီ’’တိ ဟိ ဝဒန္တေန ဘဂဝတာ ခန္ဓဝသေန နာမရူပပရိဂ္ဂဟော ဒဿိတော. ဧဝံ ကိရဿ ဘဂဝတော အဟောသိ ‘‘သာရိပုတ္တော မယာ နယေ အဒိန္နေ ကထေတုံ န သက္ခိဿတိ၊ ဒိန္နေ ပန နယေ မမဇ္ဈာသယံ ဂဟေတွာ ခန္ဓဝသေန ကထေဿတီ’’တိ. ထေရဿ သဟ နယဒါနေန သော ပဉှော နယသတေန နယသဟဿေန ဥပဋ္ဌာသိ. တေနာဟ – ‘‘အညာတံ ဘဂဝါ၊ အညာတံ သုဂတာ’’တိ.

အရူပါဝစရေ ပဋိသန္ဓိ နာမ န ဟောတီတိ ဗောဓိသမ္ဘာရသမ္ဘရဏဿ အနောကာသဘာဝတော ဝုတ္တံ. တေနာဟ – ‘‘အဘဗ္ဗဋ္ဌာနတ္တာ’’တိ၊ လဒ္ဓဗျာကရဏာနံ ဗောဓိသတ္တာနံ ဥပ္ပတ္တိယာ အဘဗ္ဗဒေသတ္တာတိ အတ္ထော. ရူပါဝစရေ နိဗ္ဗတ္တီတိ ကမ္မဝသိတာသမ္ဘဝတော အရူပါဝစရေ အနိဗ္ဗတ္တိတွာ ရူပါဝစရေ နိဗ္ဗတ္တိ.

ပရောသဟဿန္တိအာဒိနာ ပရောသဟဿဇာတကံ ဒဿေတိ. တတ္ထ ပရောသဟဿမ္ပီတိ အတိရေကသဟဿမ္ပိ. သမာဂတာနန္တိ သန္နိပတိတာနံ ဘာသိတဿ အတ္ထံ ဇာနိတုံ အသက္ကောန္တာနံ ဗာလာနံ. ကန္ဒေယျုံ တေ ဝဿသတံ အပညာတိ တေ ဧဝံ သမာဂတာ အပညာ ဣမေ ဗာလတ္တာ သသာ ဝိယ ဝဿသတမ္ပိ ဝဿသဟဿမ္ပိ ရောဒေယျုံ ပရိဒေဝေယျုံ. ရောဒမာနာပိ ပန အတ္ထံ ဝါ ကာရဏံ ဝါ နေဝ ဇာနေယျုန္တိ ဒီပေတိ. ဧကောဝ သေယျော ပုရိသော သပညောတိ ဧဝရူပါနံ ဗာလာနံ ပရောသဟဿတောပိ ဧကော ပဏ္ဍိတပုရိသောဝ သေယျော ဝရတရောတိ အတ္ထော. ကီဒိသော သပညောတိ အာဟ – ‘‘ယော ဘာသိတဿ ဝိဇာနာတိ အတ္ထ’’န္တိ၊ အယံ ဇေဋ္ဌန္တေဝါသိကော ဝိယ ယော ဘာသိတဿ အတ္ထံ ဇာနာတိ၊ သော တာဒိသော သပညော ဝရတရောတိ အတ္ထော. ဒုတိယေ ပရောသတဇာတကေ ဈာယေယျုန္တိ ယာထာဝတော အတ္ထံ ဇာနိတုံ သမာဟိတာ ဟုတွာ စိန္တေယျုံ. သေသမေတ္ထ ဝုတ္တနယမေဝ.

တတိယဇာတကေ ယေ သညိနောတိ ဌပေတွာ နေဝသညာနာသညာယတနလာဘိနော အဝသေသစိတ္တကသတ္တေ ဒဿေတိ. တေပိ ဒုဂ္ဂတာတိ တဿာ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိယာ အလာဘတော တေပိ ဒုဂ္ဂတာ ဒုက္ခံ ဥပဂတာ သညီဘဝေ. ‘‘သညာ ရောဂေါ သညာ ဂဏ္ဍော သညာ သလ္လ’’န္တိ (မ. နိ. ၃.၂၄) ဟိ တေ သညာယ အာဒီနဝဒဿိနော. ယေပိ အသညိနောတိ အသညီဘဝေ နိဗ္ဗတ္တေ အစိတ္တကသတ္တေ ဒဿေတိ. တေပိ ဣမိဿာယေဝ သမာပတ္တိယာ အလာဘတော ဒုဂ္ဂတာယေဝ. ဈာနသုခံ အနင်္ဂဏံ နိဒ္ဒေါသံ ယထာဝုတ္တဒေါသာဘာဝတော. ဗလဝစိတ္တေကဂ္ဂတာသဘာဝေနပိ တံ အနင်္ဂဏံ နာမ ဇာတံ. နေဝသညီ နာသညီတိ အာဟာတိ အတီတေ ကိရ ဗာရာဏသိယံ ဗြဟ္မဒတ္တေ ရဇ္ဇံ ကာရေန္တေ ဗောဓိသတ္တော အရညာယတနေ ကာလံ ကရောန္တော အန္တေဝါသိကေဟိ ပုဋ္ဌော ‘‘နေဝသညီ နာသညီ’’တိ အာဟ. ပုရိမဇာတကေ ဝုတ္တနယေနေဝ တာပသာ ဇေဋ္ဌန္တေဝါသိကဿ ကထံ န ဂဏှိံသု. ဗောဓိသတ္တော အာဘဿရတော အာဂန္တွာ အာကာသေ ဌတွာ ဣမံ ဂါထမာဟ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ.

စတုတ္ထဇာတကေ (ဇာ. ၁.၁.၁၃၅) စန္ဒဿ ဝိယ အာဘာ ဧတဿာတိ စန္ဒာဘံ၊ ဩဒါတကသိဏံ. သူရိယာဘန္တိ သူရိယဿ ဝိယ အာဘာ ဧတဿာတိ သူရိယာဘံ၊ ပီတကသိဏံ. ယောဓ ပညာယ ဂါဓတီတိ ယော ပုဂ္ဂလော ဣဓ သတ္တလောကေ ဣဒံ ကသိဏဒွယံ ပညာယ ဂါဓတိ၊ အာရမ္မဏံ ကတွာ အနုပ္ပဝိသတိ၊ တတ္ထ ဝါ ပတိဋ္ဌဟတိ. အဝိတက္ကေန ဒုတိယဇ္ဈာနေန အာဘဿရူပဂေါ ဟောတီတိ သော ပုဂ္ဂလော တထာ ကတွာ ပဋိလဒ္ဓေန ဒုတိယေန ဈာနေန အာဘဿရဗြဟ္မလောကူပဂေါ ဟောတိ. သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ ဣမိနာ ဣမံ ဒဿေတိ (ဇာ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁၃၅ စန္ဒာဘဇာတကဝဏ္ဏနာ) – အတီတေ ဗာရာဏသိယံ ဗြဟ္မဒတ္တေ ရဇ္ဇံ ကာရေန္တေ ဗောဓိသတ္တော အရညာယတနေ ကာလံ ကရောန္တော အန္တေဝါသိကေဟိ ပုစ္ဆိတော ‘‘စန္ဒာဘံ သူရိယာဘ’’န္တိ ဝတွာ အာဘဿရေ နိဗ္ဗတ္တော. တာပသာ ဇေဋ္ဌန္တေဝါသိကဿ န သဒ္ဒဟိံသု. ဗောဓိသတ္တော အာဂန္တွာ အာကာသေ ဌိတော ဣမံ ဂါထံ အဘာသိ.

ပဉ္စမဇာတကေ အာသီသေထေဝါတိ အာသာစ္ဆေဒံ အကတွာ အတ္တနော ကမ္မေသု အာသံ ကရေယျေဝ. န နိဗ္ဗိန္ဒေယျာတိ န နိဗ္ဗေဒံ ဥပ္ပါဒေယျ၊ န ဥက္ကဏ္ဌေယျာတိ အတ္ထော. ဝေါတိ နိပါတမတ္တံ. ယထာ ဣစ္ဆိန္တိ အဟဉှိ သဋ္ဌိဟတ္ထာ နရကာ ဥဋ္ဌာနံ ဣစ္ဆိံ၊ သောမှိ တထေဝ ဇာတော၊ တတော ဥဋ္ဌိတောယေဝါတိ ဒီပေတိ.

အတီတေ (ဇာ. အဋ္ဌ. ၄.၁၃.သရဘမိဂဇာတကဝဏ္ဏနာ) ကိရ ဗာရာဏသိယံ ဗြဟ္မဒတ္တေ ရဇ္ဇံ ကာရေန္တေ ဗောဓိသတ္တော သရဘမိဂယောနိယံ နိဗ္ဗတ္တိတွာ အရညေ ပဋိဝသတိ. ရာဇာ မိဂဝိတ္တကော အဟောသိ ထာမသမ္ပန္နော. ဧကဒိဝသံ ဂန္တွာ အမစ္စေ အာဟ – ‘‘ယဿ ပဿေန မိဂေါ ပလာယတိ၊ တေနေဝ သော ဒါတဗ္ဗော’’တိ. အထေကဒိဝသံ သရဘမိဂေါ ဥဋ္ဌာယ ရညော ဌိတဋ္ဌာနေန ပလာယိ. အထ နံ အမစ္စာ ဥပ္ပဏ္ဍေသုံ. ရာဇာ စိန္တေသိ – ‘‘ဣမေ မံ ပရိဟာသန္တိ၊ မမ ပမာဏံ န ဇာနန္တီ’’တိ ဂါဠှံ နိဝါသေတွာ ပတ္တိကောဝ ခဂ္ဂံ အာဒါယ ‘‘သရဘံ ဂဏှိဿာမီ’’တိ ဝေဂေန ပက္ခန္ဒိ. အထ နံ ဒိသွာ တီဏိ ယောဇနာနိ အနုဗန္ဓိ. သရဘော အရညံ ပါဝိသိ. ရာဇာပိ ပါဝိသိယေဝ. တတ္ထ သရဘမိဂဿ ဂမနမဂ္ဂေ သဋ္ဌိဟတ္ထမတ္တော မဟာပူတိပါတနရကအာဝါဋော အတ္ထိ၊ သော တိံသဟတ္ထမတ္တံ ဥဒကေန ပုဏ္ဏော တိဏေဟိ စ ပဋိစ္ဆန္နော. သရဘော ဥဒကဂန္ဓံ ဃာယိတွာဝ အာဝါဋဘာဝံ ဉတွာ ထောကံ ဩသက္ကိတွာ ဂတော. ရာဇာ ပန ဥဇုကမေဝ အာဂစ္ဆန္တော တသ္မိံ ပတိ.

သရဘော တဿ ပဒသဒ္ဒံ အသုဏန္တော နိဝတ္တိတွာ တံ အပဿန္တော ‘‘နရကအာဝါဋေ ပတိတော ဘဝိဿတီ’’တိ ဉတွာ အာဂန္တွာ ဩလောကေန္တော တံ ဂမ္ဘီရေ ဥဒကေ အပ္ပတိဋ္ဌေ ကိလမန္တံ ဒိသွာ တေန ကတာပရာဓံ ဟဒယေ အကတွာ သဉ္ဇာတကာရုညော ‘‘မာ မယိ ပဿန္တေ ဝရာကော နဿတု၊ ဣမမှာ တံ ဒုက္ခာ မောစေဿာမီ’’တိ အာဝါဋတီရေ ဌိတော ‘‘မာ ဘာယိ၊ မဟာရာဇ၊ အဟံ တံ ဒုက္ခာ မောစေဿာမီ’’တိ ဝတွာ အတ္တနော ပိယပုတ္တံ ဥဒ္ဓရိတုံ ဥဿာဟံ ကရောန္တော ဝိယ တဿုဒ္ဓရဏတ္ထာယ သိလာယ ယောဂ္ဂံ ကတွာ ‘‘ဝိဇ္ဈိဿာမီ’’တိ အာဂတံ ရာဇာနံ သဋ္ဌိဟတ္ထာ နရကာ ဥဒ္ဓရိတွာ အဿာသေတွာ ပိဋ္ဌိံ အာရောပေတွာ အရညာ နီဟရိတွာ သေနာယ အဝိဒူရေ ဩတာရေတွာ ဩဝါဒမဿ ဒတွာ ပဉ္စသု သီလေသု ပတိဋ္ဌာပေသိ. ရာဇာ သေနင်္ဂပရိဝုတော နဂရံ ဂန္တွာ ‘‘ဣတော ပဋ္ဌာယ သကလရဋ္ဌဝါသိနော ပဉ္စ သီလာနိ ရက္ခန္တူ’’တိ ဓမ္မဘေရိံ စရာပေသိ. မဟာသတ္တေန ပန အတ္တနော ကတဂုဏံ ကဿစိ အကထေတွာ သာယံ နာနဂ္ဂရသဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတွာ အလင်္ကတသယနေ သယိတွာ ပစ္စူသကာလေ မဟာသတ္တဿ ဂုဏံ သရိတွာ ဥဋ္ဌာယ သယနပိဋ္ဌေ ပလ္လင်္ကေန နိသီဒိတွာ ပီတိပုဏ္ဏေန ဟဒယေန ဥဒါနံ ဥဒါနေန္တော ‘‘အာသီသေထေဝ ပုရိသော’’တိအာဒိနာ ဣမာ ဆ ဂါထာ အဘာသိ.

တတ္ထ အဟိတာ ဟိတာ စာတိ ဒုက္ခဖဿာ သုခဖဿာ စ၊ မရဏဖဿာ၊ ဇီဝိတဖဿာတိပိ အတ္ထော. သတ္တာနဉှိ မရဏဖဿော အဟိတော၊ ဇီဝိတဖဿော ဟိတော. တေသံ အစိန္တိတော မရဏဖဿော အာဂစ္ဆတီတိ ဒဿေတိ. အစိန္တိတမ္ပီတိ မယာ ‘‘အာဝါဋေ ပတိဿာမီ’’တိ န စိန္တိတံ၊ ‘‘သရဘံ မာရေဿာမီ’’တိ စိန္တိတံ. ဣဒါနိ ပန မေ စိန္တိတံ နဋ္ဌံ၊ အစိန္တိတမေဝ ဇာတန္တိ ဥဒါနဝသေန ဝဒတိ. ဘောဂါတိ ယသပရိဝါရာ၊ ဧတေ စိန္တာမယာ န ဟောန္တိ. တသ္မာ ဉာဏဝတာ ဝီရိယမေဝ ကာတဗ္ဗန္တိ ဝဒတိ. ဝီရိယဝတော ဟိ အစိန္တိတမ္ပိ ဟောတိယေဝ.

တဿေတံ ဥဒါနံ ဥဒါနေန္တဿေဝ အရုဏံ ဥဋ္ဌဟိ. ပုရောဟိတော ပါတောဝ သုခသေယျပုစ္ဆနတ္ထံ အာဂန္တွာ ဒွါရေ ဌိတော တဿ ဥဒါနဂီတသဒ္ဒံ သုတွာ စိန္တေသိ – ‘‘ရာဇာ ဟိယျော မိဂဝံ အဂမာသိ၊ တတ္ထ သရဘမိဂံ ဝိဒ္ဓေါ ဘဝိဿတိ၊ တေန မညေ ဥဒါနံ ဥဒါနေတီ’’တိ. ဧဝံ ဗြာဟ္မဏဿ ရညော ပရိပုဏ္ဏဗျဉ္ဇနံ ဥဒါနံ သုတွာ သုမဇ္ဇိတေ အာဒါသေ မုခံ ဩလောကေန္တဿ ဆာယာ ဝိယ ရညာ စ သရဘေန စ ကတကာရဏံ ပါကဋံ အဟောသိ၊ သော နခဂ္ဂေန ဒွါရံ အာကောဋေသိ. ရာဇာ ‘‘ကော ဧသော’’တိ ပုစ္ဆိ. အဟံ၊ ဒေဝ၊ ပုရောဟိတောတိ. အထဿ ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ ‘‘ဣတော ဧဟာစရိယာ’’တိ အာဟ. သော ပဝိသိတွာ ရာဇာနံ ဇယာပေတွာ ဧကမန္တံ ဌိတော ‘‘အဟံ၊ မဟာရာဇ၊ တယာ အရညေ ကတကာရဏံ ဇာနာမိ၊ တွံ ဧကံ သရဘမိဂံ အနုဗန္ဓန္တော နရကေ ပတိတော၊ အထ နံ သော သရဘော သိလာယ ယောဂ္ဂံ ကတွာ နရကတော ဥဒ္ဓရိ၊ သော တွံ တဿ ဂုဏံ သရိတွာ ဥဒါနံ ဥဒါနေသီ’’တိ ဝတွာ ‘‘သရဘံ ဂိရိဒုဂ္ဂသ္မိ’’န္တိအာဒိနာ ဒွေ ဂါထာ အဘာသိ.

တတ္ထ အနုသရီတိ အနုဗန္ဓိ. ဝိက္ကန္တန္တိ ဥဒ္ဓရဏတ္ထာယ ကတပရက္ကမံ. အနုဇီဝသီတိ ဥပဇီဝသိ၊ တဿာနုဘာဝေန တယာ ဇီဝိတံ လဒ္ဓန္တိ အတ္ထော. သမုဒ္ဓရီတိ ဥဒ္ဓရဏံ အကာသိ. သိလာယ ယောဂ္ဂံ သရဘော ကရိတွာတိ သိလာယ သောပါနသဒိသာယ နရကတော ဥဒ္ဓရဏယောဂ္ဂတံ ကရိတွာ. အလီနစိတ္တန္တိ သင်္ကောစံ အပ္ပတ္တစိတ္တံ. တ မိဂံ ဝဒေသီတိ သုဝဏ္ဏသရဘမိဂံ ဣဓ သိရိသယနေ နိပန္နော ဝဏ္ဏေသိ. တံ သုတွာ ရာဇာ၊ ‘‘အယံ မယာ သဒ္ဓိံ န မိဂဝံ အာဂတော၊ သဗ္ဗဉ္စ ပဝတ္တိံ ဇာနာတိ၊ ကထံ နု ခေါ ဇာနာတိ၊ ပုစ္ဆိဿာမိ န’’န္တိ စိန္တေတွာ – ‘‘ကိံ တွံ နု တတ္ထေဝါ’’တိ နဝမဂါထမာဟ. တတ္ထ ဘိံသရူပန္တိ ကိံ နု တေ ဉာဏံ ဗလဝဇာတိကံ၊ တေနေတံ ဇာနာသီတိ ဝဒတိ. ဗြာဟ္မဏော ‘‘နာဟံ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓေါ၊ ဗျဉ္ဇနံ အမက္ခေတွာ တယာ ကထိတဂါထာယ ပန မယှံ အတ္ထော ဥပဋ္ဌာတီ’’တိ ဒီပေန္တော ‘‘န စေဝဟ’’န္တိ ဒသမဂါထမာဟ. တတ္ထ သုဘာသိတာနန္တိ ဗျဉ္ဇနံ အမက္ခေတွာ သုဋ္ဌု ဘာသိတာနံ. အတ္ထံ တဒါနေန္တီတိ ယော တေသံ အတ္ထော၊ တံ အာနေန္တိ ဥပဓာရေန္တီတိ အတ္ထော. တဒါ ပုရောဟိတော ဓမ္မသေနာပတိ အဟောသိ. တေနေဝါဟ – ‘‘အတီတေပီ’’တိအာဒိ. သေသံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

အညာသိကောဏ္ဍညတ္ထေရဝတ္ထု

အညာသိကောဏ္ဍညတ္ထေရာဒယောတိအာဒီသု ပန ယာထာဝသရသဂုဏဝသေနာတိ ယထာသဘာဝဂုဏဝသေန. ပဗ္ဗဇ္ဇာဝသေန ပဋိဝေဓဝသေန သုစိရံ သုနိပုဏံ ရတ္တိန္ဒိဝပရိစ္ဆေဒဇာနနဝသေန စ ရတ္တညုတာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘ဌပေတွာ ဟိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ’’န္တိအာဒိမာဟ. ပါကဋောဝ ဟောတီတိ သတိပညာဝေပုလ္လပ္ပတ္တိကော ပါကဋော ဝိဘူတော ဟောတိ. အညာသိကောဏ္ဍညောတိ သာဝကေသု သဗ္ဗပဌမံ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ ဉာတကောဏ္ဍညော. သဗ္ဗေသုပိ ဧတဒဂ္ဂေသူတိ သဗ္ဗေသုပိ ဧတဒဂ္ဂသုတ္တေသု၊ သဗ္ဗေသု ဝါ ဧတဒဂ္ဂဋ္ဌပနေသု.

ဓုရပတ္တာနီတိ ပတ္တာနံ ပမုခဘူတာနိ ဗာဟိရပတ္တာနိ. နဝုတိဟတ္ထာနီတိ မဇ္ဈိမပုရိသဿ ဟတ္ထေန နဝုတိရတနာနိ. ပဒုမေနေဝ တံ တံ ပဒေသံ ဥတ္တရတိ အတိက္ကမတီတိ ပဒုမုတ္တရော၊ ဘဂဝါ. ဂန္ဓဒါမမာလာဒါမာဒီဟီတိ အာဒိသဒ္ဒေန ပတ္တဒါမာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. တတ္ထ ဂန္ဓဒါမေဟိ ကတမာလာ ဂန္ဓဒါမံ. လဝင်္ဂတက္ကောလဇာတိပုပ္ဖါဒီဟိ ကတမာလာ မာလာဒါမံ. တမာလပတ္တာဒီဟိ ကတမာလာ ပတ္တဒါမံ. ဝင်္ဂပဋ္ဋေတိ ဝင်္ဂဒေသေ ဥပ္ပန္နဃနသုခုမဝတ္ထေ. ဥတ္တမသုခုမဝတ္ထန္တိ ကာသိကဝတ္ထမာဟ.

တေပရိဝဋ္ဋဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တန္တပရိယောသာနေတိ ဧတ္ထ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စ’’န္တိအာဒိနာ သစ္စဝသေန၊ ‘‘ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ ပရိညေယျ’’န္တိအာဒိနာ ကိစ္စဝသေန၊ ‘‘ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ ပရိညာတ’’န္တိအာဒိနာ ကတဝသေန စ တီဟိ အာကာရေဟိ ပရိဝဋ္ဋေတွာ စတုန္နံ သစ္စာနံ ဒေသိတတ္တာ တယော ပရိဝဋ္ဋာ ဧတဿ အတ္ထီတိ တိပရိဝဋ္ဋံ၊ တိပရိဝဋ္ဋမေဝ တေပရိဝဋ္ဋံ၊ တေပရိဝဋ္ဋဉ္စ တံ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနဉ္စာတိ တေပရိဝဋ္ဋဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနံ၊ တဒေဝ သုတ္တန္တံ၊ တဿ ပရိယောသာနေတိ အတ္ထော.

သာလိဂဗ္ဘံ ဖာလေတွာ အာဒါယာတိ သာလိဂဗ္ဘံ ဖာလေတွာ တတ္ထ လဗ္ဘမာနံ သာလိခီရရသံ အာဒါယ. အနုစ္ဆဝိကန္တိ ဗုဒ္ဓါနံ အနုစ္ဆဝိကံ ခီရပါယသံ ပစာပေမ. ဝေဏိယော ပုရိသဘာဝဝသေန ဗန္ဓိတွာ ကလာပကရဏေ ကလာပဂ္ဂံ. ခလေ ကလာပါနံ ဌပနဒိဝသေ ခလဂ္ဂံ. မဒ္ဒိတွာ ဝီဟီနံ ရာသိကရဏဒိဝသေ ခလဘဏ္ဍဂ္ဂံ. ကောဋ္ဌေသု ဟိ ဓညဿ ပက္ခိပနဒိဝသေ ကောဋ္ဌဂ္ဂံ.

ဒွေ ဂတိယောတိ ဒွေ ဧဝ နိပ္ဖတ္တိယော၊ ဒွေ နိဋ္ဌာတိ အတ္ထော. တသ္မိံ ကုမာရေ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တေတိ ကောဏ္ဍညမာဏဝဿေဝ လဒ္ဓိယံ ဌတွာ ဣတရေပိ ဆ ဇနာ ပုတ္တေ အနုသာသိံသု. ဗောဓိရုက္ခမူလေ ပါစီနပဿံ အစလဋ္ဌာနံ နာမ၊ ယံ ‘‘ဝဇိရာသန’’န္တိပိ ဝုစ္စတိ. မဟတံ မဟတိယော ဝဟတီတိ ‘‘ပါစီနမုခေါ’’တိ အဝတွာ ‘‘ပါစီနလောကဓာတုအဘိမုခေါ’’တိ ဝုတ္တံ. မံသစက္ခုပိ လောကနာထဿ အပ္ပဋိဃာတံ မဟာဝိသယဉ္စာတိ. စတုရင်္ဂသမန္နာဂတန္တိ ‘‘ကာမံ တစော စ နှာရု စ၊ အဋ္ဌိ စ အဝသိဿတူ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၂.၁၈၄၊ သံ. နိ. ၂.၂၂၊ ၂၃၇၊ အ. နိ. ၂.၅၊ မဟာနိ. ၁၉၆) ဝုတ္တစတုရင်္ဂသမန္နာဂတံ.

ဣဒံ ပန သဗ္ဗမေဝါတိ ‘‘ကဿ နု ခေါ အဟံ ပဌမံ ဓမ္မံ ဒေသေဿာမီ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တံ (မ. နိ. ၁.၂၈၄၊ ၂.၃၄၁၊ မဟာဝ. ၁၀) သဗ္ဗမေဝ. ပရိဝိတက္ကမတ္တမေဝ တထာ အတ္ထသိဒ္ဓိယာ အဘာဝတော. ပုပ္ဖိတဖလိတံ ကတွာတိ အဘိညာပဋိသမ္ဘိဒါဟိ သဗ္ဗပါလိဖုလ္လံ၊ မဂ္ဂဖလေဟိ သဗ္ဗသော ဖလဘာရဘရိတဉ္စ ကရောန္တော ပုပ္ဖိတံ ဖလိတံ ကတွာ. အပက္ကမိတုကာမော ဟုတွာတိ ဒွေပိ အဂ္ဂသာဝကေ အတ္တနော နိပစ္စကာရံ ကရောန္တေ ဒိသွာ တေသံ ဂုဏာတိရေကတံ ဗဟု မညန္တော ဗုဒ္ဓါနံ သန္တိကာ အပက္ကမိတုကာမော ဟုတွာ. တတ္ထေဝါတိ ဆဒ္ဒန္တဒဟတီရေယေဝ.

သာရိပုတ္တ-မောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရဝတ္ထု

၁၈၉-၁၉၀. ဒုတိယတတိယေသု ဣဒ္ဓိမန္တာနန္တိ ဧတ္ထ မန္တ-သဒ္ဒေါ အတိသယတ္ထဝိသယောတိ ထေရဿ အတိသယိကဣဒ္ဓိတံ ဒဿေတုံ – ‘‘ဣဒ္ဓိယာ သမ္ပန္နာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. သဟ ပံသူဟိ ကီဠိံသူတိ သဟပံသုကီဠိတာ. ဣဓလောကတ္တဘာဝမေဝါတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကအတ္တဘာဝမေဝ. သောဠသ ပညာ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ဌိတောတိ မဇ္ဈိမနိကာယေ အနုပဒသုတ္တန္တဒေသနာယ ‘‘မဟာပညော၊ ဘိက္ခဝေ၊ သာရိပုတ္တော၊ ပုထုပညော၊ ဘိက္ခဝေ၊ သာရိပုတ္တော၊ ဟာသပညော၊ ဘိက္ခဝေ၊ သာရိပုတ္တော၊ ဇဝနပညော၊ ဘိက္ခဝေ၊ သာရိပုတ္တော၊ တိက္ခပညော၊ ဘိက္ခဝေ၊ သာရိပုတ္တော၊ နိဗ္ဗေဓိကပညော၊ ဘိက္ခဝေ၊ သာရိပုတ္တော’’တိ (မ. နိ. ၃.၉၃) ဧဝမာဂတာ မဟာပညာဒိကာ ဆ၊ တသ္မိံယေဝ သုတ္တေ အာဂတာ နဝါနုပုဗ္ဗဝိဟာရသမာပတ္တိပညာ၊ အရဟတ္တမဂ္ဂပညာတိ ဣမာ သောဠသဝိဓာ ပညာ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ သစ္ဆိကတွာ ဌိတော.

ပဉှသာကစ္ဆန္တိ ပဉှဿ ပုစ္ဆနဝသေန ဝိဿဇ္ဇနဝသေန စ သာကစ္ဆံ ကရောတိ. အတ္ထိကေဟိ ဥပညာတံ မဂ္ဂန္တိ ဧတံ အနုဗန္ဓနဿ ကာရဏဝစနံ. ဣဒဉှိ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယံနူနာဟံ ဣမံ ဘိက္ခုံ ပိဋ္ဌိတော ပိဋ္ဌိတော အနုဗန္ဓေယျံ. ကသ္မာ? ယသ္မာ ဣဒံ ပိဋ္ဌိတော ပိဋ္ဌိတော အနုဗန္ဓနံ နာမ အတ္ထိကေဟိ ဥပညာတံ မဂ္ဂံ၊ ဉာတော စေဝ ဥပဂတော စ မဂ္ဂေါတိ အတ္ထော. အထ ဝါ အတ္ထိကေဟိ အမှေဟိ မရဏေ သတိ အမတေနပိ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ဧဝံ ကေဝလံ အတ္ထီတိ ဥပညာတံ၊ အနုမာနဉာဏေန ဥပဂန္တွာ ဉာတံ နိဗ္ဗာနံ နာမ အတ္ထိ၊ တံ မဂ္ဂန္တော ပရိယေသန္တောတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

နေသံ ပရိသာယာတိ ဒွိန္နံ အဂ္ဂသာဝကာနံ ပရိဝါရဘူတပရိသာယ. ဒွေ အဂ္ဂသာဝကေတိ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေ ဒွေ မဟာနုဘာဝေ သာဝကေ. ဌာနန္တရေတိ အဂ္ဂသာဝကတ္တသညိတေ ဌာနန္တရေ ဌပေသိ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ‘‘အဂ္ဂသာဝကေ’’တိ အဝတွာ ‘‘မဟာသာဝကေ’’တိ ဝုတ္တံ. ယဒိ အညေပိ မဟာထေရာ အဘိညာတာဒိဂုဏဝိသေသယောဂေန ‘‘မဟာသာဝကာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘန္တိ၊ ဣမေယေဝ ပန သာဝကေသု အနညသာဓာရဏဘူတာ ဝိသေသတော ‘‘မဟာသာဝကာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗာတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဒွေပိ မဟာသာဝကေ’’တိ ဝုတ္တံ.

မဟာကဿပတ္ထေရဝတ္ထု

၁၉၁. စတုတ္ထေ ယသ္မာ ဓုတဝါဒဓုတဓမ္မဓုတင်္ဂါနိ ဓုတမူလကာနိ၊ တသ္မာ ‘‘ဓုတော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ အာရဒ္ဓံ၊ တတ္ထ ကိလေသေ ဓုနိ ဓုတဝါတိ ဓုတော၊ ဓုတကိလေသော ပုဂ္ဂလော၊ ကိလေသဓုနနော ဝါ ဓမ္မော၊ ကိလေသဓုနနော ဓမ္မောတိ စ သပုဗ္ဗဘာဂေါ အရိယမဂ္ဂေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တံ ဓုတသညိတံ ကိလေသဓုနနဓမ္မံ ဝဒတိ၊ ပရေ တတ္ထ ပတိဋ္ဌာပေတီတိ ဓုတဝါဒေါ. စတုက္ကဉ္စေတ္ထ သမ္ဘဝတီတိ တံ ဒဿေတုံ – ‘‘ဧတ္ထ ပနာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တယိဒန္တိ နိပါတော၊ တဿ သော အယန္တိ အတ္ထော. ဓုတဘူတဿ ဓုတဘူတာ ဓမ္မာ ဓုတဓမ္မာ. အပ္ပိစ္ဆတာ သန္တုဋ္ဌိတာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာ ဧဝ. ကိလေသေ သမ္မာ လိခတိ တစ္ဆတီတိ သလ္လေခေါ၊ ကိလေသဇေဂုစ္ဆီ၊ တဿ ဘာဝေါ သလ္လေခတာ. ဒွီဟိပိ ကာမေဟိ ဝိဝိစ္စတီတိ ပဝိဝေကော၊ ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလော ပုဂ္ဂလော၊ တဿ ဘာဝေါ ပဝိဝေကတာ. ဣမိနာ သရီရဋ္ဌပနမတ္တေန အတ္ထီတိ ဣဒမဋ္ဌိ တ္ထ-ကာရဿ ဋ္ဌ-ကာရံ ကတွာ၊ တဿ ဘာဝေါ ဣဒမဋ္ဌိတာ၊ ဣမေဟိ ဝါ ကုသလဓမ္မေဟိ အတ္ထိ ဣဒမဋ္ဌိ၊ ယေန ဉာဏေန ‘‘ပဗ္ဗဇိတေန နာမ ပံသုကူလိကင်္ဂါဒီသု ပတိဋ္ဌိတေန ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ ယထာနုသိဋ္ဌံ ဓုတဂုဏေ သမာဒိယတိ စေဝ ပရိဟရတိ စ၊ တံ ဉာဏံ ဣဒမဋ္ဌိတာ. တေနာဟ – ‘‘ဣဒမဋ္ဌိတာ ဉာဏမေဝါ’’တိ. ဓုတဓမ္မာ နာမာတိ ဓုတင်္ဂသေဝနာယ ပဋိပက္ခဘူတာနံ ပါပဓမ္မာနံ ဓုနနဝသေန ပဝတ္တိယာ ဓုတောတိ လဒ္ဓနာမာယ ဓုတင်္ဂစေတနာယ ဥပကာရကာ ဓမ္မာတိ ကတွာ ဓုတဓမ္မာ နာမ. အနုပတန္တီတိ တဒန္တောဂဓာ တပ္ပရိယာပန္နာ ဟောန္တိ တဒုဘယဿေဝ ပဝတ္တိဝိသေသဘာဝတော. ပဋိက္ခေပဝတ္ထူသူတိ ဓုတင်္ဂသေဝနာယ ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗဝတ္ထူသု ပဟာတဗ္ဗဝတ္ထူသု.

ပံသုကူလိကင်္ဂံ။ပေ။ နေသဇ္ဇိကင်္ဂန္တိ ဥဒ္ဒေသောပိ ပေယျာလနယေန ဒဿိတော. ယဒေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ သဗ္ဗံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၂ အာဒယော) ဝိတ္ထာရတော ဝုတ္တံ. ဓုတဝါဒဂ္ဂဟဏေနေဝ ထေရဿ ဓုတဘာဝေါပိ ဂဟိတော ဟောတီတိ ‘‘ဓုတဝါဒါန’’န္တေဝ ဝုတ္တံ. အယံ မဟာတိ အဘိနီဟာရာဒိမဟန္တတာယပိ သာသနဿ ဥပကာရိတာယပိ အယံ ထေရော မဟာ၊ ဂုဏမဟန္တတာယ ပသံသာဝစနမေဝ ဝါ ဧတံ ထေရဿ ယဒိဒံ မဟာကဿပေါတိ ယထာ ‘‘မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော’’တိ.

သတ္ထု ဓမ္မဒေသနာယ ဝတ္ထုတ္တယေ သဉ္ဇာတပ္ပသာဒတာယ ဥပါသကဘာဝေ ဌိတတ္တာ ဝုတ္တံ – ‘‘ဥပေါသထင်္ဂါနိ အဓိဋ္ဌာယာ’’တိအာဒိ. ဧတဿ အဂ္ဂဘာဝဿာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. သစ္စကာရောတိ သစ္စဘာဝါဝဟော ကာရော၊ အဝိသံဝါဒနဝသေန ဝါ တဒတ္ထသာဓနောတိ အတ္ထော. ကောလာဟလန္တိ ကုတူဟလဝိပ္ဖါရော. သတ္ထာ သတ္တမေ သတ္တမေ သံဝစ္ဆရေ ဓမ္မံ ကထေန္တော သတ္တာနံ သဝနယောဂ္ဂံ ကာလံ သလ္လက္ခေန္တော ဒိဝါ သာယနှသမယံ ကထေတိ၊ ရတ္တိယံ သကလယာမံ. တေနာဟ – ‘‘ဗြာဟ္မဏော ဗြာဟ္မဏေ အာဟ – ‘ဘောတိ ကိံ ရတ္တိံ ဓမ္မံ သုဏိဿသိ ဒိဝါ’’’တိ. ဝိဿာသိကောတိ ဝိဿာသိကဘာဝေါ. ‘‘တတော ပဋ္ဌာယ သော’’တိ ဝါ ပါဌော.

ဒွေ အသင်္ချေယျာနိ ပူရိတပါရမိဿာတိ ဣဒံ သာ ပရမ္ပရာယ သောတပတိတံ အတ္ထံ ဂဟေတွာ အာဟ. အဒိန္နဝိပါကဿာတိ အဝိပက္ကဝိပါကဿ. ဘဒ္ဒကေ ကာလေတိ ယုတ္တေ ကာလေ. နက္ခတ္တန္တိ နက္ခတ္တေန လက္ခိတံ ဆဏံ. တသ္မိံ တသ္မိဉှိ နက္ခတ္တေ အနုဘဝိတဗ္ဗဆဏာနိ နက္ခတ္တာနိ နာမ၊ ဣတရာနိ ပန ဆဏာနိ နာမ. သမ္မာပတိတဒုက္ခတော ဝိမောစနေန တတော နိယျာနာဝဟတာယ ဣစ္ဆိတတ္ထဿ လဘာပနတော စ နိယျာနိကံ. တေသန္တိ သုဝဏ္ဏပဒုမာနံ. ဩလမ္ဗကာတိ သုဝဏ္ဏရတနဝိစိတ္တာ ရတနဒါမာ. ပုညနိယာမေနာတိ ပုညာနုဘာဝသိဒ္ဓေန နိယာမေန. သွဿ ဗာရာဏသိရဇ္ဇံ ဒါတုံ ကတောကာသော. ဖုဿရထန္တိ မင်္ဂလရထံ. သေတစ္ဆတ္တဥဏှီသဝါလဗီဇနိခဂ္ဂမဏိပါဒုကာနိ ပဉ္စဝိဓံ ရာဇကကုဓဘဏ္ဍန္တိ ဝဒန္တိ. ဣဓ ပန သေတစ္ဆတ္တံ ဝိသုံ ဂဟိတန္တိ သီဟာသနံ ပဉ္စမံ ကတွာ ဝဒန္တိ. ပါရုပနကဏ္ဏန္တိ ပါရုပနဝတ္ထဿ ဒသန္တံ. ဒိဗ္ဗဝတ္ထဒါယိပုညာနုဘာဝစောဒိတော ‘‘နနု တာတာ ထူလ’’န္တိ အာဟ. အဟော တပဿီတိ အဟော ကပဏော အဟံ ရာဇာတိ အတ္ထော. ဗုဒ္ဓါနံ သဒ္ဒဟိတွာတိ ဗုဒ္ဓါနံ သာသနံ သဒ္ဒဟိတွာ. စင်္ကမနသတာနီတိ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒျတ္ထော. တေန ဟိ အဂ္ဂိသာလာဒီနိ ပဗ္ဗဇိတသာရုပ္ပါနိ ဌာနာနိ သင်္ဂဏှာတိ.

သာဓုကီဠိတန္တိ အရိယာနံ ပရိနိဗ္ဗုတဋ္ဌာနေ ကာတဗ္ဗသက္ကာရံ ဝဒတိ. နပ္ပမဇ္ဇိ၊ နိရောဂါ အယျာတိ ပုစ္ဆိတာကာရဒဿနံ. ပရိနိဗ္ဗုတာ ဒေဝါတိ ဒေဝီ ပဋိဝစနံ အဒါသိ. ပဋိယာဒေတွာတိ နိယျာတေတွာ. သမဏကပဗ္ဗဇ္ဇန္တိ သမိတပါပေဟိ အရိယေဟိ အနုဋ္ဌာတဗ္ဗပဗ္ဗဇ္ဇံ. သော ဟိ ရာဇာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ ဝေသဿ ဒိဋ္ဌတ္တာ ‘‘ဣဒမေဝ ဘဒ္ဒက’’န္တိ တာဒိသံယေဝ လိင်္ဂံ ဂဏှိ. တတ္ထေဝါတိ ဗြဟ္မလောကေ ဧဝ. ဝီသတိမေ ဝဿေ သမ္ပတ္တေတိ အာဟရိတွာ သမ္ဗန္ဓော. ဗြဟ္မလောကတော စဝိတွာ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ၊ ဗြဟ္မစရိယာဓိကာရဿ စ စိရကာလသမ္ဘူတတ္တာ ‘‘ဧဝရူပံ ကထံ မာ ကထေထာ’’တိ အာဟ. ဝီသတိ ဓရဏာနိ နိက္ခန္တိ ဝဒန္တိ၊ ပဉ္စပလံ နိက္ခန္တိ အပရေ. ဣတ္ထာကရောတိ ဣတ္ထိရတနဿ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနံ. အယျဓီတာတိ အမှာကံ အယျဿ ဓီတာ၊ ဘဒ္ဒကာပိလာနီတိ အတ္ထော. သမာနပဏ္ဏန္တိ သဒိသပဏ္ဏံ သဒိသလေခံ ကုမာရဿ ကုမာရိကာယ စ ယုတ္တံ ပဏ္ဏလေခံ. တေ ပုရိသာ သမာဂတဋ္ဌာနတော မဂဓရဋ္ဌေ မဟာတိတ္ထဂါမံ မဒ္ဒရဋ္ဌေ သာဂလနဂရဉ္စ ဥဒ္ဒိဿ အပက္ကမန္တာ အညမညံ ဝိဿဇ္ဇန္တာ နာမ ဟောန္တီတိ ‘‘ဣတော စ ဧတ္တော စ ပေသေသု’’န္တိ ဝုတ္တာ.

ပုပ္ဖဒါမန္တိ ဟတ္ထိဟတ္ထပ္ပမာဏံ ပုပ္ဖဒါမံ. တာနီတိ တာနိ ဥဘောဟိ ဂန္ထာပိတာနိ ဒွေ ပုပ္ဖဒါမာနိ. တေတိ ဥဘော ဘဒ္ဒါ စေဝ ပိပ္ပလိကုမာရော စ. လောကာမိသေနာတိ ကာမဿာဒေန. အသံသဋ္ဌာတိ န သံယုတ္တာ ဃဋေ ဇလန္တေန ဝိယ ပဒီပေန အဇ္ဈာသယေ သမုဇ္ဇလန္တေန ဝိမောက္ခဗီဇေန သမုဿာဟိတစိတ္တတ္တာ. ယန္တဗဒ္ဓါနီတိ သဿသမ္ပာဒနတ္ထံ တတ္ထ တတ္ထ ဒွါရကဝါဋယောဇနဝသေန ဗဒ္ဓါနိ နိက္ခမနတုမ္ဗာနိ. ကမ္မန္တောတိ ကသိကမ္မကရဏဋ္ဌာနံ. ဒါသိကဂါမာတိ ဒါသာနံ ဝသနဂါမာ. ဩသာရေတွာတိ ပက္ခိပိတွာ. အာကပ္ပကုတ္တဝသေနာတိ အာကာရဝသေန ကိရိယာဝသေန. အနနုစ္ဆဝိကန္တိ ပဗ္ဗဇိတဘာဝဿ အနနုရူပံ. တဿ မတ္ထကေတိ ဒွေဓာပထဿ ဒွိဓာဘူတဋ္ဌာနေ. ဧတေသံ သင်္ဂဟံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ နိသီဒတီတိ သမ္ဗန္ဓော. သာ ပန တတ္ထ သတ္ထု နိသဇ္ဇာ ဧဒိသီတိ ဒဿေတုံ – ‘‘နိသီဒန္တော ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယာ ဗုဒ္ဓါနံ အပရိမိတကာလသမ္ဘူတာစိန္တေယျာပရိညေယျပုညသမ္ဘာရူပစယနိဗ္ဗတ္တာ ရူပပ္ပဘာဝဗုဒ္ဓဂုဏဝိဇ္ဇောတိတာ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏအသီတိအနုဗျဉ္ဇနသမုဇ္ဇလိတာ ဗျာမပ္ပဘာကေတုမာလာလင်္ကတာ သဘာဝသိဒ္ဓိတာယ အကိတ္တိမာ ရူပကာယသိရီ၊ တံယေဝ မဟာကဿပဿ အဒိဋ္ဌပုဗ္ဗပ္ပသာဒသံဝဒ္ဓနတ္ထံ အနိဂ္ဂူဟိတွာ နိသိန္နော ဘဂဝါ ‘‘ဗုဒ္ဓဝေသံ ဂဟေတွာ။ပေ။ နိသီဒီ’’တိ ဝုတ္တော. အသီတိဟတ္ထပ္ပဒေသံ ဗျာပေတွာ ပဝတ္တိယာ အသီတိဟတ္ထာတိ ဝုတ္တာ. သတသာခေါတိ ဗဟုသာခေါ အနေကသာခေါ. သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏောဝ အဟောသိ နိရန္တရံ ဗုဒ္ဓရသ္မီဟိ သမန္တတော သမောကိဏ္ဏဘာဝတော.

တီသု ဌာနေသူတိ ဒူရတော နာတိဒူရေ အာသန္နေတိ တီသု ဌာနေသု. တီဟိ ဩဝါဒေဟီတိ ‘‘တသ္မာတိဟ တေ၊ ကဿပ၊ ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ ‘တိဗ္ဗံ မေ ဟိရောတ္တပ္ပံ ပစ္စုပဋ္ဌိတံ ဘဝိဿတိ ထေရေသု နဝေသု မဇ္ဈိမေသူ’တိ. ဧဝဉှိ တေ၊ ကဿပ၊ သိက္ခိတဗ္ဗံ. တသ္မာတိဟ တေ၊ ကဿပ၊ ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ ‘ယံ ကိဉ္စိ ဓမ္မံ သုဏိဿာမိ ကုသလူပသံဟိတံ၊ သဗ္ဗံ တံ အဋ္ဌိံ ကတွာ မနသိ ကရိတွာ သဗ္ဗံ စေတသာ သမန္နာဟရိတွာ ဩဟိတသောတော ဓမ္မံ သုဏိဿာမီ’တိ၊ ဧဝဉှိ တေ၊ ကဿပ၊ သိက္ခိတဗ္ဗံ. တသ္မာတိဟ တေ၊ ကဿပ၊ ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ ‘သာတသဟဂတာ စ မေ ကာယဂတာသတိ န ဝိဇဟိဿတီ’တိ၊ ဧဝဉှိ တေ၊ ကဿပ၊ သိက္ခိတဗ္ဗ’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၁၅၄) ဣမေဟိ တီဟိ ဩဝါဒေဟိ. ဧတ္ထ ဟိ ဘဂဝါ ပဌမံ ဩဝါဒံ ထေရဿ ဗြာဟ္မဏဇာတိကတ္တာ ဇာတိမာနပ္ပဟာနတ္ထမဘာသိ၊ ဒုတိယံ ဗာဟုသစ္စံ နိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇနကအဟံကာရပ္ပဟာနတ္ထံ၊ တတိယံ ဥပဓိသမ္ပတ္တိံ နိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇနကအတ္တသိနေဟပ္ပဟာနတ္ထံ. မုဒုကာ ခေါ တျာယန္တိ မုဒုကာ ခေါ တေ အယံ. ကသ္မာ ပန ဘဂဝါ ဧဝမာဟ? ထေရေန သဟ စီဝရံ ပရိဝတ္တေတုကာမတာယ. ကသ္မာ ပရိဝတ္တေတုကာမော ဇာတောတိ? ထေရံ အတ္တနော ဌာနေ ဌပေတုကာမတာယ. ကိံ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာ နတ္ထီတိ? အတ္ထိ၊ ဧဝံ ပနဿ အဟောသိ ‘‘ဣမေန စိရံ ဌဿန္တိ၊ ကဿပေါ ပန ဝီသတိဝဿသတာယုကော၊ သော မယိ ပရိနိဗ္ဗုတေ သတ္တပဏ္ဏိဂုဟာယံ ဝသိတွာ ဓမ္မဝိနယသင်္ဂဟံ ကတွာ မမ သာသနံ ပဉ္စဝဿသဟဿပရိမာဏကာလပ္ပဝတ္တနကံ ကရိဿတီတိ အတ္တနော ဌာနေ ဌပေသိ. ဧဝံ ဘိက္ခူ ကဿပဿ သုဿူသိတဗ္ဗံ မညိဿန္တီ’’တိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ.

စန္ဒူပမောတိ စန္ဒသဒိသော ဟုတွာ. ကိံ ပရိမဏ္ဍလတာယ? နော၊ အပိစ ခေါ ယထာ စန္ဒော ဂဂနတလံ ပက္ခန္ဒမာနော န ကေနစိ သဒ္ဓိံ သန္ထဝံ ဝါ သိနေဟံ ဝါ အာလယံ ဝါ ကရောတိ၊ န စ န ဟောတိ မဟာဇနဿ ပိယော မနာပေါ၊ အယမ္ပိ ဧဝံ ကေနစိ သဒ္ဓိံ သန္ထဝါဒီနံ အကရဏေန ဗဟုဇနဿ ပိယော မနာပေါ စန္ဒူပမော ဟုတွာ ခတ္တိယကုလာဒီနိ စတ္တာရိ ကုလာနိ ဥပသင်္ကမတီတိ အတ္ထော. အပကဿေဝ ကာယံ အပကဿ စိတ္တန္တိ တေနေဝ သန္ထဝါဒီနံ အကရဏေန ကာယဉ္စ စိတ္တဉ္စ အပကဍ္ဎိတွာ၊ အပနေတွာတိ အတ္ထော. နိစ္စံ နဝေါတိ နိစ္စနဝကောဝ၊ အာဂန္တုကသဒိသော ဟုတွာတိ အတ္ထော. အာဂန္တုကော ဟိ ပဋိပါဋိယာ သမ္ပတ္တဂေဟံ ပဝိသိတွာ သစေ နံ ဃရသာမိကာ ဒိသွာ ‘‘အမှာကမ္ပိ ပုတ္တဘာတရော ဝိပ္ပဝါသံ ဂန္တွာ ဧဝံ ဝိစရိံသူ’’တိ အနုကမ္ပမာနာ နိသီဒါပေတွာ ဘောဇေန္တိ၊ ဘုတ္တမတ္တောယေဝ ‘‘တုမှာကံ ဘာဇနံ ဂဏှထာ’’တိ ဥဋ္ဌာယ ပက္ကမတိ၊ န တေဟိ သဒ္ဓိံ သန္ထဝံ ဝါ ကရောတိ၊ ကိစ္စကရဏီယာနိ ဝါ သံဝိဒဟတိ၊ ဧဝမယမ္ပိ ပဋိပါဋိယာ သမ္ပတ္တံ ဃရံ ပဝိသိတွာ ယံ ဣရိယာပထေ ပသန္နာ မနုဿာ ဒေန္တိ၊ တံ ဂဟေတွာ ဆိန္နသန္ထဝေါ တေသံ ကိစ္စကရဏီယေ အဗျာဝဋော ဟုတွာ နိက္ခမတီတိ ဒီပေတိ.

အပ္ပဂဗ္ဘောတိ နပ္ပဂဗ္ဘော၊ အဋ္ဌဋ္ဌာနေန ကာယပါဂဗ္ဘိယေန၊ စတုဋ္ဌာနေန ဝစီပါဂဗ္ဘိယေန၊ အနေကဋ္ဌာနေန မနောပါဂဗ္ဘိယေန စ ဝိရဟိတောတိ အတ္ထော. အဋ္ဌဋ္ဌာနံ ကာယပါဂဗ္ဘိယံ နာမ သံဃဂဏပုဂ္ဂလဘောဇနသာလဇန္တာဃရနဟာနတိတ္ထဘိက္ခာစာရမဂ္ဂေသု အန္တရဃရပဝေသနေ စ ကာယေန အပ္ပတိရူပကရဏံ. စတုဋ္ဌာနံ ဝစီပါဂဗ္ဘိယံ နာမ သံဃဂဏပုဂ္ဂလအန္တရဃရေသု အပ္ပတိရူပဝါစာနိစ္ဆာရဏံ. အနေကဋ္ဌာနံ မနောပါဂဗ္ဘိယံ နာမ တေသု တေသု ဌာနေသု ကာယဝါစာဟိ အဇ္ဈာစာရံ အနာပဇ္ဇိတွာပိ မနသာ ကာမဝိတက္ကာဒီနံ ဝိတက္ကနံ. သဗ္ဗေသမ္ပိ ဣမေသံ ပါဂဗ္ဘိယာနံ အဘာဝေန အပ္ပဂဗ္ဘော ဟုတွာ ကုလာနိ ဥပသင်္ကမတီတိ အတ္ထော. ကဿပသံယုတ္တေန စ စန္ဒူပမပ္ပဋိပဒါဒိထေရဿ ဓုတဝါဒေသု အဂ္ဂဘာဝဿ ဗောဓိတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ဧတဒေဝ ကဿပသံယုတ္တံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိံ ကတွာ’’တိ.

အနုရုဒ္ဓတ္ထေရဝတ္ထု

၁၉၂. ပဉ္စမေ ဘောဇနပပဉ္စမတ္တန္တိ ဂေါစရဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရဏာဟာရပရိဘောဂသညိတံ ဘောဇနပပဉ္စမတ္တံ. ဒီပရုက္ခာနန္တိ လောဟဒန္တကဋ္ဌမယာနံ မဟန္တာနံ ဒီပရုက္ခာနံ. လောဟမယေသုပိ ဟိ တေသု ဒီပါဓာရေသု ဒီပရုက္ခကာတိ ရုဠှိရေသာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဩလမ္ဗကဒီပမဏ္ဍလဒီပသဉ္စရဏဒီပါဒိကာ သေသဒီပါ.

အနုပရိယာယိ ပဒက္ခိဏကရဏဝသေန. အဟံ တေနာတိ ယေန တုယှံ အတ္ထော၊ အဟံ တေန ပဝါရေမိ၊ တသ္မာ တံ အာဟရာပေတွာ ဂဏှာတိ အတ္ထော. သုဝဏ္ဏပါတိယံယေဝဿ ဘတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇီတိ ဒေဝတာနုဘာဝေန ဥပ္ပဇ္ဇိ၊ န ကိဉ္စိ ပစနကိစ္စံ အတ္ထိ. သတ္တ မဟာပုရိသဝိတက္ကေ ဝိတက္ကေသီတိ ‘‘အပ္ပိစ္ဆဿာယံ ဓမ္မော၊ နာယံ ဓမ္မော မဟိစ္ဆဿာ’’တိအာဒိကေ သတ္တ မဟာပုရိသဝိတက္ကေ ဝိတက္ကေသိ. အဋ္ဌမေတိ ‘‘နိပ္ပပဉ္စာရာမဿာယံ ဓမ္မော၊ နာယံ ဓမ္မော ပပဉ္စာရာမဿာ’’တိ ဧတသ္မိံ ပုရိသဝိတက္ကေ.

မမ သင်္ကပ္ပမညာယာတိ ‘‘အပ္ပိစ္ဆဿာယံ ဓမ္မော၊ နာယံ ဓမ္မော မဟိစ္ဆဿာ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၃.၃၅၈၊ အ. နိ. ၈.၃၀) မဟာပုရိသဝိတက္ကဝသေန အာရဒ္ဓမတ္တံ မတ္ထကံ ပါပေတုံ အသမတ္ထဘာဝေန ဌိတံ မမ သင်္ကပ္ပံ ဇာနိတွာ. မနောမယေနာတိ မနောမယေန ဝိယ မနသာ နိမ္မိတသဒိသေန၊ ပရိဏာမိတေနာတိ အတ္ထော. ဣဒ္ဓိယာတိ ‘‘အယံ ကာယော ဣဒံ စိတ္တံ ဝိယ ဟောတူ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တာယ အဓိဋ္ဌာနိဒ္ဓိယာ.

ယဒါ မေ အဟု သင်္ကပ္ပေါတိ ယသ္မိံ ကာလေ မယှံ ‘‘ကီဒိသော နု ခေါ အဋ္ဌမော မဟာပုရိသဝိတက္ကော’’တိ ပရိဝိတက္ကော အဟောသိ၊ ယဒါ မေ အဟု သင်္ကပ္ပေါ၊ တတော မမ သင်္ကပ္ပမညာယ ဣဒ္ဓိယာ ဥပသင်္ကမိ၊ ဥတ္တရိ ဒေသယီတိ ယောဇနာ. ဥတ္တရိ ဒေသယီတိ ‘‘နိပ္ပပဉ္စာရာမဿာယံ ဓမ္မော နိပ္ပပဉ္စရတိနော၊ နာယံ ဓမ္မော ပပဉ္စာရာမဿ ပပဉ္စရတိနော’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၅၈၊ အ. နိ. ၈.၃၀) ဣမံ အဋ္ဌမံ မဟာပုရိသဝိတက္ကံ ပူရေန္တော ဥပရိ ဒေသယိ. တံ ပန ဒေသိတံ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘နိပ္ပပဉ္စရတော ဗုဒ္ဓေါ၊ နိပ္ပပဉ္စမဒေသယီ’’တိ၊ ပပဉ္စာ နာမ ရာဂါဒယော ကိလေသာ၊ တေသံ ဝူပသမနတာယ တဒဘာဝတော စ လောကုတ္တရဓမ္မာ နိပ္ပပဉ္စာ နာမ. ယထာ တံ ပါပုဏာတိ၊ တထာ ဓမ္မံ ဒေသေသိ၊ သာမုက္ကံသိကံ စတုသစ္စဒေသနံ အဒေသယီတိ အတ္ထော.

တဿာဟံ ဓမ္မမညာယာတိ တဿ သတ္ထု ဒေသနာဓမ္မံ ဇာနိတွာ. ဝိဟာသိန္တိ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇန္တော ဝိဟရိံ. သာသနေ ရတောတိ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟေ သာသနေ အဘိရတော. တိဿော ဝိဇ္ဇာ အနုပ္ပတ္တာတိ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏံ၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ၊ အာသဝက္ခယဉာဏန္တိ ဣမာ တိဿော ဝိဇ္ဇာ မယာ အနုပ္ပတ္တာ သစ္ဆိကတာ. တတော ဧဝ ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသနံ၊ အနုသိဋ္ဌိ ဩဝါဒေါ အနုဋ္ဌိတောတိ အတ္ထော.

ဘဒ္ဒိယတ္ထေရဝတ္ထု

၁၉၃. ဆဋ္ဌေ ဥစ္စ-သဒ္ဒေန သမာနတ္ထော ဥစ္စာ-သဒ္ဒေါတိ အာဟ – ‘‘ဥစ္စာကုလိကာနန္တိ ဥစ္စေ ကုလေ ဇာတာန’’န္တိ. ကာဠီ သာ ဒေဝီတိ ကာဠဝဏ္ဏတာယ ကာဠီ သာ ဒေဝီ. ကုလာနုက္ကမေန ရဇ္ဇာနုပ္ပတ္တိ မဟာကုလိနဿေဝါတိ ဝုတ္တံ – ‘‘သောယေဝ စာ’’တိအာဒိ.

လကုဏ္ဍကဘဒ္ဒိယတ္ထေရဝတ္ထု

၁၉၄. သတ္တမေ ရိတ္တကောတိ ဒေယျဝတ္ထုရဟိတော. ဂုဏေ အာဝဇ္ဇေတွာတိ ဘဂဝတော ရူပဂုဏေ စေဝ အာကပ္ပသမ္ပဒါဒိဂုဏေ စ အတ္တနော အဓိပ္ပါယံ ဉတွာ အမ္ဗပက္ကဿ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ပရိဘုဉ္ဇနန္တိ ဧဝမာဒိကေ ယထာဥပဋ္ဌိတေ ဂုဏေ အာဝဇ္ဇေတွာ.

ပိဏ္ဍောလဘာရဒွါဇတ္ထေရဝတ္ထု

၁၉၅. အဋ္ဌမေ အဘီတနာဒဘာဝေန သီဟဿ ဝိယ နာဒေါ သီဟနာဒေါ၊ သော ဧတေသံ အတ္ထီတိ သီဟနာဒိကာ၊ တေသံ သီဟနာဒိကာနံ. ဂရဟိတဗ္ဗပသံသိတဗ္ဗဓမ္မေ ယာထာဝတော ဇာနန္တဿေဝ ဂရဟာ ပသံသာ စ ယုတ္တရူပါတိ အာဟ – ‘‘ဗုဒ္ဓါ စ နာမာ’’တိအာဒိ. ခီဏာ ဇာတီတိအာဒီဟိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဿ ဘူမိံ ဒဿေတိ. တေန ဟိ ဉာဏေန အရိယသာဝကော ပစ္စဝေက္ခန္တော ‘‘ခီဏာ ဇာတီ’’တိအာဒိံ ပဇာနာတိ. ကတမာ ပနဿ ဇာတိ ခီဏာ၊ ကထဉ္စ ပဇာနာတီတိ? န တာဝဿ အတီတာ ခီဏာ ပုဗ္ဗေဝ ခီဏတ္တာ၊ န အနာဂတာ အနာဂတေ ဝါယာမာဘာဝတော၊ န ပစ္စုပ္ပန္နာ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ. ယာ ပန မဂ္ဂဿ အဘာဝိတတ္တာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ ဧကစတုပဉ္စဝေါကာရဘဝေသု ဧကစတုပဉ္စက္ခန္ဓပ္ပဘေဒါ ဇာတိ၊ သာ မဂ္ဂဿ ဘာဝိတတ္တာ အနုပ္ပါဒဓမ္မတံ အာပဇ္ဇနေန ခီဏာ. တံ သော မဂ္ဂဘာဝနာယ ပဟီနကိလေသေ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ‘‘ကိလေသာဘာဝေ ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ကမ္မံ အာယတိံ အပ္ပဋိသန္ဓိကံ ဟောတီ’’တိ ဇာနန္တော ပဇာနာတိ.

ဝုသိတန္တိ ဝုဋ္ဌံ ပရိဝုဋ္ဌံ၊ ကတံ စရိတံ နိဋ္ဌိတန္တိ အတ္ထော. ဗြဟ္မစရိယန္တိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ. ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကေန ဟိ သဒ္ဓိံ သတ္တ သေက္ခာ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ ဝသန္တိ နာမ၊ ခီဏာသဝေါ ဝုဋ္ဌဝါသော. တသ္မာ အရိယသာဝကော အတ္တနော ဗြဟ္မစရိယဝါသံ ပစ္စဝေက္ခန္တော ‘‘ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယ’’န္တိ ပဇာနာတိ. ကတံ ကရဏီယန္တိ စတူသု သစ္စေသု စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ ပရိညာပဟာနသစ္ဆိကိရိယာဘာဝနာဘိသမယဝသေန သောဠသဝိဓံ ကိစ္စံ နိဋ္ဌာပိတန္တိ အတ္ထော. ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကာဒယော ဟိ တံ ကိစ္စံ ကရောန္တိ၊ ခီဏာသဝေါ ကတကရဏီယော. တသ္မာ အရိယသာဝကော အတ္တနော ကရဏီယံ ပစ္စဝေက္ခန္တော ‘‘ကတံ ကရဏီယ’’န္တိ ပဇာနာတိ. နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ဣဒါနိ ပုန ဣတ္ထဘာဝါယ ဧဝံ သောဠသဝိဓကိစ္စဘာဝါယ၊ ကိလေသက္ခယာယ ဝါ မဂ္ဂဘာဝနာယ ကိစ္စံ မေ နတ္ထီတိ ပဇာနာတိ. အထ ဝါ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ဣတ္ထဘာဝတော ဣမသ္မာ ဧဝံပကာရာ ဣဒါနိ ဝတ္တမာနက္ခန္ဓသန္တာနာ အပရံ ခန္ဓသန္တာနံ မယှံ နတ္ထိ၊ ဣမေ ပန ပဉ္စက္ခန္ဓာ ပရိညာတာ တိဋ္ဌန္တိ ဆိန္နမူလကာ ရုက္ခာ ဝိယ၊ တေ စရိမကဝိညာဏနိရောဓေန အနုပါဒါနော ဝိယ ဇာတဝေဒေါ နိဗ္ဗာယိဿန္တီတိ ပဇာနာတိ.

မန္တာဏိပုတ္တပုဏ္ဏတ္ထေရဝတ္ထု

၁၉၆. နဝမေ အဋ္ဌာရသသုပိ ဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနေသု နိပ္ဖတ္တိံ ဂတတ္တာ ‘‘သဗ္ဗသိပ္ပေသု ကောဝိဒေါ ဟုတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. အဘိဒယာအဗ္ဘညာဝဟဿေဝ ဓမ္မဿ တတ္ထ ဥပလဗ္ဘနတော ‘‘မောက္ခဓမ္မံ အဒိသွာ’’တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ – ‘‘ဣဒံ ဝေဒတ္တယံ နာမာ’’တိအာဒိ. တထာ ဟိ အနေန ဒုဂ္ဂတိပရိမုစ္စနမ္ပိ ဒုလ္လဘံ၊ အဘိညာပရိဝါရာနံ အဋ္ဌန္နံ သမာပတ္တီနံ လာဘိတာယ သယံ ဧကဒေသေန ဥပသန္တော ပရမုက္ကံသဂတံ ဥတ္တမဒမထသမထံ အနညသာဓာရဏံ ဘဂဝန္တံ သမ္ဘာဝေန္တော ‘‘အယံ ပုရိသော’’တိအာဒိမာဟ. ပိဋကာနိ ဂဟေတွာ အာဂစ္ဆန္တီတိ ဖလဘာဇနာနိ ဂဟေတွာ အဿာမိကာယ အာဂစ္ဆန္တိ. ဗုဒ္ဓါနန္တိ ဂါရဝဝသေန ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော ကတော. ပရိဘုဉ္ဇီတိ ဒေဝတာဟိ ပက္ခိတ္တဒိဗ္ဗောဇံ ဝနမူလဖလာဖလံ ပရိဘုဉ္ဇိ. ပတ္တေ ပတိဋ္ဌာပိတသမနန္တရမေဝ ဟိ ဒေဝတာ တတ္ထ ဒိဗ္ဗောဇံ ပက္ခိပိံသု. သမ္မသိတွာတိ ပစ္စဝေက္ခိတွာ၊ ပရိဝတ္တေတွာတိ စ ဝဒန္တိ. အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသူတိ မဟာဒေဝတ္ထေရဿ အနုမောဒနကထာယ အနုပုဗ္ဗိကထာသက္ခိကာယ သုဝိသောဓိတစိတ္တသန္တာနာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု.

ဒသဟိ ကထာဝတ္ထူဟီတိ အပ္ပိစ္ဆကထာ သန္တုဋ္ဌိကထာ ပဝိဝေကကထာ အသံသဂ္ဂကထာ ဝီရိယာရမ္ဘကထာ သီလသမ္ပဒါကထာ သမာဓိသမ္ပဒါကထာ ပညာသမ္ပဒါကထာ ဝိမုတ္တိသမ္ပဒါကထာ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနသမ္ပဒါကထာတိ ဣမေဟိ ဒသဟိ ကထာဝတ္ထူဟိ. ဇာတိဘူမိရဋ္ဌဝါသိနောတိ ဇာတိဘူမိဝန္တဒေသဝါသိနော၊ သတ္ထု ဇာတဒေသဝါသိနောတိ အတ္ထော. သီသာနုလောကိကောတိ ပုရတော ဂစ္ဆန္တဿ သီသံ အနု အနု ပဿန္တော. ဩကာသံ သလ္လက္ခေတွာတိ သာကစ္ဆာယ အဝသရံ သလ္လက္ခေတွာ. သတ္တဝိသုဒ္ဓိက္ကမံ ပုစ္ဆီတိ ‘‘ကိံ နု ခေါ၊ အာဝုသော၊ သီလဝိသုဒ္ဓတ္ထံ ဘဂဝတိ ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၅၇) သတ္တ ဝိသုဒ္ဓိယော ပုစ္ဆိ. ဓမ္မကထိကာနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေသိ သဝိသေသေန ဒသကထာဝတ္ထုလာဘိတာယ.

မဟာကစ္စာနတ္ထေရဝတ္ထု

၁၉၇. ဒသမေ သံခိတ္တေန ကထိတဓမ္မဿာတိ မဓုပိဏ္ဍိကသုတ္တန္တဒေသနာသု ဝိယ သင်္ခေပေန ဒေသိတဓမ္မဿ. တံ ဒေသနံ ဝိတ္ထာရေတွာတိ တံ သင်္ခေပဒေသနံ အာယတနာဒိဝသေန ဝိတ္ထာရေတွာ. အတ္ထံ ဝိဘဇမာနာနန္တိ တဿာ သင်္ခေပဒေသနာယ အတ္ထံ ဝိဘဇိတွာ ကထေန္တာနံ. အတ္ထဝသေန ဝါတိ ‘‘ဧတ္တကာ ဧတဿ အတ္ထာ’’တိ အတ္ထဝသေန ဝါ ဒေသနံ ပူရေတုံ သက္ကောန္တိ. ဗျဉ္ဇနဝသေန ဝါတိ ‘‘ဧတ္တကာနိ ဧတ္ထ ဗျဉ္ဇနာနိ ဒေသနာဝသေန ဝတ္တဗ္ဗာနီ’’တိ ဗျဉ္ဇနဝသေန ဝါ ပူရေတုံ သက္ကောန္တိ. အယံ ပန မဟာကစ္စာနတ္ထေရော ဥဘယဝသေနပိ သက္ကောတိ တဿ သင်္ခေပေန ဥဒ္ဒိဋ္ဌဿ ဝိတ္ထာရေန သတ္ထု အဇ္ဈာသယာနုရူပံ ဒေသနတော၊ တသ္မာ တတ္ထ အဂ္ဂေါတိ ဝုတ္တော. ဝုတ္တနယေနေဝါတိ ‘‘ပါတောဝ သုဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဥပေါသထင်္ဂါနိ အဓိဋ္ဌာယာ’’တိအာဒိနာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ. အညေဟီတိ အညာသံ ဣတ္ထီနံ ကေသေဟိ အတိဝိယ ဒီဃာ. န ကေဝလဉ္စ ဒီဃာ ဧဝ၊ အထ ခေါ သိနိဒ္ဓနီလမုဒုကဉ္စိကာ စ. နိက္ကေသီတိ အပ္ပကေသီ ယထာ ‘‘အနုဒရာ ကညာ’’တိ.

ပဏိယန္တိ ဝိက္ကေတဗ္ဗဘဏ္ဍံ. အာဝဇ္ဇေတွာတိ ဥပနိဿယံ ကေသာနံ ပကတိဘာဝါပတ္တိဉ္စ အာဝဇ္ဇေတွာ. ဂါရဝေနာတိ မုဏ္ဍသီသာပိ ထေရေ ဂါရဝေန ဧကဝစနေနေဝ အာဂန္တွာ. နိမန္တေတွာတိ သွာတနာယ နိမန္တေတွာ. ဣမိဿာ ဣတ္ထိယာတိ ယထာဝုတ္တသေဋ္ဌိဓီတရမာဟ. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကောဝါတိ အဝဓာရဏံ အဋ္ဌာနပယုတ္တံ၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကော ယသပဋိလာဘောဝ အဟောသီတိ အတ္ထော. ယသပဋိလာဘောတိ စ ဘဝသမ္ပတ္တိပဋိလာဘော. သတ္တသု ဟိ ဇဝနစေတနာသု ပဌမာ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယဖလာ၊ ပစ္ဆိမာ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယဖလာ၊ မဇ္ဈေ ပဉ္စ အပရာပရိယဝေဒနီယဖလာ၊ တသ္မာ ပဌမံ ဧကံ စေတနံ ဌပေတွာ သေသာ ယထာသကံ ပရိပုဏ္ဏဖလဒါယိနော ဟောန္တိ၊ ပဌမစေတနာယ ပန ဒိဋ္ဌဓမ္မိကော ယသပဋိလာဘောဝ အဟောသိ.

ပဌမဧတဒဂ္ဂဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.