စိတ္တနိဒ္ဒေသော

ကာမာဝစရကုသလဝဏ္ဏနာ

၈. ဧဝံ တာဝ ရတနတ္တယပ္ပဏာမာဒိကံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယထာရဒ္ဓပ္ပကရဏဿ အတ္ထသရီရဘူတမဘိဓမ္မံ သင်္ခေပတော ဥဒ္ဒိသန္တော အာဟ ‘‘စိတ္တံ စေတသိက’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ စိတ္တသဒ္ဒဿ တာဝ ဝစနတ္ထံ သယမေဝ အနန္တရံ ဝိပဉ္စေတိ. ‘‘စေတသိက’’န္တိအာဒီသု ပန အဝိပ္ပယောဂီဘာဝေန စေတသိ စိတ္တေ နိယုတ္တံ၊ တတ္ထ ဝါ ဘဝံ တဒါယတ္တဝုတ္တိတာယာတိ စေတသိကံ၊ ဝေဒနာဒိက္ခန္ဓတ္တယဿေတံ အဓိဝစနံ. ရုပ္ပတိ၊ ရူပီယတီတိ ဝါ ရူပံ၊ သီတုဏှာဒီဟိ ဝိကာရမာပဇ္ဇတိ၊ အာပါဒီယတီတိ အတ္ထော၊ စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ၊ စတုဝီသတိဥပါဒါရူပါနဉ္စ ဝသေန အဋ္ဌဝီသတိဝိဓဿ ရူပက္ခန္ဓဿေတံ အဓိဝစနံ. ဘဝါဘဝံ ဝိနနတော သံသိဗ္ဗနတော ဝါနံ ဝုစ္စတိ တဏှာ၊ န ဝိဇ္ဇတိ သာ ဧတ္ထ၊ တတော ဝါ နိက္ခန္တံ ဧတန္တိ နိဗ္ဗာနံ၊ အမတံ အသင်္ခတံ ဝတ္ထု. ဣတိ-သဒ္ဒေါ နိဒဿနေ. နတ္ထိ ဧတဿ ဥတ္တရိတရောတိ နိရုတ္တရော. အထ ဝါ စတုဝေသာရဇ္ဇဝိဟာရတ္တာ နတ္ထိ ဧတဿ ဥတ္တရံ ပစ္စနီကဝစနန္တိ နိရုတ္တရော. ဉာဏပ္ပဟာနအန္တရာယနိယျာနိကေသု ဟိ သဒေဝကေ လောကေ န ကောစိ သတ္ထု သဟဓမ္မိကံ ဥတ္တရံ ဝစနံ ကထေတုံ သမတ္ထော အတ္ထီတိ. တတြ ဘဂဝါ ဥတြာသာဘာဝတော ဝိသာရဒေါဝ ဟောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

‘‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ တေ ပဋိဇာနတော ဣမေ ဓမ္မာ အနဘိသမ္ဗုဒ္ဓါတိ တတြ ဝတ မံ သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဒေဝေါ ဝါ မာရော ဝါ ဗြဟ္မာ ဝါ ကောစိ ဝါ လောကသ္မိံ သဟဓမ္မေန ပဋိစောဒေဿတီတိ နိမိတ္တမေတံ၊ သာရိပုတ္တ၊ န သမနုပဿာမိ၊ ဧတမဟံ၊ သာရိပုတ္တ၊ နိမိတ္တံ အသမနုပဿန္တော ခေမပ္ပတ္တော အဘယပ္ပတ္တော ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တော ဝိဟရာမိ.

‘‘ခီဏာသဝဿ တေ ပဋိဇာနတော ဣမေ အာသဝါ အပရိက္ခီဏာတိ တတြ ဝတ မံ။ပေ။ ဝိဟရာမိ.

‘‘ယေ စ ခေါ ပန တေ အန္တရာယိကာ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ၊ တေ ပဋိသေဝတော နာလံ အန္တရာယာယာတိ တတြ ဝတ မံ။ပေ။ ဝိဟရာမိ.

‘‘ယဿ ခေါ ပန တေ အတ္ထာယ ဓမ္မော ဒေသိတော၊ သော န နိယျာတိ တက္ကရဿ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယာတိ တတြ ဝတ မံ။ပေ။ ဝိဟရာမီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၅၀).

စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ ပကာသေတီတိ စတုသစ္စပ္ပကာသနော. ဒုက္ခသမုဒယနိရောဓမဂ္ဂဝသေန ဟိ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ. ယထာဟ၊ ‘‘စတ္တာရိမာနိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အရိယသစ္စာနိ. ကတမာနိ စတ္တာရိ? ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ၊ ဒုက္ခသမုဒယံ အရိယသစ္စံ၊ ဒုက္ခနိရောဓံ အရိယသစ္စံ၊ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ အရိယသစ္စ’’န္တိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၃). တတ္ထ တေဘူမကာ ဓမ္မာ အနေကုပဒ္ဒဝါဓိဋ္ဌာနတာယ ဓုဝသုဘာဒိဝိရဟေန၊ ကုစ္ဆိတတုစ္ဆဋ္ဌေန စ ဒုက္ခံ နာမ. ကမ္မာဒိဝိသေသပစ္စယသမဝါယေ ဒုက္ခုပ္ပတ္တိကာရဏဘာဝေန တဏှာ သမုဒယော နာမ ‘‘သမေစ္စ ဥဒေတိ ဒုက္ခံ ဣမသ္မာ’’တိ ကတွာ. ဒုက္ခဿ အနုပ္ပါဒနိရောဓပစ္စယတ္တာ ဒုက္ခနိရောဓော နိဗ္ဗာနံ. တံ ပန ဒုက္ခနိရောဓံ အာလမ္ဗဏကရဏဝသေန ဂမနတော ပါပုဏနတော၊ တဒဓိဂမာယ ပဋိပဒါဘာဝတော စာတိ ‘‘ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ’’တိ လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ဝုစ္စတိ. သစ္စဋ္ဌော ပန တေသံ တစ္ဆာဝိပရီတဘူတဘာဝတော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝုတ္တဉှိ ‘‘‘ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တထမေတံ အဝိတထမေတံ အနညထမေတ’’န္တိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၉၀) ဝိတ္ထာရော. ဧတ္ထ ပန စတုန္နံ အရိယဖလာနံ၊ အရိယမဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာနဉ္စ သစ္စဝိနိဿဋဘာဝေပိ ဣဓ မဂ္ဂနိဗ္ဗာနပ္ပကာသနတာဝစနေနေဝ တပ္ပကာသနတ္ထမ္ပိ ဝုတ္တံ ဟောတိ၊ အနာသဝဘာဝေန ဧကလက္ခဏတ္တာ တံတံဟေတုကဝိသယဘာဝတော စာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ဧတ္ထ စ ‘‘နိရုတ္တရော စတုသစ္စပ္ပကာသနော’’တိ ဣမေဟိ ဘဂဝတော စိတ္တာဒိစတုဗ္ဗိဓဓမ္မဒေသနာနုကူလဂုဏဝိသေသံ ဒဿေတိ အတထာဝိဓဿ တံဒေသနာသာမတ္ထိယာယောဂတော. အထ ဝါ ‘‘နိရုတ္တရော’’တိ ဝစနေန စတုဗ္ဗိဓဓမ္မဿ အနညထတ္တံ ဒီပေတိ. ‘‘စတုသစ္စပ္ပကာသနော’’တိ ပန ဣမိနာ ယေ တေ ဓမ္မာ ဘဂဝတာ ဝိနေယျပရိပါစနတ္ထံ ဒေသိတာ၊ န တေ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ. ယေ ပန ပရိပါစိတေဟိ တေဟိ အဘိသမေတဗ္ဗဝသေန ဒုက္ခာဒယော စတုဗ္ဗိဓာ ဝုတ္တာ၊ တေယေဝ ဥဒ္ဒိသိတဗ္ဗတ္ထေန အဓိပ္ပေတာတိ ဒဿေတိ.

ဧဝံ သင်္ခေပတော စတ္တာရော ဓမ္မေ ဥဒ္ဒိသိတွာ ဣဒါနိ ဥဒ္ဒေသော နာမ နိဒ္ဒေသတ္ထာယ ဟောတီတိ ယထာဥဒ္ဒိဋ္ဌဓမ္မေ နိဒ္ဒိသိတုံ ‘‘တတ္ထ စိတ္တ’’န္တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ တတ္ထာတိ တေသု စိတ္တာဒီသု ဓမ္မေသု. ဝိသယဝိဇာနနံ စိတ္တန္တိ ယံ ဝိသယသင်္ခါတဿ အာရမ္မဏဿ ဝိဇာနနံ ဥပလဒ္ဓိ၊ တံ စိတ္တန္တိ အတ္ထော. ဣမိနာ ပန စိတ္တဿ အာရမ္မဏပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတံ၊ အနိစ္စတံ၊ အကာရကတဉ္စ ဒီပေတိ. ‘‘ဝိသယဝိဇာနန’’န္တိ ဟိ အာရမ္မဏေန စိတ္တံ ဥပလက္ခေန္တော တဿ တဒါယတ္တဝုတ္တိတံ၊ တံဒီပနေန စ တဒဘိမုခကာလေယေဝ ဥပ္ပတ္တိဒီပနတော အနိစ္စဘာဝဉ္စ ဒီပေတိ. ဘာဝနိဒ္ဒေသေန ပန ဝိဇာနနမတ္တဒီပနတော အကာရကဘာဝံ. ယထာပစ္စယဉှိ ပဝတ္တိမတ္တမေဝေတံ၊ ယဒိဒံ သဘာဝဓမ္မော နာမာတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ သဗ္ဗေသမ္ပိ စိတ္တစေတသိကဓမ္မာနံ ဘာဝသာဓနမေဝ နိပ္ပရိယာယတော လဗ္ဘတိ. ယံ ပန ‘‘စိန္တေတီတိ စိတ္တံ၊ တေန စိတ္တံ ဝိစရတီတိ ဝိစာရော’’တိအာဒိနာ ကတ္တုကရဏဝသေန နိဗ္ဗစနံ ဝုစ္စတိ၊ တံ ပရိယာယကထနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သကသကကိစ္စေသု ဟိ ဓမ္မာနံ အတ္တပ္ပဓာနတာသမာရောပနေန ကတ္တုဘာဝေါ၊ တဒနုကူလဘာဝေန တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မသမူဟေ ကတ္တုဘာဝသမာရောပနေန ကရဏတ္တဉ္စ ပရိယာယတောဝ လဗ္ဘတီတိ. တထာ နိဒဿနံ ပန ဓမ္မသဘာဝတော အညဿ ကတ္တာဒိနော အဘာဝပရိဒီပနတ္ထန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

‘‘ဝိသယဝိဇာနန’’န္တိ စ ဧတေန စိတ္တဿ အာရမ္မဏူပလဒ္ဓိလက္ခဏတာ ဝုတ္တာတိ ဣဒါနိဿ ရသာဒီနိ ဝုစ္စန္တိ. ပုဗ္ဗင်္ဂမရသဉှိ စိတ္တံ သန္ဓာနပစ္စုပဋ္ဌာနံ နာမရူပပဒဋ္ဌာနံ. ဒွါရံ ပတွာ တဒါရမ္မဏဉှိ ဝိဘာဝနဋ္ဌေန စိတ္တံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ပုရေစာရိကံ. တထာ ဟိ စက္ခုဒွါရေန ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ရူပါရမ္မဏံ စိတ္တေနေဝ ဇာနာတိ။ပေ။ မနောဒွါရေန ဝိညာတဗ္ဗံ ဓမ္မာရမ္မဏံ စိတ္တေနေဝ ဇာနာတိ. ယထာ ဟိ နဂရဂုတ္တိကော နဂရမဇ္ဈေ သိင်္ဃာဋကေ နိသီဒိတွာ ‘‘အယံ နေဝါသိကော၊ အယံ အာဂန္တုကော’’တိ အာဂတာဂတံ ဇနံ ဥပဓာရေတိ၊ ဧဝံ သမ္ပဒမိဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ တသ္မာ ဒွါရံ ပတွာ တဒါရမ္မဏံ ဝိဘာဝနဋ္ဌေန ပုရေစာရိကန္တိ ပုဗ္ဗင်္ဂမရသံ. ပစ္ဆိမံ ပစ္ဆိမံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ပုရိမံ ပုရိမံ နိရန္တရံ ကတွာ သန္ဒဟမာနမိဝ ဥပဋ္ဌာတိ၊ ဂဟဏဘာဝံ ဂစ္ဆတီတိ သန္ဓာနပစ္စုပဋ္ဌာနံ. ပဉ္စဝေါကာရေ ပနဿ နိယမတော နာမရူပံ၊ စတုဝေါကာရဘဝေ နာမမေဝ ပဒဋ္ဌာနန္တိ နာမရူပပဒဋ္ဌာနဉ္စ ဟောတိ. နာနတ္တံ ပန လက္ခဏာဒီနံ ဥပရိ ဝက္ခမာနနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝက္ခတိ ဟိ ရူပပရိစ္ဆေဒေ –

‘‘သာမညံ ဝါ သဘာဝေါ ဝါ၊ ဓမ္မာနံ လက္ခဏံ မတံ၊

ကိစ္စံ ဝါ တဿ သမ္ပတ္တိ၊ ရသောတိ ပရိဒီပိတော.

‘‘ဖလံ ဝါ ပစ္စုပဋ္ဌာနံ၊ ဥပဋ္ဌာနနယောပိ ဝါ၊

အာသန္နကာရဏံ ယံ တု၊ တံ ပဒဋ္ဌာနသညိတ’’န္တိ. (အဘိဓ. ၆၃၃-၆၃၄)၊

ယတ္ထ ယတ္ထ ပန လက္ခဏာဒီနိ ဝုစ္စန္တိ၊ တတ္ထ တတ္ထ ဣမိနာဝ နယေန တေသံ နာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ဝစနတ္ထဝိဇာနနေန ဝိဒိတစိတ္တသာမညဿ ဥတ္တရိ စိတ္တဝိဘာဂေါ ဝုစ္စမာနော သောဘေယျာတိ ဝစနတ္ထဝိဇာနနမေဝ တာဝ အာဒိမှိ ယုတ္တတရန္တိ တံ တာဝ ကထေတုကမျတာယ ပုစ္ဆတိ ‘‘တဿ ပန ကော ဝစနတ္ထော’’တိ. ပဉ္စဝိဓာ ဟိ ပုစ္ဆာ – (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၇၊ မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၄၄၉၊ သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂.၁၊ အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁၇၀) အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ အနုမတိပုစ္ဆာ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာတိ. တတ္ထ ယံ အညာတံ အဒိဋ္ဌံ၊ တဿ ဉာဏာယ ဒဿနာယ ပဉှာကရဏံ အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ နာမ. ယံ ပန ဉာတံ ဒိဋ္ဌံ၊ တဿ အညေဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ သံသန္ဒနတ္ထာယ ပဉှာကရဏံ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ နာမ. ပကတိယာ ပန သံသယပက္ခန္ဒနဿ အတ္တနော သံသယသမုဂ္ဃါဋနတ္ထံ ပဉှာကရဏံ ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ နာမ. ‘‘တံ ကိံ မညထ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါတိ? အနိစ္စံ၊ ဘန္တေ. ယံ ပနာနိစ္စံ၊ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၃.၇၉၊ မဟာဝ. ၂၁) အနုမတိဂ္ဂဟဏတ္ထံ ပဉှာကရဏံ အနုမတိပုစ္ဆာ နာမ. ‘‘စတ္တာရောမေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သတိပဋ္ဌာနာ. ကတမေ စတ္တာရော’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၃၊ သံ. နိ. ၅.၄၀၂-၄၀၄) ပန တံတံဓမ္မာနံ ဒေသနာဓိပ္ပါယေန ပဉှာကရဏံ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ နာမ.

တာသု ပုရိမာ တိဿော အာစရိယာနံ န သမ္ဘဝန္တိ. န ဟိ တေ ဂန္ထကရဏတ္ထာယ အာရဘိတွာ ဣဒါနိ အဒိဋ္ဌံ ဇောတေန္တိ၊ ဒိဋ္ဌံ သံသန္ဒေန္တိ၊ သံသယံ ဝါ ပက္ခန္ဒန္တိ တဗ္ဗိသောဓနပုဗ္ဗကမေဝ ဂန္ထကရဏေ အဘိနိဝေသနတော. ဣတရာ ပန ဒွေ သမ္ဘဝန္တိ. တာသု အယံ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ. အပိစ စောဒနံ သမုဋ္ဌာပေန္တာ အာစရိယာ အညံ စောဒကံ ပရိကပ္ပေတွာ တဿ ဝစနဝသေန သမုဋ္ဌာပေန္တီတိ တံဝသေနေတ္ထ အဒိဋ္ဌဇောတနာဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာပိ လဗ္ဘန္တေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တဿာတိ တဿ စိတ္တ-သဒ္ဒဿ. စိတ္တေ ဟိ အဓိဂတေ တဿ ဝါစကော သဒ္ဒေါပိ သဟစရိယတော အဓိဂတောဝ ဟောတီတိ တဿ ဣဓ တ-သဒ္ဒေန ပရိဂ္ဂဟော. ကေစိ ပန ‘‘တဿ စိတ္တဿာ’’တိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ၊ တံ ‘‘တဿ ကော ဝစနတ္ထော’’တိ ဣမိနာ န သမေတိ. န ဟိ စိတ္တဿ ‘‘ကော ဝစနတ္ထော’’တိ ပုစ္ဆာ သမ္ဘဝတီတိ.

ဣဒါနိ ယထာပုစ္ဆိတမတ္ထံ ဝိဿဇ္ဇေတုံ ‘‘ဝုစ္စတေ’’တိ တာဝ ပဋိညံ ကတွာ ‘‘သဗ္ဗသင်္ဂါဟကဝသေနာ’’တိအာဒိနာ ဝိဿဇ္ဇနမာရဒ္ဓံ. တတ္ထ သဗ္ဗသင်္ဂါဟကဝသေနာတိ ဟေဋ္ဌိမန္တတော စက္ခုဝိညာဏာဒယော ဥပါဒါယ သဗ္ဗေသံ အာရမ္မဏဝိဇာနနသဘာဝတ္တာ တေသံ သဗ္ဗေသမေဝ သင်္ဂါဟကဝသေန၊ န ပန ဝက္ခမာနနိဗ္ဗစနေသု ဝိယ ယထာလာဘဝသေနာတိ အတ္ထော. စိန္တေတီတိ ဝိဇာနာတိ. စိန္တေန္တိ တေန ဂေါစရန္တိ ဝါ စိတ္တံ. သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ကတ္တုတာသမာရောပနေန ဟိဿ ကရဏဘာဝေါ လဗ္ဘတိ. သဗ္ဗသင်္ဂါဟကဝသေန တာဝ အတ္ထံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယထာလာဘဝသေနပိ ဒဿေတုံ ‘‘အတ္တသန္တာနံ ဝါ စိနောတီတိပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏတ္တာ ဟိ စိတ္တ-သဒ္ဒဿ ယတ္ထ ယတ္ထ ယထာ ယထာ အတ္ထော လဗ္ဘတိ၊ တတ္ထ တတ္ထ တထာ တထာ ဂဟေတဗ္ဗော. ယဿ ပန စိတ္တဿ ယထာဝုတ္တအတ္ထဝိသေသော န လဗ္ဘတိ၊ တံ ရုဠှီဝသေန စိတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယထာ ကိလဉ္ဇာဒီဟိ ကတမ္ပိ တာလပဏ္ဏေဟိ ကတသရိက္ခကတာယ ရုဠှီသဒ္ဒေန ‘‘တာလဝဏ္ဋ’’န္တွေဝ ဝုစ္စတီတိ. အတ္တသန္တာနန္တိ သကသန္တာနံ၊ ဇဝနသန္တာနန္တိ အတ္ထော. အတ္တ-သဒ္ဒဿ ဟိ ပရပစ္စနီကဝစနတ္တာ အတ္တနော သန္တာနောတိ သဒိသဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဇဝနသန္တာနော ဝုစ္စတိ. တံ စိနောတိ ရာသိံ ကရောတီတိ အယမတ္ထော သာသေဝနကာနံ ဇဝနစိတ္တာနံ ဝသေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တာနိ ဟိ ပုရေဇာတာနိ ပစ္ဆာဇာတာနံ အာသေဝနပစ္စယာ ဟုတွာ အတ္တနော ဇဝနသန္တာနဿ ပဂုဏဗလဝဘာဝကရဏေန တံ စိနန္တိ နာမ. ဝါ-သဒ္ဒေါ အသဗ္ဗသင်္ဂါဟကတ္ထဝိကပ္ပနေ. ပိ-သဒ္ဒေါ ကိရိယာသမ္ပိဏ္ဍနတ္ထေ. အထ ဝါ ‘‘သဗ္ဗသင်္ဂါဟကဝသေနာ’’တိ ဣမဿ ဣဓာပိ သမ္ဗန္ဓော ဟောတီတိ ဣဒမ္ပိ သဗ္ဗသင်္ဂါဟကဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဂယှမာနေ အတ္တသန္တာနန္တိ ဝိညာဏဝစနဿ အတ္တ-သဒ္ဒဿ သကတ္ထဝုတ္တိတ္တာယေဝ တံဝသေန စိတ္တသန္တာနန္တိ အတ္ထော. အနန္တရာဒိပစ္စယဝသေန ဟိ စိတ္တသန္တာနဿ အဗ္ဗောစ္ဆိန္နပ္ပဝတ္တိကရဏတော သဗ္ဗမေဝ စိတ္တဇာတံ စိတ္တသန္တာနံ စိနောတိ နာမ. ဣမသ္မိံ ပနတ္ထေ ဝါ-သဒ္ဒေါ ကိရိယာဝိကပ္ပနတ္ထော. ပိ-သဒ္ဒေါ ‘‘စိတ္တ’’န္တိ ဣမဿ အာကဍ္ဎနတ္ထောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပုရိမပက္ခေ ပန စိတ္တန္တိ အဓိကာရတောဝ ဂဟေတဗ္ဗံ.

၉. ဝိစိတ္တံ ကရောတိ၊ ဝိစိတ္တဿ ဝါ ကရဏန္တိ ဝိစိတ္တကရဏံ၊ တတော ဝိစိတ္တကရဏာ၊ ဝိစိတ္တစိတ္တကမ္မာဒီနံ ကရဏတောတိ အတ္ထော. လောကသ္မိဉှိ ယံ ကိဉ္စိ စိတ္တကမ္မာဒိဘေဒံ ဝိစိတ္တံ သိပ္ပဇာတံ၊ သဗ္ဗံ တံ စိတ္တေနေဝ စိန္တေတွာ ကရီယတီတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဒိဋ္ဌံ ဝေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ စရဏံ နာမ စိတ္တန္တိ? ဧဝံ၊ ဘန္တေ. တမ္ပိ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ စရဏံ နာမ စိတ္တံ စိတ္တေနေဝ စိန္တိတ’’န္တိ (သံ. နိ. ၃.၁၀၀). သွာယမတ္ထော သဝိညတ္တိကာနံ ဗာတ္တိံသစိတ္တာနမုပလဗ္ဘတိ. သာသဝကုသလာကုသလံ ဝါ ဝိစိတ္တဂတိအာဒိကရဏတော ဝါ ဝိစိတ္တကရဏဋ္ဌေန စိတ္တံ. နနု စ ဝိစိတ္တဂတိအာဒယော ကမ္မဝသေန နိပ္ဖဇ္ဇန္တိ. ယထာဟ –

‘‘ကမ္မနာနာကရဏံ ပဋိစ္စ သတ္တာနံ ဂတိယာ နာနာကရဏံ ပညာယတိ အပဒါ ဒွိပဒါ စတုပ္ပဒါ ဗဟုပ္ပဒါ ရူပိနော အရူပိနော သညိနော အသညိနော နေဝသညီနာသညိနော၊ ကမ္မနာနာကရဏံ ပဋိစ္စ သတ္တာနံ ဥပပတ္တိယာ နာနာကရဏံ ပညာယတိ ဥစ္စနီစတာ ဟီနပဏီတတာ သုဂတဒုဂ္ဂတတာ၊ ကမ္မနာနာကရဏံ ပဋိစ္စ သတ္တာနံ အတ္တဘာဝေ နာနာကရဏံ ပညာယတိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏတာ သုဇာတဒုဇ္ဇာတတာ သုသဏ္ဌိတဒုဿဏ္ဌိတတာ၊ ကမ္မနာနာကရဏံ ပဋိစ္စ သတ္တာနံ လောကဓမ္မေ နာနာကရဏံ ပညာယတိ လာဘာလာဘေ ယသာယသေ နိန္ဒာပသံသာယံ သုခဒုက္ခေ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁).

တသ္မာ ကမ္မဘေဒနိဗ္ဗတ္တတ္တာ ဂတိအာဒီနံ စိတ္တတာ. ကမ္မန္တိ စ စေတသိကဓမ္မဘူတာ စေတနာ၊ အဘိဇ္ဈာဒယော စ ဝုစ္စန္တိ၊ န စိတ္တန္တိ. ကထံ စိတ္တဿ ဝိစိတ္တဂတိအာဒိကရဏန္တိ? ဝုစ္စတေ – ကမ္မဿ စိတ္တသန္နိဿိတတ္တာ တန္နိပ္ဖါဒိတမ္ပိ စိတ္တေနေဝ ကတံ ဟောတိ၊ ယထာ ရာဇယောဓေန ပရာဇိတော သတ္တုရညာ ဇိတောတိ ဝုစ္စတိ. ဝိစိတ္တံ ကရဏမဿာတိ ဝါ ဝိစိတ္တကရဏံ. တတော ဧကဋ္ဌာနိကဝဇ္ဇိတဉှိ စိတ္တံ ပစ္စေကံ ပဋိသန္ဓာဒိဝိစိတ္တကိရိယဝန္တတာယ၊ သဗ္ဗမေဝ ဝါ စိတ္တံ အာဝဇ္ဇနာဒိအညမညဝိသဒိသကိရိယဝန္တတာယ ဝိစိတ္တကရဏံ ယုတ္တန္တိ. သဗ္ဗဝိကပ္ပေသုပိ ‘‘ရူပဘဝေါ ရူပ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ ဥတ္တရပဒလောပေါ စိတ္တပရိယာယေန စ ဝိစိတ္တ-သဒ္ဒေန ဝါ ဝိဂ္ဂဟော ဝိ-သဒ္ဒလောပေါ ဝါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အထ ဝါ ‘‘ဝိစိတ္တကရဏာ’’တိ ဣဒံ စိတ္တဝိစိတ္တဘာဝဿ ဉာပကဟေတုနိဒဿနံ. တေန ယသ္မာ ဣဒံ ဝိစိတ္တကရဏံ၊ တသ္မာ တဿ ဝိစိတ္တဿ နိပ္ဖါဒကံ သယမ္ပိ တထေဝ ဝိစိတ္တန္တိ ဝိညာတဗ္ဗန္တိ ဧဝံ ကရဏဝိစိတ္တတာယ ဝိစိတ္တတ္တာ စိတ္တန္တိ အတ္ထော. ဌပေတွာ တံ ကရဏဝိစိတ္တတာယ ဝိစိတ္တဘာဝံ အတ္တနော ဧဝ ဇာတိဘူမိသမ္ပယောဂါဒိဝသေန ဝိစိတ္တတာယ စိတ္တန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အတ္တနော စိတ္တတာယ ဝါ’’တိ. တတ္ထ ယသ္မာ အညဒေဝ ကုသလံ၊ အညံ အကုသလံ၊ အညံ အဗျာကတံ၊ အညံ ကာမာဝစရံ၊ အညံ ရူပါဝစရာဒိဘေဒံ၊ အညံ သရာဂံ၊ အညံ ဝီတရာဂံ၊ အညံ သဒေါသံ၊ အညံ ဝီတဒေါသံ၊ အညံ သမောဟံ၊ အညံ ဝီတမောဟံ၊ အညံ ရူပါရမ္မဏံ၊ အညံ သဒ္ဒါဒိအာရမ္မဏံ၊ ရူပါရမ္မဏေသု စ အညံ နီလာရမ္မဏံ၊ အညံ ပီတာဒိအာရမ္မဏံ. ဧဝံ သဒ္ဒါရမ္မဏာဒီသုပိ ယထာသမ္ဘဝံ. သဗ္ဗေသု စေဝ တေသု အညံ ဟီနံ၊ အညံ မဇ္ဈိမံ၊ အညံ ပဏီတံ၊ ဟီနာဒီသု စ အညံ ဆန္ဒာဓိပတေယျံ၊ အညံ စိတ္တာဓိပတေယျံ၊ အညံ ဝီရိယာဓိပတေယျံ၊ အညံ ဝီမံသာဓိပတေယျန္တိ ဧဝမာဒိနာ ဇာတိဘူမိသမ္ပယုတ္တအာရမ္မဏဟီနမဇ္ဈိမပဏီတအဓိပတိအာဒီနံ ဝသေန ဝိစိတ္တမနေကပ္ပကာရံ၊ တသ္မာ ဣမာယ အတ္တဝိစိတ္တတာယ ဝါ စိတ္တန္တိ ဝုစ္စတီတိ.

ကာမဉ္စေတ္ထ ဧကမေဝ စိတ္တံ ဧဝံ ဝိစိတ္တံ နာမ န ဟောတိ၊ ဝိစိတ္တာနံ ပန အန္တောဂဓတ္တာ ဧတေသု ယံ ကိဉ္စိ ဧကမ္ပိ ဝိစိတ္တတာယ စိတ္တန္တိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ သမုဒါယဝေါဟာရေန အဝယဝဿာပိ ဝေါဟရိယမာနတ္တာ ယထာ ပဗ္ဗတနဒီသမုဒ္ဒါဒီနမေကဒေသာ ဒိဋ္ဌာ ပဗ္ဗတာဒယော ဒိဋ္ဌာတိ၊ ယထာ စ ဧကေကစိတ္တသမ္ပယုတ္တာပိ ဝေဒနာဒယော ရာသဋ္ဌေန ခန္ဓဝေါဟာရေန ‘‘ဝေဒနာက္ခန္ဓော သညာက္ခန္ဓော’’တိအာဒိနာ ဝုစ္စန္တိ. အပိစေတ္ထ ဝိပါကဝိညာဏံ ကမ္မကိလေသေဟိ စိတန္တိ စိတ္တံ၊ တံ ကိလေသသဟာယေန ကမ္မုနာ ဖလဘာဝေန နိဗ္ဗတ္တိတံ တေဟိ စိတံ နာမ ဟောတိ. ဟောတု တာဝိဒံ လောကိယဝိပါကံ သန္ဓာယ၊ လောကုတ္တရံ ပန ပတွာ ကထန္တိ? ဝုစ္စတေ – ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာ၊ ယသ္မိံ သမယေ လောကုတ္တရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ။ပေ။ တသ္မိံ သမယေ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ’’တိအာဒိနာ အရိယမဂ္ဂစေတနာယပိ အဝိဇ္ဇူပနိဿယဘာဝဿ ပကာသိတတ္တာ လောကုတ္တရကုသလဿာပိ အနုသယာ ဥပနိဿယာ ဟောန္တီတိ တန္နိဗ္ဗတ္တိတဿ ဝိပါကဿ ကမ္မကိလေသသဉ္စိတတာပရိယာယော လဗ္ဘတီတိ. စိတံ တာယတီတိ ဝါ စိတ္တံ. ကမ္မာဒိသဉ္စိတောပိ ဟိ အတ္တဘာဝေါ ဝိညာဏူပရမေ မတောတိ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ –

‘‘အာယု ဥသ္မာ စ ဝိညာဏံ၊ ယဒါ ကာယံ ဇဟန္တိမံ၊

အပ္ပဝိဒ္ဓေါ တဒါ သေတိ၊ နိရတ္ထံဝ ကလိင်္ဂရ’’န္တိ. (သံ. နိ. ၃.၉၅)၊

သော ပနာယံ စိတ္တ-သဒ္ဒေါ ကိဉ္စာပိ အနေကတ္ထေသု ဒိဿတိ. တထာ ဟေသ ‘‘စိတ္တော စ ဂဟပတီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၂.၁၃၃၊ ၄.၁၇၆) ပညတ္တိယံ အာဂတော. ‘‘သဗ္ဗော လောကော ပရစိတ္တေန အစိတ္တော’’တိအာဒီသု ဝိညာဏေ. ‘‘နာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အညံ ဧကနိကာယမ္ပိ သမနုပဿာမိ၊ ဧဝံ စိတ္တ’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၃.၁၀၀) ဝိစိတ္တေ၊ နာနပ္ပကာရေတိ အတ္ထော. ‘‘စရဏံ နာမ စိတ္တ’’န္တိအာဒီသု စိတ္တကမ္မကေ. ဣဓ ပန စတုဗ္ဗိဓဓမ္မေ နိဒ္ဒေသတော ပကရဏဝသေန ယထာဝုတ္တဝစနတ္ထယုတ္တော ဝိညာဏဝစနောဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ပညတ္တိယမ္ပီ’’တိအာဒိ. ပညာပီယတိ ဧတာယာတိ ပညတ္တိ၊ တဿံ နာမပညတ္တိယန္တိ အတ္ထော. စိတ္တောတိ ဟိ ဧကဿ ဂဟပတိနော နာမံ. ပိ-သဒ္ဒေါ ဝက္ခမာနသမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော. ဝိညာဏေတိ သဝိပါကာဝိပါကဘေဒေ စိတ္တေ. တဉှိ ဝိဇာနနဋ္ဌေန ‘‘ဝိညာဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ – ‘‘ဝိဇာနာတီတိ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝိညာဏံ၊ တသ္မာ ဝိညာဏန္တိ ဝုစ္စတီ’’တိ. စိတ္တသမ္မုတီတိ စိတ္တဝေါဟာရော. ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ ဝိညာတဗ္ဗာ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ စတုဗ္ဗိဓဓမ္မနိဒ္ဒေသဋ္ဌာနေ. ဝိညုနာတိ ဝိဇာနတာ၊ အာဘိဓမ္မိကေနာတိ အတ္ထော.

ဝိဘာဂဝန္တာနံ ဓမ္မာနံ သဘာဝဝိဘာဝနံ ဝိဘာဂေန ဝိနာ န ဟောတီတိ စိတ္တဿ ဝိဘာဂံ ဒဿေတုံ ‘‘သာရမ္မဏတော’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ အာလမ္ဗန္တိ တံ နိဿာယ ပဝတ္တန္တီတိ အာရမ္မဏံ၊ ပစ္စယော၊ ဂေါစရော စ. တထာ ဟိ ‘‘လဘတိ မာရော အာရမ္မဏံ၊ လဘတိ မာရော ဩတာရ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၈၀) ပစ္စယော ‘‘အာရမ္မဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ‘‘နိမိတ္တံ အဿာသပဿာသာ၊ အနာရမ္မဏမေကစိတ္တဿာ’’တိအာဒီသု (ပဋိ. မ. ၁.၁၅၉) ဂေါစရော. ဣဓ ပန ဥဘယမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ သဗ္ဗဿေဝ စိတ္တဿ သပ္ပစ္စယသဂေါစရတ္တာ. သဟ အာရမ္မဏေန ဝတ္တတိ တဒဝိနာဘာဝတောတိ သာရမ္မဏံ. ဘာဝပ္ပဓာနနိဒ္ဒေသဝသေန စေတ္ထ သာရမ္မဏဘာဝေါ သာရမ္မဏ-သဒ္ဒေန ဝုတ္တော ယထာ ‘‘ဣဒမ္ပိ ဗုဒ္ဓေ ရတနံ ပဏီတံ (ခု. ပါ. ၆.၃). စက္ခု သုညံ အတ္တေန ဝါ အတ္တနိယေန ဝါ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၄.၈၅) ရတနအတ္တတ္တနိယာဒိဘာဝေါ ရတနာဒီဟိ သဒ္ဒေဟီတိ၊ တတော သာရမ္မဏဘာဝတောတိ အတ္ထော. ဧဝမညတ္ထာပိ ယထာနုရူပံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧကဝိဓန္တိ ဧကပ္ပကာရံ၊ ဧကကောဋ္ဌာသန္တိ အတ္ထော.

သဝိပါကာဝိပါကတောတိ ဝိပါကုပ္ပါဒနသဘာဝဿ ဝိဇ္ဇမာနာဝိဇ္ဇမာနဘာဝတော. ဝိပါက-သဒ္ဒေါ ဟိ ဒွီသု အတ္ထေသု ပဝတ္တတိ. ကတ္ထစိ ဝိပက္ကဘာဝမာပန္နေသု အရူပဓမ္မေသု၊ ကတ္ထစိ ဝိပါကုပ္ပါဒနသဘာဝေ. တထာ ဟေသ ‘‘ဝိပါကာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. တိကမာတိကာ ၃) ဝိပက္ကဘာဝမာပန္နေသု အရူပဓမ္မေသု ပဝတ္တတိ. ‘‘ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. တိကမာတိကာ ၃) ဝိပါကုပ္ပါဒနသဘာဝေ. ဣဓ ပန ဝိပါကုပ္ပါဒနသဘာဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣတရထာ ဟိ အဘိညာကုသလာဒီနံ သဝိပါက-ပဒေ အသင်္ဂဟိတဘာဝါပတ္တိ သိယာ. တထာ ဟိ ယဒိ ဝိပက္ကဘာဝမာပန္နာ ဧဝ ဓမ္မာ ဣဓ ဂဟိတာ သိယုံ၊ တေ ယဿ သန္တိ၊ တံ သဝိပါကမိတရမဝိပါကန္တိ အဘိညာကုသလဿ စေဝ ကဒါစိ အဝိပါကဿ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယာဒိကမ္မဿ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာကုသလဿ စ ဝိပါကုပ္ပတ္တိယာ အဘာဝတော အဝိပါက-ပဒသင်္ဂဟော သိယာ၊ ဧဝဉ္စ သတိ ‘‘အဝိပါကံ အဗျာကတ’’န္တိ ဝက္ခမာနတ္တာ နေသံ အဗျာကတဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ၊ န စေတမိဋ္ဌံ ကုသလာကုသလနိဒ္ဒေသေယေဝ တေသံ နိဒ္ဒေသတော. ဝိပါကုပ္ပါဒနသဘာဝေ ပန ဂဟိတေ တံသဘာဝေါ နာမ အနုပစ္ဆိန္နာဝိဇ္ဇမာနတဏှာနုသယသ္မိံ သန္တာနေ သဗျာပါရပ္ပဝတ္တိ ဧဝါတိ တဿာ တေသုပိ အတ္ထိတာယ အသတိပိ ဝိပါကုပ္ပါဒနေ သဝိပါက-ပဒသင်္ဂဟော သိဒ္ဓေါတိ န ကောစိ ဣဋ္ဌဝိဃာတော အာပဇ္ဇတိ. ယေန ပန ကာရဏေန အဘိညာကုသလာဒိကမဝိပါကံ၊ ယော စေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော၊ တံ သဗ္ဗံ တဿ တဿ အာဂတဋ္ဌာနေယေဝ ဒဿယိဿာမ.

ကတမံ ပနေတ္ထ သဝိပါကံ၊ ကတမမဝိပါကန္တိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘တတ္ထ သဝိပါက’’န္တိအာဒိ. အဗျာကတန္တိ ဝိပါကကိရိယာဝသေန ဒုဝိဓမဗျာကတံ. တေသု ဝိပါကစိတ္တံ တာဝ အာဒါသတလေ မုခနိမိတ္တံ ဝိယ နိရုဿာဟတ္တာ ဝိပါကုပ္ပါဒနေ အသမတ္ထံ. ကိရိယစိတ္တေသု စ ယဒေတံ ခီဏာသဝသန္တာနေယေဝ နိယတမဋ္ဌာရသဝိဓံ ဝိညာဏံ၊ တံ ဥပစ္ဆိန္နဘဝမူလာယ သန္တတိယံ ပဝတ္တတီတိ သမုစ္ဆိန္နမူလာယ လတာယ ပုပ္ဖံ ဝိယ ဖလဒါယီ န ဟောတိ. အာဝဇ္ဇနဒွယံ ပန အနုပစ္ဆိန္နဘဝမူလေပိ သန္တာနေ ပဝတ္တမာနံ အနာသေဝနဘာဝေန ဒုဗ္ဗလတ္တာ မောဃပုပ္ဖမိဝ ဗီဇဘာဝေ အသမတ္ထံ အဖလမေဝ. ဣတိ သဗ္ဗမေတံ အဗျာကတံ ဝိပါကာရဟတာဘာဝတော အဝိပါကန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘အဝိပါကံ အဗျာကတ’’န္တိ. ဇာယန္တိ ဧတ္ထ အသဒိသာပိ သဒိသာကာရာတိ ဇာတိ၊ သမာနာကာရော၊ ကုသလာကုသလာဗျာကတာနံ ဇာတိ ကုသလာကုသလာဗျာကတဇာတိ၊ တဿာ ဘေဒတော တိဝိဓံ ကုသလံ အကုသလံ အဗျာကတန္တိ. ဝစနတ္ထပုစ္ဆာယ ပယောဇနံ ဝုတ္တမေဝ.

၁၀. ‘‘ကုစ္ဆိတာန’’န္တိအာဒိ ဝိဿဇ္ဇနံ. တတ္ထ ကုစ္ဆိတာနန္တိ နိန္ဒိတာနံ၊ အသုစိ ဝိယ နာဂရိကေဟိ ဝိညူဟိ ဂရဟိတဗ္ဗာနံ ပါပဓမ္မာနန္တိ အတ္ထော. သလနတောတိ ဟိံသနတော၊ အပနယနတော ဝါ. ကုသလဉှိ ယထာနုရူပံ တဒင်္ဂါဒိဝသေန အကုသလဓမ္မေ ပဇဟန္တံ တေ ဟိံသတိ၊ အပနယတီတိ ဝါ ဝုစ္စတိ. အထ ဝါ သလနတော သံဝရဏတော၊ ပိဒဟနတောတိ အတ္ထော. ကုသလဓမ္မဝသေန ဟိ အကုသလပ္ပဝတ္တိနိဝါရဏေန၊ အပ္ပဝတ္တိဓမ္မတာပါဒနေန စ မနစ္ဆဋ္ဌေသု ဒွါရေသု အပ္ပဝတ္တိယာ သံဝုတာ ပိဟိတာ ဟောန္တိ. ကုသာနန္တိ ရာဂါဒိအသုစိသမ္ပယောဂေန နာနာဝိဓဒုက္ခဟေတုတာယ စ ကုစ္ဆိတေနာကာရေန အပ္ပဟီနဘာဝေန သန္တာနေ သယန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ ကုသာ၊ ပါပဓမ္မာ. အထ ဝါ ကုစ္ဆိတာနံ ပါဏာတိပါတာဒီနံ သာဝဇ္ဇဓမ္မာနံ သာနတော နိသာနတော တေဇနတော ကုသာ၊ ဒေါသလောဘာဒယော. ဒေါသာဒီနဉှိ ဝသေန စေတနာယ တိက္ခဘာဝပ္ပတ္တိယာ ပါဏာတိပါတာဒီနံ မဟာသာဝဇ္ဇတာတိ. တေသံ လဝနေန ဆိန္ဒနေန ယထာနုရူပံ ပဇဟနေနာတိ အတ္ထော. ကုသေနာတိ ကုစ္ဆိတာနံ သာနတော တနုကရဏတော၊ ဩသာနကရဏတော ဝါ ‘‘ကုသာ’’တိ လဒ္ဓနာမေန ဉာဏေန. လာတဗ္ဗတ္တာတိ အာဒါတဗ္ဗတ္တာ၊ သဟဇာတဥပနိဿယဘာဝေန သန္တာနေ ပဝတ္တေတဗ္ဗတ္တာ. ဉာဏဉှိ တိဟေတုကကုသလံ သဟဇာတဘာဝေန စေဝ ဥပနိဿယဘာဝေန စ၊ ဒုဟေတုကကုသလံ ဥပနိဿယဘာဝေနေဝ သန္တာနေ ပဝတ္တေတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ကောသလ္လသမ္ဘူတဋ္ဌော ကုသလဋ္ဌောတိ သဗ္ဗကုသလာနံ သာဓာရဏဝသေန အတ္ထော ဝုစ္စတိ. အထ ဝါ ကုသေနာတိ ဇာတိသဒ္ဒတာယ ဧကဝစနနိဒ္ဒေသော၊ ကုသေဟီတိ ပန အတ္ထော. ပုညကိရိယာဝသေန ဟိ ပဝတ္တာနိ သဒ္ဓါဒီနိ ဣန္ဒြိယာနိ ယထာဝုတ္တနယေန ‘‘ကုသာနီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ၊ တေဟိ လာတဗ္ဗတ္တာ ဝုတ္တနယေန ပဝတ္တေတဗ္ဗတ္တာ. အပိစေတ္ထ –

‘‘ကုသော ဝိယ လုနာတီတိ၊ ကုသာ ဝိယ လုနာတိ ဝါ၊

ကုသလံ ကုံ သလေတီတိ၊ လုနာတိ ကုသမိစ္စပီ’’တိ.

တတ္ထ ယထာ ကုသော ဂဟိတော ဥဘယဘာဂဂတံ ဟတ္ထပဒေသံ လုနာတိ၊ ဧဝမိဒမ္ပိ ဥပ္ပန္နာနုပ္ပန္နဝသေန ဥဘယဘာဂဂတံ ကိလေသပက္ခံ လုနာတိ ဆိန္ဒတိ၊ သေယျထာပိ – ‘‘အနုပ္ပန္နာနံ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ အနုပ္ပါဒါယ ဆန္ဒံ ဇနေတိ၊ ဝါယမတိ၊ ဥပ္ပန္နာနံ။ပေ။ ပဟာနာယာ’’တိ အာဂတံ သမ္မပ္ပဓာနံ. တသ္မာ ကုသော ဝိယ လုနာတီတိ ကုသလံ. ကုသာ ဝိယ လုနာတီတိ ဧတ္ထ ‘‘ကု’’ဣတိ ဘူမိ ဝုစ္စတိ၊ ဓမ္မာနံ အဓိဋ္ဌာနဘာဝေန တံသဒိသတာယ ဣဓ ရူပါရူပက္ခန္ဓော ဝုတ္တော. အတ္တနော နိဿယဘူတဿ တဿ ဧတရဟိ၊ အာယတိဉ္စ အနုဒဟနတော ဝိနာသနတော ကုံ သာယန္တီတိ ကုသာ၊ ရာဂါဒယော၊ တေ ဝိယ အတ္တနော နိဿယံ လုနာတိ ဆိန္ဒတီတိ ကုသလံ. ပယောဂသမ္ပာဒိတာ ဟိ ကုသလဓမ္မာ အစ္စန္တမေဝ ရူပါရူပဓမ္မေ အပ္ပဝတ္တိကရဏေန သမုစ္ဆိန္ဒန္တိ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတုပါပနတောတိ. ဝုတ္တနယေန ပန ‘‘ကု’’န္တိ လဒ္ဓနာမဿ ရူပါရူပက္ခန္ဓဿ သလနတော အပနယနတော ကုံ သလေတီတိ ကုသလံ. ကုသံ လုနာတီတိ ပန ကုစ္ဆိတာ ဧတ္ထ သယန္တီတိ ကုသော၊ ကာယော၊ တံ လုနာတိ ယထာဝုတ္တဝသေနေဝါတိ ကုသလံ.

၁၁. ဣဒါနိ ကုသလ-သဒ္ဒဿ အတ္ထုဒ္ဓါရဒဿနတ္ထမာဟ ‘‘ဆေကေ ကုသလ-သဒ္ဒေါယ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ ‘‘ကုသလော တွံ ရထဿ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ (မ. နိ. ၂.၈၇)၊ ကုသလာနစ္စဂီတဿ၊ သိက္ခိတာ စာတုရိတ္ထိယော’’တိအာဒီသု (ဇာ. ၂.၂၂.၉၄) ဆေကေ ဒိဋ္ဌော၊ ဆေကပရိယာယော ပဝီဏတ္ထောတိ အတ္ထော. ‘‘ကစ္စိ နု ဘောတော ကုသလံ၊ ကစ္စိ ဘောတော အနာမယ’’န္တိအာဒီသု (ဇာ. ၁.၁၅.၁၄၆၊ ၂.၂၀.၁၂၉) အာရောဂျေ. ‘‘ကတမော ပန၊ ဘန္တေ၊ ကာယသမာစာရော ကုသလော? ယော ခေါ၊ မဟာရာဇ၊ ကာယသမာစာရော အနဝဇ္ဇော’’တိ (မ. နိ. ၂.၃၆၁) စ ‘‘အပရံ ပန၊ ဘန္တေ၊ ဧတဒါနုတ္တရိယံ၊ ယထာ ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေတိ ကုသလေသု ဓမ္မေသူ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၁၄၅) စ ဧဝမာဒီသု အနဝဇ္ဇေ. ‘‘ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာဒါနဟေတု ဧဝမိဒံ ပုညံ ဝဍ္ဎတိ (ဒီ. နိ. ၃.၈၀)၊ ကုသလဿ ကမ္မဿ ကတတ္တာ ဥပစိတတ္တာ’’တိ (ဓ. သ. ၄၃၁) စ အာဒီသု ဣဋ္ဌဝိပါကေ. အနဝဇ္ဇာဒိကေတိ အနဝဇ္ဇဣဋ္ဌဝိပါကေ၊ ‘‘အနဝဇ္ဇာဒိကေ’’တိ စ အတ္တနာ ဝက္ခမာနလက္ခဏဿ အနုရူပတ္တာ ဝုတ္တံ၊ န ပန အာရောဂျတ္ထဿ အသမ္ဘဝတော. ကိလေသရောဂဿ ဟိ အဘာဝတော ကုသလံ အာရောဂျံ ဟောတိ.

ဝဇ္ဇာ ရာဂါဒယော၊ တေ ယဿ န သန္တိ၊ တံ အနဝဇ္ဇံ၊ ဣဋ္ဌော ဝိပါကော စတုက္ခန္ဓသင်္ခါတော ယဿ၊ တံ ဣဋ္ဌဝိပါကံ၊ ဣဋ္ဌဝိပါကတာ စဿ တံသဘာဝဝန္တတာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ၊ န တဿ အဝဿံ ဣဋ္ဌဝိပါကသမ္ဘဝတောယေဝ၊ လက္ခီယတိ အနေနာတိ လက္ခဏံ၊ အနဝဇ္ဇဉ္စ တံ ဣဋ္ဌဝိပါကဉ္စာတိ အနဝဇ္ဇဣဋ္ဌဝိပါကံ. တံ လက္ခဏမဿာတိ အနဝဇ္ဇဣဋ္ဌဝိပါကလက္ခဏံ.

နနု စ ကုသလမေဝ အနဝဇ္ဇဣဋ္ဌဝိပါကံ၊ ဝုတ္တနိယာမေန ပန အနဝဇ္ဇဣဋ္ဌဝိပါကတော အညံ ကုသလံ သိယာ. န ဟိ သယမေဝ အတ္တနော လက္ခဏန္တိ သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ? နာယံ ဒေါသော ပရိညာတာပရိညာတဝစနတ္ထဘာဝဘေဒေ ဧကဿာပိ လက္ခိတဗ္ဗလက္ခဏဘာဝပရိကပ္ပနတော. ‘‘အနဝဇ္ဇဣဋ္ဌဝိပါက’’န္တိ ဟိ ပရိညာတဝစနတ္ထံ. ‘‘ကုသလ’’န္တိ အပရိညာတဝစနတ္ထံ. ဧဝဉ္စ ယေန သဘာဝေန ပရိညာတဝစနတ္ထဿ သဒ္ဒဿ အတ္ထော ဟောတိ၊ ယေန စ အပရိညာတဝစနတ္ထဿ၊ တေသံ ပရိညာတာပရိညာတဝစနတ္ထသဘာဝါနံ ဘေဒေန တံသမင်္ဂိဿ ကုသလဿ ဧကဿာပိ ဘေဒေါ ပရိကပ္ပီယတိ ယထာ ‘‘ပုရေ ဘဝံ ပဋု အာသိ၊ ပဋုတရော ဧတရဟီ’’တိ ဂုဏဘေဒေန၊ ဝတ္ထုဘေဒေန စ ပရိကပ္ပီယတိ၊ တသ္မာ ပရိညာတဝစနတ္ထဘာဝေန လက္ခဏံ၊ အပရိညာတဝစနတ္ထဘာဝေန လက္ခိတဗ္ဗန္တိ ဧဝံ ပရိကပ္ပိတဘေဒေ ပရိဂ္ဂယှမာနေ န ကောစိ ဒေါသော အာပဇ္ဇတိ.

အထ ဝါ လက္ခီယတီတိ လက္ခဏံ၊ အနဝဇ္ဇဣဋ္ဌဝိပါကဉ္စ တံ လက္ခဏဉ္စာတိ အနဝဇ္ဇဣဋ္ဌဝိပါကလက္ခဏံ၊ ယံ အနဝဇ္ဇဣဋ္ဌဝိပါကံ ဟုတွာ လက္ခီယတိ၊ တံ ကုသလန္တိ အတ္ထော. အထ ဝါ အနဝဇ္ဇ-သဒ္ဒေန အနဝဇ္ဇဘာဝေါ ဝုတ္တော၊ ဣဋ္ဌဝိပါကသဒ္ဒေန ဣဋ္ဌဝိပါကဘာဝေါ၊ တသ္မာ အနဝဇ္ဇော စ ဣဋ္ဌဝိပါကော စ အနဝဇ္ဇဣဋ္ဌဝိပါကံ၊ တံ လက္ခဏမေတဿာတိ ကရဏတ္ထေ၊ ကမ္မတ္ထေ ဝါ လက္ခဏ-သဒ္ဒေန အနဝဇ္ဇဣဋ္ဌဝိပါကလက္ခဏန္တိ အနဝဇ္ဇဣဋ္ဌဝိပါကသဘာဝဝန္တံ၊ အနဝဇ္ဇဣဋ္ဌဝိပါကဘာဝေန လက္ခိတဗ္ဗံ ဝါတိ အတ္ထော. ကိံ ပနေတ္ထ ကာရဏံ ပဒဒွယပရိဂ္ဂဟေန၊ နနု ဧကေနေဝ ပဒေန အဓိပ္ပေတတ္ထသိဒ္ဓိ သိယာ. ကိဉ္စာပိ ဟိ ‘‘အနဝဇ္ဇလက္ခဏ’’န္တိ ဝုတ္တေ ‘‘အပရံ ပန၊ ဘန္တေ၊ ဧတဒါနုတ္တရိယံ၊ ယထာ ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေတိ ကုသလေသု ဓမ္မေသူ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၁၄၅) ဝိယ ဝဇ္ဇရဟိတတ္တာ အဗျာကတဿာပိ ပသင်္ဂေါ သိယာတိ ဣဋ္ဌဝိပါက-ပဒံ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ၊ ‘‘ဣဋ္ဌဝိပါကလက္ခဏ’’န္တိ ပန ဝုတ္တေ ဣတရံ န ဝတ္တဗ္ဗံ အဗျာကတဿ ဝိပါကာရဟဘာဝေန ဣဋ္ဌဝိပါကတာပသင်္ဂဘာဝတော? သစ္စမေတံ၊ အနဝဇ္ဇ-ပဒေန ကုသလဿ ပဝတ္တိသုခတံ၊ ဣဋ္ဌဝိပါက-ပဒေန စ ဝိပါကသုခတံ ဒဿေတုံ ပဒဒွယံ ဝုတ္တံ. အနဝဇ္ဇပဒဉှိ အတ္တနော ပဝတ္တိသဘာဝဝသေန လက္ခဏဝစနံ၊ ဣတရံ ကာလန္တရေ ဝိပါကုပ္ပါဒနသမတ္ထတာဝသေနာတိ. အထ ဝါ ကုသလဿ အတ္ထဝိသုဒ္ဓိံ ဒဿေတုံ ပုရိမပဒံ ဝုတ္တံ၊ ပရိသုဒ္ဓဝိပါကတံ ဒဿေတုံ ပစ္ဆိမံ. ပုရိမံ ဝါ ကုသလဿ အကုသလသဘာဝတော နိဝတ္တနံ၊ ပစ္ဆိမံ အဗျာကတသဘာဝတောတိ အလမတိပပဉ္စေန. ဧတ္ထ စ ‘‘အနဝဇ္ဇ။ပေ။ လက္ခဏ’’န္တိ ဝစနေန ကုသလဿ သာမညလက္ခဏံ ဝုတ္တံ အနဝဇ္ဇဣဋ္ဌဝိပါကသဘာဝဿ ကုသလဇာတိယာ သာဓာရဏတ္တာ. အကုသလာဒီနမသာဓာရဏဘာဝေန သဘာဝလက္ခဏံ ဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

အကုသလဝိဒ္ဓံသနရသန္တိ ယထာနုရူပံ အကုသလပ္ပဇဟနကိစ္စံ. ကုသလဉှိ ပရိတ္တမဟဂ္ဂတလောကုတ္တရဘေဒဘိန္နံ ယထာက္ကမံ တဒင်္ဂဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနဝသေန အကုသလပက္ခံ ပဇဟတိ. အထ တဒင်္ဂါဒိပ္ပဟာနာနံ ကိံ နာနာကရဏန္တိ? ဝုစ္စတေ – ဒါနာဒိပုညကိရိယဝတ္ထုဂတေန တေန တေန ကုသလင်္ဂေန တဿ တဿ မစ္ဆေရာဒိအကုသလင်္ဂဿ ပဟာနံ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ၊ တံ ဒီပါလောကေန အန္ဓကာရဝိဒ္ဓံသနံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ ကာမာဝစရကုသလာနံ ပရိတ္တာနုဘာဝတာယ တေဟိ အတ္တနော ဌိတိက္ခဏေ ဝိဒ္ဓံသိတာနမကုသလာနံ တဒပဂမေ သတိ ပုန အာဂမေန ဝေါတ္ထရဏတော. တေသံ တေသံ နီဝရဏဓမ္မာနံ ဝိက္ခမ္ဘနသင်္ခါတံ ပဝတ္တိနိဝါရဏဝသေန ပဟာနံ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ၊ တံ ဃဋပ္ပဟာရေန ဇလတလေ သေဝါလဝိယူဟနံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယထာ ဟိ ဗလဝတာ ဃဋပ္ပဟာရေန ဒူရီကတံ သေဝါလံ တသ္မိံ အပနီတေပိ တံပဟာရဝေဂေန သဟသာ န ဩတ္ထရတိ၊ ဧဝမေဝ ဥပစာရပ္ပနာဘေဒေန ဈာနေန ဝိက္ခမ္ဘိတာ ကာမစ္ဆန္ဒာဒယော တဒပ္ပဝတ္တိကာလေပိ တဿ ဗလေန သဟသာ န ဩတ္ထရန္တီတိ. အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနသင်္ခါတံ သမ္မာ ဥစ္ဆေဒဝသေန ပဟာနံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ၊ တံ ပန အသနိသမ္ပာတေန ရုက္ခာဒီနံ သမူလဝိဒ္ဓံသနံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န ဟိ အရိယမဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္နကိလေသာ အနုသယမတ္တကေနာပိ သန္တာနေ ပဝတ္တန္တိ. ယထာ ပန ဧကဝါရပ္ပဝတ္တေနပိ ဣန္ဒဂ္ဂိနာ သဟ မူလေဟိ ဝိဒ္ဓံသိတာ ရုက္ခာဒယော န ပုန ဝိရုဟန္တိ၊ ဧဝမေဝံ ဧကစိတ္တက္ခဏိကေနပိ တေန အတ္တနော ဥပ္ပါဒမတ္တေနေဝ အနုသယမတ္တဋ္ဌာယိနောပိ ကိလေသာ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဝိဒ္ဓံသိတာယေဝ ဟောန္တိ.

ဝေါဒါနံ ဝိသုဒ္ဓိ၊ သံကိလေသမလဝိမုတ္တီတိ အတ္ထော၊ တထာ ဟုတွာ ပစ္စုပဋ္ဌာနမဿာတိ ဝေါဒါနပစ္စုပဋ္ဌာနံ၊ ပရိသုဒ္ဓါကာရေန ယောဂိနော ဉာဏဿ ဥပဋ္ဌာတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ဧဝံ ကုသလဿ ဝဇ္ဇရဟိတဣဋ္ဌဝိပါကသဘာဝေဟိ လက္ခဏံ၊ ကိစ္စဥပဋ္ဌာနာကာရဝသေန စ ရသပစ္စုပဋ္ဌာနာနိ ဝတွာ ပုန ဝဇ္ဇပဋိပက္ခဘာဝဝသေန စ လက္ခဏံ၊ သမ္ပတ္တိဖလဝသေန စ ရသာဒိကံ ဒဿေတုံ ‘‘ဝဇ္ဇပဋိပက္ခတ္တာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဝဇ္ဇာနံ ပဋိပက္ခဘာဝေါ ဝဇ္ဇပဋိပက္ခတ္တံ၊ တတော. ဧတေန ‘‘အနဝဇ္ဇလက္ခဏ’’န္တိ ဧတ္ထ အ-ကာရော ပဋိပက္ခတ္ထောတိ ဒဿေတိ၊ တေန ပနဿ အဗျာကတတော နိဝတ္တနံ ကတံ. ဣတရထာ ဟိ နာဿ ဝဇ္ဇံ၊ ဝဇ္ဇတော အညံ ဝါ အနဝဇ္ဇန္တိ အဗျာကတဿာပိ တံလက္ခဏတာပသင်္ဂေါ သိယာ. ‘‘ဝဇ္ဇပဋိပက္ခတ္တာ’’တိ ပန ဝုတ္တေ ယသ္မာ ကုသလာကုသလာနမေဝ ပဟာယကပ္ပဟာတဗ္ဗဘာဝေန အာလောကန္ဓကာရာနံ ဝိယ အညမညံ ဥဇုဝိပစ္စနီကဘာဝေါ၊ တသ္မာ ကုသလမေဝ ဝဇ္ဇပဋိပက္ခတ္တာ အနဝဇ္ဇလက္ခဏံ၊ န အညန္တိ အယမတ္ထော သိဒ္ဓေါ ဟောတိ. ဝေါဒါနဘာဝရသန္တိ ဝေါဒါနဘာဝသမ္ပတ္တိကံ၊ ကိလေသမလေဟိ အသံကိလိဋ္ဌဘာဝေန သမ္ပဇ္ဇနကန္တိ အတ္ထော. ပစ္စုပဋ္ဌာပီယတိ ဥပနီယတိ ကာရဏေန၊ အတ္တနော ဝါ ကာရဏံ ပဋိစ္စ၊ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဘာဝေန ပဋိမုခံ ဝါ ဥပဋ္ဌာတီတိ ပစ္စုပဋ္ဌာနံ၊ ဣဋ္ဌော ဝိပါကော ပစ္စုပဋ္ဌာနမဿာတိ ဣဋ္ဌဝိပါကပစ္စုပဋ္ဌာနံ.

အသတိ ယောနိသောမနသိကာရေ ကုသလဿ အနုပ္ပဇ္ဇနတော၊ သတိ စ တသ္မိံ ဥပ္ပဇ္ဇနတော တဿ သော အာသန္နကာရဏန္တိ အာဟ ‘‘ယောနိသောမနသိကာရပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. တတ္ထ ယောနိသော ပထေန ဥပါယေန မနသိကာရော ယောနိသောမနသိကာရော၊ အတ္ထတော ပန သာနုသယသန္တာနဝတော ဆန္နံ ဒွါရာနမာပါထဂတေသွာရမ္မဏေသု ပတိရူပဒေသဝါသာဒိသမ္ပတ္တိယာ ကုသလဓမ္မာနံ ပစ္စယဘာဝေန ဘဝင်္ဂံ အာဝဋ္ဋေတွာ ဥပ္ပန္နမာဝဇ္ဇနံ ယောနိသောမနသိကာရော နာမ. ဝုတ္တပဋိပက္ခဝသေန အယောနိသောမနသိကာရောပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယံ ပန နိရနုသယသန္တာနသမင်္ဂိဿ ကိရိယစိတ္တာနံ ပစ္စယဘာဝေန ဥပ္ပန္နံ၊ တံ ဌပေတွာ နိရဝဇ္ဇဓမ္မံ သာဝဇ္ဇဓမ္မဿ ကဿစိ ပစ္စယဘာဝါနုပဂမနတော ယောနိသောမနသိကာရပက္ခံ ဝါ ဘဇေယျ. ခီဏာသဝသန္တာနဂတတ္တာ ယောနိသောအယောနိသောဘာဝမနပေက္ခိတွာ အာပါထဂတာရမ္မဏေသု ဥပ္ပတ္တိမတ္တံ ဝိနာ န ကဿစိ ကုသလာကုသလဘာဝဿ ပစ္စယော ဟောတီတိ တဒုဘယဝသေန နဝတ္တဗ္ဗတ္တာ အဗျာကတမနသိကာရောတိ ဝါ သင်္ခံ ဂစ္ဆေယျာတိ.

သာဝဇ္ဇာနိဋ္ဌဝိပါကလက္ခဏမကုသလန္တိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ဝဇ္ဇာ ရာဂါဒယော၊ တေ ယဿ သန္တိ၊ တံ သာဝဇ္ဇံ၊ အနိဋ္ဌော ဝိပါကော ယဿ၊ တံ အနိဋ္ဌဝိပါက’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ပဋိပက္ခယောဇနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ရသာဒိတော ပနေတံ အနတ္ထဇနနရသံ၊ သံကိလေသပစ္စုပဋ္ဌာနံ. အထ ဝါ ဂါရယှဘာဝတော သာဝဇ္ဇလက္ခဏမေဝ၊ သံကိလေသဘာဝရသံ၊ အနိဋ္ဌဝိပါကပစ္စုပဋ္ဌာနံ၊ အယောနိသောမနသိကာရပဒဋ္ဌာနံ. ဝစနတ္ထတော ပန န ကုသလန္တိ အကုသလံ၊ ကုသလပဋိပက္ခန္တိ အတ္ထော. ပဋိပက္ခတ္ထေ ဟိ အယံ အကာရော၊ န ပန အညတ္ထေ၊ နာပိ အဘာဝေ. ဣတရထာ ဟိ တိကံ န သိယာ၊ ဒုကံ၊ စတုက္ကံ ဝါ အာပဇ္ဇေယျ. တထာ ဟိ ယဒိ ကုသလတော အညမကုသလံ သိယာ၊ တဒါ အဗျာကတဿာပိ တတော အညဘာဝေန အကုသလ-သဒ္ဒသင်္ဂဟောတိ ကုသလာကုသလဇာတိဘေဒတော ဒုဝိဓန္တိ ဒုကံ ဝတ္တဗ္ဗံ. ယဒိ စ ကုသလာဘာဝေါ အကုသလံ၊ တေန န ကာစိ ဇာတိ ဂယှတီတိ ကုသလာဗျာကတဇာတိဘေဒတော ဒုကမေဝ ဝတ္တဗ္ဗံ. အထ သိယာ ‘‘အဘာဝေါပိ ဝိသုံ ဂဟေတဗ္ဗော’’တိ၊ ဧဝံ သတိ တဿ ဇာတိယာ အဘာဝတော ဇာတိ-သဒ္ဒေန သဟ သမ္ဗန္ဓော န သိယာ. ဝိဇ္ဇမာနဿ ဟိ ဇာတိ နာမ ဟောတိ. ယထေဝ ဝါ ကုသလဿ အဘာဝေါ၊ ဧဝံ အဗျာကတဿာပိ အဘာဝေါ အတ္ထီတိ အနဗျာကတဇာတိပိ ဝတ္တဗ္ဗာတိ စတုက္ကံ အာပဇ္ဇေယျ. န စေတမိဋ္ဌံ ကုသလာဒိဝသေန တိဝိဓဇာတိယာ ဧဝ ဣစ္ဆိတတ္တာ၊ ပါဠိယဉ္စ ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ အကုသလာ ဓမ္မာ အဗျာကတာ ဓမ္မာ’’တိ တိကဝသေနေဝ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ကုသလပဋိပက္ခ’’န္တိ ပန ဝုစ္စမာနေ မိတ္တပဋိပက္ခော အမိတ္တော ဝိယ၊ လောဘပဋိပက္ခော အလောဘော ဝိယ စ ယံ ဓမ္မဇာတံ ကုသလဿ ဥဇုဝိပစ္စနီကဘူတံ၊ တံ အကုသလန္တိ တဿ ဝသေန တိကံ ဥပပန္နံ ဟောတိ၊ ဥဇုဝိပစ္စနီကတာ စဿ သာဝဇ္ဇာနိဋ္ဌဝိပါကတ္တာ၊ တေန ပဟာတဗ္ဗဘာဝတော စ ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ န ပန ကုသလဝိနာသနတော. န ဟိ အကုသလေန ကုသလံ ပဟီယတိ၊ မဟာဗလတ္တာ ပန ကုသလမေဝ တံ ပဇဟတိ. ကုသလဉှိ မဟာဗလံ၊ အကုသလံ ဒုဗ္ဗလံ. တေနေဝါဟ ‘‘အဗလာ နံ ဗလီယန္တိ၊ မဒ္ဒန္တေနံ ပရိဿယာ’’တိ (သု. နိ. ၇၇၆)၊ တသ္မာ ကုသလမေဝ ယထာဝုတ္တနယေန အကုသလဿ ပဟာယကံ၊ နာကုသလံ ဣတရဿာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

တဒုဘယ။ပေ။ အဗျာကတန္တိ ယံ ဓမ္မဇာတံ ကုသလံ ဝိယ န အနဝဇ္ဇဣဋ္ဌဝိပါကလက္ခဏံ၊ နာပိ အကုသလံ ဝိယ သာဝဇ္ဇာနိဋ္ဌဝိပါကလက္ခဏံ၊ အထ ခေါ အဝိပါကတ္တာ တဒုဘယဝိပရီတလက္ခဏံ၊ တံ အဗျာကတန္တိ အတ္ထော. နနု စ ‘‘တဒုဘယဝိပရီတလက္ခဏ’’န္တိ ဝုတ္တေ သုခဒုက္ခဝေဒနာနံ ဝိပရီတာ ဥပေက္ခာဝေဒနာ ဝိယ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဝိပါကာနံ ဝိပရီတော အညော ကောစိ ဝိပါကော ယဿ အတ္ထိ၊ တံ အဗျာကတန္တိ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ တထာ အသမ္ဘဝတော. ယထာ ဟိ အာလောကန္ဓကာရာနံ ဝိပရီတော အညော ကောစိ နတ္ထိ၊ ဧဝမိဋ္ဌာနိဋ္ဌဝိပါကာနံ ဝိပရီတော န ကောစိ ဝိပါကော အတ္ထီတိ. အထ ဝါ တံ-သဒ္ဒေါ ဣဓ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဝိပါကနိရပေက္ခံ ကုသလာကုသလမတ္တမေဝ ပစ္စာမသတီတိ ကုသလာကုသလာနံ သဝိပါကတ္တာ တဒုဘယဝိပရီတလက္ခဏံ၊ တံ အဝိပါကလက္ခဏန္တိ အတ္ထောတိ အလမေတ္ထ အနုယောဂေန. ကုသလာကုသလဘာဝေန န ဗျာကတန္တိ အဗျာကတံ. ကုသလာကုသလဉှိ ဝတွာ အဗျာကတဿ ဝုတ္တတ္တာ ကုသလာကုသလဘာဝေနေဝ အဝုတ္တတ္တာတိ ဝိညာယတိ၊ န ပကာရန္တရေန. တထာ အဝစနဉ္စ တဿ တဒုဘယဝိပရီတလက္ခဏတ္တာယေဝ၊ န ပန အဝတ္တဗ္ဗတ္တာမတ္တေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ဝါ ဝိ-သဒ္ဒေါ ဝိရောဓိဝစနော. အာ-သဒ္ဒေါ အဘိမုခဘာဝပ္ပကာသနော၊ တသ္မာ အတ္တနော ပစ္စယေဟိ အညမညံ ဝိရောဓာဘိမုခတံ ကတံ လက္ခဏဝိရောဓတော ပဟာယကပ္ပဟာတဗ္ဗဘာဝတော ဝါတိ ဗျာကတံ၊ ကုသလာကုသလံ. တတော အညံ အဗျာကတံ. တဉှိ လက္ခဏတော အညမညံ ကုသလာကုသလံ ဝိယ န တဿ ဝိရုဒ္ဓံ. န ဟိ အဝိပါကတံ အနိဋ္ဌဝိပါကတာ ဝိယ၊ ဣဋ္ဌဝိပါကတာယ ဣဋ္ဌဝိပါကတာ ဝိယ စ အနိဋ္ဌဝိပါကတာယ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဝိပါကတာဟိ ဝိရုဇ္ဈတိ၊ န စာပိ အဗျာကတံ ကုသလာကုသလေသု ကိဉ္စိ ပဇဟတိ၊ န စ ကေနစိ ပဟာတဗ္ဗန္တိ. ‘‘တဒုဘယဝိပရီတလက္ခဏမဗျာကတ’’န္တိ ဝိညာယမာနေ အဟောသိ ကမ္မံ၊ နာဟောသိ ကမ္မဝိပါကော၊ နတ္ထိ ကမ္မဝိပါကော၊ န ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကောတိ ဣမိနာ တိကေန သင်္ဂဟိတဿ ဂတိဥပဓိကာလပ္ပယောဂဝိပတ္တီဟိ အဝိပါကဿ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယာဒိကမ္မဿ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဿ အကုသလဿ စ အဘိညာကုသလဿ စ ဝိပါကုပ္ပါဒနာဘာဝတော ‘‘သိယာ နု ခေါ အဗျာကတဘာဝေါ ဝါ’’တိ ကဒါစိ ကောစိ စိန္တေယျာတိ တန္နိဝါရဏတ္ထမာဟ ‘‘အဝိပါကာရဟံ ဝါ’’တိ၊ ဝိပါကံ ဒါတုံ နာရဟတိ တတ္ထ သာမတ္ထိယာဘာဝတောတိ အဝိပါကာရဟံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယာဒယော တာဝ ပစ္စယဝေကလ္လာဒီဟိ ကာရဏေဟိ အဝိပါကာ၊ သစေ ပနေတေ တဗ္ဗိဒူရာ အဿု၊ တဒါ ဝိပါကဒါနေ သမတ္ထတာယ ဝိပါကာရဟာယေဝ၊ တံ ပန န တထာ၊ အထ ခေါ ယေန ကေနစိ အာကာရေန ဝိပါကဒါနေ အသမတ္ထတာယေဝ ဝိပါကာရဟံ န ဟောတိ၊ တံ အဗျာကတံ နာမာတိ.

ဣဒါနိ ဧဝံ တိကဝသေန နိဒ္ဒိဋ္ဌေသု ကုသလာဒီသု ပဌမံ တာဝ ကုသလစိတ္တံ ဝိဘဇန္တော ‘‘တတ္ထ ကုသလစိတ္တ’’န္တိအာဒိနာ တဿ ဂဏနပရိစ္ဆေဒံ ဒဿေတိ. ဧကဝီသတိဝိဓန္တိ အဋ္ဌ ကာမာဝစရာနိ၊ ပဉ္စ ရူပါဝစရာနိ၊ စတ္တာရိ အရူပါဝစရာနိ၊ စတ္တာရိ လောကုတ္တရာနီတိ ဧဝံ သင်္ခေပတော ဧကဝီသတိဝိဓံ. ဘူမိတော စတုဗ္ဗိဓန္တိ ကာမရူပါရူပလောကုတ္တရဘူမိသင်္ခါတာနံ စတုန္နံ ဘူမီနံ ဝသေန တတ္ထ ပဝတ္တမာနံ စိတ္တမ္ပိ စတုဗ္ဗိဓံ ဟောတိ. တတ္ထ ဘဝန္တိ ဧတ္ထာတိ ဘူမိ၊ ဌာနံ၊ အဝတ္ထာ စ. အဝတ္ထာပိ ဟိ အဝတ္ထဝန္တာနံ ပဝတ္တိဋ္ဌာနံ ဝိယ ဂယှတိ. ဧဝဉှိ နေသံ သုခဂ္ဂဟဏံ ဟောတိ. အဝတ္ထာတိ စေတ္ထ ဓမ္မာနံ ကာမတဏှာဒီဟိ ပရိစ္ဆိန္နာပရိစ္ဆိန္နဘာဝေါ. တတ္ထ ပုရိမာ တိဿော ဘူမိယော ဥဘယဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ ဣတရာ အဝတ္ထာဝသေနေဝ. န ဟိ လောကုတ္တရဓမ္မာနံ ကာမဘဝါဒိတော အညံ ဌာနမုပလဗ္ဘတီတိ.

အညတ္ထ ပဝတ္တမာနဿာပိ ဝက္ခမာနနယေန ကာမဘူမိပရိယာပန္နတ္တာ ဘူမိတော ဧကဝိဓန္တိ. သဝတ္ထုကာဝတ္ထုကဘေဒတောတိ စက္ခာဒီနိ ပဉ္စ၊ ဟဒယဉ္စာတိ ဆ ဝတ္ထူနိ. ကုသလဿ ပန စက္ခာဒိနိဿိတတ္တာဘာဝတော ဟဒယဝတ္ထု ဣဓ ဝတ္ထူတိ အဓိပ္ပေတံ. တေန သဟိတံ ဧကန္တေန တန္နိဿိတပ္ပဝတ္တိတောတိ သဝတ္ထုကံ၊ ကာမရူပဓာတုယံ ပဝတ္တမာနဝိညာဏံ. တတ္ထ ဟိ အရူပဿ ရူပပဋိဗန္ဓပ္ပဝတ္တိ၊ အရူပဓာတုယံ ပန ရူပါဘာဝတော ဝတ္ထုဝိရဟိတမေဝ ပဝတ္တတီတိ တတ္ထ ပဝတ္တမာနံ အဝတ္ထုကံ. ဟီန။ပေ။ တိဝိဓန္တိ ဧတ္ထ ပစ္စယတော၊ ဖလတော စ မဇ္ဈိမပဏီတေဟိ နိဟီနံ၊ တေသံ ဝါ ဂုဏေဟိ ပရိဟီနန္တိ ဟီနံ၊ အတ္တနော ပစ္စယေဟိ ပဓာနဘာဝံ နီတန္တိ ပဏီတံ၊ ဥဘိန္နံ ဝေမဇ္ဈေ ဘဝံ မဇ္ဈိမံ. တတ္ထ ဟီနေန ဆန္ဒေန စိတ္တေန ဝီရိယေန ဝီမံသာယ ဝါ ပဝတ္တိတံ ဟီနံ၊ မဇ္ဈိမေဟိ ဆန္ဒာဒီဟိ ပဝတ္တိတံ မဇ္ဈိမံ၊ ပဏီတေဟိ ပဏီတံ. ဆန္ဒာဒီနံ ပန ဟီနာဒိဘာဝေါ အဓိမုတ္တိဝသေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဟီနာဓိမုတ္တိဝသေန ဟိ နေသံ ဟီနတာ၊ ပဏီတာဓိမုတ္တိဝသေန ပဏီတတာ၊ တဒုဘယဝေမဇ္ဈဝသေန မဇ္ဈိမတာ. ယသကာမတာယ ဝါ ကတံ ကုသလံ ဟီနံ၊ ပုညဖလကာမတာယ မဇ္ဈိမံ၊ ‘‘ပုညံ နာမေတံ သာဓူဟိ ကတ္တဗ္ဗမေဝါ’’တိ ဧဝံ အရိယဘာဝံ နိဿာယ ကတံ ပဏီတံ. ‘‘အဟမသ္မိ ဒါနပတိ၊ ဣမေ ပနညေ ဒါနဒါသာဒယော’’တိအာဒိနာ အတ္တုက္ကံသနပရဝမ္ဘနာဟိ ဥပက္ကိလိဋ္ဌံ ပဝတ္တိတံ ဝါ ဟီနံ၊ တထာ အနုပက္ကိလိဋ္ဌံ မဇ္ဈိမံ၊ မဂ္ဂဖလပဒဋ္ဌာနံ ပဏီတံ. ဘဝဘောဂသမ္ပတ္တိနိမိတ္တံ ဝါ ကတံ ဟီနံ၊ သာဝကပစ္စေကဗောဓိပါရမိတာဝသေန အတ္တနော ဝိမောက္ခတ္ထာယ ကတံ မဇ္ဈိမံ၊ သမ္မာသမ္ဗောဓိပါရမိတာဝသေန သဗ္ဗေသံ ဝိမောက္ခတ္ထာယ ကတံ ပဏီတန္တိ.

သောမနဿု။ပေ။ ဘေဒတောတိ ဘေဒ-သဒ္ဒေါ ပစ္စေကံ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗော ‘‘သောမနဿုပေက္ခာဘေဒတော ဉာဏဘေဒတော ပယောဂဘေဒတော’’တိ. တတ္ထ ပယောဂဘေဒတောတိ သင်္ခါရဘေဒတောတိ အတ္ထော. နနု စ သောမနဿုပေက္ခာဘေဒေါ တာဝ ယုတ္တော တေသံ ဘိန္နသဘာဝတ္တာ. ဉာဏပ္ပယောဂဘေဒေါ ပန ကထန္တိ? ဝုစ္စတေ – ဉာဏပ္ပယောဂကတော ဘေဒေါ ဉာဏပ္ပယောဂဘေဒေါ တေသံ ဘာဝါဘာဝမုပါဒါယ ပဝတ္တတ္တာ. ဣဒါနိ တမေဝ သောမနဿုပေက္ခာဒိဘေဒံ ဝိဘာဂေန ဒဿေတုံ ‘‘သေယျထိဒ’’န္တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘သောမနဿသဟဂတ’’န္တိအာဒိနာ ဝိဿဇ္ဇေတိ. တတ္ထ သေယျထိဒန္တိ တံ ကတမံ၊ တံ ကထန္တိ ဝါ အတ္ထော.

သောဘနံ မနော၊ သောဘနံ ဝါ မနော ဧတဿာတိ သုမနော၊ တဿ ဘာဝေါ သောမနဿံ၊ မာနသိကသုခဝေဒနာယေတံ အဓိဝစနံ၊ သောမနဿေန ဥပ္ပါဒတော ယာဝ နိရောဓာ သဟဂတံ ပဝတ္တံ သံသဋ္ဌံ သမ္ပယုတ္တန္တိ အတ္ထော. အထ ဝါ သောမနဿေန သဟ ဧကုပ္ပါဒါဒိဘာဝံ ဂတန္တိ သောမနဿသဟဂတံ. ဇာနာတိ ယထာသဘာဝံ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ ဉာဏံ၊ တေန သမံ ဧကုပ္ပါဒါဒီဟိ ပကာရေဟိ ယုတ္တန္တိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တံ. နာဿ သင်္ခါရော အတ္ထီတိ အသင်္ခါရံ၊ အသင်္ခါရမေဝ အသင်္ခါရိကံ. သဟ သင်္ခါရေန ပဝတ္တမာနံ သသင်္ခါရံ၊ တဒေဝ သသင်္ခါရိကံ. သင်္ခါရောတိ စေတ္ထ အတ္တနော၊ ပရဿ ဝါ ပုဗ္ဗပ္ပယောဂေါ ‘‘သင်္ခရောတိ တိက္ခဘာဝသင်္ခါတေန မဏ္ဍနဝိသေသေန သဇ္ဇေတိ၊ သင်္ခရီယတိ ဝါ သဇ္ဇီယတိ စိတ္တံ ဧတေနာ’’တိ ကတွာ. တတ္ထ ဒါနာဒိပုညကရဏကာလေ မစ္ဆေရမလထိနမိဒ္ဓါဒီဟိ ဥပက္ကိလေသေဟိ သံသီဒမာနေ စိတ္တေ ဥပက္ကိလေသဝူပသမဝသေန၊ စိတ္တဿ စ ဥဿာဟဇနနဝသေန တီသု ဒွါရေသု ပဝတ္တော သမ္မာဝါယာမော အတ္တနော ပယောဂေါ နာမ. ကုသလကရဏေ နိရုဿာဟဿ ပန ‘‘အမ္ဘော၊ သပ္ပုရိသ၊ ကုသလကရဏံ နာမ ပဏ္ဍိတေဟိ အာသေဝိတမဂ္ဂေါ၊ တတ္ထ တယာပိ ပဋိပဇ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိ၊ တသ္မာ ဒါနံ ဒေဟိ၊ သီလံ ရက္ခ၊ တဉှိ တေ အတ္ထာယ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတီ’’တိအာဒိနာ ကုသလကရဏတ္ထာယ ဥဿာဟဇနနဝသေန ပရေသံ ကာယဝစီဒွါရေသု ပဝတ္တာ အာဏတ္တိ ပရပ္ပယောဂေါ နာမ. တေသု ပန ပုရိမော ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဝတ္တစိတ္တသန္တာနေ၊ ပစ္ဆိမော ပရေသံ စိတ္တသန္တာနေယေဝ သမ္ဘဝတီတိ တန္နိဗ္ဗတ္တိတော စိတ္တဿ တိက္ခဘာဝသင်္ခါတော ဝိသေသော ဣဓ ဥပစာရတော သင်္ခါရောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တေနာဟု အာစရိယာ –

‘‘ပုဗ္ဗပ္ပယောဂသမ္ဘူတော၊ ဝိသေသော စိတ္တသမ္ဘဝီ၊

သင်္ခါရော ဣတိ သင်္ခါရ-သဘာဝညူဟိ ကိတ္တိတော’’တိ.

အထ ဝါ ‘‘သသင်္ခါရိကမသင်္ခါရိက’’န္တိ စ ဧတံ ကေဝလံ သင်္ခါရဿ ဘာဝါဘာဝမတ္တာပေက္ခာယ ဝုတ္တံ၊ န တဿ သဟပ္ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝါဘာဝတောတိ ဘိန္နသန္တာနပ္ပဝတ္တိနောပိ သင်္ခါရဿ ဣဒမတ္ထိတာယ တံဝသေန နိဗ္ဗတ္တံ စိတ္တံ သင်္ခါရော အဿ အတ္ထီတိ သသင်္ခါရိကံ သဟ-သဒ္ဒဿ ဝိဇ္ဇမာနတ္ထပရိဒီပနတော ‘‘သလောမကော သပက္ခကော’’တိအာဒီသု ဝိယ. တဗ္ဗိပရီတံ ပန တဒဘာဝတော ယထာဝုတ္တဝသေနေဝ အသင်္ခါရိကံ. အထ ဝါ သင်္ခရဏံ၊ သင်္ခရီယတိ ဝါ ဧတေန အာဂန္တုကသမ္ဘူတေန စိတ္တသံသီဒနသဘာဝါပနယနဝသေနေဝ သဇ္ဇီယတိ၊ သင်္ခရောတိ ဝါ တံ ယထာဝုတ္တဝသေနေဝါတိ သင်္ခါရောတိ ဥဇုကမေဝ ပုဗ္ဗပ္ပယောဂဇနိတော တိက္ခဘာဝေါ ဝုစ္စတိ၊ တဒဘာဝတော အသင်္ခါရိကံ၊ သဘာဝတိက္ခန္တိ အတ္ထော. တံသဟဂတာယ သသင်္ခါရိကံ၊ အထ ဝါ မစ္ဆေရမလာဒီဟိ သင်္ခရီယတီတိ သင်္ခါရော၊ စိတ္တဿ သံသီဒနသဘာဝေါ၊ သော ယဿ နတ္ထီတိ အသင်္ခါရိကံ၊ ဣတရံ သသင်္ခါရိကံ. ပဏီတဥတုဘောဇနာဒိကော ဝါ ဗလဝပစ္စယော သင်္ခါရော ‘‘သင်္ခရောတိ စိတ္တံ တိက္ခဘာဝေန၊ သင်္ခရီယတိ ဝါ တံ ဧတေနာ’’တိ ကတွာ. အ-ကာရဿ ဝုဍ္ဎတ္ထဝုတ္တိတာယ ဝုဍ္ဎိပ္ပတ္တော သင်္ခါရော အဿာတိ အသင်္ခါရိကံ၊ ဗလဝပစ္စယဝန္တန္တိ အတ္ထော. ဝုဍ္ဎိပရိဒီပကေန ပန အ-ကာရေန အဝိသေသိတတ္တာ သသင်္ခါရိကံ သပ္ပစ္စယံ ဒုဗ္ဗလပစ္စယန္တိ အဓိပ္ပါယော. ဉာဏေန ဝိပ္ပယုတ္တံ ဝိရဟိတန္တိ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တံ.

ဥပေက္ခတီတိ ဥပေက္ခာ၊ ဝေဒိယမာနာပိ အာရမ္မဏံ အဇ္ဈုပေက္ခတိ၊ မဇ္ဈတ္တာကာရသဏ္ဌိတိယာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဣဋ္ဌေ၊ အနိဋ္ဌေ စ အာရမ္မဏေ ပက္ခပါတာဘာဝေန ဥပပတ္တိတော ယုတ္တိတော ဣက္ခတိ အနုဘဝတီတိ ဥပေက္ခာ. အထ ဝါ ဥပေတာ သုခဒုက္ခာနံ အဝိရုဒ္ဓါ ဣက္ခာ အနုဘဝနန္တိ ဥပေက္ခာ. အဝိရုဒ္ဓတ္တာယေဝ ဟေသာ တေသံ အနန္တရမ္ပိ ပဝတ္တတိ. သုခဒုက္ခဝေဒနာ ပန ဝိသုံ ဝိသုံ ဝိရုဒ္ဓသဘာဝတ္တာ နာညမညံ အနန္တရံ ပဝတ္တန္တိ. တေနေဝ ဟိ ပဋ္ဌာနေ သောမနဿဿ အနန္တရံ ဒေါမနဿဿ၊ ဒေါမနဿဿ အနန္တရံ သောမနဿဿ စ ဥပ္ပတ္တိ ပဋိသိဒ္ဓါ. အယဉ္စ အတ္ထော လောဘသဟဂတစိတ္တသမ္ပယုတ္တဝေဒနာယပိ လဗ္ဘတိ၊ ပုရိမာ ပန ဒွေ န တထာ. န ဟိ လောဘသဟဂတာဒီနံ မဇ္ဈတ္တာကာရေန အဇ္ဈုပေက္ခနံ၊ ဥပပတ္တိတော ဣက္ခနံ ဝါ အတ္ထီတိ. ဥပေက္ခာသဟဂတန္တိ သဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

နနု စ အညေပိ ဖဿာဒယော သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ အတ္ထီတိ သောမနဿာဒီနံ ဝသေနေဝ ပန အဋ္ဌဝိဓတာ ကသ္မာ ဂဟိတာတိ? ဘေဒကရဘာဝတော. ဖဿာဒီနဉှိ သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏတ္တာ၊ သဒ္ဓါဒီနဉ္စ သဗ္ဗကုသလသာဓာရဏတ္တာ န တေဟိ စိတ္တဿ ဝိဘာဂေါ၊ သောမနဿာဒယော ပန ကတ္ထစိ စိတ္တေ ဟောန္တိ၊ ကတ္ထစိ န ဟောန္တီတိ ပါကဋောဝ တေဟိ စိတ္တဿ ဝိဘာဂေါတိ. ကသ္မာ ပနေတေ ကတ္ထစိ စိတ္တေ ဟောန္တိ၊ ကတ္ထစိ န ဟောန္တီတိ? ကာရဏဿ သန္နိဟိတာသန္နိဟိတဘာဝတော. ကိံ ပန နေသံ ကာရဏန္တိ? ဝုစ္စတေ – တတ္ထ သောမနဿသဟဂတဘာဝေါ တာဝ အာရမ္မဏဝသေန ဟောတိ. ဣဋ္ဌာရမ္မဏသ္မိဉှိ သောမနဿသဟဂတစိတ္တမုပ္ပဇ္ဇတိ. နနု စ ဣဋ္ဌာရမ္မဏံ လောဘဿ ဝတ္ထု ရဇ္ဇနီယတ္တာတိ ကထံ တတ္ထ ကုသလံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? နယိဒမေကန္တိကံ ဣဋ္ဌေပိ အာရမ္မဏေ နိယမိတာဒိဝသေန ကုသလဿ ဥပ္ပဇ္ဇနတော. ယဿ ဟိ ‘‘ကုသလမေဝ မယာ ကတ္တဗ္ဗ’’န္တိ ကုသလကရဏေယေဝ စိတ္တံ နိယမိတံ ဟောတိ၊ အကုသလပ္ပဝတ္တိတောဝ နိဝတ္တေတွာ ကုသလကရဏေယေဝ ပရိဏာမိတံ၊ အဘိဏှကရဏေန စ ကုသလံ သမုဒါစိဏ္ဏံ၊ ပဋိရူပဒေသဝါသသဒ္ဓမ္မဿဝနသပ္ပုရိသူပနိဿယပုဗ္ဗေကတပုညတာသင်္ခါတစတုစက္ကူပနိဿယဝသေန၊ ယောနိသော စ အာဘောဂေါ ပဝတ္တတိ၊ တဿ ဣဋ္ဌေပိ အာရမ္မဏေ အလောဘသမ္ပယုတ္တမေဝ စိတ္တမုပ္ပဇ္ဇတိ၊ န လောဘသမ္ပယုတ္တံ. ဟောတိ စေတ္ထ –

‘‘နိယာမပရိဏာမေဟိ၊ သမုဒါစိဏ္ဏတာယ စ၊

ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမာဘောဂါ၊ ဣဋ္ဌေပိ ကုသလံ သိယာ’’တိ.

အပိစ သဒ္ဓါဗဟုလတာဒီဟိ စ ကာရဏေဟိ စိတ္တဿ သောမနဿသဟဂတတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဿဒ္ဓါနံ၊ ဟိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကာနဉ္စ ဧကန္တမိဋ္ဌာရမ္မဏဘူတံ တထာဂတရူပမ္ပိ ဒိသွာ သောမနဿံ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယေ စ ကုသလပ္ပဝတ္တိယံ အာနိသံသံ န ပဿန္တိ၊ တေသံ ပရေဟိ ဥဿာဟိတာနံ ကုသလံ ကရောန္တာနမ္ပိ သောမနဿံ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ သဒ္ဓါဗဟုလတာ ဝိသုဒ္ဓိဒိဋ္ဌိတာ အာနိသံသဒဿာဝိတာတိ ဣမေဟိပိ ကာရဏေဟိ စိတ္တဿ သောမနဿသဟဂတတာ ဟောတိ.

အပိစ ယေ တေ ဧကာဒသ ဓမ္မာ ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပါဒါယ သံဝတ္တန္တိ. သေယျထိဒံ – ဗုဒ္ဓါနုဿတိ ဓမ္မာနုဿတိ သံဃာနုဿတိ သီလာနုဿတိ စာဂါနုဿတိ ဒေဝတာနုဿတိ ဥပသမာနုဿတိ လူခပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနံ သိနိဒ္ဓပုဂ္ဂလသေဝနာ ပသာဒနီယသုတ္တန္တပစ္စဝေက္ခဏာ တဒဓိမုတ္တတာတိ ဣမေဟိပိ ကာရဏေဟိ စိတ္တဿ သောမနဿသဟဂတဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဗုဒ္ဓါဒိဂုဏေ အနုဿရန္တဿ ဟိ ယာဝ ဥပစာရုပ္ပါဒါ သကလသရီရံ ဖရမာနာ ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တထာ ဒီဃရတ္တံ အက္ခဏ္ဍတာဒိဝသေန အတ္တနာ ရက္ခိတံ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ၊ ဂိဟိနော ဒသသီလံ ပဉ္စသီလံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ၊ ဒုဗ္ဘိက္ခဘယာဒီသု ပဏီတံ ဘောဇနံ သဗြဟ္မစာရီနံ ဒတွာ ‘‘ဧဝံနာမ ဒါနံ အဒါသိ’’န္တိ အတ္တနောစာဂံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ၊ ဂိဟိနောပိ တထာရူပေ ကာလေ သီလဝန္တာနံ ဒိန္နဒါနံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ၊ ယေဟိ ဂုဏေဟိ သမန္နာဂတာ ဒေဝါ ဒေဝတ္တံ ဂတာ၊ တထာရူပါနံ ဂုဏာနံ အတ္တနိ အတ္ထိတံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ၊ သမထဝိပဿနာဟိ ဝိက္ခမ္ဘိတကိလေသေ သဋ္ဌိပိ သတ္တတိပိ ဝဿာနိ အသမုဒါစရန္တေ ဒိသွာ ‘‘အဟော မယှံ ကိလေသာ န သမုဒါစရန္တီ’’တိ စိန္တေန္တဿ၊ စေတိယဒဿနထေရဒဿနေသု အသက္ကစ္စကိရိယာယ သံသုစိတလူခဘာဝေန ဗုဒ္ဓါဒီသု ပသာဒသိနေဟာဘာဝေန ဂဒြဘပိဋ္ဌေ ရဇသဒိသေ လူခပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇန္တဿ၊ ဗုဒ္ဓါဒီသု ပသာဒဗဟုလေ မုဒုစိတ္တေ သိနိဒ္ဓပုဂ္ဂလေ ပဋိသေဝန္တဿ၊ ရတနတ္တယဂုဏပရိဒီပကေ ပသာဒနီယသုတ္တန္တေ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ၊ ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသုပိ ပီတိဥပ္ပါဒနတ္ထံ တန္နိန္နတာဒိဝသေန ပဝတ္တေန္တဿ ယေဘုယျေန ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ပီတိယာ စ သောမနဿေန သဟ အဝိနာဘာဝတော တဒုပ္ပတ္တိယာ တဿာပိ ဥပ္ပတ္တိ နိယတာတိ ဧဝံ ပီတိကာရဏာနိပိ သောမနဿကာရဏာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. ကိဉ္စ – အဂမ္ဘီရပကတိတာ၊ သောမနဿပဋိသန္ဓိကတာတိ ဣမေဟိ ဒွီဟိ ကာရဏေဟိ သောမနဿသဟဂတတာ ဟောတိ. ယော ဟိ အဂမ္ဘီရပကတိကော ဟောတိ၊ အပ္ပမတ္တကေပိ ဟိတောပကရဏေ တုဿတိ၊ ယော စ သောမနဿပဋိသန္ဓိကော အပ္ပသန္နေသု အာရမ္မဏေသုပိ အပ္ပဋိက္ကူလဒဿာဝီ၊ တဿ ယေဘုယျေန သောမနဿသဟဂတစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယထာဝုတ္တာနံ ပန သောမနဿကာရဏာနမဘာဝေန မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏတာယ စ ဥပေက္ခာသဟဂတတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ဉာဏသမ္ပယုတ္တဿ ပန ကမ္မတော ဥပပတ္တိတော ဣန္ဒြိယပရိပါကတော ကိလေသဒူရီဘာဝတောတိ ဣမေဟိ ကာရဏေဟိ ဟောတိ. ယော ဟိ ပရေသံ ဟိတဇ္ဈာသယေန ဓမ္မံ ဒေသေတိ ဟီနုက္ကဋ္ဌာဒီနိ စ နဠကာရမုဒ္ဒါဂဏနာဒီနိ သိပ္ပါယတနာနိ၊ ဝဍ္ဎကီကသိဝါဏိဇ္ဇာဒီနိ စ ကမ္မာယတနာနိ၊ ဝိသဟရဏာဒီနိ စ ဝိဇ္ဇာယတနာနီတိ ဧဝံ နိရဝဇ္ဇသိပ္ပါယတနာဒီနိ သိက္ခာပေတိ၊ သယံ ဝါ သိက္ခတိ၊ ဓမ္မကထိကဿ သက္ကာရံ ကတွာ ဓမ္မံ ကထာပေတိ၊ ‘‘အာယတိံ ပညဝါ ဘဝိဿာမီ’’တိ ပတ္ထနံ ပဋ္ဌပေတွာ နာနပ္ပကာရံ ပုညကမ္မံ ကရောတိ၊ တဿေဝံ နာနပ္ပကာရံ ပညာသံဝတ္တနိကကမ္မံ သမ္ပာဒေန္တဿ တံ ကမ္မံ ဥပနိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ကုသလံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တထာ အဗျာပဇ္ဇေ လောကေ ဥပ္ပန္နဿ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ကုသလံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တံ ဟောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘တဿ တတ္ထ သုခိနော ဓမ္မပဒါနိ ပိလဝန္တိ၊ ဒန္ဓော၊ ဘိက္ခဝေ၊ သတုပ္ပါဒေါ၊ အထ သော သတ္တော ခိပ္ပမေဝ ဝိသေသဘာဂီ ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၁၉၁).

တထာ ပညာဒသကံ သမ္ပတ္တဿ ဣန္ဒြိယပရိပါကံ နိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ကုသလံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တံ ဟောတိ. ယေန ပန သမထဝိပဿနာဘာဝနာဟိ ကိလေသာ ဝိက္ခမ္ဘိတာ၊ တဿ ကိလေသဒူရီဘာဝံ နိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ စိတ္တံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယထာဟ –

‘‘ယောဂါ ဝေ ဇာယတေ ဘူရိ၊ အယောဂါ ဘူရိသင်္ခယော’’တိ. (ဓ. ပ. ၂၈၂).

အပိစ ယေ တေ ဓမ္မာ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပါဒါယ သံဝတ္တန္တိ. သေယျထိဒံ – ပရိပုစ္ဆကတာ ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာ ဣန္ဒြိယသမတ္တပဋိပါဒနာ ဒုပ္ပညပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနာ ပညဝန္တပုဂ္ဂလသေဝနာ ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယပစ္စဝေက္ခဏာ တဒဓိမုတ္တတာတိ ဣမေဟိ ကာရဏေဟိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တဘာဝေါ ဟောတိ. တထာ ဟိ ယော ပညဝန္တေ ဥပသင်္ကမ္မ ခန္ဓဓာတုအာယတနဣန္ဒြိယဗလဗောဇ္ဈင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂဈာနင်္ဂသမထဝိပဿနာဒီနံ ပရိပုစ္ဆာဗဟုလော ဟောတိ၊ တဿ တံဝသေန ဥပ္ပန္နံ သုတမယဉာဏံ အာဒိံ ကတွာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ စိတ္တံ ဉာဏသဟဂတံ ဟောတိ. ယေန ပန နခကေသစီဝရသေနာသနာဒီနိ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရဝတ္ထူနိ ပုဗ္ဗေ အဝိသဒါနိ ဆေဒနမလဟရဏာဒိနာ ဝိသဒါနိ ကတာနိ၊ တဿေဝံ ဝိသဒဝတ္ထုကဿ ဥပ္ပန္နေသု စိတ္တစေတသိကေသု ဝိသဒံ ဉာဏံ ဟောတိ ပရိသုဒ္ဓါနိ ဒီပကပလ္လကာဒီနိ နိဿာယ ဥပ္ပန္နဒီပသိခါယ ဩဘာသော ဝိယ. ယဿ စ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒီသု အညတရံ ဗလဝံ ဟောတိ၊ ဣတရာနိ မန္ဒာနိ၊ တတော တာနိ သကသကကိစ္စံ ကာတုံ န သက္ကောန္တိ၊ တသ္မာ သော တဿ ဗောဇ္ဈင်္ဂဝိဘင်္ဂေ အာဂတနယေန တေန တေန အာကာရေန သမတ္တံ ပဋိပါဒေတိ၊ တဿေဝံ ဣန္ဒြိယာနံ သမတ္တံ ပဋိပါဒေန္တဿ ဝိပဿနာဉာဏာဒီနံ ဝသေန စိတ္တံ ဉာဏသဟဂတံ ဟောတိ. ယော ပန ဒုပ္ပညပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇေတိ၊ ပညဝန္တပုဂ္ဂလေ ဝါ ပယိရုပါသတိ၊ ခန္ဓာဒီသု ဩဂါဠှံ ဘဂဝတော ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယံ ဝါ ပစ္စဝေက္ခတိ၊ ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု တဒဓိမုတ္တစိတ္တော ဝါ ဝိဟရတိ၊ ဣမေသမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ကုသလံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တံ ဟောတိ. အပိစ ဗုဒ္ဓါဒိဂုဏာနုဿရဏေနပိ စိတ္တံ ဉာဏသဟဂတံ ဟောတိ. ယထာဟ –

‘‘ယသ္မိံ၊ မဟာနာမ၊ သမယေ အရိယသာဝကော တထာဂတံ အနုဿရတိ၊ နေဝဿ တသ္မိံ သမယေ ရာဂပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတိ၊ န ဒေါသ။ပေ။ န မောဟပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတိ၊ ဥဇုဂတမေဝဿ တသ္မိံ သမယေ စိတ္တံ ဟောတိ တထာဂတံ အာရဗ္ဘ. ဥဇုဂတစိတ္တော ခေါ ပန၊ မဟာနာမ၊ အရိယသာဝကော လဘတိ အတ္ထဝေဒံ၊ လဘတိ ဓမ္မဝေဒံ၊ လဘတိ ဓမ္မူပသံဟိတံ ပါမောဇ္ဇံ၊ ပမုဒိတဿ ပီတိ ဇာယတိ၊ ပီတိမနဿ ကာယော ပဿမ္ဘတိ၊ ပဿဒ္ဓကာယော သုခံ ဝေဒေတိ၊ သုခိနော စိတ္တံ သမာဓိယတိ၊ သမာဟိတော ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၆.၁၀၊ ၁၁.၁၁).

ဧဝံ ဗုဒ္ဓါနုဿတိအာဒယောပိ ရာဂါဒိမလဝိသောဓနေန ဉာဏုပ္ပတ္တိဟေတုကာယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကိဉ္စ – တိဟေတုကပဋိသန္ဓိကတာ ဉာဏုပ္ပတ္တိကာရဏံ. ပဋိသန္ဓိပညာ ဟိ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ဘဝင်္ဂသန္တတိဝသေန ဗဟုလံ ပဝတ္တမာနာ သန္တာနပရိဘာဝနေန ဉာဏုပ္ပတ္တိယာ သဝိသေသဥပနိဿယော ဟောတိ. အသင်္ခါရိကတ္တံ ပန သပ္ပါယဥတုဘောဇနအာဝါသာဒိပစ္စယေဟိ ဟောတီတိ. ဟောန္တိ စေတ္ထ –

‘‘ဣဋ္ဌာရမ္မဏတာ သဒ္ဓါဗာဟုလျံ ဒိဋ္ဌိသုဒ္ဓိ စ၊

ဖလဒဿာဝိတာ စေဝ၊ ပီတိဗောဇ္ဈင်္ဂဟေတုယော.

‘‘ဧကာဒသ တထာ ဓမ္မာ၊ အဂမ္ဘီရသဘာဝတာ၊

သောမနဿယုတ္တာ သန္ဓိ၊ ဣစ္စေတေ သုခဟေတုယော.

‘‘အဘာဝေါ သုခဟေတူနံ၊ မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏန္တိ စ၊

ဥပေက္ခုပ္ပတ္တိဟေတု စ၊ ဧဝံ ဉေယျာ ဝိဘာဝိနာ.

‘‘ကမ္မူပပတ္တိတော စေဝ၊ တထာ ဣန္ဒြိယပါကတော၊

ကိလေသူပသမာ ဓမ္မ-ဝိစယဿ စ ဟေတုဟိ.

‘‘သတ္တဓမ္မေဟိ ဗုဒ္ဓါဒိ-ဂုဏာနုဿရဏေန စ၊

သပ္ပညသန္ဓိတော စေဝ၊ စိတ္တံ ဉာဏယုတံ သိယာ.

‘‘ဥတုဘောဇနအာဝါသ-သပ္ပါယာဒီဟိ ဟေတုဟိ၊

အသင်္ခါရိကဘာဝေါပိ၊ ဝိညာတဗ္ဗော ဝိဘာဝိနာ’’တိ.

ဧဝံ ဝေဒနာဉာဏပ္ပယောဂဘေဒတော အဋ္ဌဝိဓံ ကာမာဝစရစိတ္တံ နိဒ္ဒိသိတွာ ဣဒါနိ တံ နိဂမေန္တော အာဟ ‘‘ဣဒံ။ပေ။ နာမာ’’တိ.

၁၂. ယေန ပနတ္ထေန ဣဒံ ‘‘ကာမာဝစရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ တံ ဒါနိ ဒဿေတုံ ‘‘ဥဒ္ဒါနတော’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ ဥဒ္ဒါနတောတိ ဥဒ္ဒေသတော၊ သင်္ခေပတောတိ အတ္ထော. ကိဉ္စာပိ အဝသိဋ္ဌကိလေသာဒယော ဝိယ ကိလေသကာမောပိ အဿာဒေတဗ္ဗတာယ ဝတ္ထုကာမေ သင်္ဂဟိတော ဉာဏံ ဝိယ ဉေယျေတိ သင်္ခေပတော ဧကောယေဝ ကာမော သိယာ၊ တထာပိ ကိလေသကာမော ဝတ္ထုကာမဘာဝံ ဂစ္ဆန္တော ကာမနီယဋ္ဌေန ဂစ္ဆတိ၊ န ကာမနဝသေန. ကာမနဝသေန စ ပန ကိလေသကာမောဝ ဟောတိ၊ န ပန ဝတ္ထုကာမောတိ အာဟ ‘‘က္လေသဝတ္ထုဝသာ’’တိအာဒိ. ကော ပနေတ္ထ ဝတ္ထုကာမော၊ ကော ကိလေသကာမောတိ စောဒနံ မနသိ နိဓာယ ‘‘ဆန္ဒော ကာမော၊ ရာဂေါ ကာမော၊ ဆန္ဒရာဂေါ ကာမော၊ သင်္ကပ္ပေါ ကာမော၊ ရာဂေါ ကာမော၊ သင်္ကပ္ပရာဂေါ ကာမော’’တိ (မဟာနိ. ၁) ဧဝံ နိဒ္ဒေသပါဠိယံ အာဂတာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ကာမတဏှာဝ ဣဓ ကိလေသကာမော. ဝတ္ထုကာမောတိ စ ‘‘မနာပိကာ ရူပါ။ပေ။ မနာပိကာ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာ။ပေ။ သဗ္ဗေပိ ကာမာဝစရာ ဓမ္မာ။ပေ။ သဗ္ဗေပိ ရူပါဝစရာ။ပေ။ သဗ္ဗေပိ အရူပါဝစရာ။ပေ။ ကာမာ’’တိ (မဟာနိ. ၁) တတ္ထေဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ သဝိညာဏာဝိညာဏပ္ပဘေဒါ တေဘူမကဓမ္မာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ကိလေသော။ပေ။ ဝဋ္ဋက’’န္တိ. ‘‘ဆန္ဒရာဂေါဝါ’’တိ အဝဓာရဏေန ကိလေသဘာဝေန နိရုဠှေသု လောဘဒေါသမောဟာဒီသု ဒသသု ဒေါသမောဟာဒယော နဝ ကိလေသေ ပဋိက္ခိပတိ. ကာမရူပါရူပတဏှာယ ဝတ္ထု ပတိဋ္ဌာနံ၊ ကာရဏဘူတန္တိ ဝါ ဝတ္ထု.

၁၃. ကထံ ပန ကိလေသကာမော နာမ၊ ကထဉ္စ ဝတ္ထုကာမောတိ အာဟ ‘‘ကိလေသကာမော’’တိအာဒိ. ကာမေတီတိ ဝတ္ထုကာမံ ပတ္ထေတိ. ကာမီယတီတိ ကိလေသကာမေန ပတ္ထီယတိ. ဣတိ-သဒ္ဒေါ ‘‘တသ္မာ’’တိ ဣမဿ အတ္ထေ. စ-သဒ္ဒေါ ဧဝ-ကာရတ္ထေ၊ တေန ယသ္မာ ကိလေသကာမော ကာမေတီတိ ကာမော၊ ဝတ္ထုကာမော စ ကာမီယတီတိ၊ တသ္မာ ဧဝ ကိလေသကာမော၊ ဝတ္ထုကာမော စာတိ ဒုဝိဓောပိ ဧသ ကာမော ကာရကဒွယေ ကတ္တရိ၊ ကမ္မနိ စ သိဇ္ဈတိ၊ ကတ္တုဘာဝံ၊ ကမ္မဘာဝဉ္စ ပစ္စနုဘောတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဒုဝိဓောတိ ဒွိန္နံ ကာမာနံ ဝါစကတော ဒုဝိဓော. ‘‘ကာမော’’တိ အယံ သဒ္ဒေါ ကာရကဒွယေ သိဇ္ဈတိ ယထာဝုတ္တကာရကယုဂဠေ နိပ္ဖဇ္ဇတိ၊ ကတ္တရိ၊ ကမ္မနိ စ ‘‘ကာမော’’တိ ပဒသမ္ဘဝေါ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဝေါ-ကာရော ပန နိပါတမတ္တံ ‘‘ဧဝံ ဝေါ ကာလာမာ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၃.၆၆) ဝိယ. အထ ဝါ ဝေါကာရကဒွယေတိ ခန္ဓဒွယေတိ အတ္ထော. ကိလေသကာမော ဟိ သင်္ခါရသဘာဝတ္တာ သင်္ခါရက္ခန္ဓေ၊ ဝတ္ထုကာမော စ ဝက္ခမာနနယေန ပဉ္စကာမဂုဏဘူတော ရူပသဘာဝတ္တာ ရူပက္ခန္ဓေတိ ဧဝံ ဒုဝိဓောပေသ ကာမော ခန္ဓဒွယေ သိဇ္ဈတိ နိပ္ဖဇ္ဇတိ၊ အန္တောဘာဝံ ဂစ္ဆတီတိ.

၁၄. သမ္ပဇ္ဇနာနိ သမ္ပတ္တိယော၊ တာသံ ဝသေန ဝိသယဝိသယီဘာဝေန အညမညံ သမောသရဏဝသေန၊ သမ္ပာပုဏနဝသေနာတိ အတ္ထော. ဣမိနာ ပန ဣဒံ ဒီပေတိ – ယတ္ထ ဒုဝိဓောပိ ကာမော ဝိသယဝိသယီဘာဝေန သဟိတော ပဝတ္တတိ၊ သောယေဝ ဧကာဒသဝိဓော ပဒေသော ကာမာဝစရသညိတော. ယတ္ထ ပန ရူပါရူပဓာတုယံ ကေဝလံ ဝတ္ထုကာမောဝ ပဝတ္တတိ၊ န သော ပဒေသော ကာမာဝစရော နာမာတိ. နနု စ ဒုဝိဓောပိ သဟိတော ရူပါရူပဓာတူသု ပဝတ္တတိ၊ ရူပါရူပါဝစရဓမ္မာနံ ဝတ္ထုကာမတ္တာ၊ တဒါရမ္မဏဘူတာနဉ္စ ရူပါရူပတဏှာနံ တံယောဂေန ကိလေသကာမဘာဝသိဒ္ဓိတောတိ? နယိဒမေဝံ ဩရမ္ဘာဂိယဘူတဿ ဗဟလကိလေသဿေဝ ကာမရာဂဿ ဣဓ ကိလေသကာမဘာဝေန အဓိပ္ပေတတ္တာ. ‘‘ဥဒ္ဒါနတော ဒုဝေ ကာမာ’’တိ သဗ္ဗေ ကာမေ ဥဒ္ဒိသိတွာပိ ဟိ ‘‘ပဒေသော စတုပါယာန’’န္တိအာဒိနာ ဝိသယနိယမနေန ‘‘ဒုဝိဓောပိ အယ’’န္တိ ဧတ္ထ ကာမေကဒေသဘူတော နီဝရဏာဝတ္ထာယ ကထိတော ကာမရာဂေါ ကိလေသကာမဘာဝေန၊ တဗ္ဗတ္ထုကာယေဝ ဓမ္မာ ဝတ္ထုကာမဘာဝေန ဂဟိတာ၊ န ရူပါရူပတဏှာ၊ တဗ္ဗတ္ထုကဓမ္မာ စာတိ ဉာပီယတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဥပရိ ဝက္ခမာနာ သသတ္ထာဝစရူပမာ ဥပပန္နာ ဟောတိ၊ ယထာဝုတ္တာနမေဝ ကာမာနံ ဣဓ အဓိပ္ပေတတ္တာ ရူပါရူပဓာတူသု ဝိမာနကပ္ပရုက္ခဝတ္ထာလင်္ကာရပရိတ္တကုသလာဒိဘေဒေသု ကာမာဝစရဓမ္မေသု ပဝတ္တော ဆန္ဒရာဂေါ ကိလေသကာမော နာမ န ဟောတိ၊ န စ တဗ္ဗတ္ထုဘူတံ ဝိမာနကပ္ပရုက္ခာဒိပရိတ္တဓမ္မဇာတံ ဝတ္ထုကာမော နာမာတိ သိဒ္ဓံ. တေနေဝါဟ ‘‘ကာမော ဝါ ကာမသညာ ဝါ ဗြဟ္မလောကေ န ဝိဇ္ဇတီ’’တိ. ကာမာဝစရသတ္တသန္တာနဂတတဏှာယ ဝိသယဘာဝေ သတိ ပန တံယောဂေန ရူပါရူပဓာတူသုပိ ပဝတ္တမာနော ပရိတ္တဓမ္မော ဝတ္ထုကာမောယေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အထ ဝါ နိဒ္ဒေသေ အာဂတနယေန နိရဝသေသော ကိလေသကာမော ကာမတဏှာဘဝတဏှာဝိဘဝတဏှာနိရောဓတဏှာပဘေဒေါ ဣဓ ပဝတ္တတိ. ဝတ္ထုကာမေသုပိ အပ္ပကံ ရူပါရူပဝိပါကမတ္တံ ဌပေတွာ သဗ္ဗောယေဝ ဣဓ ပဝတ္တတီတိ အနဝသေသပ္ပဝတ္တိံ သန္ဓာယ ‘‘ကာမောယံ ဒုဝိဓောပိ စာ’’တိ ဝုတ္တံ. ကိဉ္စာပိ ဧဝံ ဝုတ္တံ၊ တေသု ပန ဗဟလကိလေသကာမဘူတော ဗဟလကာမရာဂေါ စ တဗ္ဗတ္ထုကာ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ စ ဣဓ ဂဟိတာတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘သမ္ပတ္တီနံ ဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. သမ္ပဇ္ဇနဝသေန၊ သမိဇ္ဈနဝသေနာတိ အတ္ထော. အဝစရတီတိ ပဝတ္တတိ. ဣတိ-သဒ္ဒေါ ဟေတုမှိ၊ ယသ္မာ ဒုဝိဓောပိ အယံ ကာမော အဝစရတိ၊ တသ္မာ ကာမော ဧတ္ထ အဝစရတီတိ ကာမာဝစရသညိတောတိ အတ္ထော.

၁၅. သဂ္ဂမောက္ခဟေတုဘူတာ ပုညသမ္မတာ အယာ ယေဘုယျေန အပေတာတိ အပါယာ. နိရယာဒိဝသေန စတ္တာရော အပါယာ စတုပါယာ. ဆန္နန္တိ စာတုမဟာရာဇိကတာဝတိံသယာမာတုသိတာနိမ္မာနရတိပရနိမ္မိတဝသဝတ္တိသင်္ခါတာနံ ဆန္နံ ဒေဝလောကာနံ. မေရုပါဒဝါသိနော ပန အသုရာ တာဝတိံသေသုယေဝ သင်္ဂယှန္တီတိ န တေဟိ သဒ္ဓိံ သတ္တန္နန္တိ ဝုတ္တံ. မနသော ဥဿန္နတာယ မနုဿာ၊ သတိသူရဘာဝဗြဟ္မစရိယယောဂျတာဒိဂုဏဝသေန ဥပစိတမာနသတာယ ဥက္ကဋ္ဌဂုဏစိတ္တတာယာတိ အတ္ထော၊ တေ ပန နိပ္ပရိယာယတော ဇမ္ဗုဒီပဝါသိနော ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယထာဟ –

‘‘တီဟိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဌာနေဟိ ဇမ္ဗုဒီပကာ မနုဿာ ဥတ္တရကုရုကေ စ မနုဿေ အဓိဂ္ဂဏှန္တိ ဒေဝေ စ တာဝတိံသေ. ကတမေဟိ တီဟိ? သူရာ သတိမန္တော ဣဓ ဗြဟ္မစရိယဝါသော’’တိ (အ. နိ. ၉.၂၁).

တေဟိ ပန သမာနရူပါဒိတာယ သဒ္ဓိံ ပရိတ္တဒီပဝါသီဟိ ဣတရမဟာဒီပဝါသိနောပိ ‘‘မနုဿာ’’ဣစ္စေဝ ပညာယိံသု. လောကိယာ ပန မနုနော အပစ္စဘာဝေနေဝ ‘‘မနုဿာ’’တိ ဝဒန္တိ. ဧကာဒသဝိဓောတိ စတုရာပါယေသု တိရစ္ဆာနပေတ္တိဝိသယာနံ ဝိသုံ ပရိစ္ဆိန္နဿ ဩကာသဿ အဘာဝေပိ ယတ္ထ တေ အရညသမုဒ္ဒပဗ္ဗတပါဒါဒိကေ နိဗဒ္ဓဝါသံ ဝသန္တိ၊ တာဒိသဿ ဌာနဿ ဂဟိတတ္တာ ဧကာဒသဝိဓော.

၁၆. နနု စေတ္ထ အညေသမ္ပိ ဓမ္မာနံ ပဝတ္တိသမ္ဘဝတော ကာမဿေဝ အဝစရဏဝသေန ကထံ နာမလာဘောတိ အာဟ ‘‘အဿာဘိလက္ခိတတ္တာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ အဿာတိ ဣမဿ ဒုဝိဓဿ ကာမဿ. အဘိလက္ခိတတ္တာတိ ဧကာဒသဝိဓေ ပဒေသေ ပါကဋတ္တာ. အထ ဝါ အဿာတိ ကရဏတ္ထေ သာမိဝစနံ၊ တသ္မာ အနေန ဒုဝိဓေန ကာမေန ဧကာဒသဝိဓဿ ပဒေသဿ အဘိလက္ခိတတ္တာ၊ ပညာပိတတ္တာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဥပယောဂတ္ထေ သာမိဝစနဝသေန အဿ ဧကာဒသဝိဓဿ ပဒေသဿ တေန ဒုဝိဓေန အဘိလက္ခိတတ္တာတိ အတ္ထော. သဟ သတ္ထေဟီတိ သသတ္ထာ၊ ယတ္ထ တေ အဝစရန္တိ၊ သော သသတ္ထာဝစရော၊ ပဒေသော. သော ဝိယ. ယထာ ဟိ ယသ္မိံ ပဒေသေ သသတ္ထာ ပုရိသာ အဝစရန္တိ၊ သော ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ အညေသု ဒွိပဒစတုပ္ပဒါဒီသု အဝစရန္တေသု တေသံ တတ္ထ ပါကဋတ္တာ၊ တေဟိ ဝါ အဘိလက္ခိတတ္တာ ‘‘သသတ္ထာဝစရော’’တွေဝ ပညာယတိ၊ ဧဝံ ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ အညေသု ရူပါဝစရာဒီသု အဝစရန္တေသု အဘိလက္ခဏဝသေန အယံ ပဒေသော ‘‘ကာမာဝစရော’’တွေဝ သညိတောတိ. ဧသ နယော ရူပါရူပါဝစရေသု.

၁၇-၈. နနု စ စိတ္တံ ကာမာဝစရန္တိ ဝုတ္တံ၊ ယထာဝုတ္တနယေန ပန ပဒေသဿ ဂဟိတတ္တာ ကထံ တတ္ထ အဝစရန္တံ ကာမာဝစရံ နာမာတိ အာဟ ‘‘သွာယ’’န္တိအာဒိ. သော အယံ ကာမာဝစရော ‘‘ကာမော’’တိ သညိတောတိ သမ္ဗန္ဓော. ရူပဘဝေါ ရူပန္တိ ယထာ ရူပဘဝေါ ရူပံ. အဝုတ္တောပိ ဟိ ယထာသဒ္ဒေါ ဧဝံ-သဒ္ဒသန္နိဋ္ဌာနတော လဗ္ဘတိ. ယထာ ‘‘ရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတီ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘ရူပဘဝူပပတ္တိယာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ရူပဘဝေါ ‘‘ရူပ’’န္တိ သညိတောတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ကထံ ပနေသ ဧဝံ သညိတောတိ အာဟ ‘‘ဥတ္တရဿာ’’တိအာဒိ. အထ ဝါ ယထာ ဥတ္တရဿ ပဒဿ လောပံ ကတွာ ဥဒီရိတော ဧသ ရူပဘဝေါ ‘‘ရူပ’’န္တိ သညိတော၊ ဧဝံ သွာယံ ကာမာဝစရော ကာမောတိ သမ္ဗန္ဓော. တသ္မိံ ကာမေတိ တသ္မိံ ဥတ္တရပဒလောပဝသေန ကာမသညိတေ ပဒေသေ. ဣဒန္တိ ဣဒံ အဋ္ဌဝိဓံ စိတ္တံ. အဓိကာရဝသေန ပန တဿ ဂဟဏေပိ သဗ္ဗေသမေဝ ပရိတ္တစိတ္တာနမယမတ္ထော လဗ္ဘတိ သဗ္ဗေသမ္ပိ ကာမေ အဝစရဏတော. သဒါတိ သဗ္ဗကာလံ၊ ဗာဟုလျေနာတိ အဓိပ္ပါယော. ဣမိနာ ပန ဣဒံ ဒီပေတိ – ယထာ သင်္ဂါမေ ယေဘုယျေန အဝစရန္တော ‘‘သင်္ဂါမာဝစရော’’တိ လဒ္ဓနာမော ဟတ္ထီ အညတ္ထ အဝစရန္တောပိ ဗာဟုလ္လပ္ပဝတ္တိဝသေန ‘‘သင်္ဂါမာဝစရော’’တွေဝ ပညာယတိ၊ ဧဝမိဒံ အညတ္ထ အဝစရန္တမ္ပိ ကာမလောကေ ဗာဟုလ္လဝုတ္တိတော ‘‘ကာမာဝစရ’’မိစ္စေဝ ဝုတ္တန္တိ. တေန ပန နနု စေတံ ရူပါရူပဘဝေသုပိ အဝစရဏတော ရူပါဝစရာဒိနာမမ္ပိ လဘေယျာတိ ဣဒံ စောဒနံ ပရိဟရတိ. ဟောတိ စေတ္ထ –

‘‘ကာမေဝစရတီတျေတံ၊ ကာမာဝစရသညိတံ၊

သေသေ အဝစရန္တမ္ပိ၊ သင်္ဂါမာဝစရော ယထာ’’တိ.

ဣတိ-သဒ္ဒေါ ဟေတုမှိ. စ-သဒ္ဒေါ ဝတ္တဗ္ဗန္တရသမုစ္စယေ. တေန ယသ္မာ ဥတ္တရပဒလောပေန ကာမာဝစရော ‘‘ကာမော’’တိ သညိတော၊ ယသ္မာ စ တသ္မိံ ကာမေ ဣဒံ စိတ္တံ သဒါ အဝစရတိ၊ တသ္မာ ‘‘ကာမာဝစရ’’မိစ္စေဝ ကထိတံ၊ န ပန ကာမာဝစရာဝစရံ၊ နာပိ ရူပါရူပါဝစရန္တိ ဝါတိ အဓိပ္ပါယော. ကာမဃာတိနာတိ ဒေသနာဉာဏေန ဝိနေယျသန္တာနဂတဿ ကိလေသကာမဿ ဟနနသီလေန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန.

၁၉. ပဋိသန္ဓိံ ။ပေ။ အဝစာရယတီတိ ဝါတိ အထ ဝါ ယသ္မာ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဥပ္ပန္နမ္ပိ ကာမေ ဘဝေယေဝ ပဋိသန္ဓိံ အဝစာရယတိ၊ တသ္မာ ဣဒံ ကာမေ အဝစာရယတီတိ ‘‘ကာမာဝစရ’’န္တိ ကထိတံ စာ-သဒ္ဒဿ ရဿတ္တံ ကတွာတိ အတ္ထော. ဧဝံ ဥတ္တရပဒလောပဝသေန ပဒသမ္ဘဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဝိနာပိ ဥတ္တရပဒလောပံ ကာမာဝစရ-သဒ္ဒဿ သမ္ဘဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ပရိယာပန္နန္တိ တတြ ဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. တတြာတိ တသ္မိံ ကာမဘဝေ. ပရိယာပန္နန္တိ အန္တောဂဓံ. အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပါယော –

‘‘ကတမေ ဓမ္မာ ကာမာဝစရာ? ဟေဋ္ဌတော အဝီစိနိရယံ ပရိယန္တံ ကတွာ ဥပရိတော ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီ ဒေဝေ အန္တောကရိတွာ ယံ ဧတသ္မိံ အန္တရေ ဧတ္ထာဝစရာ ဧတ္ထ ပရိယာပန္နာ ခန္ဓဓာတုအာယတနာ ရူပံ ဝေဒနာ သညာ သင်္ခါရာ ဝိညာဏံ. ဣမေ ဓမ္မာ ကာမာဝစရာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၂၈၇) –

ဝုတ္တတ္တာ ယထာ မနုဿိတ္ထိယာ ကုစ္ဆိသ္မိံ နိဗ္ဗတ္တောပိ တိရစ္ဆာနဂတိကော တိရစ္ဆာနယောနိယမေဝ ပရိယာပန္နတ္တာ ‘‘တိရစ္ဆာနော’’တွေဝ ဝုစ္စတိ၊ ဧဝမိဒံ ရူပါရူပဘဝေသု ဥပ္ပန္နမ္ပိ ကာမဘဝပရိယာပန္နတ္တာ ‘‘ကာမာဝစရ’’မိစ္စေဝ ကထိတန္တိ. တပ္ပရိယာပန္နတာ စဿ အဝီစိပရနိမ္မိတပရိစ္ဆိန္နောကာသနိန္နာယ ကာမတဏှာယ ဝိသယဘာဝတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန နိက္ခေပကဏ္ဍေပိ ‘‘‘ဧတ္ထာဝစရာ’တိ ဝစနံ အဝီစိပရနိမ္မိတပရိစ္ဆိန္နောကာသာယ ကာမတဏှာယ ဝိသယဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ. ပဒသမ္ဘဝေါ ပနေတ္ထ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော – ကာမတဏှာ ကာမော၊ သော ဧတ္ထ အာရမ္မဏကရဏဝသေန အဝစရတီတိ ကာမာဝစရန္တိ. နနု စေတ္ထ ကတမာ ကာမတဏှာ၊ ယာ ကာမာဝစရဓမ္မာရမ္မဏာ တဏှာ. ကတမေ ကာမာဝစရဓမ္မာ၊ ယေ ကာမတဏှာဝိသယာတိ ဧဝံ ဣတရီတရနိဿယတာဒေါသော အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ၊ အဝီစိအာဒိဧကာဒသောကာသနိန္နတာယ ယံကိဉ္စိ တဏှံ ကာမတဏှာဘာဝေန ဂဟေတွာ တံသဘာဝါယ တဏှာယ ဝိသယဘာဝေန ကာမာဝစရဓမ္မာနံ ဥပလက္ခေတဗ္ဗဘာဝတော. အထ ဝါ ကိလေသဝတ္ထုဝသေန ဒုဝိဓောပိ ကာမော ယထာရဟံ သဟဇာတဝသေန ဧတ္ထ အဝစရတီတိ ကာမာဝစရံ၊ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဝါ ဒုဝိဓေပိ ကာမေ ဧတံ အဝစရတီတိ ကာမာဝစရံ. အထ ဝါ မဉ္စနိဿိတကေသု ဥက္ကုဋ္ဌိံ ကရောန္တေသု နိဿယနိဿိတာနံ အဘေဒဿ ဗုဒ္ဓိယာ ဂဟိတတ္တာ နိဿိတကေသု နိဿယူပစာရဝသေန ‘‘မဉ္စာ ဥက္ကုဋ္ဌိံ ကရောန္တီ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ ဧဝမေတမ္ပိ ကာမာဝစရဘဝေ ပဝတ္တနဝသေန တန္နိဿိတတ္တာ နိဿယဝေါဟာရေန ‘‘ကာမာဝစရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဟောတိ စေတ္ထ –

‘‘ကာမောဝစရတီတျေတ္ထ၊ ကာမေဝစရတီတိ ဝါ၊

ဌာနူပစာရတော ဝါပိ၊ တံ ကာမာဝစရံ ဘဝေ’’တိ.

၂၀. ပုဇ္ဇဖလနိဗ္ဗတ္တနတော၊ အတ္တသန္တာနံ ပုနနတော စ ပုညာနိ၊ ကတ္တဗ္ဗတာယ ကိရိယာ၊ တေသံ တေသံ အာနိသံသာနံ ဝတ္ထုတာယ ဝတ္ထူနိ စာတိ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ. ဂဏနတော ဒသပရိမာဏတ္တာ ဒသ စ တာနိ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ စာတိ ဒသ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ၊ တေသံ ဝသေနာတိ ဒသပုညကြိယဝတ္ထုဝသေန၊ ဒသပုညကိရိယဝတ္ထုဘာဝေန တံမယံ ဟုတွာတိ အတ္ထော. ဧဝ-ကာရေန ပန ရူပါရူပလောကုတ္တရံ ဝိယ န ကေဝလံ ဘာဝနာဝသေနေဝါတိ ဒဿေတိ. အထ ဝါ ဒသပုညကိရိယဝတ္ထုဝသေနေဝ ပဝတ္တတိ၊ န ပန ပရေဟိ ပရိကပ္ပိတပရပသံသာဒိပုညကိရိယဝတ္ထုဝသေနာတိ ဧဝ-သဒ္ဒေန အဝဓာရဏံ. ယတော ဝက္ခတိ ‘‘သဗ္ဗာနုဿတိပုညဉ္စာ’’တိအာဒိ.

၂၁. ကာနိ ပန တာနိ ဒသပုညကိရိယဝတ္ထူနိ၊ ယေသံ ဝသေန ဣဒံ အဋ္ဌဝိဓံ စိတ္တံ ပဝတ္တတီတိ ဝုတ္တန္တိ ဣမံ အနုယောဂံ သန္ဓာယ တာနိ သရူပတော ဒဿေတုံ ‘‘ဒါနံ သီလ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဒိယျတိ ဧတေနာတိ ဒါနံ၊ ပရိစ္စာဂစေတနာ. ဣဓ ပန စိတ္တာဓိကာရဝသေန တံသမ္ပယုတ္တံ ဂဟေတဗ္ဗံ. တထာ ‘‘သီလာ’’ဒီသုပိ. သီလတီတိ သီလံ၊ ကာယဝစီကမ္မာနိ သမာဒဟတီတိ အတ္ထော. သုသိလျဝသေန ဟိ ကာယကမ္မာဒီနိ အဝိပ္ပကိဏ္ဏာနိ သမ္ပတိ၊ အာယတိဉ္စ ဟိတသုခါဝဟာနိ သမ္မာ ဌပိတာနိ သမာဟိတာနိ ဟောန္တိ၊ သီလယတိ ဥပဓာရေတီတိ ဝါ သီလံ. ဥပဓာရဏံ ပနေတ္ထ ကုသလာနံ အဓိဋ္ဌာနဘာဝေါ. ဘာဝေတိ ကုသလဓမ္မေ အာသေဝတိ ဝဍ္ဎေတိ ဧတာယာတိ ဘာဝနာ. အတ္တနော သန္တာနေ နိပ္ဖန္နာ ပတ္တိ ဒိယျတိ ဧတေနာတိ ပတ္တိဒါနံ. တံတံကိစ္စကရဏေ ဗျာဝဋဿ ဘာဝေါ ဝေယျာဝစ္စံ. ဒေသေတိ ဧတာယာတိ ဒေသနာ. ပတ္တိံ အနုမောဒတိ ဧတေနာတိ ပတ္တာနုမောဒေါ. ပုဗ္ဗပဒလောပေန ပန ‘‘အနုမောဒေါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒိဋ္ဌိယာ ဥဇုဘာဝေါ ဒိဋ္ဌိဇုတ္တံ၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဥဇုကရဏန္တိ အတ္ထော. အတ္တနော၊ ပရဿ ဝါ ဟိတဇ္ဈာသယဝသေန သမ္မာ သုဏန္တိ ဧတာယာတိ သံသုတိ. ပူဇာဝသေန အပစာယတိ သာမီစိံ ကရောတိ ဧတေနာတိ အပစာယော. ပုညကိရိယဝတ္ထူနံ ပဘေဒေါ ပုညကိရိယဝတ္ထုပ္ပဘေဒေါ. မဇ္ဈပဒလောပဝသေန ပန ‘‘ပုညဝတ္ထုပ္ပဘေဒေါ’’တိ ဝုတ္တံ ယထာ အာဇညယုတ္တော ရထော ‘‘အာဇညရထော’’တိ. အယံ တာဝေတ္ထ ပဒဝိစာရော.

အယံ ပန ဝိနိစ္ဆယော – တတ္ထ သေခပုထုဇ္ဇနာနံ ပရံ ဥဒ္ဒိဿ ပူဇာနုဂ္ဂဟကာမတာယ အတ္တနော ဝိဇ္ဇမာနဝတ္ထုပရိစ္စဇနဝသေန ပဝတ္တာ စေတနာ ဒါနမယပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ. ခီဏာသဝါနမ္ပိ တထာ ပဝတ္တာ ဒါနမေဝ၊ သာ ပန ပုညကိရိယာ နာမ န ဟောတီတိ န ဣဓ အဓိပ္ပေတာ. ပုဇ္ဇဖလနိဗ္ဗတ္တနတော၊ ဟိ အတ္တသန္တာနံ ပုနနတော စ ပုညံ၊ န စ ခီဏာသဝသန္တာနေ ပဝတ္တာ ဖလနိဗ္ဗတ္တိကာ ဟောတိ၊ န စ တံ ပုနာတိ ဝိသုဒ္ဓသန္တာနပ္ပဝတ္တတ္တာတိ. ဧဝံ သေသေသုပိ.

ယာ ပန နိစ္စသီလဥပေါသထသီလာဒိဝသေန ပဉ္စသီလံ အဋ္ဌသီလံ ဒသသီလံ သမာဒိယန္တဿ၊ အသမာဒိယန္တဿပိ ကုလစာရိတ္တဝသေန သမ္ပတ္တကာယဒုစ္စရိတာဒီဟိ ဝိရမန္တဿ၊ ဥပသမ္ပဒမာဠကေ သံဝရံ သမာဒိယန္တဿ၊ ပါတိမောက္ခံ ပရိပူရေန္တဿ၊ အာပါထဂတဝိသယေသု စက္ခာဒီနိ ဣန္ဒြိယာနိ ထကေန္တဿ၊ စီဝရာဒိကေ စ ပစ္စယေ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ၊ ကုဟနာဒိဝတ္ထုတော အာဇီဝံ ပရိသောဓေန္တဿ ပဝတ္တာ စေတနာ၊ အယံ သီလမယပုညကိရိယဝတ္ထုနာမ. ဧတ္ထာဟ – ‘‘ဒါနံ နာမေတံ မယှံ ကုလဝံသော ကုလစာရိတ္တ’’န္တိ ဧဝံ စာရိတ္တသီလေ ဌတွာ ဒေန္တဿ ပဝတ္တာ ဒါနမယပုညကိရိယဝတ္ထု ကိံ၊ ဥဒါဟု သီလမယန္တိ? သီလမယမေဝ စာရိတ္တသီလဘာဝတော. ဒေယျဓမ္မပရိစ္စာဂဝသေန ပဝတ္တာပိ ဟေသာ ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဿ အပရဘာဂေ စေတနာယ စ တထာ ပဝတ္တတ္တာ သီလမယမေဝ ပုညကိရိယဝတ္ထု၊ န ဒါနမယံ. ပူဇာနုဂ္ဂဟကာမတာယ ဟိ ဒိန္နံ ဒါနမယန္တိ.

‘‘စက္ခု အနိစ္စ’’န္တိအာဒိနာ ပန စက္ခာဒိကေ တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ သမ္မသန္တဿ ပဝတ္တာ ဂေါတြဘုဝေါဒါနပရိယောသာနာ ဝိပဿနာစေတနာ၊ ကသိဏာဒီသု အာရမ္မဏေသု အပ္ပနံ အပ္ပတ္တာ ဂေါတြဘုပရိယောသာနာ ပရိကမ္မစေတနာ စာတိ အယံ ဘာဝနာမယပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ. အပ္ပနာပ္ပတ္တာပိ ဘာဝနာယေဝ၊ သာ ပန န ကာမာဝစရာတိ ဣဓ န ဂဟိတာ. နိရဝဇ္ဇဝိဇ္ဇာယတနကမ္မာယတနသိပ္ပါယတနာနံ သိက္ခနစေတနာပိ ဘာဝနာမယေယေဝ သမောဓာနံ ဂစ္ဆတီတိ အာစရိယာ. ယာ စေတ္ထ ဒေယျဓမ္မံ ခယတော ဝယတော သမ္မသိတွာ ဒဒတော ပဝတ္တာ၊ သာပိ ပုဗ္ဗေ ဝိယ ဥဘယဘာဂေ စေတနာနံ တထာ ပဝတ္တတ္တာ ဘာဝနာမယပုညကိရိယဝတ္ထုယေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ဒါနာဒိကံ ယံ ကိဉ္စိ သုစရိတကမ္မံ ကတွာ ‘‘အသုကဿ စ နာမ ပတ္တိ ဟောတု၊ သဗ္ဗသတ္တာနံ ဝါ ဟောတူ’’တိ ဧဝံ အတ္တနာ ကတဿ ပရေဟိ သာဓာရဏဘာဝံ ပစ္စာသီသနဝသေန ပဝတ္တာ ပတ္တိဒါနမယပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ. ကိံ ပနေဝံ ပတ္တိံ ဒဒတော ပုညက္ခယော ဟောတီတိ? န ဟောတိ၊ ယထာ ပန ဧကံ ဒီပံ ဇာလေတွာ တတော ဒီပသဟဿံ ဇာလေန္တဿ ပဌမဒီပေါ ခီဏောတိ န ဝတ္တဗ္ဗော၊ ပုရိမာလောကေန ပန သဒ္ဓိံ ပစ္ဆိမာလောကဿ ဧကီဘာဝေ အတိမဟာဝ ဟောတိ၊ ဧဝမေဝ ပတ္တိံ ဒဒတော ပရိဟာနိ နာမ န ဟောတိ၊ ဝုဍ္ဎိယေဝ ပန ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ကထံ ပနေသာ ဒိန္နာ နာမ ဟောတီတိ? ‘‘ဣဒံ မေ ပုညကမ္မံ သဗ္ဗသတ္တာနံ၊ အသုကဿ ဝါ ပရိဏမတူ’’တိ ဧဝံ ပုဗ္ဗဘာဂေ၊ ပစ္ဆာပိ ဝါ ဝစီဘေဒံ ကရောန္တေန မနသာ ဧဝ ဝါ စိန္တေန္တေန ဒိန္နာ နာမ ဟောတိ. ကေစိ ပန ‘‘ယံ မယာ ကတံ သုစရိတံ၊ တဿ ဖလံ ‘ဒမ္မီ’တိ ဝုတ္တေပိ ပတ္တိ ဒိန္နာဝ ဟောတီ’’တိ ဝဒန္တိ. ကုသလကမ္မာဓိကာရတ္တာ ပန ပရေဟိ စ ကမ္မဿေဝ အနုမောဒိတဗ္ဗတ္တာ ကမ္မမေဝ ဒါတဗ္ဗံ၊ အနုမောဒေန္တေနပိ ကမ္မမေဝ အနုမောဒိတဗ္ဗန္တိ ဣဒမေတ္ထ အာစရိယာနံ သန္နိဋ္ဌာနံ.

စီဝရာဒီသု ပစ္စာသာရဟိတဿ အသံကိလိဋ္ဌေန အဇ္ဈာသယေန သမဏဗြာဟ္မဏာနံ ဝတ္တပဋိဝတ္တကရဏဝသေန၊ ဂိလာနုပဋ္ဌာနဝသေန စ ပဝတ္တာ ဝေယျာဝစ္စမယပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ.

အာမိသကိဉ္စက္ခာဒိနိရပေက္ခစိတ္တဿ အတ္တနော ပဂုဏံ ဓမ္မံ ဝိမုတ္တာယတနသီသေ ဌတွာ ဒေသေန္တဿ၊ တထေဝ နိရဝဇ္ဇဝိဇ္ဇာယတနာဒိကံ ဥပဒိသန္တဿ စ ပဝတ္တာ ဒေသနာမယပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ. ပရေဟိ ကတံ ယံ ကိဉ္စိ သုစရိတကမ္မံ ဒိန္နမဒိန္နမ္ပိ ဝါ ဣဿာမစ္ဆေရမလံ ပဟာယ ‘‘သာဓု သုဋ္ဌူ’’တိ အနုမောဒန္တဿ ပဝတ္တာ အနုမောဒနပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ၊ ‘‘အတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနာ ကမ္မဿကတာဉာဏဝသေန ဒိဋ္ဌိံ ဥဇုံ ကရောန္တဿ ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ. ယဒိ ဧဝံ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တဿ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မပုညကိရိယတာ န လဗ္ဘတီတိ? နော န လဗ္ဘတိ ပုရိမပစ္ဆိမစေတနာနမ္ပိ တံတံပုညကိရိယာသွေဝ သင်္ဂဏှနတော. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ –

‘‘ပုရိမာ မုဉ္စနာ စေဝ၊ ပရာ တိဿောပိ စေတနာ၊

ဟောတိ ဒါနမယံ ပုညံ၊ ဧဝံ သေသေသု ဒီပယေ’’တိ.

တသ္မာ ကိဉ္စာပိ ဥဇုကရဏဝေလာယံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တမေဝ စိတ္တံ ဟောတိ၊ ပုရိမပစ္ဆာဘာဂေ ပန ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တမ္ပိ ဟောတီတိ တဿာပိ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မပုညကိရိယဘာဝေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

အပရေ ပနာဟု – ဝိညာဏပညာဏဝသေန ဒဿနံ ဒိဋ္ဌိ၊ စိတ္တံ ပညာ စ. ဒိဋ္ဌိယာ ဥဇုဘာဝေါ ဒိဋ္ဌိဇုတ္တံ. ကိံ တံ? ကုသလဉ္စ ဝိညာဏံ ကမ္မဿကတာဉာဏာဒိ စ သမ္မာဒဿနံ. တတ္ထ ကုသလဝိညာဏေန ဉာဏုပ္ပါဒေပိ အတ္တနော သုစရိတာနုဿရဏပရဂုဏပသံသာသရဏဂမနာနံ သင်္ဂဟော၊ ကမ္မဿကတာဉာဏေန ကမ္မပထသမ္မာဒိဋ္ဌိယာတိ. ဒါနာဒိသမ္ပယုတ္တံ ပန ဉာဏံ ဒါနာဒီသွေဝ အန္တောဂဓန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘ဧဝမိမံ ဓမ္မံ သုတွာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေန ပဋိပဇ္ဇန္တော လောကိယလောကုတ္တရဂုဏဝိသေသံ အဓိဂမိဿာမိ၊ ဗဟုဿုတော ဝါ ဟုတွာ ပရေ ဓမ္မဒေသနာယ အနုဂ္ဂဏှိဿာမီ’’တိ ဧဝံ အတ္တနော၊ ပရေသံ ဝါ ဝိမုတ္တာယတနသီသေန သဒ္ဓမ္မံ သုဏန္တဿ ပဝတ္တာ သဝနမယပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ. နိရဝဇ္ဇဝိဇ္ဇာယတနာဒိသဝနစေတနာပိ ဧတ္ထေဝ သင်္ဂယှတိ. ပူဇာရဟေ၊ ဂရုဋ္ဌာနိယေ၊ မဟလ္လကေ စ ဒိသွာ အာသနာ ဝုဋ္ဌဟန္တဿ ပတ္တစီဝရပဋိဂ္ဂဟဏမဂ္ဂဒါနအဘိဝါဒနအဉ္ဇလိကမ္မကရဏအာသနပုပ္ဖဂန္ဓာဒိအဘိဟာရံ ကရောန္တဿ စ ပဝတ္တာ ဗဟုမာနစေတနာ အပစိတိသဟဂတပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ. ဝေယျာဝစ္စာပစာယနာနဉှိ အယံ ဝိသေသော – ဝယသာ၊ ဂုဏေန စ ဇေဋ္ဌာနံ၊ ဂိလာနာနဉ္စ တံတံကိစ္စကရဏံ ဝေယျာဝစ္စံ၊ သာမီစိကိရိယာ အပစာယနန္တိ.

၂၂-၃. ဧဝံ အဋ္ဌကထာယ အာဂတနယေန ဒသပုညကိရိယဝတ္ထူနိ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သုတ္တေ အာဂတနယေန ဒါနံ သီလံ ဘာဝနာတိ တီဏိယေဝ ဒဿေတုံ တေသု ဣတရေသမ္ပိ သင်္ဂဟံ ဒီပေန္တော အာဟ ‘‘ဂစ္ဆန္တိ သင်္ဂဟ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ ပတ္တိဒါနာနုမောဒနာ ဒါနေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ တံသဘာဝတ္တာ. ဒါနမ္ပိ ဟိ ဣဿာမစ္ဆေရာနံ ပဋိပက္ခံ၊ ဧတေပိ၊ တသ္မာ သမာနပဋိပက္ခတာယ ဒါနေန သဟ ဧကလက္ခဏတ္တာ ဧတေ ဒါနမယပုညကိရိယဝတ္ထုမှိ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ. ဝေယျာဝစ္စာပစာယနာ သီလမယေ ပုညေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ စာရိတ္တသီလသဘာဝတ္တာ. ဒေသနာသဝနဒိဋ္ဌိဥဇုကာ ပန ကုသလဓမ္မာသေဝနတော ဘာဝနတော ဘာဝနာမယေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ. ကေစိ ပန ‘‘ဒေသေန္တော၊ သုဏန္တော စ ဒေသနာနုသာရေန ဉာဏံ ပေသေတွာ လက္ခဏံ ပဋိဝိဇ္ဈ ဒေသေတိ၊ သုဏာတိ စ၊ တာနိ စ ဒေသနာသဝနာနိ ပဋိဝေဓမေဝ အာဟရန္တီတိ ဒေသနာသဝနံ ဘာဝနာမယေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတီ’’တိ ဝဒန္တိ. ဓမ္မဒါနဘာဝတော ‘‘ဒေသနာ ဒါနမယေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတီ’’တိပိ သက္ကာ ဝတ္တုံ. တထာ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မံ သဗ္ဗတ္ထာပိ သဗ္ဗေသံ နိယမနလက္ခဏတ္တာတိ. ဒါနာဒီသု ဟိ ယံ ကိဉ္စိ ‘‘အတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာဝ ဝိသောဓိတံ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ မဟာနိသံသန္တိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မံ ပန သဗ္ဗေသံ နိယမနလက္ခဏ’’န္တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၃၀၅) ဝုတ္တံ. မဟာသံဃိယာ ပန အဘယဂိရိဝါသိနော စ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မံ ဝိသုံ ပုညကိရိယဘာဝေန န ဂဏှန္တိ. တထာ ဟိ တေ ဒါနံ သီလံ ဘာဝနာ သံသုတိ ဒေသနာနုဿတိမောဒနံ ဝေယျာဝစ္စပူဇာသရဏပ္ပတ္တိပသံသာ စာတိ အတ္တနာ ကတပုညာနုဿရဏံ ဗုဒ္ဓါဒီသု သရဏဂမနံ ပရဂုဏပသံသာတိ ဣမာနိ တီဏိ ပက္ခိပိတွာ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မံ အဂ္ဂဟေတွာ ဒွါဒသ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ ပညာပေန္တိ. ပုန တီဏေဝါတိ ပဌမံ ဒသာပိ သမာနာ ပုန သင်္ခေပတော တီဏေဝ သမ္ဘောန္တိ.

၂၄. ဣဒါနိ ပရေဟိ နိဒ္ဒိသိယမာနာနံ ပုညာနုဿရဏာဒီနံ အတ္တနာ နိဒ္ဒိဋ္ဌေသွေဝ သမောဓာနံ ဒဿေတုံ ‘‘သဗ္ဗာနုဿတိပုညဉ္စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သဗ္ဗဿေဝ အတ္တနာ ကတသုစရိတဿ အနုဿရဏံ သဗ္ဗာနုဿတိပုညံ နာမ. ပသံသာတိ ပရေဟိ ကတာယ ပုညကိရိယာယ၊ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ စ ဝိပ္ပသန္နစိတ္တေန ပသံသနံ၊ သန္တုဿနန္တိ အတ္ထော. သရဏတ္တယန္တိ ဧတ္ထ သရန္တိ ဟိံသန္တီတိ သရဏာနိ၊ ဗုဒ္ဓါဒီနိ တီဏိ ရတနာနိ. တာနိ ဟိ သရဏဂတာနံ တေနေဝ သရဏဂမနေန ဘယံ သန္တာသံ ဒုဂ္ဂတိပရိက္ကိလေသံ ဟိံသန္တိ ဝိနာသေန္တိ. တယော အဝယဝါ အဿာတိ တယံ၊ တီဟိ အဝယဝေဟိ ယုတ္တသမုဒါယဿေတံ အဓိဝစနံ၊ သရဏာနံ တယံ သရဏတ္တယံ၊ တီဏိ သရဏာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. န ဟိ အဝယဝဝိနိမုတ္တော သမုဒါယော နာမ ကောစိ အတ္ထီတိ. ဣဓ ပန သရဏတ္တယဂ္ဂဟဏေန ဥပစာရတော၊ ဥတ္တရပဒလောပတော ဝါ သရဏဂမနံ အဓိပ္ပေတံ. န ဟိ သရဏတ္တယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ ဟောတိ. အတ္ထတော ပနေတံ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝတ သော ဘဂဝါ၊ သွာက္ခာတော ဓမ္မော၊ သုပ္ပဋိပန္နော သံဃော’’တိအာဒိနာ ဗုဒ္ဓါဒီသု ပသာဒပဋိလာဘဝသေန ပဝတ္တာ စေတနာ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မသ္မိံ သင်္ဂဟံ ယန္တိ တံဝသေနေဝ တေသံ ဣဇ္ဈတော. န ဟိ ဝိပရီတဒိဋ္ဌိကဿ ဣမာနိ တီဏိ သမ္ဘဝန္တိ၊ တသ္မာ တေ ဧကန္တေန ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မပုညကိရိယဝတ္ထုသ္မိံ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ၊ န ဝိသုံ ပုညကိရိယဘာဝေန ဂဟေတဗ္ဗာတိ အဓိပ္ပါယော. တေနာဟ ‘‘နတ္ထိ သံသယော’’တိ. ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မဿ ဘာဝနာမယသင်္ဂဟေပိ သင်္ခေပနယေန ဘာဝနာမယေ သင်္ဂယှန္တိ၊ ဝိတ္ထာရနယေန ပန ‘‘ကတ္ထ နု ခေါ’’တိ သံသယော သိယာတိ ဣမေသံ ဘာဝနာမယသင်္ဂဟော န ဝုတ္တော. ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မဿ ဝါ သဗ္ဗေသံ မဟပ္ဖလဘာဝနိယာမကတ္တေန မူလဘူတတ္တာ တဿ ပဓာနဘာဝံ ဒဿေတုံ ဝိသုံ တတ္ထ သင်္ဂယှန္တီတိ ဝုတ္တံ. အပရေ ပန ‘‘သင်္ဂဏှန္တော သင်္ဂဏှာတိ၊ ဂဏှန္တော ‘မုဉ္စတီ’တိ ဝစနတော သရဏဂမနဿ သီလသမာဒါနေ ဝိယ ဂဟဏံ သမ္ဘဝတီတိ သီလမယေ သင်္ဂယှတီ’’တိ ဝဒန္တိ. ‘‘သရဏဂမနံ ပဏိပါတဘာဝတော အပစိတိသဟဂတေ သင်္ဂယှတီ’’တိ ကေစိ.

၂၅. ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တပုညကိရိယဝတ္ထူနံ ပုရိမပစ္ဆိမဘာဂဝသေန ပဝတ္တမာနာပိ စေတနာ တတ္ထ တတ္ထေဝ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပုရိမာ မုဉ္စနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပုရိမာတိ ဒါနတ္ထာယ ဒေယျဓမ္မံ ဓမ္မေန သမေန ဥပ္ပါဒေန္တဿ၊ ဥပ္ပန္နံ ‘‘ပရိစ္စဇိဿာမီ’’တိ စိန္တေန္တဿ၊ ဒက္ခိဏေယျံ ပရိယေသန္တဿ စ ယာဝ ဝတ္ထုနော ပဋိဂ္ဂါဟကဿ ဟတ္ထေ ဝိဿဇ္ဇနံ၊ ပရိဏာမနံ ဝါ၊ တာဝ ပဝတ္တာ ပုဗ္ဗဘာဂစေတနာ. ပဋိဂ္ဂါဟကဿ ပန ဟတ္ထေ ဝိဿဇ္ဇနစေတနာ၊ ပရိဏာမနစေတနာ ဝါ မုဉ္စနစေတနာ နာမ. သာယေဝ နိဂ္ဂဟီတလောပေန ‘‘မုစနာ’’တိ ဝုတ္တာ. ‘‘မုဉ္စနာ’’ဣတိယေဝ ဝါ ပါဌော. ပရာတိ အတ္တနာ ဝိဿဋ္ဌဝတ္ထုမှိ အာလယံ အကတွာ ‘‘သာဓု သုဋ္ဌု အဂ္ဂံ ဒါနံ မေ ဒိန္န’’န္တိ သောမနဿစိတ္တေန ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ဥပ္ပန္နာ အပရဘာဂစေတနာ. တိဿောပိ စေတနာတိ ဣတိ အယဉ္စ ပုရိမာ စေတနာ၊ အယဉ္စ မုဉ္စနစေတနာ၊ အယဉ္စ အပရစေတနာတိ တိဿောပိ စေတနာ ဧကတော ဟုတွာ ဒါနမယံ ပုညံ ဟောတိ၊ ဒါနမယပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ ဟောတီတိ အတ္ထော. ‘‘ပုည’’န္တိ ပဒံ အပေက္ခိတွာ ‘‘ဟောတီ’’တိ ဧကဝစနနိဒ္ဒေသော. ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ သေသေသုပိ အတိဒိသန္တော အာဟ ‘‘ဧဝံ သေသေသု ဒီပယေ’’တိ. သေသေသူတိ သီလာဒီသု ပုညကိရိယဝတ္ထူသု ဧဝံ ယထာဝုတ္တနယေန ‘‘သီလံ ‘ရက္ခိဿာမီ’တိ စိန္တေန္တဿ၊ ‘ပဗ္ဗဇိဿာမီ’တိ ဝိဟာရံ ဂစ္ဆန္တဿ ပဝတ္တာ ပုရိမစေတနာ၊ သီလံ သမာဒိယန္တဿ၊ ပဗ္ဗဇန္တဿ၊ သီလံ ပရိပူရေန္တဿ ဥပ္ပန္နာ မဇ္ဈိမစေတနာ၊ ‘ပူရိတံ မေ’တိ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ဥပ္ပန္နာ အပရစေတနာတိ ဧဝံ တိဿောပိ စေတနာ ဧကတော ဟုတွာ သီလမယပုညကိရိယဝတ္ထု နာမာ’’တိအာဒိနာ ဒီပယေ၊ ပကာသေယျာတိ အတ္ထော. နနု စ အတ္တနာ ကတပုညာနုဿရဏစေတနာ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မသင်္ဂဟိတာ၊ အယဉ္စ အပရစေတနာ သာယေဝါတိ ကထမဿာ တတ္ထ သင်္ဂဟောတိ? နာယံ ဒေါသော၊ ဝိသယဘေဒေန ဥဘိန္နမ္ပိ ဝိသေသသဗ္ဘာဝတော. ပုညာနုဿရဏဉှိ အတ္တနာ ကတပုညဝိသယမေဝ. အယံ ပန တဗ္ဗတ္ထုဝိသယာတိ ပါကဋောယေဝ ဒွိန္နံ ဝိသေသောတိ.

ဧတ္တာဝတာ စ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘ဒသပုညကိရိယဝတ္ထုဝသေနေဝ ပဝတ္တတီ’’တိ၊ တတ္ထ ဒသပုညကိရိယဝတ္ထူနိ သရူပတော၊ သင်္ဂဟတော စ နိဒ္ဒိသိတွာ ဣဒါနိ တထာပဝတ္တမာနဿ စဿ ပါဋေက္ကံ ပဝတ္တာကာရဝိသယံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣဒါနီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ အယန္တိ ဝက္ခမာနနိဒဿနံ. ဒါတဗ္ဗော ဓမ္မော ဒေယျဓမ္မော၊ အန္နာဒိဒသဝိဓံ ဝတ္ထု. ဝုတ္တဉှိ –

‘‘အန္နံ ပါနံ ဝတ္ထံ ယာနံ၊ မာလာဂန္ဓဝိလေပနံ၊

သေယျာဝသထပဒီပေယျံ၊ ဒါနဝတ္ထူ ဒသာဝိမေ’’တိ.

ပဋိဂ္ဂါဟကော အာဒိ ယေသံ ဒေသကာလမိတ္တာဒီနံ တေ ပဋိဂ္ဂါဟကာဒယော၊ ဒေယျဓမ္မဿ၊ ပဋိဂ္ဂါဟကာဒီနဉ္စ သမ္ပတ္တိ သမ္ပန္နတာ ဒေယျဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကာဒိသမ္ပတ္တိ. တတ္ထ ဒေယျဓမ္မဿ ပဏီတမနာပဘာဝေါ ဓမ္မေန သမေန ဥပ္ပန္နဘာဝေါ ဒေယျဓမ္မသမ္ပတ္တိ. ပဋိဂ္ဂါဟကာနံ အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျဘာဝေါ ပဋိဂ္ဂါဟကသမ္ပတ္တိ. ဒုလ္လဘအန္နပါနာဒိကော ဒေသော ဒေသသမ္ပတ္တိ. တာဒိသောဝ ကာလော ကာလသမ္ပတ္တိ. ဒုလ္လဘအန္နပါနာဒိကေ ဟိ ဒေသေ၊ ကာလေ ဝါ ဒိန္နံ အဇ္ဈာသယဿ ဗလဝတာယ မဟပ္ဖလံ၊ သောမနဿဟေတုကဉ္စ ဟောတိ၊ တသ္မာ တေ ဒါနဿ သမ္ပတ္တိဝသေန ဝုတ္တာ. မိတ္တသမ္ပတ္တိ ပန ကလျာဏမိတ္တဘာဝေါ. ကလျာဏမိတ္တဉှိ နိဿာယ ဒါနာဒီသု စိတ္တံ ဩဒဂျပ္ပတ္တံ ဟောတိ. ပရိစာရိကသမ္ပတ္တိ ပန အနာဏတ္တိယာပိ တံတံကိစ္စသမ္ပာဒနေ အပ္ပမတ္တဿ ပရိစာရိကဇနဿ ပဋိလာဘော. အညံ ဝါ သောမနဿဟေတုန္တိ သဒ္ဓါဗဟုလတာဝိသုဒ္ဓိဒိဋ္ဌိတာဒိဘေဒံ အညံ သောမနဿကာရဏံ ဝါ. အာဂမ္မာတိ ဥပါဂမ္မ၊ ပဋိစ္စာတိ အတ္ထော. ဟဋ္ဌပဟဋ္ဌောတိ သောမနဿဝသေန ဟဋ္ဌော စေဝ ပဟဋ္ဌော စ. ဥဘယေနပိ အဓိကသောမနဿံ ဝုတ္တံ. အတ္ထိ။ပေ။ ပဝတ္တန္တိ ‘‘အတ္ထိ ဒိန္နံ၊ အတ္ထိ ယိဋ္ဌံ၊ အတ္ထိ ဟုတံ၊ အတ္ထိ သုကတဒုက္ကဋာနံ ကမ္မာနံ ဖလံ ဝိပါကော၊ အတ္ထိ အယံ လောကော၊ အတ္ထိ ပရော လောကော၊ အတ္ထိ မာတာ၊ အတ္ထိ ပိတာ၊ အတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာ၊ အတ္ထိ လောကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ သမ္မဂ္ဂတာ သမ္မာပဋိပန္နာ၊ ယေ ဣမဉ္စ လောကံ ပရဉ္စ လောကံ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရန္တီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၄၁) ဧဝံ ပဝတ္တံ ဒသဝိဓံ သမ္မာဒိဋ္ဌိဝတ္ထုဝသေန စေဝ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဋ္ဌာနိယာဒီနံ ဝသေန စ ပဝတ္တံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဟိ န ကေဝလံ နဝန္နံယေဝ သမ္မာဒိဋ္ဌိဝတ္ထူနံ ဂဟဏံ၊ အထ ခေါ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဋ္ဌာနိယာနမ္ပိ သင်္ဂဟော. သမ္မာ ဉာယေန ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိ၊ ပသတ္ထာ ဝါ ဒိဋ္ဌီတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ တံ. ပုရက္ခတွာတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကတွာ. တဉ္စ ခေါ သဟဇာတပုဗ္ဗင်္ဂမဝသေန ‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၁-၂) ဝိယ သမ္ပယောဂဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ.

အနုဿာဟိတောတိ လောဘမစ္ဆရိယာဒိဝသေန ပုညကိရိယာယ သင်္ကောစံ အနာပဇ္ဇနတော အတ္တနာ၊ ပရေန ဝါ ကေနစိ အနုဿာဟိတော ဟုတွာ. သဘာဝတော ဟိ ပုညပ္ပဝတ္တိဒဿနမိဒံ. ပရေဟီတိ ပန ပရပါကဋုဿာဟဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ. ပဌမန္တိ ဒေသနာက္ကမေန၊ ဣဓ နိဒ္ဒိဋ္ဌက္ကမေန ဝါ ပဌမံ. မဟာကုသလစိတ္တန္တိ သောမနဿသဟဂတတာဒိအင်္ဂပါရိပူရိယာ မဟန္တံ ကုသလစိတ္တံ. အထ ဝါ ပစ္ဆိမဘဝိကဗောဓိသတ္တာနံ ပဋိသန္ဓိအာကဍ္ဎနတော မဟန္တံ ပူဇိတံ ကုသလစိတ္တန္တိ မဟာကုသလစိတ္တံ. သဗ္ဗေသမ္ပိ ဟိ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တာနံ ပဋိသန္ဓိ မေတ္တာပုဗ္ဗင်္ဂမဿ တိဟေတုကသောမနဿမယဿ အသင်္ခါရိကစိတ္တဿ ဝိပါကောတိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ ‘‘ဒေယျဓမ္မ။ပေ။ ဟဋ္ဌပဟဋ္ဌော’’တိ ဧတ္တာဝတာ ဣမဿ သောမနဿသဟဂတဘာဝမာဟ၊ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ပုရက္ခတွာ’’တိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တဘာဝံ၊ ‘‘အနုဿာဟိတော’’တိ ပန ဣမိနာ အသင်္ခါရိကဘာဝန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ဝုတ္တနယေနေဝါတိ ‘‘ဒေယျဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကာဒိသမ္ပတ္တိံ၊ အညံ ဝါ သောမနဿကာရဏံ အာဂမ္မာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တနယေန. ဥဿာဟိတောတိ ဒေယျဓမ္မေ သာပေက္ခာဒိတာယ၊ သီလသမ္ပဒါဒီသု အနဓိမုတ္တတာဒီဟိ စ ပုညကိရိယာယ သင်္ကောစာပဇ္ဇနတော အတ္တနာ၊ ပရေန ဝါ ကေနစိ ဥဿာဟိတော. ပရေဟီတိ ပန ဝုတ္တနယမေဝ. ကရောတိ ဒါနာဒီနိ ပုညာနီတိ သမ္ဗန္ဓော. တမေဝါတိ သောမနဿသဟဂတာဒိနာ တံသဒိသတာယ ဝုတ္တံ. ဟောတိ ဟိ တံသဒိသေပိ တံဝေါဟာရော ယထာ စ ‘‘သာယေဝ တိတ္တိရီ၊ တာနိယေဝ ဩသဓာနီ’’တိ. ဧတ္ထ ပန ‘‘ဥဿာဟိတော’’တိ ဣမိနာ သသင်္ခါရိကတံ ဒဿေတိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. ဣမသ္မိံ ပနတ္ထေတိ ဣမသ္မိံ သသင်္ခါရိကသဒ္ဒါဘိဓေယျေ၊ ဥဿာဟိတဗ္ဗစိတ္တသင်္ခါတေ အတ္ထေ တံဝိသယေတိ အတ္ထော. ပုဗ္ဗပ္ပယောဂဿာတိ ပုညကိရိယာယ သင်္ကောစေ ဇာယမာနေ တတော ဝိဝေစေတွာ သမုဿာဟနဝသေန ပဝတ္တဿ စိတ္တပ္ပယောဂဿ. ပုဗ္ဗ-ဂ္ဂဟဏံ ပနေတ္ထ တထာပဝတ္တပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဝသေန သော ပယောဂေါ ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ၊ န တဿ ပုဗ္ဗကာလိကတာယာတိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော.

ပဋိပတ္တိဒဿနေနာတိ ဘိက္ခူ ဒိသွာ ဒေယျဓမ္မပရိစ္စဇနဝန္ဒနာဒိပဋိပတ္တိဒဿနေန. ဗလန္တိ အနန္တီတိ ဗာလာ၊ အဿာသိတပဿာသိတမတ္တေနေဝ ဇီဝန္တိ၊ န ပညာဇီဝိတေနာတိ အဓိပ္ပါယော. ဗာလာယေဝ ဗာလကာ. တေ ပန ဣဓ ‘‘အတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ အဘာဝေန အသဉ္ဇာတဗုဒ္ဓိနော ဒါရကာ. ပါကဋဝသေန စေတ္ထ ဗာလက-ဂ္ဂဟဏံ. သဟသာ ကရဏာဒိကာလေ ပန ဣတရေသမ္ပိ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တံ ဟောတီတိ. သောမနဿံ ဇာတံ ဧတေသန္တိ သောမနဿဇာတာ၊ ဇာတသောမနဿာတိ အတ္ထော. သဟသာတိ သီဃံ သီဃံ ဒါတုကာမတာယ ဥပ္ပတ္တိသမကာလမေဝ.

ဧတ္ထ စ ‘‘ပဋိပတ္တိဒဿနေနာ’’တိ ဣမိနာ ပရေသံ ပယောဂါဘာဝမာဟ၊ ‘‘ဇာတပရိစယာ’’တိ အတ္တနော ပယောဂါဘာဝံ. ဥဘယေနာပိ ဣမဿ အသင်္ခါရိကဘာဝံ ဒီပေတိ. ‘‘ဗာလကာ၊ သဟသာ’’တိ စ ဣမေဟိ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တဘာဝမာဟ၊ ‘‘ဘိက္ခူ။ပေ။ ဇာတာ’’တိ သောမနဿသဟဂတဘာဝံ. အထ ဝါ ‘‘ပဋိပတ္တိ။ပေ။ ပရိစယာ’’တိ ဣမိနာ အသင်္ခါရိကဘာဝဿ ‘‘ဗာလကာ ဘိက္ခူ။ပေ။ ဇာတာ’’တိ စ ဣမေဟိ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တသောမနဿသဟဂတဘာဝဿ စ ဒီပိတတ္တာ ‘‘သဟသာ’’တိ ဝစနေန ယထာဝုတ္တမေဝ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တအသင်္ခါရိကဘာဝံ ပကာသေတိ. ဧဝံ သတိ ပဋိလောမတော သောမနဿသဟဂတာဒိဘာဝေါ ဒဿိတော ဟောတိ. အနုလောမတော ပန ‘‘သောမနဿဇာတာ’’တိ ဣမိနာ သောမနဿသဟဂတဘာဝံ၊ သဟသာ-ဂ္ဂဟဏေန ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တာသင်္ခါရိကဘာဝံ ဒီပေတိ. ‘‘ပဋိပတ္တိ။ပေ။ ဒိသွာ’’တိ ဧတ္တာဝတာ ပန သောမနဿသဟဂတာဒိဘာဝဿ ကာရဏံ ဝုတ္တန္တိ. တေတိ တေ ဉာတကာ၊ တေ ဗာလကာတိ ဝါ အတ္ထော. ‘‘သောမနဿဟေတူနံ အဘာဝံ အာဂမ္မာ’’တိ ဣဒံ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏံ တထာရူပေ စေတောဘိသင်္ခါရာဒယောပိ ဟိ ဥပေက္ခာသဟဂတတာယ ကာရဏမေဝါတိ. စိတ္တဿ သောမနဿာဘာဝေ ပုဂ္ဂလဿပိ သောမနဿရဟိတတာ ဟောတီတိ ‘‘စတူသုပိ။ပေ။ ဟောန္တီ’’တိ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနံ ကတွာ ဝုတ္တံ၊ သောမနဿရဟိတာ ဟောန္တိ ပုညံ ကရောန္တာတိ အဓိပ္ပါယော. ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိ နိဂမနံ.

ဣမေသု ပန အဋ္ဌသု ဝိညာဏေသု သောမနဿသဟဂတတော ဥပေက္ခာသဟဂတံ ဗလဝတရံ၊ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တတော ဉာဏသမ္ပယုတ္တံ၊ သသင်္ခါရိကတော အသင်္ခါရိကံ သဒိသံ ဗလဝတရံ. ဝိသဒိသံ ပန ဝေဒနာဉာဏပ္ပယောဂဝသေန ဗလဝံ၊ ဒုဗ္ဗလဉ္စ ဟောတိ. သောမနဿသဟဂတတိဟေတုကအသင်္ခါရိကတော ဟိ ဥပေက္ခာသဟဂတတိဟေတုကသသင်္ခါရိကံ ဗလဝတရံ၊ ဥပေက္ခာသဟဂတဒုဟေတုကအသင်္ခါရိကတော သောမနဿသဟဂတတိဟေတုကအသင်္ခါရိကံ ဗလဝတရံ. ဣတိ စတုတ္ထစိတ္တတော တတိယစိတ္တံ ဗလဝတရံ၊ တတော အဋ္ဌမစိတ္တံ၊ တတော သတ္တမစိတ္တံ၊ တတော ဒုတိယစိတ္တံ၊ တတော ပဌမစိတ္တံ၊ တတော ဆဋ္ဌစိတ္တံ၊ တတော ပဉ္စမစိတ္တန္တိ ဧဝမိမေသံ ဗလဝဗလဝတရဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

၂၆. ဧဝံ ပါဠိယံ အာဂတနယေန ဝေဒနာဉာဏပ္ပယောဂဘေဒတော အဋ္ဌဝိဓတံ နိဒ္ဒိသိတွာ ဣဒါနိ အဋ္ဌကထာယံ အာဂတပုညကိရိယာဒီနံ ဝသေနပိ ပဘေဒံ ဒဿေတုံ ‘‘ဒသ ပုညကြိယာဒီန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဆန္နံ အာရမ္မဏာနံ၊ စတုန္နံ အဓိပတီနံ၊ တိဏ္ဏံ ကမ္မာနံ၊ ဟီနာဒိဘေဒဿ စ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေနေဝါဟု –

‘‘ကမေန ပုညဝတ္ထူဟိ၊ ဂေါစရာဓိပတီဟိ စ၊

ကမ္မဟီနာဒိတော စာပိ၊ ဂဏေယျ နယကောဝိဒေါ’’တိ.

၂၇. ဣဒါနိ တထာပဝတ္တမာနဿ တဿ ယော ယော တေသံ တေသံ ဝသေန လဗ္ဘမာနော ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ၊ တံ သမ္ပိဏ္ဍိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘သတ္တရသ သဟဿာနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထေဝံ ဂဏနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ – ဣမာနိ တာဝ အဋ္ဌ ဝိညာဏာနိ ဒသန္နံ ပုညကိရိယဝတ္ထူနံ ဝသေန ပဝတ္တနတော ပစ္စေကံ ဒသ ဒသာတိ ကတွာ အသီတိ စိတ္တာနိ ဟောန္တိ၊ တာနိ စ ဆသု အာရမ္မဏေသု ပဝတ္တနတော ဆဂ္ဂုဏိတာနိ သာသီတိကာနိ စတ္တာရိ သတာနိ ဟောန္တိ၊ တာနိ စတုန္နံ အဓိပတီနံ သဟယောဂဝသေန စတုဂ္ဂုဏိတာနိ သဟဿံ၊ ဝီသာဓိကာနိ စ နဝ သတာနိ ဟောန္တိ၊ တာနိ စ ကာယဝစီမနောသင်္ခါတာနံ တိဏ္ဏံ ကမ္မာနံ ဝသေန တိဂုဏိတာနိ သသဋ္ဌိသတ္တသတာဓိကာနိ ပဉ္စ သဟဿာနိ ဟောန္တိ၊ တာနိ စ ဟီနမဇ္ဈိမပဏီတဘေဒတော တိဂုဏိတာနိ သာသီတိကဒွိသတာဓိကာနိ သတ္တရသ သဟဿာနိ ဟောန္တီတိ. နနု စ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တာနံ ဝီမံသာဓိပတိသဟယောဂါဘာဝတော အဓိပတိဝသေန သဟဿံ၊ သာသီတိကာနိ စ ဆ သတာနိ ဟောန္တီတိ တာနိ ကမ္မာဒီနံ ဝသေန သမ္ပိဏ္ဍိတာနိ ဝီသသတာဓိကာနိ ပန္နရသ သဟဿာနိ ဘဝန္တီတိ? သစ္စမေတံ၊ သောတပတိတဝသေန ပန တံ အနာဒိယိတွာ အဓိပတိဂဏနာ ဂဟိတာတိ န တဿ ဝသေန ဂဏနဟာနိ ကတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

နနု စ ‘‘သဝိပါကံ ကုသလ’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ တံ ပန ကထံ၊ ကုဟိံ၊ ကိံ ဖလတီတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘တံ ပနာ’’တိအာဒိ. ယသ္မာ တိဟေတုကံ ကုသလံ တိဟေတုကံ ဝါ ဒုဟေတုကံ ဝါ ပဋိသန္ဓိံ ဒေတိ၊ နာဟေတုကံ ပဋိသန္ဓိံ ဒေတိ. ယဒါ စ တိဟေတုကံ ပဋိသန္ဓိံ ဇနေတိ၊ တဒါ ပဝတ္တေ သောဠသ ဝိပါကာနိ အဘိနိပ္ဖါဒေတိ. ယဒါ ဒွိဟေတုကံ၊ တဒါ ဒွါဒသ. ဒုဟေတုကံ ပန ဒုဟေတုကမဟေတုကဉ္စ ပဋိသန္ဓိံ ဇနေတိ၊ န တိဟေတုကံ. ယဒါ စ ဒုဟေတုကံ ဇနေတိ၊ တဒါ ပဝတ္တိယံ ဒွါဒသ. ယဒါ အဟေတုကံ၊ တဒါ အဋ္ဌ. ယေ ပန အာဂမနတော ဝိပါကဿ သင်္ခါရဘေဒမိစ္ဆန္တိ၊ တေသံ မတေန တိဟေတုကံ ဒွါဒသ၊ ဒသ ဝါ ဝိပစ္စတိ၊ ဒုဟေတုကံ ဒသ၊ အဋ္ဌ ဝါ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ယထာနုရူပ’’န္တိ. နာနာဝိဓသမ္ပတ္တိဋ္ဌာနဘာဝတော သောဘနာ၊ ဂန္တဗ္ဗတော ဂတိ စာတိ သုဂတိ၊ ကာမာဝစရဘဝေါဝ သုဂတိ ကာမာဝစရသုဂတိ. တဿံ ကာမာဝစရသုဂတိယံ. ဘဝဘောဂသမ္ပတ္တိန္တိ ဧတ္ထ စ ဘဝတီတိ ဘဝေါ၊ ဥပပတ္တိဘဝသင်္ခါတာနံ ဝိပါကက္ခန္ဓကဋတ္တာရူပါနမေတံ ဂဟဏံ၊ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတော ဘောဂေါ၊ ပဝတ္တိယံ ပဋိလဘိတဗ္ဗသမ္ပတ္တိ၊ ဘဝေါတိ ဝါ ပဋိသန္ဓိ၊ ဘောဂေါ သေသဝိပါကကဋတ္တာရူပေဟိ သဟ ပဝတ္တိယံ ပဋိလဘိတဗ္ဗာ သမ္ပတ္တိ၊ ဘဝေါ စ ဘောဂေါ စ ဘဝဘောဂေါ၊ တေယေဝ သမ္ပန္နဘာဝတော သမ္ပတ္တိ၊ တေသံ ဝါ သမ္ပတ္တိ ဘဝဘောဂသမ္ပတ္တိ၊ တံ အဘိနိပ္ဖါဒေတိ၊ ဇနကဝသေန စ ဥပနိဿယဝသေန စ သာဓေတီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ဘဝဘောဂသမ္ပတ္တီနံ နိရဝသေသတော လဗ္ဘမာနဋ္ဌာနံ သန္ဓာယ ‘‘ကာမာဝစရသုဂတိယ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သဟေတုကဝိပါကဝဇ္ဇံ ပန ပဝတ္တိဝိပါကကဋတ္တာရူပသဘာဝံ ဘဝသမ္ပတ္တိံ၊ ဧကစ္စဘောဂသမ္ပတ္တိဉ္စ၊ ဘောဂသမ္ပဒမေဝ ဝါ အဝိသေသေန သုဂတိယံ ဒုဂ္ဂတိယမ္ပိ အဘိနိပ္ဖါဒေတိယေဝ. နာဂသုပဏ္ဏာဒီနမ္ပိ ဟိဿ ဒေဝသမ္ပတ္တိသဒိသံ မနုညံ ဘောဂဇာတံ၊ တဗ္ဗိသယာနိ စ ဝိပါကစိတ္တာနိ၊ သုဝဏ္ဏတာသုဿရတာဒိ စ တံ သဗ္ဗံ ကာမာဝစရကုသလဿေဝ ဖလံ. န ဟိ အကုသလဿ ဣဋ္ဌဖလံ အတ္ထိ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ အနဝကာသော၊ ယံ အကုသလဿ ဣဋ္ဌော ကန္တော ဝိပါကော သံဝိဇ္ဇတီ’’တိ.

ကာမာဝစရကုသလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ရူပါဝစရကုသလဝဏ္ဏနာ

ဣဒါနိ ယသ္မာ ကာမာဝစရကုသလာနန္တရံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌဿ ရူပါဝစရကုသလဿ နိဒ္ဒေသာဝကာသော အနုပ္ပတ္တော၊ တသ္မာ တံ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဣတရေသူ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ ဣတရေသူတိ ယထာဝုတ္တကာမာဝစရကုသလတော ဣတရေသု၊ ရူပါဝစရာဒီသူတိ အတ္ထော. သဝတ္ထုကတော ဧကဝိဓံ ဧကန္တေန ဝတ္ထုသန္နိဿိတတ္တာ. န ဟိ အရူပဓာတုယံ ရူပါဝစရဓမ္မာ လဗ္ဘန္တိ ရူပဝိရာဂဘာဝနာယ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ပုန ရူပါဝစရဇ္ဈာနသမာပတ္တိယာ အဘာဝတော.

ဟီနမဇ္ဈိမပဏီတဘေဒတောတိ ဧတ္ထ ပုဗ္ဗေ ဝိယ အဓိပတီနံ ဟီနာဒိဘာဝေဟိ ဈာနဿ ဟီနာဒိဘာဝေါ ယောဇေတဗ္ဗော. အထ ဝါ ပဋိလဒ္ဓမတ္တမနာသေဝိတံ ဟီနံ ပရိဒုဗ္ဗလဘာဝတော၊ နာတိသုဘာဝိတံ အပရိပုဏ္ဏဝသိဘာဝံ မဇ္ဈိမံ၊ အတိဝိယ သုဘာဝိတံ ပန သဗ္ဗသော ပရိပုဏ္ဏဝသိဘာဝံ ပဏီတံ. တထာ ဥဠာရပုညဖလကာမတာဝသေန ပဝတ္တိတံ ဟီနံ၊ လောကိယာဘိညတ္ထာယ ပဝတ္တိတံ မဇ္ဈိမံ၊ ဝိဝေကကာမတာယ အရိယဘာဝေ ဌိတေန ပဝတ္တိတံ ပဏီတံ. အတ္တဟိတာယ ဝါ ပဝတ္တိတံ ဟီနံ၊ ကေဝလံ အလောဘဇ္ဈာသယေန ပဝတ္တိတံ မဇ္ဈိမံ၊ ပရဟိတာယ ပဝတ္တိတံ ပဏီတံ. ဝဋ္ဋဇ္ဈာသယေန ဝါ ပဝတ္တိတံ ဟီနံ၊ ဝိဝေကဇ္ဈာသယေန ပဝတ္တိတံ မဇ္ဈိမံ၊ ဝိဝဋ္ဋဇ္ဈာသယေန လောကုတ္တရပါဒကတ္ထံ ပဝတ္တိတံ ပဏီတံ.

ပဋိပဒါဒိဘေဒတောတိ ဒုက္ခပဋိပဒါဒန္ဓာဘိညာဒီနံ ပဋိပဒါဘိညာနံ ဘေဒေန. ပဋိပဒါဝစနေနေဝ ဝါ တဒဝိနာဘာဝတော အဘိညာပိ လဗ္ဘတိ. တထာ ဟေတ္ထ ပဋိပဒါစတုက္ကန္တိ ဝေါဟရန္တီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အဓိပတိအာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော၊ တသ္မာ ပဋိပဒါဒိဘေဒတောတိ ပဋိပဒါဘေဒတော၊ အဓိပတိဘေဒတော၊ အာရမ္မဏဘေဒတော၊ ဟာနဘာဂိယာဒိဘေဒတောတိ အတ္ထော. တတ္ထ ပဋိပဒါဘေဒတော တာဝ ဒုက္ခပဋိပဒံ ဒန္ဓာဘိညံ၊ ဒုက္ခပဋိပဒံ ခိပ္ပါဘိညံ၊ သုခပဋိပဒံ ဒန္ဓာဘိညံ၊ သုခပဋိပဒံ ခိပ္ပါဘိညန္တိ ဧဝံ စတုဗ္ဗိဓံ ဟောတိ. တတ္ထ ဒုက္ခာ ပဋိပဒါ အဿာတိ ဒုက္ခပဋိပဒံ. ဒန္ဓာ အဘိညာ အဿာတိ ဒန္ဓာဘိညံ. ဧသ နယော ‘‘ဒုက္ခပဋိပဒံ ခိပ္ပါဘိည’’န္တိအာဒီသုပိ.

တတ္ထ အပ္ပဟီနနီဝရဏဿ၊ အဝိက္ခမ္ဘိတဈာနနိကန္တိကဿ စ ဉာဏကိစ္စဿ အပရိဗျတ္တတာယ ပရိနိဋ္ဌိတသကလပုဗ္ဗကိစ္စဿ ‘‘ပထဝီ ပထဝီ’’တိ ဝါ ‘‘အာပေါ အာပေါ’’တိ ဝါ ဧဝံ ပဝတ္တပဌမသမန္နာဟာရတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ တဿ တဿ ဈာနဿ ဥပစာရုပ္ပတ္တိယာ နီဝရဏပ္ပဟာနံ၊ နိကန္တိဝိက္ခမ္ဘနဉ္စ ဟောတိ၊ တာဝ ပဝတ္တာ ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာ ပဋိပဒါ နာမ ‘‘ပဋိပဇ္ဇတိ ဈာနံ ဧတာယာ’’တိ ကတွာ. ပဟီနနီဝရဏဿ၊ ပန ဝိက္ခမ္ဘိတဈာနနိကန္တိကဿ စ ဉာဏကိစ္စဿ ပရိဗျတ္တဘာဝတော ဥပစာရဇ္ဈာနံ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ အပ္ပနာယ ဥပ္ပတ္တိ၊ တာဝ ပဝတ္တာ ပညာ ပုဗ္ဗဘာဂပညာယ ဝိသိဋ္ဌဘာဝတော အဘိညာ နာမ၊ တသ္မာ ယော အာဒိတော ကိလေသေ ဈာနနိကန္တိဉ္စ ဝိက္ခမ္ဘေန္တော ဒုက္ခေန သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန ကိလမန္တော ဝိက္ခမ္ဘေတိ၊ ဝိက္ခမ္ဘိတကိလေသဈာနနိကန္တိ စ အပ္ပနာပရိဝါသံ ဝသန္တော စိရေန အင်္ဂပါတုဘာဝံ ပါပုဏာတိ၊ တဿ ဒုက္ခပဋိပဒံ၊ ဒန္ဓာဘိညဉ္စ ဈာနံ ဟောတိ. ယော ပန သသင်္ခါရေန ကိလေသာဒိကေ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ န စိရေန အင်္ဂပါတုဘာဝံ ပါပုဏာတိ၊ တဿ ဒုက္ခပဋိပဒံ၊ ခိပ္ပါဘိညဉ္စ. ယော ကိလေသာဒိကေ ဝိက္ခမ္ဘေန္တော သုခေန အကိလမန္တော ဝိက္ခမ္ဘေတိ၊ အပ္ပနာပရိဝါသံ ပန စိရာယတိ၊ တဿ သုခပဋိပဒံ၊ ဒန္ဓာဘိညံ. ယော ပန သုခေနေဝ ကိလေသာဒိကေ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ သီဃမေဝ အပ္ပနံ ပါပုဏာတိ၊ တဿ သုခပဋိပဒံ၊ ခိပ္ပါဘိညန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

သော ပနာယံ ပဋိပဒါဘိညာနံ ဘေဒေါ ကိလေသိန္ဒြိယာဓိကာရဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ယဿ ဟိ ရာဂါဒယော ကိလေသာ တိဗ္ဗာ ဟောန္တိ၊ သဒ္ဓါပဉ္စမကာနိ စ ဣန္ဒြိယာနိ မုဒူနိ. ယော စ သမထဝိပဿနာသု အကတာဓိကာရော၊ တဿ ပဝတ္တဈာနံ ဒုက္ခပဋိပဒံ၊ ဒန္ဓာဘိညဉ္စ ဟောတိ. တဿ ဟိ ကိလေသသမုဒါစာရတိဗ္ဗတာယ နီဝရဏဝိက္ခမ္ဘနဿ ကိစ္ဆေန ကသိရေန သမိဇ္ဈနတော ပဋိပဒါ ဒုက္ခာ အသုခါ၊ တဿေဝ သဒ္ဓါဒီနံ ဣန္ဒြိယာနံ မုဒုတာယ အဘိညာပိ ဒန္ဓာ မန္ဒာ အသီဃပ္ပဝတ္တိနီ ဟောတိ. ဘဝန္တရေ ဝါ သမထေ အကတာဓိကာရတ္တာ ပဋိပဒါ ဒုက္ခာ၊ ဝိပဿနာယ အကတာဓိကာရတ္တာ အဘိညာပိ ဒန္ဓာ. ယော ပန ဝုတ္တဝိပရီတော ဟောတိ၊ တဿ ကိလေသာနံ အတိဗ္ဗသမုဒါစာရတာယ၊ ဣန္ဒြိယာနဉ္စ တိခီဏတာယ သမထဝိပဿနာသု ကတာဓိကာရတာယ ယထာက္ကမံ သုခပဋိပဒါ၊ ခိပ္ပါဘိညာ စ ဟောတိ. ဘဝန္တရေ ကတပရိစယဿ ဟိ ယထာ ပဂုဏံ ကတွာ ဝိဿဋ္ဌဂန္ထော အပ္ပမတ္တကေန ပယောဂေန သုပ္ပဝတ္တိ ဝါစုဂ္ဂတော စ ဟောတိ၊ ဧဝံ ဘာဝနာ အပ္ပကသိရေနေဝ ဣဇ္ဈတီတိ. သွာယံ အကတော၊ ကတော စ အဓိကာရော သမထနိဿိတော ပဋိပဒါယံ ဝုတ္တော သမာဓိပ္ပဓာနတ္တာ ပဋိပဒါယ. ဝိပဿနာနိဿိတော အဘိညာယ ဉာဏပ္ပဓာနတ္တာ အပ္ပနာယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ယော ပန တိဗ္ဗကိလေသော တိက္ခိန္ဒြိယော ဝိပဿနာယမေဝ ဝါ ကတာဓိကာရော ဟောတိ၊ တဿ ဝုတ္တနယေန ဒုက္ခာ ပဋိပဒါ၊ ခိပ္ပါ ပန အဘိညာ ဟောတိ၊ တဗ္ဗိပရီတဿ သုခပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာတိ. တသ္မာ ကိလေသာနံ တိဗ္ဗမန္ဒဘာဝတော၊ ဣန္ဒြိယာနံ တိခိဏမုဒုဘာဝတော၊ ပုဗ္ဗပရိစယဿ စ သမ္ဘဝါသမ္ဘဝဝသေနာတိ ဧဝံ ကိလေသိန္ဒြိယာဓိကာရဝသေန ဣမာသံ ဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

အပိစ ယာနိ ပရတော သပ္ပါယာသပ္ပါယာနိ၊ ပလိဗောဓုပစ္ဆေဒါဒီနိ ပုဗ္ဗကိစ္စာနိ၊ အပ္ပနာကောသလ္လာနိ စ အာဂမိဿန္တိ၊ တေသု ယော ဥပစာရာဓိဂမတော ပုဗ္ဗေ၊ ပစ္ဆာ စ အသပ္ပါယသေဝီ ဟောတိ၊ တဿ ဒုက္ခာ ပဋိပဒါ၊ ဒန္ဓာ စ အဘိညာ ဟောတိ. ဥဘယတ္ထ သပ္ပါယသေဝိနော သုခါ ပဋိပဒါ၊ ခိပ္ပါ စ အဘိညာ. ယော ပန တတော ပုဗ္ဗဘာဂေ အသပ္ပါယံ သေဝိတွာ အပရဘာဂေ သပ္ပါယသေဝီ ဟောတိ၊ တဿ ဒုက္ခာ ပဋိပဒါ၊ ခိပ္ပါ အဘိညာ. တဗ္ဗိပရီတဿ သုခါ ပဋိပဒါ၊ ဒန္ဓာ အဘိညာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

တထာ ပလိဗောဓုပစ္ဆေဒါဒိပုဗ္ဗကိစ္စံ အသမ္ပာဒေတွာ ဘာဝနမနုယုဉ္ဇန္တဿ သပရိပန္ထတာယ ဒုက္ခာ ပဋိပဒါ၊ ဝိပရိယာယေန အပရိပန္ထတာယ သုခါ. အပ္ပနာကောသလ္လာနိ အသမ္ပာဒေန္တဿ ဉာဏဿ အဝိသဒတာယ ဒန္ဓာ အဘိညာ ဟောတိ၊ သမ္ပာဒေန္တဿ ဝိပရိယာယတော ခိပ္ပါ အဘိညာတိ. ကိဉ္စ – တဏှာဝိဇ္ဇာတိဘဝနဝသေန ဧတာသံ ဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တဏှာဘိဘူတဿ ဟိ ဒုက္ခာ ပဋိပဒါ ဟောတိ တဿာ သမာဓိဿ ဥဇုပဋိပက္ခတ္တာ သမထပဋိပဒါယ ပရိပန္ထကဘာဝတော၊ အနဘိဘူတဿ တဒဘာဝတော သုခါ. အဝိဇ္ဇာဘိဘူတဿ စ တဿာ ပညာယ ဥဇုပဋိပက္ခဘာဝတော ဒန္ဓာ အဘိညာ၊ ဣတရဿ ခိပ္ပါ အဘိညာတိ. သော ပနာယံ ပဋိပဒါဘေဒေါ ကေဝလံ သမထဘာဝနာဝသေန ပဋိလဒ္ဓဇ္ဈာနဿ၊ မဂ္ဂါဓိဂမဝသေန ပဋိလဒ္ဓဇ္ဈာနဿ ပန နတ္ထိ ဒုက္ခပဋိပဒါဒိဘေဒေါ. ကေစိ ပန မဂ္ဂဝသေနေဝ တဿ ပဋိပဒါဒိဘေဒံ ဝဏ္ဏေန္တိ ‘‘မဂ္ဂဿ ဟိ ဒုက္ခပဋိပဒါဒိဘာဝေ တသ္မိံ ဒုက္ခပဋိပဒါဒိက’’န္တိ.

အဓိပတိဘေဒါဒီသု ပန ဆန္ဒာဓိပတေယျံ စိတ္တာဓိပတေယျံ ဝီရိယာဓိပတေယျံ ဝီမံသာဓိပတေယျန္တိ ဧဝံ အဓိပတိဘေဒတော၊ ပရိတ္တံ ပရိတ္တာရမ္မဏံ၊ ပရိတ္တံ အပ္ပမာဏာရမ္မဏံ၊ အပ္ပမာဏံ ပရိတ္တာရမ္မဏံ၊ အပ္ပမာဏံ အပ္ပမာဏာရမ္မဏန္တိ ဧဝံ အာရမ္မဏဘေဒတော၊ ဟာနဘာဂိယံ ဌိတိဘာဂိယံ ဝိသေသဘာဂိယံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယန္တိ ဧဝံ ဟာနဘာဂိယာဒိဘေဒတော စ စတုဗ္ဗိဓတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတ္ထ ‘‘ဆန္ဒဝတော စေ ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တိဿတိ၊ မယှမ္ပိ နိဗ္ဗတ္တိဿတီ’’တိ ဧဝံ ဆန္ဒံ ဓုရံ ကတွာ ဥပ္ပန္နံ ဆန္ဒာဓိပတေယျံ. ဧသ နယော ‘‘စိတ္တာဓိပတေယျာ’’ဒီသုပိ. အပ္ပဂုဏံ ပန ဥပရိဈာနဿ ပစ္စယော ဘဝိတုံ အသက္ကောန္တံ ပရိတ္တံ၊ သုပ္ပသရာဝမတ္တေသု အဝဍ္ဎိတာရမ္မဏေသု နိဗ္ဗတ္တံ ပရိတ္တာရမ္မဏံ. ဝုတ္တပဋိပက္ခတော ပန ယထာက္ကမံ အပ္ပမာဏာရမ္မဏာဒီနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဟာနဘာဂိယာဒိဝိသေသံ သယမေဝ ဝက္ခတိ.

ဈာနင်္ဂယောဂဘေဒတောတိ ကတ္ထစိ ပဉ္စ ဈာနင်္ဂါနိ၊ ကတ္ထစိ စတ္တာရိ၊ ကတ္ထစိ တီဏိ၊ ကတ္ထစိ ဒွေ၊ ကတ္ထစိ အပရာနိ ဒွေတိ ဧဝံ ဈာနင်္ဂါနံ သမ္ပယောဂဘေဒတော. နနု စေတ္ထ ကာမာဝစရကုသလေ ဝိယ သင်္ခါရဘေဒေါ ကသ္မာ န ဂဟိတော. ဣဒမ္ပိ ဟိ ကေဝလံ သမထာနုယောဂဝသေန ပဋိလဒ္ဓံ သသင်္ခါရံ၊ မဂ္ဂါဓိဂမဝသေန ပဋိလဒ္ဓမသင်္ခါရံ၊ တသ္မာ ‘‘ဈာနင်္ဂသင်္ခါရယောဂဘေဒတော ဒသဝိဓ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ? နယိဒမေဝံ၊ မဂ္ဂါဓိဂမဝသေန သတ္တိတော ပဋိလဒ္ဓဿာပိ အပရဘာဂေ ပရိကမ္မဝသေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇနတော၊ တသ္မာ သဗ္ဗဿပိ ဈာနဿ ပရိကမ္မသင်္ခါတပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရေန ဝိနာ ကေဝလံ အဓိကာရဝသေန အနုပ္ပဇ္ဇနတော ‘‘အသင်္ခါရ’’န္တိပိ ဝတ္တုံ န သက္ကာ၊ အဓိကာရေန စ ဝိနာ ကေဝလံ ပရိကမ္မာဘိသင်္ခါရေနေဝ အနုပ္ပဇ္ဇနတော ‘‘သသင်္ခါရ’’န္တိပိ ဝတ္တုံ န သက္ကာတိ ဈာနင်္ဂယောဂဘေဒတော ပဉ္စဝိဓတာ စ ဝုတ္တာတိ.

ကာမစ္ဆန္ဒော ဗျာပါဒေါ ထိနမိဒ္ဓံ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ဝိစိကိစ္ဆာတိ ဣမာနိ ပဉ္စ နီဝရဏာနိ ဝိပ္ပဟီနာနိ ဧတဿာတိ ကာမစ္ဆန္ဒ။ပေ။ ဝိပ္ပဟီနံ. ‘‘အဂျာဟိတော’’တိ ဧတ္ထ အာဟိတ-သဒ္ဒဿ ဝိယ ဝိပ္ပဟီန-သဒ္ဒဿေတ္ထ ပရဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကာမစ္ဆန္ဒာဒီဟိ ဝါ ဝိပ္ပဟီနံ ဝိသံယုတ္တံ တေသံ ပဟာယကဘာဝေနာတိ ကာမစ္ဆန္ဒ။ပေ။ ဝိပ္ပဟီနံ. တတ္ထ ကာမေတီတိ ကာမော၊ ဆန္ဒနဋ္ဌေန ဆန္ဒော စာတိ ကာမစ္ဆန္ဒော၊ ဗဟလကာမရာဂဿေတံ အဓိဝစနံ. ဗျာပါဒါဒီနမတ္ထံ ဝက္ခတိ. ယသ္မာ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီသု အပ္ပဟီနေသု ဈာနံ နုပ္ပဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ တာနိဿ ပဟာနင်္ဂါနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. နနု အညေပိ အကုသလာ ဓမ္မာ ဣမိနာ ဈာနေန ပဟီယန္တိ၊ အထ ကသ္မာ ပဉ္စေဝ ပဟာနင်္ဂဝသေန ဝုတ္တာနီတိ? ဝိသေသေန ဈာနန္တရာယကရတ္တာ. ကာမစ္ဆန္ဒဝသေန ဟိ နာနာဝိသယပလောဘိတံ စိတ္တံ န ဧကတ္တာရမ္မဏေ သမာဓိယတိ. ကာမစ္ဆန္ဒာဘိဘူတံ ဝါ နာနာဝိသယသမုပဗျူဠှာယ ကာမဓာတုယာ ပဟာနပဋိပဒံ န ပဋိပဇ္ဇတိ၊ ဗျာပါဒေန စ အာရမ္မဏေ ပဋိဟညမာနံ န သမာဟိတံ ပဝတ္တတိ၊ ထိနမိဒ္ဓါဘိဘူတံ အကမ္မညံ ဟောတိ၊ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စပရေတံ အဝူပသန္တမေဝ ဟုတွာ ပရိဗ္ဘမတိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာဥပဟတံ ဈာနာဓိဂမပဋိပဒံ နာရောဟတိ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ နု ခေါ၊ န နု ခေါ၊ ပထဝီ ပထဝီ’’တိအာဒိနာ ပဝတ္တမနသိကာရေန ‘‘ဈာနံ သိယာ နု ခေါ၊ န နု ခေါ’’တိအာဒိနာ ဝိစိကိစ္ဆန္တဿ ဈာနာဓိဂမပဋိပဒါယ အသံသိဇ္ဈနတော. ယတော ဝက္ခတိ –

‘‘ဘာဂီ အဿမဟံ အဒ္ဓါ၊ ဣမာယ ပဋိပတ္တိယာ၊

ပဝိဝေကသုခဿာတိ၊ ကတွာ ဥဿာဟမုတ္တမ’’န္တိ.

တသ္မာ သမာဓိအာဒီနံ ဥဇုဝိပစ္စနီကဘာဝေန ဝိသေသေန ဈာနာဓိဂမဿ အန္တရာယကရဏတော ဧတာနေဝ ပဟာနင်္ဂါနီတိ ဝုတ္တာနိ. ဟောတိ စေတ္ထ –

‘‘ပစ္စနီကာ ယတော ပဉ္စ၊ သမာဓာဒီနမေတ္ထ ဟိ၊

ဈာနန္တရာယိကာ တသ္မာ၊ ပဟာနင်္ဂေ နိယာမိတာ’’တိ.

ဧဝမိဒံ ပဟာနင်္ဂဝသေန ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သမ္ပယောဂင်္ဂဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘ဝိတက္က။ပေ။ သမ္ပယုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဝိတက္ကာဒယော ဝစနတ္ထလက္ခဏာဒိဝသေန ဥပရိ အာဂမိဿန္တိ. ယသ္မာ ပန ဣမေသု ဥပ္ပန္နေသု ဈာနံ ဥပ္ပန္နံ နာမ ဟောတိ၊ တေနဿ ဣမာနိ သမ္ပယောဂင်္ဂါနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ၊ တသ္မာ န ဧတေဟိ သမန္နာဂတံ အညဒေဝ ဈာနံ နာမ အတ္ထီတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ယထာ ပန နေမိအာဒိအင်္ဂသမုဒါယေ ရထာဒိဝေါဟာရော ဟောတိ၊ ဧဝံ ဈာနင်္ဂသမုဒါယေ ဈာနဝေါဟာရော. ဝုတ္တမ္ပိ ဟေတံ ဝိဘင်္ဂေ ‘‘ဈာနန္တိ ဝိတက္ကော ဝိစာရော ပီတိ သုခံ စိတ္တဿေကဂ္ဂတာ’’တိ (ဝိဘ. ၅၆၉). ကသ္မာ ပန အညေသုပိ ဖဿာဒီသု သမ္ပယုတ္တဓမ္မေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု ဣမာနိယေဝ ပဉ္စ ဈာနင်္ဂဝသေန ဝုတ္တာနီတိ? ဝုစ္စတေ – ဥပနိဇ္ဈာနကိစ္စဝန္တတာယ၊ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီနံ ဥဇုပဋိပက္ခဘာဝတော စ. ဝိတက္ကော ဟိ အာရမ္မဏေ စိတ္တံ အဘိနိရောပေတိ၊ ဝိစာရော အနုဗန္ဓတိ. ဧဝံ ဈာနာဓိဂမဿ ဝိသေသပစ္စယဘူတေဟိ တေဟိ အဝိက္ခေပါယ သမာဒဟိတပယောဂဿ စေတသော ပယောဂသမ္ပတ္တိသမုဋ္ဌာနာ ပီတိ ပီဏနံ၊ သုခဉ္စ ဥပဗြူဟနံ ကရောတိ. အထ နံ သသမ္ပယုတ္တဓမ္မံ ဧတေဟိ အဘိနိရောပနာနုဗန္ဓနပီဏနဥပဗြူဟနေဟိ အနုဂ္ဂဟိတာ ဧကဂ္ဂတာ သမာဓာနကိစ္စေန အတ္တာနံ အနုဝတ္တာပေန္တီ ဧကတ္တာရမ္မဏေ သမံ၊ သမ္မာ စ အာဓိယတိ၊ ဣန္ဒြိယသမတာဝသေန သမံ၊ ပဋိပက္ခဓမ္မာနံ ဒူရီဘာဝေန လီနုဒ္ဓစ္စာဘာဝေန သမ္မာ စ ဌပေတီတိ ဧဝမေတေသမေဝ ဥပနိဇ္ဈာနကိစ္စံ အာဝေဏိကံ. ကာမစ္ဆန္ဒာဒိပဋိပက္ခဘာဝေန ပန သယမေဝ ဝက္ခတိ. ဧဝံ ဥပနိဇ္ဈာနကိစ္စဝန္တတာယ၊ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီနံ ဥဇုပဋိပက္ခဘာဝတော စ ဣမေယေဝ ပဉ္စ ဈာနင်္ဂဘာဝေန ဝဝတ္ထိတာတိ. ယထာဟု –

‘‘ဥပနိဇ္ဈာနကိစ္စတ္တာ၊ ကာမာဒိပဋိပက္ခတော၊

သန္တေသုပိ စ အညေသု၊ ပဉ္စေဝ ဈာနသညိတာ’’တိ.

ဒေသနာက္ကမတော၊ မဟဂ္ဂတဓမ္မေသု ပဌမံ အဓိဂန္တဗ္ဗတော စ ပဌမံ၊ ပဌမံ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိပိ ပဌမန္တိ ဝဒန္တိ. တံ ပန န ဧကန္တလက္ခဏံ ဈာနပဋိလောမာဒိဝသေန သမာပဇ္ဇနေ အသမ္ဘဝတော.

ပုရိမပစ္ဆိမစိတ္တေသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနဿာပိ အပ္ပနာက္ခဏေ အနုပ္ပဇ္ဇနတော ဝိတက္ကော ဝိပ္ပဟီနော ဧတဿ၊ တတော ဝါ ဧတံ ဝိပ္ပဟီနန္တိ ဝိတက္ကဝိပ္ပဟီနံ. ဘာဝနာယ ဟိ ပဟီနတ္တာ ဝိတက္ကော ဈာနက္ခဏေ နုပ္ပဇ္ဇတိ. အသံကိလိဋ္ဌသဘာဝတ္တာ ပန ဥပစာရဘာဝနာယ စ တံ ပဟာတုံ အသမတ္ထဘာဝတော ပုရိမဘာဂေ၊ ပစ္ဆာဘာဂေ စ အပစ္စနီကစိတ္တပ္ပဝတ္တိတော ဥပ္ပဇ္ဇတိယေဝါတိ.

နနု စ ‘‘အသံကိလိဋ္ဌသဘာဝတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ အထ ကထံ ဈာနေန ဧသ ပဟီယတိ? န ဟိ ကုသလေဟိ အသံကိလိဋ္ဌဓမ္မဿ ပဟာနံ အတ္ထိ ရာဂါဒိသံကိလိဋ္ဌာနံ ပါပဓမ္မာနမေတဿ ဥဇုပဋိပက္ခဘာဝတောတိ? ဝုစ္စတေ – အသံကိလိဋ္ဌသဘာဝဿာပိ ဧတဿ ဩဠာရိကတာယ ဒုဗ္ဗလဘာဝတော ဈာနက္ခဏေ အနုပ္ပတ္တိသဘာဝါပါဒနတ္ထံ တတ္ထ နိကန္တိဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ဒုတိယဇ္ဈာနဘာဝနာ ဟောတီတိ တဿာ ဗလေန တံ ဈာနက္ခဏေ အနုပ္ပဇ္ဇန္တံ နိကန္တိဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ဝါ ဝိက္ခမ္ဘိတံ ပဟီနံ နာမ ဟောတိ. ယဒိ ဧဝံ ဥပစာရေနပိ နိကန္တိ ဝိက္ခမ္ဘီယတီတိ တတ္ထပိဿ ပဟာနံ သိယာ၊ ယထာ ပဌမဇ္ဈာနဿ ဥပစာရေ နီဝရဏာနီတိ? နယိဒမေဝံ၊ နီဝရဏပ္ပဟာနဿ ဝိယ ဝိတက္ကာရမ္မဏိကနိကန္တိ ဝိက္ခမ္ဘနဿ ဥပစာရေန သာတိသယံ အနိပ္ဖဇ္ဇနတော. သာတိသယဉှိ တတ္ထ နိကန္တိပ္ပဟာနံ အပ္ပနာယ ဧဝ ဟောတိ၊ တသ္မာ ယဒဝေါစုမှာ ‘‘ဥပစာရဘာဝနာယ စ တံ ပဟာတုံ အသမတ္ထဘာဝတော’’တိ၊ တံ သုဋ္ဌု ဥပပရိက္ခိတွာ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘ဝိစာရဝိပ္ပဟီန’’န္တိအာဒီသုပိ ဝုတ္တနယာနုသာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဒုတိယဇ္ဈာနေယေဝ ပဟီနဿ ဝိတက္ကဿ ဣဓ အပ္ပဝတ္တိမတ္တဒဿနတ္ထံ ‘‘ဝိတက္ကဝိစာရဝိပ္ပဟီန’’န္တိ ဝိတက္က-ဂ္ဂဟဏံ ကတံ. ဧဝံ ‘‘ဝိတက္ကဝိစာရပီတိဝိပ္ပဟီန’’န္တိအာဒီသုပိ.

ယထာသမ္ဘဝန္တိ ပထဝီကသိဏာဒီသု ယံ ယံ အာရမ္မဏံ ယဿ ယဿ သမ္ဘဝတိ၊ တဒနတိက္ကမတော. ကသိဏာနာပါနေသု ဟိ ပဉ္စေဝ ဈာနာနိ ပဝတ္တန္တိ၊ အသုဘကာယဂတာသတီသု ပဌမဇ္ဈာနံ၊ အနုပေက္ခာဗြဟ္မဝိဟာရေသု ပဉ္စမဇ္ဈာနဝဇ္ဇာနိ၊ ဥပေက္ခာဗြဟ္မဝိဟာရေ ပဉ္စမဇ္ဈာနန္တိ.

ပထဝီကသိဏာဒီသူတိ ဧတ္ထ အာဒိ-ဂ္ဂဟဏေန ကေဝလံ အာပေါကသိဏာဒီနမေဝ၊ အထ ခေါ အသုဘာဒီနမ္ပိ အပ္ပနာဝဟကမ္မဋ္ဌာနာနံ သင်္ဂဟောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧတ္ထ စ အဘိဘာယတနဝိမောက္ခဈာနာနိ ပဝတ္တာကာရမတ္တတော ဘိန္နာနိ၊ အာရမ္မဏတော ပန ကသိဏာယတနာနေဝ ဟောန္တီတိ ကသိဏာယတနဈာနေဟေဝ တာနိ သင်္ဂဟိတာနိ. ‘‘ယထာသမ္ဘဝံ။ပေ။ အနေကဝိဓ’’န္တိ ဝါ ဝစနေန ရူပါဝစရဇ္ဈာနေ သဗ္ဗောပိ လဗ္ဘမာနကဘေဒေါ သင်္ဂဟိတောတိ အဘိဘာယတနဝိမောက္ခဈာနာနိ ဝိသုံ န ဝုတ္တာနိ၊ တာနိ ပန သရူပတော ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

တတ္ထ ဉာဏုတ္တရဿ ယောဂါဝစရဿ ပထဝီကသိဏာဒိအာရမ္မဏံ အဘိဘဝိတွာ ‘‘န မေတ္ထ အပ္ပနာနိဗ္ဗတ္တနေ ဘာရော’’တိ ပဋိပန္နဿ နိမိတ္တုပ္ပတ္တိတော ဥဒ္ဓံ ဒုတိယတတိယဝီထိယံ၊ စတုတ္ထပဉ္စမဝီထိယံ ဝါ ပဋိလဒ္ဓံ ဈာနံ အဘိဘာယတနံ နာမ. တဉှိ အာရမ္မဏံ အဘိဘဝတီတိ အဘိဘူ၊ ယောဂိနော သုခဝိသေသာနံ အဓိဋ္ဌာနတာယ၊ မနာယတနဓမ္မာယတနပရိယာပန္နတာယ ဝါ အာယတနန္တိ အဘိဘာယတနံ၊ အဘိဘဝိတဗ္ဗံ ဝါ အဘိဘူ၊ အာလမ္ဗဏံ၊ တံ အာယတနမဿာတိ အဘိဘာယတနံ. အထ ဝါ အာလမ္ဗဏာဘိဘဝနတောယေဝ အဘိဘူ၊ ပရိကမ္မံ၊ ဉာဏံ ဝါ၊ တံ အာယတနံ ကာရဏမဿာတိ အဘိဘာယတနံ. ပရိကမ္မံ၊ ဉာဏံ ဝါ အာလမ္ဗဏံ အဘိဘဝိတွာ ပဝတ္တမာနံ ဥပစာရုပ္ပတ္တိတော ပဉ္စမဝီထိမနတိက္ကမိတွာ အပ္ပနံ နိဗ္ဗတ္တေတိ. ပဉ္စမဝီထိတော ပရံ နိဗ္ဗတ္တံ ပန အဘိဘဝိတုကာမတာယ နိဗ္ဗတ္တိတမ္ပိ အဘိဘာယတနံ နာမ န ဟောတိ. သာမညဂတိယာ ပန ကသိဏာယတနမေဝ ဟောတိ. ဣမမေဝ ဟိ သီဃတရပ္ပဝတ္တိံ သန္ဓာယ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘တာနိ အဘိဘဝိတွာ သမာပဇ္ဇတိ၊ သဟ နိမိတ္တုပ္ပါဒေနေဝေတ္ထ အပ္ပနံ နိဗ္ဗတ္တေတီ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၂၀၄) ဝုတ္တံ. နနု စ အဋ္ဌကထာယံ ယထာရုတဝသေနေဝ အတ္ထော ကသ္မာ န ဂယှတိ. ‘‘သဟ နိမိတ္တုပ္ပါဒေနေဝါ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၂၀၄) ဟိ ဝုတ္တတ္တာ နိမိတ္တုပ္ပတ္တိယာ သဟုပ္ပန္နံ ဈာနမဘိဘာယတနန္တိ ဝိညာယတီတိ? နယိဒမေဝံ၊ နိမိတ္တုပ္ပါဒေန သဟ အပ္ပနာယ အသမ္ဘဝတော. နိမိတ္တုပ္ပါဒေါတိ ဟိ ဣဓ ပဋိဘာဂနိမိတ္တဿ ဥပ္ပတ္တိ တဒါရမ္မဏဿ ဝါ ဥပစာရဇ္ဈာနဿ၊ ကိံ တာဝ ပဋိဘာဂနိမိတ္တုပ္ပတ္တိယာ သဟ အပ္ပနာယ နိဗ္ဗတ္တိ ဥပစာရဇ္ဈာနေ အသတိ တဿာ အသမ္ဘဝတော၊ နာပိ ဥပစာရဇ္ဈာနေန သဟ ဧကဝီထိယံ နိဗ္ဗတ္တိ တဿာ ဥပစာရဘာဝနာပဗန္ဓသေဝိတဗ္ဗဘာဝေန တဒါ အသမ္ဘဝတော၊ တသ္မာ နာတိစိရာယနပ္ပဝတ္တိဒဿနတ္ထံ သမီပိမှိ သမီပကာရီယူပစာရေန အဋ္ဌကထာယံ တထာ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယဒိ နိမိတ္တုပ္ပတ္တိတော နာတိစိရပ္ပဝတ္တမဘိဘာယတနံ၊ ကထံ တဿ ဒန္ဓာဘိညာခိပ္ပါဘိညာဘေဒေါ ပါဠိယံ ဝုတ္တောတိ? ဝုစ္စတေ – စတုတ္ထပဉ္စမဇဝနဝီထိယံ ဥပ္ပန္နံ စိရကာလနိဗ္ဗတ္တိတာယ ဒန္ဓာဘိညံ၊ ဒုတိယတတိယဝီထိယံ ဥပ္ပန္နံ တဗ္ဗိပရီတလက္ခဏတာယ ခိပ္ပါဘိညန္တိ. ကေစိ ပန ‘‘အဘိဘာယတနံ နာမ ဝသိဘာဝပ္ပတ္တမေဝ၊ နေတရ’’န္တိ ဝဒန္တိ၊ တံ တေသံ မတိမတ္တံ၊ ဝသိဘာဝပ္ပတ္တိယာ နိမိတ္တုပ္ပတ္တိတော ဒူရတရဘာဝေန ‘‘သဟ နိမိတ္တုပ္ပါဒေနေဝေတ္ထ အပ္ပနံ နိဗ္ဗတ္တေတီ’’တိ အဋ္ဌကထာဝစနေန သဟ ဝိရုဇ္ဈနတော.

အပိစ ဝသိဘာဝပ္ပတ္တံ ဈာနံ အဘိဘဝနကာရဏနိရပေက္ခံ ဝသိဘာဝဗလေနေဝ သက္ကစ္စံ သမာပဇ္ဇိတုံ န သက္ကာတိ န တံ အဘိဘာယတနံ နာမ ဟောတိ၊ တသ္မာ အပ္ပတ္တဝသိဘာဝါ ပဌမုပ္ပန္နာယေဝ အဘိဘာယတနန္တိ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗံ. ယဒိ ဧဝံ ကထံ ‘‘အပ္ပမာဏံ ပရိတ္တာရမ္မဏံ၊ အပ္ပမာဏံ အပ္ပမာဏာရမ္မဏ’’န္တိ (ဓ. သ. ၂၁၂-၂၁၃) အဘိဘာယတနဒေသနာယံ ဝုတ္တံ. ဝသိဘာဝပ္ပတ္တဉှိ ဈာနံ အပ္ပမာဏန္တိ ဝုစ္စတိ. ဣဒဉ္စ ဥပ္ပန္နမတ္တတ္တာ ပရိတ္တမေဝါတိ? နာယံ ဒေါသော. ပဌမံ အဘိဘာယတနဝသေန ပဋိလဒ္ဓဇ္ဈာနံ ပစ္ဆာ ဝသိဘာဝပ္ပတ္တမ္ပိ အဘိဘာယတနနာမမေဝ လဘတီတိ ဝသိဘာဝပ္ပတ္တမဘိဘာယတနံ အပ္ပမာဏံ၊ ဣတရံ ပရိတ္တံ.

အထ ဝါ ဝသိဘာဝပ္ပတ္တံ အပ္ပမာဏန္တိ ဥက္ကံသဂတိပရိဂ္ဂဟဝသေန ဝုစ္စတိ. တံ ပန ယံ ဗလဝတရံ၊ တံ အပ္ပမာဏန္တိ ဣမဿ အတ္ထဿ ဥပလက္ခဏံ ကတွာ ဝဒန္တိ. ဗလဝဘာဝနိဗန္ဓနံ အပ္ပမာဏတ္တံ. ဗလဝဘာဝေါ စ ပဌမအပ္ပနာဝါရတော ပစ္ဆိမပစ္ဆိမအပ္ပနာဝါရာနံ ဗလဝတာယ အဝသိတာပတ္တေပိ ဈာနေ သမ္ဘဝတီတိ ဗလဝန္တံ အပ္ပမာဏံ၊ ဣတရံ ပရိတ္တန္တိ ဧဝံ အဝသိတာပတ္တေပိ ဈာနေ အပ္ပမာဏာဒိဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. အထ ဝါ အပ္ပနာယ ဗလဝဘာဝေါ နာမ ဥပစာရဿ ဗလဝတာယ သတိ ဟောတိ. ဥပစာရဉ္စ တံ ဗလဝံ၊ ယံ သဟသာ အပ္ပနံ ဥပ္ပါဒေတုံ သက္ကုဏေယျ၊ တသ္မာ ခိပ္ပါဘိညာနံ ဒွိန္နံ အဘိဘာယတနဈာနာနံ ဥပစာရဝီထိယာ အနန္တရံ ဒုတိယဝီထိယံ ဥပ္ပန္နံ ဥပစာရဇ္ဈာနဿ ဗလဝတာယ သယမ္ပိ ဗလဝတရန္တိ အပ္ပမာဏံ နာမ ဟောတိ. ဒုတိယဝီထိမတိက္ကမိတွာ တတိယဝီထိယံ ဥပ္ပန္နံ တဒိတရသဘာဝတာယ ပရိတ္တံ. တထာ ဒန္ဓာဘိညာနံ စတုတ္ထဝီထိယံ ဥပ္ပန္နံ အပ္ပမာဏံ. ပဉ္စမဝီထိယံ ဥပ္ပန္နံ ပရိတ္တန္တိ. အထ ဝါ ယတ္ထ ကတ္ထစိ အပ္ပနာဝီထိယံ ပဉ္စမံ ဥပ္ပဇ္ဇနကအပ္ပနာတော စတုတ္ထံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယ ဗလဝဘာဝေါတိ တံဝသေနာပေတ္ထ ပရိတ္တအပ္ပမာဏတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.