ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနံ
ဝိသုဒ္ဓိဘေဒဝဏ္ဏနာ
၄၃. အနိစ္စာဒိဝသေန ဝိဝိဓာကာရေန ပဿတီတိ ဝိပဿနာ၊ အနိစ္စာနုပဿနာဒိကာ ဘာဝနာပညာ. တဿာ ကမ္မဋ္ဌာနံ၊ သာယေဝ ဝါ ကမ္မဋ္ဌာနန္တိ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနံ. တသ္မိံ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနေ သတ္တဝိဓေန ဝိသုဒ္ဓိသင်္ဂဟောတိ သမ္ဗန္ဓော.
၄၄. အနိစ္စတာယေဝ လက္ခဏံ လက္ခိတဗ္ဗံ၊ လက္ခီယတိ အနေနာတိ ဝါ အနိစ္စလက္ခဏံ. ဥဒယဝယပဋိပီဠနသင်္ခါတဒုက္ခဘာဝေါ ဝ လက္ခဏန္တိ ဒုက္ခလက္ခဏံ. ပရပရိကပ္ပိတဿ အတ္တနော အဘာဝေါ အနတ္တတာ၊ တဒေဝ လက္ခဏန္တိ အနတ္တလက္ခဏံ.
၄၅. တိဏ္ဏံ လက္ခဏာနံ အနု အနု ပဿနာ အနိစ္စာနုပဿနာဒိကာ.
၄၆. ခန္ဓာဒီနံ ကလာပတော သမ္မသနဝသပ္ပဝတ္တံ ဉာဏံ သမ္မသနဉာဏံ. ဥပ္ပါဒဘင်္ဂါနုပဿနာဝသပ္ပဝတ္တဉာဏံ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏံ. ဥဒယံ မုစ္စိတွာ ဝယေ ပဝတ္တံ ဉာဏံ ဘင်္ဂဉာဏံ. သင်္ခါရာနံ ဘယတော အနုပဿနာဝသေန ပဝတ္တံ ဉာဏံ ဘယဉာဏံ၊ ဒိဋ္ဌဘယာနံ အာဒီနဝတော ပေက္ခဏဝသေန ပဝတ္တံ ဉာဏံ အာဒီနဝဉာဏံ၊ ဒိဋ္ဌာဒီနဝေသု နိဗ္ဗိန္ဒနဝသပ္ပဝတ္တံ ဉာဏံ နိဗ္ဗိဒါဉာဏံ. နိဗ္ဗိန္ဒိတွာ သင်္ခါရေဟိ မုစ္စိတုကမျတာဝသေန ပဝတ္တံ ဉာဏံ မုစ္စိတုကမျတာဉာဏံ. မုစ္စနဿ ဥပါယသမ္ပဋိပါဒနတ္ထံ ပုန သင်္ခါရာနံ ပရိဂ္ဂဟဝသပ္ပဝတ္တံ ဉာဏံ ပဋိသင်္ခါဉာဏံ. ပဋိသင်္ခါတဓမ္မေသု ဘယနန္ဒီဝိဝဇ္ဇနဝသေန အဇ္ဈုပေက္ခိတွာ ပဝတ္တံ ဉာဏံ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏံ. ပုရိမာနံ နဝန္နံ ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိယာ၊ ဥပရိ စ သတ္တတိံသာယ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ အနုကူလံ ဉာဏံ အနုလောမဉာဏံ.
၄၇. အတ္တသုညတာယ သုညတော. သံယောဇနာဒီဟိ ဝိမုစ္စနဋ္ဌေန ဝိမောက္ခော. နိစ္စနိမိတ္တာဒိနော အဘာဝတော အနိမိတ္တော. ပဏိဟိတဿ တဏှာပဏိဓိဿ အဘာဝတော အပ္ပဏိဟိတော.
၄၉. ယော နံ ပါတိ၊ တံ မောက္ခေတိ အပါယာဒီဟိ ဒုက္ခေဟီတိ ပါတိမောက္ခံ၊ တဒေဝ ကာယဒုစ္စရိတာဒီဟိ သံဝရဏတော သံဝရော၊ သမာဓာနောပဓာရဏဋ္ဌေန သီလဉ္စာတိ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလံ. မနစ္ဆဋ္ဌာနံ ဣန္ဒြိယာနံ ရူပါဒီသု သံဝရဏဝသေန ပဝတ္တံ သီလံ ဣန္ဒြိယသံဝရသီလံ. မိစ္ဆာဇီဝ ဝိဝဇ္ဇနေန အာဇီဝဿ ပရိသုဒ္ဓိဝသပ္ပဝတ္တံ အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိသီလံ. ပစ္စယေ သန္နိဿိတံ တေသံ ဣဒမတ္ထိကတာယ ပစ္စဝေက္ခဏသီလံ ပစ္စယသန္နိဿိတသီလံ. စတုဗ္ဗိဓတ္တာ ဒေသနာသံဝရပရိယေဋ္ဌိပစ္စဝေက္ခဏဝသေန၊ ပရိသုဒ္ဓတ္တာ စ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ နာမ.
၅၀. စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ နာမ စိတ္တဿ ဝိနီဝရဏဘာဝါပါဒနဝသေန ဝိသောဓနတော၊ စိတ္တသီသေန နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ၊ ဝိသုဒ္ဓတ္တာ စာတိ ဝါ ကတွာ.
၅၁. ‘‘ဓမ္မာနံ သာမညသဘာဝေါ လက္ခဏံ၊ ကိစ္စသမ္ပတ္တိယော ရသော၊ ဥပဋ္ဌာနာကာရော၊ ဖလဉ္စ ပစ္စုပဋ္ဌာန’’န္တိ ဧဝံ ဝုတ္တာနံ လက္ခဏာဒီနံ ‘‘ဖုသနလက္ခဏော ဖဿော၊ ကက္ခဠလက္ခဏာ ပထဝီ’’တျာဒိနာ ဝိတ္ထာရတော၊ ‘‘နမနလက္ခဏံ နာမံ၊ ရုပ္ပနလက္ခဏံ ရူပ’’န္တျာဒိနာ သင်္ခေပတော စ ပရိဂ္ဂဟော ပစ္စတ္တလက္ခဏာဒိဝသေန ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဂဟဏံ ဒုက္ခသစ္စဝဝတ္ထာနံ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ နာမ ‘‘နာမရူပတော အတ္တာ နတ္ထီ’’တိ ဒဿနတော ဒိဋ္ဌိ စ အတ္တဒိဋ္ဌိမလဝိသောဓနတော ဝိသုဒ္ဓိ စာတိ ကတွာ.
၅၂. ပစ္စယပရိဂ္ဂဟောတိ နာမဉ္စ ရူပဉ္စ ပဋိသန္ဓိယံ တာဝ အဝိဇ္ဇာတဏှာဥပါဒါနကမ္မဟေတုဝသေန နိဗ္ဗတ္တတိ. ပဝတ္တိယဉ္စ ရူပံ ကမ္မစိတ္တဥတုအာဟာရပစ္စယဝသေန၊ နာမဉ္စ စက္ခုရူပါဒိနိဿယာရမ္မဏာဒိပစ္စယဝသေန၊ ဝိသေသတော စ ယောနိသောမနသိကာရာဒိစတုစက္ကသမ္ပတ္တိယာ ကုသလံ၊ တဗ္ဗိပရိယာယေန အကုသလံ၊ ကုသလာကုသလဝသေန ဝိပါကော ဘဝင်္ဂါဒိဝသေန အာဝဇ္ဇနံ၊ ခီဏာသဝသန္တာနဝသေန ကိရိယဇဝနံ၊ အာဝဇ္ဇနဉ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဧဝံ သာဓာရဏာသာဓာရဏဝသေန တီသု အဒ္ဓါသု နာမရူပပ္ပဝတ္တိယာ ပစ္စက္ခာဒိသိဒ္ဓဿ ကမ္မာဒိပစ္စယဿ ပရိဂ္ဂဏှနံ သမုဒယသစ္စဿ ဝဝတ္ထာနံ ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ နာမ ‘‘အဟောသိံ နု ခေါ အဟမတီတမဒ္ဓါန’’န္တျာဒိကာယ (မ. နိ. ၁.၁၈၊ သံ. နိ. ၂.၂၀) သောဠသဝိဓာယ၊ ‘‘သတ္ထရိကင်္ခတီ’’တျာဒိကာယ (ဓ. သ. ၁၁၂၃၊ ဝိဘ. ၉၁၅) အဋ္ဌဝိဓာယ စ ကင်္ခါယ ဝိတရဏတော အတိက္ကမနတော ကင်္ခါဝိတရဏာ၊ အဟေတုကဝိသမဟေတုဒိဋ္ဌိမလဝိသောဓနတော ဝိသုဒ္ဓိ စာတိ ကတွာ.
၅၃. တတော ပစ္စယပရိဂ္ဂဟတော ပရံ တထာပရိဂ္ဂဟိတေသု ပစ္စတ္တလက္ခဏာဒိဝဝတ္ထာနဝသေန၊ ပစ္စယဝဝတ္ထာနဝသေန စ ပရိဂ္ဂဟိတေသု လောကုတ္တရဝဇ္ဇေသု တိဘူမိပရိယာပန္နေသု နာမရူပေသု အတီတာဒိဘေဒဘိန္နေသု ခန္ဓာဒိနယမာရဗ္ဘ ပဉ္စက္ခန္ဓဆဒွါရဆဠာရမ္မဏဆဒွါရပ္ပဝတ္တဓမ္မာဒိဝသေန အာဂတံ ခန္ဓာဒိနယံ အာရဗ္ဘ ကလာပဝသေန ပိဏ္ဍဝသေန သင်္ခိပိတွာ ယံ အတီတေ ဇာတံ ရူပံ၊ တံ အတီတေဝ နိရုဒ္ဓံ. ယံ အနာဂတေ ဘာဝိ ရူပံ၊ တမ္ပိ တတ္ထေဝ နိရုဇ္ဈိဿတိ. ယံ ပစ္စုပ္ပန္နံ၊ တံ အနာဂတံ အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝ နိရုဇ္ဈတိ၊ တထာ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓသုခုမဩဠာရိကဟီနပဏီတရူပါဒယော. တသ္မာ ‘‘အနိစ္စံ အတ္တာဒိဝသေန န ဣစ္စံ အနုပဂန္တဗ္ဗံ ခယဋ္ဌေန ခယဂမနတော၊ ဒုက္ခံ ဘယဋ္ဌေန ဘယကရတ္တာ၊ အနတ္တာ အသာရကဋ္ဌေန အတ္တသာရာဒိအဘာဝေနာ’’တိ စ ‘‘စက္ခုံ အနိစ္စံ။ပေ။ မနော. ရူပံ။ပေ။ ဓမ္မာ. စက္ခုဝိညာဏံ။ပေ။ မနောဝိညာဏံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာ’’တျာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၁.၄၈) အတီတာဒိအဒ္ဓါဝသေန၊ အတီတာဒိသန္တာနဝသေန၊ အတီတာဒိခဏဝသေန စ သမ္မသနဉာဏေန ဟုတွာအဘာဝဥဒယဗ္ဗယပဋိပီဠနအဝသဝတ္တနာကာရသင်္ခါတလက္ခဏတ္တယသမ္မသနဝသပ္ပဝတ္တေန ကလာပသမ္မသနဉာဏေန လက္ခဏတ္တယံ သမ္မသန္တဿ ပရိမဇ္ဇန္တဿ.
သမ္မသနဉာဏေ ပန ဥပ္ပန္နေ ပုန တေသွေဝ သင်္ခါရေသု ‘‘အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ ရူပသမုဒယော၊ တဏှာကမ္မအာဟာရသမုဒယာ ရူပသမုဒယော၊ တထာ အဝိဇ္ဇာနိရောဓာ ရူပနိရောဓော၊ တဏှာကမ္မအာဟာရနိရောဓာ ရူပနိရောဓော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၅၀) ဧဝံ ရူပက္ခန္ဓေ ဝေဒနာသညာသင်္ခါရက္ခန္ဓေသုပိ အာဟာရံ အပနေတွာ ‘‘ဖဿသမုဒယာ ဖဿနိရောဓာ’’တိ စ ဧဝံ ဖဿံ ပက္ခိပိတွာ၊ ဝိညာဏက္ခန္ဓေ ‘‘နာမရူပသမုဒယာ နာမရူပနိရောဓာ’’တိ နာမရူပံ ပက္ခိပိတွာ ပစ္စယသမုဒယဝသေန၊ ပစ္စယနိရောဓဝသေန စ၊ ပစ္စယေ အနာမသိတွာ ပစ္စုပ္ပန္နက္ခန္ဓေသု နိဗ္ဗတ္တိလက္ခဏမတ္တဿ၊ ဝိပရိဏာမလက္ခဏမတ္တဿ စ ဒဿနေန ခဏဝသေန စာတိ ဧကေကသ္မိံ ခန္ဓေ ပစ္စယဝသေန စတုဓာ၊ ခဏဝသေန ဧကဓာ စာတိ ပဉ္စဓာ ဥဒယံ၊ ပဉ္စဓာ ဝယန္တိ ဒသဒသဥဒယဗ္ဗယဒဿနဝသေန သမပညာသာကာရေဟိ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏေန ဥဒယဗ္ဗယံ သမနုပဿန္တဿ အာရဒ္ဓဝိပဿကဿ ယောဂိနော ဝိပဿနာစိတ္တသမုဋ္ဌာနော သရီရတော နိစ္ဆရဏကအာလောကသင်္ခါတော ဩဘာသော၊ ဝိပဿနာစိတ္တသဟဇာတာ ခုဒ္ဒိကာဒိပဉ္စဝိဓာ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁ ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရ ဈာနင်္ဂရာသိဝဏ္ဏနာ) ပီတိ၊ တထာ ကာယစိတ္တဒရထဝူပသမလက္ခဏာ ကာယစိတ္တဝသေန ဒုဝိဓာ ပဿဒ္ဓိ၊ ဗလဝသဒ္ဓိန္ဒြိယသင်္ခါတော အဓိမောက္ခော၊ သမ္မပ္ပဓာနကိစ္စသာဓကော ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂသင်္ခါတော ပဂ္ဂဟော၊ အတိပဏီတံ သုခံ၊ ဣန္ဒဝိဿဋ္ဌဝဇိရသဒိသံ တိလက္ခဏဝိပဿနာဘူတံ ဉာဏံ၊ သတိပဋ္ဌာနဘူတာ စိရကတာဒိအနုဿရဏသမတ္ထာ ဥပဋ္ဌာနသင်္ခါတာ သတိ၊ သမပ္ပဝတ္တဝိပဿနာသဟဇာတာ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဘူတာ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာ၊ မနောဒွါရေ အာဝဇ္ဈနုပေက္ခာ စာတိ ဒုဝိဓာပိ ဥပေက္ခာ၊ ဩဘာသာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု ‘‘န ဝတ မေ ဣတော ပုဗ္ဗေ ဧဝရူပေါ ဩဘာသော ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗော’’တျာဒိနာ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၇၃၃) နယေန တတ္ထ အာလယံ ကုရုမာနာ သုခုမတဏှာ ရူပနိကန္တိစာတိ ဩဘာသာဒီသု ဒသသု ဝိပဿနုပက္ကိလေသေသု ဥပ္ပန္နေသု ‘‘န ဝတ မေ ဣတော ပုဗ္ဗေ ဧဝရူပါ ဩဘာသာဒယော ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗာ အဒ္ဓါ မဂ္ဂပ္ပတ္တောသ္မိ၊ ဖလပ္ပတ္တောသ္မီ’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၇၃၃) အဂ္ဂဟေတွာ ‘‘ဣမေ ဩဘာသာဒယော တဏှာဒိဋ္ဌိမာနဝတ္ထုတာယ န မဂ္ဂေါ၊ အထ ခေါ ဝိပဿနုပက္ကိလေသာ ဧဝ၊ တဗ္ဗိနိမုတ္တံ ပန ဝီထိပဋိပန္နံ ဝိပဿနာဉာဏံ မဂ္ဂေါ’’တိ ဧဝံ မဂ္ဂါမဂ္ဂလက္ခဏဿ ဝဝတ္ထာနံ နိစ္ဆယနံ မဂ္ဂါမဂ္ဂဿ ဇာနနတော၊ ဒဿနတော၊ အမဂ္ဂေ မဂ္ဂသညာယ ဝိသောဓနတော စ မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ နာမ.
၅၄. ယာဝါနုလောမာတိ ယာဝ သစ္စာနုလောမဉာဏာ. နဝ ဝိပဿနာဉာဏာနီတိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၇၃၇ အာဒယော) ခန္ဓာနံ ဥဒယဉ္စ ဝယဉ္စ ဇာနနကံ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏံ၊ ဥဒယံ မုဉ္စိတွာ ဘင်္ဂမတ္တာနုပေက္ခကံ ဘင်္ဂဉာဏံ၊ ဘင်္ဂဝသေန ဥပဋ္ဌိတာနံ သီဟာဒီနံ ဝိယ ဘာယိတဗ္ဗာကာရာနုပေက္ခကံ ဘယဉာဏံ၊ တထာနုပေက္ခိတာနံ အာဒိတ္တဃရဿ ဝိယ အာဒီနဝါကာရာနုပေက္ခကံ အာဒီနဝဉာဏံ၊ ဒိဋ္ဌာဒီနဝေသု နိဗ္ဗိန္ဒနဝသေန ပဝတ္တံ နိဗ္ဗိဒါဉာဏံ၊ ဇာလာဒိတော မစ္ဆာဒိကာ ဝိယ တေဟိ တေဘူမကဓမ္မေဟိ မုစ္စိတုကာမတာဝသေန ပဝတ္တံ မုစ္စိတုကမျတာဉာဏံ၊ မုစ္စနုပါယသမ္ပာဒနတ္ထံ ဒိဋ္ဌာဒီနဝေသုပိ သမုဒ္ဒသကုဏီ ဝိယ ပုနပ္ပုနံ သမ္မသနဝသပ္ပတ္တံ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာဉာဏံ၊ စတ္တဘရိယော ပုရိသော ဝိယ ဒိဋ္ဌာဒီနဝေသု တေသု သင်္ခါရေသု ဥပေက္ခနာကာရပ္ပဝတ္တံ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏံ၊ အနိစ္စာဒိလက္ခဏဝိပဿနတာယ ဟေဋ္ဌာ ပဝတ္တာနံ အဋ္ဌန္နံ ဝိပဿနာဉာဏာနံ၊ ဥဒ္ဓံ မဂ္ဂက္ခဏေ အဓိဂန္တဗ္ဗာနံ သတ္တတိံသဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနဉ္စ အနုလောမတော မဂ္ဂဝီထိယံ ဂေါတြဘုတော ပုဗ္ဗေ ပဝတ္တံ သစ္စာနုလောမိကဉာဏသင်္ခါတံ နဝမံ အနုလောမဉာဏန္တိ ဣမာနိ နဝ ဉာဏာနိ ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိယာ ပဋိပဒါဘာဝတော တိလက္ခဏဇာနနဋ္ဌေန၊ ပစ္စက္ခတော ဒဿနဋ္ဌေန၊ ပဋိပက္ခတော ဝိသုဒ္ဓတ္တာ စ ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ နာမ.
၅၅. ဝိပဿနာယ ပရိပါကော ဝိပဿနာပရိပါကော၊ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏံ. တံ အာဂမ္မ ပဋိစ္စ. ဣဒါနိ အပ္ပနာဥပ္ပဇ္ဇိဿတီတိ ‘‘ဣဒါနိ အပ္ပနာသင်္ခါတော လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗက္ခဏေ. ယံ ကိဉ္စီတိ သင်္ခါရုပေက္ခာယ ဂဟိတေသု တီသု ဧကံ ယံ ကိဉ္စိ.
၅၆. ဝိပဿနာယ မတ္ထကပ္ပတ္တိယာ သိခါပ္ပတ္တာ. အနုလောမဉာဏသဟိတတာယ သာနုလောမာ. သာ ဧဝ သင်္ခါရေသု ဥဒါသီနတ္တာ သင်္ခါရုပေက္ခာ. ယထာနုရူပံ အပါယာဒိတော၊ သင်္ခါရနိမိတ္တတော စ ဝုဋ္ဌဟနတော ဝုဋ္ဌာနသင်္ခါတံ မဂ္ဂံ ဂစ္ဆတီတိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီ.
၅၇. အဘိသမ္ဘောန္တန္တိ ပါပုဏန္တံ.
၅၈. ပရိဇာနန္တောတိ ‘‘ဧတ္တကံ ဒုက္ခံ၊ န ဣတော ဦနာဓိက’’န္တိ ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဇာနန္တော. သစ္ဆိကရောန္တောတိ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ပစ္စက္ခံ ကရောန္တော. မဂ္ဂသစ္စံ ဘာဝနာဝသေနာတိ မဂ္ဂသစ္စသင်္ခါတဿ သမ္ပယုတ္တမဂ္ဂသင်္ခါတဿ စတုတ္ထသစ္စဿ သဟဇာတာဒိပစ္စယော ဟုတွာ ဝဍ္ဎနဝသေန. ဧကဿေဝ ဉာဏဿ စတုကိစ္စသာဓနံ ပဒီပါဒီနံ ဝဋ္ဋိဒါဟာဒိစတုကိစ္စဒဿနတော၊ ‘‘ယော၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒုက္ခံ ပဿတီ’’တျာဒိ (သံ. နိ. ၅.၁၁၀၀၊ ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၈၃၉) အာဂမတော စ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗံ.
၅၉. ဒွေ တီဏိ ဖလစိတ္တာနိ ပဝတ္တိတွာတိ မဂ္ဂုပ္ပတ္တိယာ အနုရူပတော ဒွေ ဝါ တီဏိ ဝါ ဖလစိတ္တာနိ အပနီတဂ္ဂိမှိ ဌာနေ ဥဏှတ္တနိဗ္ဗာပနတ္ထာယ ဃဋေဟိ အဘိသိဉ္စမာနမုဒကံ ဝိယ သမုစ္ဆိန္နကိလေသေပိ သန္တာနေ ဒရထပဋိပ္ပဿမ္ဘကာနိ ဟုတွာ ပဝတ္တိတွာ၊ တေသံ ပဝတ္တိယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနီတိ မဂ္ဂဖလာဒိဝိသယာနိ ကာမာဝစရဉာဏာနိ၊ ယာနိ သန္ဓာယ ‘‘ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတီ’’တိ (မဟာဝ. ၂၃) ဝုတ္တံ.
၆၀. ဣဒါနိ ပစ္စဝေက္ခဏာယ ဘူမိံ ဒဿေတုံ ‘‘မဂ္ဂံ ဖလဉ္စာ’’တျာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘ဣမိနာဝ ဝတာဟံ မဂ္ဂေန အာဂတော’’တိ မဂ္ဂံ ပစ္စဝေက္ခတိ. တတော ‘‘အယံ နာမ မေ အာနိသံသော လဒ္ဓေါ’’တိ တဿ ဖလံ၊ တတော ‘‘အယံ နာမ မေ ဓမ္မော အာရမ္မဏတော သစ္ဆိကတော’’တိ နိဗ္ဗာနဉ္စ ပဏ္ဍိတော ပစ္စဝေက္ခတိ. တတော ‘‘ဣမေ နာမ မေ ကိလေသာ ပဟီနာ’’တိ ပဟီနေ ကိလေသေ၊ ‘‘ဣမေ နာမ အဝသိဋ္ဌာ’’တိ အဝသိဋ္ဌကိလေသေ ပစ္စဝေက္ခတိ ဝါ၊ န ဝါ. ကောစိ သေက္ခော ပစ္စဝေက္ခတိ၊ ကောစိ န ပစ္စဝေက္ခတိ. တတ္ထ ကာမစာရောတျဓိပ္ပါယော. တထာ ဟိ မဟာနာမော သက္ကော ‘‘ကော သု နာမ မေ ဓမ္မော အဇ္ဈတ္တံ အပ္ပဟီနော’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၇၅၊ ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၈၁၂) အပ္ပဟီနေ ကိလေသေ ပုစ္ဆိ. အရဟတော ပန အဝသိဋ္ဌကိလေသပစ္စဝေက္ခဏံ နတ္ထိ သဗ္ဗကိလေသာနံ ပဟီနတ္တာ၊ တသ္မာ တိဏ္ဏံ သေက္ခာနံ ပန္နရသ အရဟတော စတ္တာရီတိ ဧကူနဝီသတိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.
ဆဗ္ဗိသုဒ္ဓိကမေနာတိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၆၆၂ အာဒယော) သီလစိတ္တဝိသုဒ္ဓီနံ ဝသေန မူလဘူတာနံ ဒွိန္နံ၊ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိအာဒီနံ ဝသေန သရီရဘူတာနံ စတုန္နန္တိ ဧတာသံ ဆန္နံ ဝိသုဒ္ဓီနံ ကမေန. စတုန္နံ သစ္စာနံ ဇာနနတာ၊ ပစ္စက္ခကရဏတော၊ ကိလေသမလေဟိ ဝိသုဒ္ဓတ္တာ စ ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ နာမ.
ဧတ္ထာတိ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနေ.
ဝိသုဒ္ဓိဘေဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
ဝိမောက္ခဘေဒဝဏ္ဏနာ
၆၁. တတ္ထ တသ္မိံ ဥဒ္ဒေသေ. သင်္ခါရေသု ‘‘ယော အတ္တာဘိနိဝေသော ကမ္မဿ ကာရကော ဖလဿ စ ဝေဒကော ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ ဧဝံ အဘိနိဝေသော ဒဠှဂ္ဂါဟော၊ တံ မုဉ္စန္တီ ‘‘အနတ္တာ’’တိ ပဝတ္တာ အနုပဿနာဝ အတ္တသုညတာကာရာနုပဿနတော သုညတာနုပဿနာ နာမ ဝိမောက္ခမုခံ ပဋိပက္ခတော ဝိမုတ္တိဝသေန ဝိမောက္ခသင်္ခါတဿ လောကုတ္တရံ မဂ္ဂဖလဿ ဒွါရံ ဟောတိ.
၆၂. သင်္ခါရေသု ‘‘အနိစ္စ’’န္တိ ပဝတ္တာ အနုပဿနာ အနိစ္စေ ‘‘နိစ္စ’’န္တိ (အ. နိ. ၄.၄၉၊ ပဋိ. မ. ၁.၂၃၆၊ ဝိဘ. ၉၃၉) ပဝတ္တံ သညာစိတ္တဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသသင်္ခါတံ ဝိပလ္လာသနိမိတ္တံ မုဉ္စန္တီ ပဇဟန္တီ ဝိပလ္လာသနိမိတ္တရဟိတာကာရာနုပဿနတော အနိမိတ္တာနုပဿနာ နာမ ဝိမောက္ခမုခံ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော.
၆၃. ‘‘ဒုက္ခ’’န္တိ ပဝတ္တာနုပဿနာ သင်္ခါရေသု ‘‘ဧတံ မမ၊ ဧတံ သုခ’’န္တျာဒိနာ နယေန ပဝတ္တံ ကာမဘဝတဏှာသင်္ခါတံ တဏှာပဏိဓိံ တဏှာပတ္ထနံ မုဉ္စန္တီ ဒုက္ခာကာရဒဿနေန ပရိစ္စဇန္တီ ပဏိဓိရဟိတာကာရာနုပဿနတော အပ္ပဏိဟိတာနုပဿနာ နာမ.
၆၄. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဧတာသံ တိဿန္နံ ဧတာနိ တီဏိ နာမာနိ၊ တသ္မာ ယဒိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာ အနတ္တတော ဝိပဿတိ. မဂ္ဂေါ သုညတော နာမ ဝိမောက္ခော ဟောတိ အာဂမနဝသေန လဒ္ဓနာမတ္တာ.
၆၆. ဝိပဿနာဂမနဝသေနာတိ ဝိပဿနာသင်္ခါတာဂမနဝသေန. အာဂစ္ဆတိ ဧတေန မဂ္ဂေါ၊ ဖလဉ္စာတိ ဝိပဿနာမဂ္ဂေါ ဣဓ အာဂမနံ နာမ.
၆၇. ယထာဝုတ္တနယေနာတိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တအနတ္တာနုပဿနာဒိဝသေန. ယထာသကံ ဖလမုပ္ပဇ္ဇမာနမ္ပီတိ ယထာလဒ္ဓမဂ္ဂဿ ဖလဘူတံ အတ္တနော အတ္တနော ဖလံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနမ္ပိ မဂ္ဂါဂမနဝသေန အလဘိတွာ ဝိပဿနာဂမနဝသေနေဝ တီဏိ နာမာနိ လဘတိ ဖလသမာပတ္တိကာလေ တဒါ မဂ္ဂပ္ပဝတ္တာဘာဝေန တဿ ဒွါရဘာဝါယောဂတော. အာရမ္မဏဝသေနာတိ သဗ္ဗသင်္ခါရသုညတတ္တာ၊ သင်္ခါရနိမိတ္တရဟိတတ္တာ၊ တဏှာပဏိဓိရဟိတတ္တာ စ သုညတအနိမိတ္တအပ္ပဏိဟိတနာမဝန္တံ နိဗ္ဗာနံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တတ္တာ တဿ ဝသေန. သရသဝသေနာတိ ရာဂါဒိသုညတတ္တာ၊ ရူပနိမိတ္တာဒိအာရမ္မဏရဟိတတ္တာ၊ ကိလေသပဏိဓိရဟိတတ္တာ အတ္တနော ဂုဏဝသေန. သဗ္ဗတ္ထာတိ မဂ္ဂဝီထိယံ၊ ဖလသမာပတ္တိဝီထိယဉ္စ. သဗ္ဗေသမ္ပီတိ မဂ္ဂဿ၊ ဖလဿပိ.
ဝိမောက္ခဘေဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
ပုဂ္ဂလဘေဒဝဏ္ဏနာ
၆၈. သတ္တက္ခတ္တုံ သတ္တသု ဝါရေသု ကာမသုဂတိယံ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏံ ပရမံ ဧတဿာတိ သတ္တက္ခတ္တုပရမော န ပန အဋ္ဌမာဒိကာမဘဝဂါမီတျဓိပ္ပါယော. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘န တေ ဘဝံ အဋ္ဌမမာဒိယန္တီ’’တိ (ခု. ပါ. ၆.၉၊ သု. နိ. ၂၃၂၊ နေတ္တိ. ၁၁၅). ရူပါရူပသုဂတိဘဝံ ပန သတ္တဝါရတော ပရမ္ပိ ဂစ္ဆတီတိ အာစရိယာ.
၆၉. ရာဂဒေါသမောဟာနန္တိ မောဟဂ္ဂဟဏံ ရာဂဒေါသေကဋ္ဌမောဟံ သန္ဓာယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.
၇၀. ခီဏာ စတ္တာရော အာသဝါ ဧတဿာတိ ခီဏာသဝေါ. ဒက္ခိဏာရဟေသု အဂ္ဂတ္တာ အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျော.
ပုဂ္ဂလဘေဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
သမာပတ္တိဘေဒဝဏ္ဏနာ
၇၂. သဗ္ဗေသမ္ပီတိ စတုန္နမ္ပိ အရိယပုဂ္ဂလာနံ.
၇၃. စိတ္တစေတသိကာနံ အပ္ပဝတ္တိသင်္ခါတဿ နိရောဓဿ သမာပတ္တိ နိရောဓသမာပတ္တိ၊ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ စိတ္တနိရောဓံ ပတွာ ဝိဟရဏံ. အနာဂါမီနဉ္စာတိ ကာမရူပဘဝဋ္ဌာနံ အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီနမေဝ အနာဂါမီနံ၊ တထာ ခီဏာသဝါနဉ္စ. တတ္ထာတိ နိရောဓသမာပတ္တိယံ. ယာဝ အာကိဉ္စညာယတနံ ဂန္တွာတိ ဧဝံ သမထဝိပဿနာနံ ယုဂနဒ္ဓဘာဝါပါဒနဝသေန ယာဝ အာကိဉ္စညာယတနံ၊ တာဝ ဂန္တွာ. အဓိဋ္ဌေယျာဒိကန္တိ ကာယပဋိဗဒ္ဓံ ဌပေတွာ ဝိသုံ ဝိသုံ ဌပိတစီဝရာဒိပရိက္ခာရဂေဟာဒီနံ အဂ္ဂိအာဒိနာ အဝိနာသနာဓိဋ္ဌာနံ၊ သံဃပဋိမာနနသတ္ထုပက္ကောသနာနံ ပုရေတရံ ဝုဋ္ဌာနံ၊ သတ္တာဟဗ္ဘန္တရေ အာယုသင်္ခါရပ္ပဝတ္တိဩလောကနန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ အဓိဋ္ဌာနာဒိကံ ပုဗ္ဗကိစ္စံ ကတွာ.
သမာပတ္တိဘေဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
ဥယျောဇနဝဏ္ဏနာ
၇၅. ပဋိပတ္တိရသဿာဒန္တိ ဈာနသုခဖလသုခါဒိဘေဒံ သမထဝိပဿနာပဋိပတ္တိရသဿာဒံ.
ဣတိ အဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝိနိယာ နာမ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟဝဏ္ဏနာယ
ကမ္မဋ္ဌာနပရိစ္ဆေဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
နိဂမနဝဏ္ဏနာ
(က) စာရိတ္တေန ကုလာစာရေန သောဘိတေ ဝိသာလကုလေ ဥဒယော နိဗ္ဗတ္တိ ယဿ၊ တေန၊ ကမ္မာဒိဝိသယာယ သဒ္ဓါယ အဘိဝုဒ္ဓေါ ပရိသုဒ္ဓေါ စ ဒါနသီလာဒိဂုဏာနံ ဥဒယော ယဿ၊ တေန၊ နမ္ပဝှယေန နမ္ပနာမကေန၊ ပရာနုကမ္ပံ သာသနေ သုခေါတရဏပရိပါစနလက္ခဏံ ပရာနုဂ္ဂဟံ၊ ပဏိဓာယ ပတ္ထေတွာ ယံ ပကရဏံ ပတ္ထိတံ အဘိယာစိတံ၊ တံ ဧတ္တာဝတာ ပရိနိဋ္ဌိတန္တိ ယောဇနာ.
(ခ) တေန ပကရဏပ္ပသုတေန ဝိပုလေန ပုညေန ပညာဝဒါတေန အရိယမဂ္ဂပညာပရိသုဒ္ဓေန သီလာဒိဂုဏေန သောဘိတာ. တတောယေဝ လဇ္ဇိနော ဘိက္ခူ၊ ဓညာနံ အဓိဝါသဘူတံ၊ ဥဒိတောဒိတံ အစ္စန္တပ္ပသိဒ္ဓံ၊ မူလသောမံ နာမ ဝိဟာရံ၊ ပုညဝိဘဝဿ ဥဒယသင်္ခါတာယ မင်္ဂလတ္ထာယ အာယုကန္တံ မညန္တု၊ တတ္ထ နိဝါသိနော ဘိက္ခူ ဤဒိသာ ဟောန္တူတျဓိပ္ပါယော.
နိဂမနဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
နိဋ္ဌိတာ စာယံ အဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝိနီ နာမ.
အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟဋီကာ.
နိဂမနကထာ
၁. ရမ္မေ ပုလတ္ထိနဂရေ နဂရာဓိရာဇေ၊
ရညာ ပရက္ကမဘုဇေန မဟာဘုဇေန၊
ကာရာပိတေ ဝသတိ ဇေတဝနေ ဝိဟာရေ၊
ယော ရမ္မဟမ္မိယဝရူပဝနာဘိရာမေ.
၂. သမ္ပန္နသီလဒမသံယမတောသိတေဟိ၊
သမ္မာနိတော ဝသိဂဏေဟိ ဂုဏာကရေဟိ၊
ပတ္တော မုနိန္ဒဝစနာဒိသု နေကဂန္ထ-
ဇာတေသု စာစရိယတံ မဟိတံ ဝိဒူဟိ.
၃. ဉာဏာနုဘာဝမိဟ ယဿ စ သူစယန္တီ၊
သံဝဏ္ဏနာ စ ဝိနယဋ္ဌကထာဒိကာနံ၊
သာရတ္ထဒီပနိမုခါ မဓုရတ္ထသာရ-
သန္ဒီပနေန သုဇနံ ပရိတောသယန္တီ.
၄. တဿာနုကမ္ပမဝလမ္ဗိယ သာရိပုတ္တ-
တ္ထေရဿ ထာမဂတသာရဂုဏာကရဿ၊
ယော နေကဂန္ထဝိသယံ ပဋုတံ အလတ္ထံ၊
တဿေသ ဉာဏဝိဘဝေါ ဝိဘဝေကဟေတု.
၅. သောဟမေတဿ သံသုဒ္ဓ-ဝါယာမဿာနုဘာဝတော.
အဒ္ဓါသာသနဒါယာဒေါ၊ ဟေဿံ မေတ္တေယျသတ္ထုနော.
၆. ဇောတယန္တံ တဒါ တဿ၊ သာသနံ သုဒ္ဓမာနသံ.
ပဿေယျံ သက္ကရေယျဉ္စ၊ ဂရုံ မေ သာရိသမ္ဘဝံ.
၇. ဒိနေဟိ စတုဝီသေဟိ၊ ဋီကာယံ နိဋ္ဌိတာ ယထာ.
တထာ ကလျာဏသင်္ကပ္ပါ၊ သီဃံ သိဇ္ဈန္တု ပါဏိနန္တိ.
ဣတိ ဘဒန္တသာရိပုတ္တမဟာထေရဿ သိဿေန ရစိတာ
အဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝိနီ နာမ
အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟဋီကာ နိဋ္ဌိတာ.