၂. ဣဒ္ဓိကထာ

၉. ကာ ဣဒ္ဓိ? ကတိ ဣဒ္ဓိယော? ဣဒ္ဓိယာ ကတိ ဘူမိယော၊ ကတိ ပါဒါ၊ ကတိ ပဒါနိ၊ ကတိ မူလာနိ? ကာ ဣဒ္ဓီတိ? ဣဇ္ဈနဋ္ဌေန ဣဒ္ဓိ. ကတိ ဣဒ္ဓိယောတိ? ဒသ ဣဒ္ဓိယော. ဣဒ္ဓိယာ ကတိ ဘူမိယောတိ? ဣဒ္ဓိယာ စတဿော ဘူမိယော၊ စတ္တာရော ပါဒါ၊ အဋ္ဌ ပဒါနိ၊ သောဠသ မူလာနိ.

၁၀. ကတမာ ဒသ ဣဒ္ဓိယော? အဓိဋ္ဌာနာ ဣဒ္ဓိ၊ ဝိကုဗ္ဗနာ ဣဒ္ဓိ၊ မနောမယာ ဣဒ္ဓိ၊ ဉာဏဝိပ္ဖါရာ ဣဒ္ဓိ၊ သမာဓိဝိပ္ဖါရာ ဣဒ္ဓိ၊ အရိယာ ဣဒ္ဓိ၊ ကမ္မဝိပါကဇာ ဣဒ္ဓိ၊ ပုညဝတော ဣဒ္ဓိ၊ ဝိဇ္ဇာမယာ ဣဒ္ဓိ၊ တတ္ထ တတ္ထ သမ္မာ ပယောဂပစ္စယာ [သမ္မပ္ပယောဂပစ္စယာ (သျာ. က.)] ဣဇ္ဈနဋ္ဌေန ဣဒ္ဓိ.

ဣဒ္ဓိယာ ကတမာ စတဿော ဘူမိယော? ဝိဝေကဇာဘူမိ ပဌမံ ဈာနံ၊ ပီတိသုခဘူမိ ဒုတိယံ ဈာနံ၊ ဥပေက္ခာသုခဘူမိ တတိယံ ဈာနံ၊ အဒုက္ခမသုခါဘူမိ စတုတ္ထံ ဈာနံ. ဣဒ္ဓိယာ ဣမာ စတဿော ဘူမိယော ဣဒ္ဓိလာဘာယ ဣဒ္ဓိပဋိလာဘာယ ဣဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနတာယ ဣဒ္ဓိဝိသဝိတာယ ဣဒ္ဓိဝသီဘာဝါယ ဣဒ္ဓိဝေသာရဇ္ဇာယ သံဝတ္တန္တီတိ.

ဣဒ္ဓိယာ ကတမေ စတ္တာရော ပါဒါ? ဣဓ ဘိက္ခု ဆန္ဒသမာဓိပဓာနသင်္ခါရသမန္နာဂတံ ဣဒ္ဓိပါဒံ ဘာဝေတိ၊ စိတ္တသမာဓိပဓာနသင်္ခါရသမန္နာဂတံ ဣဒ္ဓိပါဒံ ဘာဝေတိ၊ ဝီရိယသမာဓိပဓာနသင်္ခါရသမန္နာဂတံ ဣဒ္ဓိပါဒံ ဘာဝေတိ၊ ဝီမံသာသမာဓိပဓာနသင်္ခါရသမန္နာဂတံ ဣဒ္ဓိပါဒံ ဘာဝေတိ. ဣဒ္ဓိယာ ဣမေ စတ္တာရော ပါဒါ ဣဒ္ဓိလာဘာယ ဣဒ္ဓိပဋိလာဘာယ ဣဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနတာယ ဣဒ္ဓိဝိသဝိတာယ ဣဒ္ဓိဝသီဘာဝါယ ဣဒ္ဓိဝေသာရဇ္ဇာယ သံဝတ္တန္တီတိ.

ဣဒ္ဓိယာ ကတမာနိ အဋ္ဌ ပဒါနိ? ဆန္ဒံ စေ ဘိက္ခု နိဿာယ လဘတိ သမာဓိံ၊ လဘတိ စိတ္တဿ ဧကဂ္ဂတံ. ဆန္ဒော န သမာဓိ၊ သမာဓိ န ဆန္ဒော. အညော ဆန္ဒော၊ အညော သမာဓိ. ဝီရိယံ စေ ဘိက္ခု နိဿာယ လဘတိ သမာဓိံ၊ လဘတိ စိတ္တဿ ဧကဂ္ဂတံ. ဝီရိယံ န သမာဓိ၊ သမာဓိ န ဝီရိယံ. အညံ ဝီရိယံ၊ အညော သမာဓိ. စိတ္တံ စေ ဘိက္ခု နိဿာယ လဘတိ သမာဓိံ၊ လဘတိ စိတ္တဿ ဧကဂ္ဂတံ. စိတ္တံ န သမာဓိ၊ သမာဓိ န စိတ္တံ. အညံ စိတ္တံ၊ အညော သမာဓိ. ဝီမံသံ စေ ဘိက္ခု နိဿာယ လဘတိ သမာဓိံ၊ လဘတိ စိတ္တဿ ဧကဂ္ဂတံ. ဝီမံသာ န သမာဓိ၊ သမာဓိ န ဝီမံသာ. အညာ ဝီမံသာ၊ အညော သမာဓိ. ဣဒ္ဓိယာ ဣမာနိ အဋ္ဌ ပဒါနိ ဣဒ္ဓိလာဘာယ ဣဒ္ဓိပဋိလာဘာယ ဣဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနတာယ ဣဒ္ဓိဝိသဝိတာယ ဣဒ္ဓိဝသီဘာဝါယ ဣဒ္ဓိဝေသာရဇ္ဇာယ သံဝတ္တန္တီတိ.

ဣဒ္ဓိယာ ကတမာနိ သောဠသ မူလာနိ? အနောနတံ [အနောဏတံ (က.)] စိတ္တံ ကောသဇ္ဇေ န ဣဉ္ဇတီတိ – အာနေဉ္ဇံ. အနုန္နတံ [(အနုဏ္ဏတံ (က.)] စိတ္တံ ဥဒ္ဓစ္စေ န ဣဉ္ဇတီတိ – အာနေဉ္ဇံ. အနဘိနတံ စိတ္တံ ရာဂေ န ဣဉ္ဇတီတိ – အာနေဉ္ဇံ. အနပနတံ စိတ္တံ ဗျာပါဒေ န ဣဉ္ဇတီတိ – အာနေဉ္ဇံ. အနိဿိတံ စိတ္တံ ဒိဋ္ဌိယာ န ဣဉ္ဇတီတိ – အာနေဉ္ဇံ. အပ္ပဋိဗဒ္ဓံ စိတ္တံ ဆန္ဒရာဂေ န ဣဉ္ဇတီတိ – အာနေဉ္ဇံ. ဝိပ္ပမုတ္တံ စိတ္တံ ကာမရာဂေ န ဣဉ္ဇတီတိ – အာနေဉ္ဇံ. ဝိသညုတ္တံ စိတ္တံ ကိလေသေ န ဣဉ္ဇတီတိ – အာနေဉ္ဇံ. ဝိမရိယာဒိကတံ စိတ္တံ ကိလေသမရိယာဒေ န ဣဉ္ဇတီတိ – အာနေဉ္ဇံ. ဧကတ္တဂတံ [ဧကဂ္ဂတံ (သျာ.)] စိတ္တံ နာနတ္တကိလေသေဟိ [နာနတ္တကိလေသေ (သျာ.)] န ဣဉ္ဇတီတိ – အာနေဉ္ဇံ. သဒ္ဓါယ ပရိဂ္ဂဟိတံ စိတ္တံ အဿဒ္ဓိယေ န ဣဉ္ဇတီတိ – အာနေဉ္ဇံ. ဝီရိယေန ပရိဂ္ဂဟိတံ စိတ္တံ ကောသဇ္ဇေ န ဣဉ္ဇတီတိ – အာနေဉ္ဇံ. သတိယာ ပရိဂ္ဂဟိတံ စိတ္တံ ပမာဒေ န ဣဉ္ဇတီတိ – အာနေဉ္ဇံ. သမာဓိနာ ပရိဂ္ဂဟိတံ စိတ္တံ ဥဒ္ဓစ္စေ န ဣဉ္ဇတီတိ – အာနေဉ္ဇံ. ပညာယ ပရိဂ္ဂဟိတံ စိတ္တံ အဝိဇ္ဇာယ န ဣဉ္ဇတီတိ – အာနေဉ္ဇံ. ဩဘာသဂတံ စိတ္တံ အဝိဇ္ဇန္ဓကာရေ န ဣဉ္ဇတီတိ – အာနေဉ္ဇံ. ဣဒ္ဓိယာ ဣမာနိ သောဠသ မူလာနိ ဣဒ္ဓိလာဘာယ ဣဒ္ဓိပဋိလာဘာယ ဣဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနတာယ ဣဒ္ဓိဝိသဝိတာယ ဣဒ္ဓိဝသီဘာဝါယ ဣဒ္ဓိဝေသာရဇ္ဇာယ သံဝတ္တန္တီတိ.

ဒသဣဒ္ဓိနိဒ္ဒေသော

၁၀. ကတမာ အဓိဋ္ဌာနာ ဣဒ္ဓိ? ဣဓ ဘိက္ခု အနေကဝိဟိတံ ဣဒ္ဓိဝိဓံ ပစ္စနုဘောတိ – ဧကောပိ ဟုတွာ ဗဟုဓာ ဟောတိ၊ ဗဟုဓာပိ ဟုတွာ ဧကော ဟောတိ၊ အာဝိဘာဝံ တိရောဘာဝံ၊ တိရောကုဋ္ဋံ တိရောပါကာရံ တိရောပဗ္ဗတံ အသဇ္ဇမာနော ဂစ္ဆတိ၊ သေယျထာပိ အာကာသေ. ပထဝိယာပိ ဥမ္မုဇ္ဇနိမုဇ္ဇံ ကရောတိ၊ သေယျထာပိ ဥဒကေ. ဥဒကေပိ အဘိဇ္ဇမာနေ [အဘိဇ္ဇမာနော (က.) ဒီ. နိ. ၁.၂၃၈ ပဿိတဗ္ဗာ] ဂစ္ဆတိ၊ သေယျထာပိ ပထဝိယံ. အာကာသေပိ ပလ္လင်္ကေန ကမတိ၊ သေယျထာပိ ပက္ခီ သကုဏော. ဣမေပိ စန္ဒိမသူရိယေ ဧဝံမဟိဒ္ဓိကေ ဧဝံမဟာနုဘာဝေ ပါဏိနာ ပရာမသတိ ပရိမဇ္ဇတိ. ယာဝ ဗြဟ္မလောကာပိ ကာယေန ဝသံ ဝတ္တေတီတိ.

ဣဓာတိ ဣမိဿာ ဒိဋ္ဌိယာ ဣမိဿာ ခန္တိယာ ဣမိဿာ ရုစိယာ ဣမသ္မိံ အာဒါယေ ဣမသ္မိံ ဓမ္မေ ဣမသ္မိံ ဝိနယေ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ ဣမသ္မိံ ပါဝစနေ ဣမသ္မိံ ဗြဟ္မစရိယေ ဣမသ္မိံ သတ္ထုသာသနေ. တေန ဝုစ္စတိ – ‘‘ဣဓာ’’တိ. ဘိက္ခူတိ ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကော ဝါ ဟောတိ ဘိက္ခု သေခေါ ဝါ အရဟာ ဝါ အကုပ္ပဓမ္မော. အနေကဝိဟိတံ ဣဒ္ဓိဝိဓံ ပစ္စနုဘောတီတိ နာနပ္ပကာရံ ဣဒ္ဓိဝိဓံ ပစ္စနုဘောတိ. ဧကောပိ ဟုတွာ ဗဟုဓာ ဟောတီတိ ပကတိယာ ဧကော ဗဟုကံ အာဝဇ္ဇတိ၊ သတံ ဝါ သဟဿံ ဝါ သတသဟဿံ ဝါ အာဝဇ္ဇတိ. အာဝဇ္ဇိတွာ ဉာဏေန အဓိဋ္ဌာတိ – ‘‘ဗဟုလော ဟောမီ’’တိ [ဟောတူတိ (က.)]. ဗဟုလော ဟောတိ. ယထာယသ္မာ စူဠပန္ထကော [စုလ္လပန္ထကော (သျာ.)] ဧကောပိ ဟုတွာ ဗဟုဓာ ဟောတိ၊ ဧဝမေဝံ သော ဣဒ္ဓိမာ စေတောဝသိပ္ပတ္တော ဧကောပိ ဟုတွာ ဗဟုဓာ ဟောတိ. ဗဟုဓာပိ ဟုတွာ ဧကော ဟောတီတိ ပကတိယာ ဗဟုကော ဧကံ အာဝဇ္ဇတိ၊ အာဝဇ္ဇိတွာ ဉာဏေန အဓိဋ္ဌာတိ – ‘‘ဧကော ဟောမီ’’တိ. ဧကော ဟောတိ. ယထာယသ္မာ စူဠပန္ထကော ဗဟုဓာပိ ဟုတွာ ဧကော ဟောတိ၊ ဧဝမေဝံ သော ဣဒ္ဓိမာ စေတောဝသိပ္ပတ္တော ဗဟုဓာပိ ဟုတွာ ဧကော ဟောတိ.

၁၁. အာဝိဘာဝန္တိ ကေနစိ အနာဝဋံ ဟောတိ အပ္ပဋိစ္ဆန္နံ ဝိဝဋံ ပါကဋံ. တိရောဘာဝန္တိ ကေနစိ အာဝဋံ ဟောတိ ပဋိစ္ဆန္နံ ပိဟိတံ ပဋိကုဇ္ဇိတံ. တိရောကုဋ္ဋံ တိရောပါကာရံ တိရောပဗ္ဗတံ အသဇ္ဇမာနော ဂစ္ဆတိ၊ သေယျထာပိ အာကာသေတိ ပကတိယာ အာကာသကသိဏသမာပတ္တိယာ လာဘီ ဟောတိ. တိရောကုဋ္ဋံ တိရောပါကာရံ တိရောပဗ္ဗတံ အာဝဇ္ဇတိ. အာဝဇ္ဇိတွာ ဉာဏေန အဓိဋ္ဌာတိ – ‘‘အာကာသော ဟောတူ’’တိ. အာကာသော ဟောတိ. တိရောကုဋ္ဋံ တိရောပါကာရံ တိရောပဗ္ဗတံ အသဇ္ဇမာနော ဂစ္ဆတိ. ယထာ မနုဿာ ပကတိယာ အနိဒ္ဓိမန္တော ကေနစိ အနာဝဋေ အပရိက္ခိတ္တေ အသဇ္ဇမာနာ ဂစ္ဆန္တိ၊ ဧဝမေဝံ သော ဣဒ္ဓိမာ စေတောဝသိပ္ပတ္တော တိရောကုဋ္ဋံ တိရောပါကာရံ တိရောပဗ္ဗတံ အသဇ္ဇမာနော ဂစ္ဆတိ၊ သေယျထာပိ အာကာသေ.

ပထဝိယာပိ ဥမ္မုဇ္ဇနိမုဇ္ဇံ ကရောတိ၊ သေယျထာပိ ဥဒကေတိ ပကတိယာ အာပေါကသိဏသမာပတ္တိယာ လာဘီ ဟောတိ. ပထဝိံ အာဝဇ္ဇတိ. အာဝဇ္ဇိတွာ ဉာဏေန အဓိဋ္ဌာတိ – ‘‘ဥဒကံ ဟောတူ’’တိ. ဥဒကံ ဟောတိ. သော ပထဝိယာ ဥမ္မုဇ္ဇနိမုဇ္ဇံ ကရောတိ. ယထာ မနုဿာ ပကတိယာ အနိဒ္ဓိမန္တော ဥဒကေ ဥမ္မုဇ္ဇနိမုဇ္ဇံ ကရောန္တိ၊ ဧဝမေဝံ သော ဣဒ္ဓိမာ စေတောဝသိပ္ပတ္တော ပထဝိယာ ဥမ္မုဇ္ဇနိမုဇ္ဇံ ကရောတိ၊ သေယျထာပိ ဥဒကေ.

ဥဒကေပိ အဘိဇ္ဇမာနေ ဂစ္ဆတိ၊ သေယျထာပိ ပထဝိယန္တိ ပကတိယာ ပထဝီကသိဏသမာပတ္တိယာ လာဘီ ဟောတိ. ဥဒကံ အာဝဇ္ဇတိ. အာဝဇ္ဇိတွာ ဉာဏေန အဓိဋ္ဌာတိ – ‘‘ပထဝီ ဟောတူ’’တိ. ပထဝီ ဟောတိ. သော အဘိဇ္ဇမာနေ ဥဒကေ ဂစ္ဆတိ. ယထာ မနုဿာ ပကတိယာ အနိဒ္ဓိမန္တော အဘိဇ္ဇမာနာယ ပထဝိယာ ဂစ္ဆန္တိ၊ ဧဝမေဝံ သော ဣဒ္ဓိမာ စေတောဝသိပ္ပတ္တော အဘိဇ္ဇမာနေ ဥဒကေ ဂစ္ဆတိ၊ သေယျထာပိ ပထဝိယံ.

အာကာသေပိ ပလ္လင်္ကေန ကမတိ၊ သေယျထာပိ ပက္ခီ သကုဏောတိ ပကတိယာ ပထဝီကသိဏသမာပတ္တိယာ လာဘီ ဟောတိ. အာကာသံ အာဝဇ္ဇတိ. အာဝဇ္ဇိတွာ ဉာဏေန အဓိဋ္ဌာတိ – ‘‘ပထဝီ ဟောတူ’’တိ. ပထဝီ ဟောတိ. သော အာကာသေ အန္တလိက္ခေ စင်္ကမတိပိ တိဋ္ဌတိပိ နိသီဒတိပိ သေယျမ္ပိ ကပ္ပေတိ. ယထာ မနုဿာ ပကတိယာ အနိဒ္ဓိမန္တော ပထဝိယာ စင်္ကမန္တိပိ တိဋ္ဌန္တိပိ နိသီဒန္တိပိ သေယျမ္ပိ ကပ္ပေန္တိ၊ ဧဝမေဝံ သော ဣဒ္ဓိမာ စေတောဝသိပ္ပတ္တော အာကာသေ အန္တလိက္ခေ စင်္ကမတိပိ တိဋ္ဌတိပိ နိသီဒတိပိ သေယျမ္ပိ ကပ္ပေတိ၊ သေယျထာပိ ပက္ခီ သကုဏော.

၁၂. ဣမေပိ စန္ဒိမသူရိယေ ဧဝံမဟိဒ္ဓိကေ ဧဝံမဟာနုဘာဝေ ပါဏိနာ ပရာမသတိ ပရိမဇ္ဇတီတိ ဣဓ သော ဣဒ္ဓိမာ စေတောဝသိပ္ပတ္တော နိသိန္နကော ဝါ နိပန္နကော ဝါ စန္ဒိမသူရိယေ အာဝဇ္ဇတိ. အာဝဇ္ဇိတွာ ဉာဏေန အဓိဋ္ဌာတိ – ‘‘ဟတ္ထပါသေ ဟောတူ’’တိ. ဟတ္ထပါသေ ဟောတိ. သော နိသိန္နကော ဝါ နိပန္နကော ဝါ စန္ဒိမသူရိယေ ပါဏိနာ အာမသတိ ပရာမသတိ ပရိမဇ္ဇတိ. ယထာ မနုဿာ ပကတိယာ အနိဒ္ဓိမန္တော ကိဉ္စိဒေဝ ရူပဂတံ ဟတ္ထပါသေ အာမသန္တိ ပရာမသန္တိ ပရိမဇ္ဇန္တိ၊ ဧဝမေဝံ သော ဣဒ္ဓိမာ စေတောဝသိပ္ပတ္တော နိသိန္နကော ဝါ နိပန္နကော ဝါ စန္ဒိမသူရိယေ ပါဏိနာ အာမသတိ ပရာမသတိ ပရိမဇ္ဇတိ.

ယာဝ ဗြဟ္မလောကာပိ ကာယေန ဝသံ ဝတ္တေတီတိ သစေ သော ဣဒ္ဓိမာ စေတောဝသိပ္ပတ္တော ဗြဟ္မလောကံ ဂန္တုကာမော ဟောတိ၊ ဒူရေပိ သန္တိကေ အဓိဋ္ဌာတိ – ‘‘သန္တိကေ ဟောတူ’’တိ. သန္တိကေ ဟောတိ. သန္တိကေပိ ဒူရေ အဓိဋ္ဌာတိ – ‘‘ဒူရေ ဟောတူ’’တိ. ဒူရေ ဟောတိ. ဗဟုကမ္ပိ ထောကံ အဓိဋ္ဌာတိ – ‘‘ထောကံ ဟောတူ’’တိ. ထောကံ ဟောတိ. ထောကမ္ပိ ဗဟုကံ အဓိဋ္ဌာတိ – ‘‘ဗဟုကံ ဟောတူ’’တိ. ဗဟုကံ ဟောတိ. ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ တဿ ဗြဟ္မုနော ရူပံ ပဿတိ. ဒိဗ္ဗာယ သောတဓာတုယာ တဿ ဗြဟ္မုနော သဒ္ဒံ သုဏာတိ. စေတောပရိယဉာဏေန တဿ ဗြဟ္မုနော စိတ္တံ ပဇာနာတိ. သစေ သော ဣဒ္ဓိမာ စေတောဝသိပ္ပတ္တော ဒိဿမာနေန ကာယေန ဗြဟ္မလောကံ ဂန္တုကာမော ဟောတိ၊ ကာယဝသေန စိတ္တံ ပရိဏာမေတိ၊ ကာယဝသေန စိတ္တံ အဓိဋ္ဌာတိ. ကာယဝသေန စိတ္တံ ပရိဏာမေတွာ၊ ကာယဝသေန စိတ္တံ အဓိဋ္ဌဟိတွာ၊ သုခသညဉ္စ လဟုသညဉ္စ ဩက္ကမိတွာ ဒိဿမာနေန ကာယေန ဗြဟ္မလောကံ ဂစ္ဆတိ. သစေ သော ဣဒ္ဓိမာ စေတောဝသိပ္ပတ္တော အဒိဿမာနေန ကာယေန ဗြဟ္မလောကံ ဂန္တုကာမော ဟောတိ၊ စိတ္တဝသေန ကာယံ ပရိဏာမေတိ၊ စိတ္တဝသေန ကာယံ အဓိဋ္ဌာတိ. စိတ္တဝသေန ကာယံ ပရိဏာမေတွာ၊ စိတ္တဝသေန ကာယံ အဓိဋ္ဌဟိတွာ သုခသညဉ္စ လဟုသညဉ္စ ဩက္ကမိတွာ အဒိဿမာနေန ကာယေန ဗြဟ္မလောကံ ဂစ္ဆတိ. သော တဿ ဗြဟ္မုနော ပုရတော ရူပိံ [ရူပံ (သျာ. က.) ဒီ. နိ. ၁.၂၃၆ ပဿိတဗ္ဗာ] အဘိနိမ္မိနာတိ မနောမယံ သဗ္ဗင်္ဂပစ္စင်္ဂိံ [သဗ္ဗင်္ဂပစ္စင်္ဂံ (သျာ. က.)] အဟီနိန္ဒြိယံ. သစေ သော ဣဒ္ဓိမာ စင်္ကမတိ၊ နိမ္မိတောပိ တတ္ထ စင်္ကမတိ. သစေ သော ဣဒ္ဓိမာ တိဋ္ဌတိ၊ နိမ္မိတောပိ တတ္ထ တိဋ္ဌတိ. သစေ သော ဣဒ္ဓိမာ နိသီဒတိ၊ နိမ္မိတောပိ တတ္ထ နိသီဒတိ. သစေ သော ဣဒ္ဓိမာ သေယျံ ကပ္ပေတိ၊ နိမ္မိတောပိ တတ္ထ သေယျံ ကပ္ပေတိ. သစေ သော ဣဒ္ဓိမာ ဓူမာယတိ၊ နိမ္မိတောပိ တတ္ထ ဓူမာယတိ. သစေ သော ဣဒ္ဓိမာ ပဇ္ဇလတိ၊ နိမ္မိတောပိ တတ္ထ ပဇ္ဇလတိ. သစေ သော ဣဒ္ဓိမာ ဓမ္မံ ဘာသတိ၊ နိမ္မိတောပိ တတ္ထ ဓမ္မံ ဘာသတိ. သစေ သော ဣဒ္ဓိမာ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ၊ နိမ္မိတောပိ တတ္ထ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ. သစေ သော ဣဒ္ဓိမာ ပဉှံ ပုဋ္ဌော ဝိသဇ္ဇေတိ၊ နိမ္မိတောပိ တတ္ထ ပဉှံ ပုဋ္ဌော ဝိသဇ္ဇေတိ. သစေ သော ဣဒ္ဓိမာ တေန ဗြဟ္မုနာ သဒ္ဓိံ သန္တိဋ္ဌတိ သလ္လပတိ သာကစ္ဆံ သမာပဇ္ဇတိ၊ နိမ္မိတောပိ တတ္ထ တေန ဗြဟ္မုနာ သဒ္ဓိံ သန္တိဋ္ဌတိ သလ္လပတိ သာကစ္ဆံ သမာပဇ္ဇတိ. ယညဒေဝ သော ဣဒ္ဓိမာ ကရောတိ၊ တံ တဒေဝ ဟိ သော နိမ္မိတော ကရောတီတိ – အယံ အဓိဋ္ဌာနာ ဣဒ္ဓိ.

၁၃. ကတမာ ဝိကုဗ္ဗနာ ဣဒ္ဓိ? သိခိဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ အဘိဘူ နာမ သာဝကော ဗြဟ္မလောကေ ဌိတော သဟဿိလောကဓာတုံ [သဟဿီလောကဓာတုံ (သျာ.) ဝတ္ထု သံ. နိ. ၁.၁၈၅] သရေန ဝိညာပေသိ. သော ဒိဿမာနေနပိ ကာယေန ဓမ္မံ ဒေသေသိ၊ အဒိဿမာနေနပိ ကာယေန ဓမ္မံ ဒေသေသိ၊ ဒိဿမာနေနပိ ဟေဋ္ဌိမေန ဥပဍ္ဎကာယေန အဒိဿမာနေနပိ ဥပရိမေန ဥပဍ္ဎကာယေန ဓမ္မံ ဒေသေသိ. ဒိဿမာနေနပိ ဥပရိမေန ဥပဍ္ဎကာယေန၊ အဒိဿမာနေနပိ ဟေဋ္ဌိမေန ဥပဍ္ဎကာယေန ဓမ္မံ ဒေသေသိ. သော ပကတိဝဏ္ဏံ ဝိဇဟိတွာ ကုမာရကဝဏ္ဏံ ဝါ ဒဿေတိ၊ နာဂဝဏ္ဏံ ဝါ ဒဿေတိ၊ သုပဏ္ဏဝဏ္ဏံ ဝါ ဒဿေတိ၊ ယက္ခဝဏ္ဏံ ဝါ ဒဿေတိ၊ ဣန္ဒဝဏ္ဏံ ဝါ [အသုရဝဏ္ဏံ ဝါ ဒဿေတိ၊ ဣန္ဒဝဏ္ဏံ ဝါ (သျာ.)] ဒဿေတိ၊ ဒေဝဝဏ္ဏံ ဝါ ဒဿေတိ၊ ဗြဟ္မဝဏ္ဏံ ဝါ ဒဿေတိ၊ သမုဒ္ဒဝဏ္ဏံ ဝါ ဒဿေတိ၊ ပဗ္ဗတဝဏ္ဏံ ဝါ ဒဿေတိ၊ ဝနဝဏ္ဏံ ဝါ ဒဿေတိ၊ သီဟဝဏ္ဏံ ဝါ ဒဿေတိ၊ ဗျဂ္ဃဝဏ္ဏံ ဝါ ဒဿေတိ၊ ဒီပိဝဏ္ဏံ ဝါ ဒဿေတိ၊ ဟတ္ထိမ္ပိ ဒဿေတိ၊ အဿမ္ပိ ဒဿေတိ၊ ရထမ္ပိ ဒဿေတိ၊ ပတ္တိမ္ပိ ဒဿေတိ၊ ဝိဝိဓမ္ပိ သေနာဗျူဟံ ဒဿေတီတိ – အယံ ဝိကုဗ္ဗနာ ဣဒ္ဓိ.

၁၄. ကတမာ မနောမယာ ဣဒ္ဓိ? ဣဓ ဘိက္ခု ဣမမှာ ကာယာ အညံ ကာယံ အဘိနိမ္မိနာတိ ရူပိံ မနောမယံ သဗ္ဗင်္ဂပစ္စင်္ဂိံ အဟီနိန္ဒြိယံ. သေယျထာပိ ပုရိသော မုဉ္ဇမှာ ဤသိကံ ပဝါဟေယျ. တဿ ဧဝမဿ – ‘‘အယံ မုဉ္ဇော၊ အယံ ဤသိကာ. အညော မုဉ္ဇော၊ အညာ ဤသိကာ. မုဉ္ဇမှာ တွေဝ ဤသိကာ ပဝါဠှာ’’တိ. သေယျထာ ဝါ ပန ပုရိသော အသိံ ကောသိယာ ပဝါဟေယျ. တဿ ဧဝမဿ – ‘‘အယံ အသိ၊ အယံ ကောသိ. အညော အသိ၊ အညာ ကောသိ. ကောသိယာ တွေဝ အသိ ပဝါဠှော’’တိ. သေယျထာ ဝါ ပန ပုရိသော အဟိံ ကရဏ္ဍာ ဥဒ္ဓရေယျ. တဿ ဧဝမဿ – ‘‘အယံ အဟိ၊ အယံ ကရဏ္ဍော. အညော အဟိ၊ အညော ကရဏ္ဍော. ကရဏ္ဍာ တွေဝ အဟိ ဥဗ္ဘတော’’တိ. ဧဝမေဝံ ဘိက္ခု ဣမမှာ ကာယာ အညံ ကာယံ အဘိနိမ္မိနာတိ ရူပိံ မနောမယံ သဗ္ဗင်္ဂပစ္စင်္ဂိံ အဟီနိန္ဒြိယံ. အယံ မနောမယာ ဣဒ္ဓိ.

၁၅. ကတမာ ဉာဏဝိပ္ဖါရာ ဣဒ္ဓိ? အနိစ္စာနုပဿနာ နိစ္စသညာယ ပဟာနဋ္ဌော ဣဇ္ဈတီတိ – ဉာဏဝိပ္ဖါရာ ဣဒ္ဓိ. ဒုက္ခာနုပဿနာ သုခသညာယ။ အနတ္တာနုပဿနာ အတ္တသညာယ။ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာယ နန္ဒိယာ။ ဝိရာဂါနုပဿနာယ ရာဂဿ။ နိရောဓာနုပဿနာယ သမုဒယဿ။ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာယ အာဒါနဿ ပဟာနဋ္ဌော ဣဇ္ဈတီတိ – ဉာဏဝိပ္ဖါရာ ဣဒ္ဓိ. အာယသ္မတော ဗာကုလဿ ဉာဏဝိပ္ဖါရာ ဣဒ္ဓိ၊ အာယသ္မတော သံကိစ္စဿ ဉာဏဝိပ္ဖါရာ ဣဒ္ဓိ၊ အာယသ္မတော ဘူတပါလဿ ဉာဏဝိပ္ဖါရာ ဣဒ္ဓိ. အယံ ဉာဏဝိပ္ဖါရာ ဣဒ္ဓိ.

၁၆. ကတမာ သမာဓိဝိပ္ဖါရာ ဣဒ္ဓိ? ပဌမေန ဈာနေန နီဝရဏာနံ ပဟာနဋ္ဌော ဣဇ္ဈတီတိ – သမာဓိဝိပ္ဖါရာ ဣဒ္ဓိ. ဒုတိယေန ဈာနေန ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ပဟာနဋ္ဌော ဣဇ္ဈတီတိ – သမာဓိဝိပ္ဖါရာ ဣဒ္ဓိ. တတိယေန ဈာနေန ပီတိယာ ပဟာနဋ္ဌော ဣဇ္ဈတီတိ။ပေ။ စတုတ္ထေန ဈာနေန သုခဒုက္ခာနံ ပဟာနဋ္ဌော ဣဇ္ဈတီတိ။ပေ။ အာကာသာနဉ္စာယတနသမာပတ္တိယာ ရူပသညာယ ပဋိဃသညာယ နာနတ္တသညာယ ပဟာနဋ္ဌော ဣဇ္ဈတီတိ။ပေ။ ဝိညာဏဉ္စာယတနသမာပတ္တိယာ အာကာသာနဉ္စာယတနသညာယ ပဟာနဋ္ဌော ဣဇ္ဈတီတိ။ပေ။ အာကိဉ္စညာယတနသမာပတ္တိယာ ဝိညာဏဉ္စာယတနသညာယ ပဟာနဋ္ဌော ဣဇ္ဈတီတိ။ပေ။ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိယာ အာကိဉ္စညာယတနသညာယ ပဟာနဋ္ဌော ဣဇ္ဈတီတိ – သမာဓိဝိပ္ဖါရာ ဣဒ္ဓိ. အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ သမာဓိဝိပ္ဖါရာ ဣဒ္ဓိ၊ အာယသ္မတော သဉ္ဇီဝဿ သမာဓိဝိပ္ဖါရာ ဣဒ္ဓိ၊ အာယသ္မတော ခါဏုကောဏ္ဍညဿ သမာဓိဝိပ္ဖါရာ ဣဒ္ဓိ၊ ဥတ္တရာယ ဥပါသိကာယ သမာဓိဝိပ္ဖါရာ ဣဒ္ဓိ၊ သာမာဝတိယာ ဥပါသိကာယ သမာဓိဝိပ္ဖါရာ ဣဒ္ဓိ. အယံ သမာဓိဝိပ္ဖါရာ ဣဒ္ဓိ.

၁၇. ကတမာ အရိယာ ဣဒ္ဓိ? ဣဓ ဘိက္ခု [မ. နိ. ၃.၄၆၂ ပဿိတဗ္ဗာ] သစေ အာကင်္ခတိ – ‘‘ပဋိကူလေ အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရေယျ’’န္တိ၊ အပ္ပဋိကူလသညီ တတ္ထ ဝိဟရတိ. သစေ အာကင်္ခတိ – ‘‘အပ္ပဋိကူလေ ပဋိကူလသညီ ဝိဟရေယျ’’န္တိ၊ ပဋိကူလသညီ တတ္ထ ဝိဟရတိ. သစေ အာကင်္ခတိ – ‘‘ပဋိကူလေ စ အပ္ပဋိကူလေ စ အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရေယျ’’န္တိ၊ အပ္ပဋိကူလသညီ တတ္ထ ဝိဟရတိ. သစေ အာကင်္ခတိ – ‘‘အပ္ပဋိကူလေ စ ပဋိကူလေ စ ပဋိကူလသညီ ဝိဟရေယျ’’န္တိ၊ ပဋိကူလသညီ တတ္ထ ဝိဟရတိ. သစေ အာကင်္ခတိ – ‘‘ပဋိကူလေ စ အပ္ပဋိကူလေ စ တဒုဘယံ အဘိနိဝဇ္ဇေတွာ ဥပေက္ခကော ဝိဟရေယျံ သတော သမ္ပဇာနော’’တိ၊ ဥပေက္ခကော တတ္ထ ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော.

ကထံ ပဋိကူလေ အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ? အနိဋ္ဌသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ မေတ္တာယ ဝါ ဖရတိ၊ ဓာတုတော ဝါ ဥပသံဟရတိ. ဧဝံ ပဋိကူလေ အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ.

ကထံ အပ္ပဋိကူလေ ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ? ဣဋ္ဌသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ အသုဘာယ ဝါ ဖရတိ၊ အနိစ္စတော ဝါ ဥပသံဟရတိ. ဧဝံ အပ္ပဋိကူလေ ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ.

ကထံ ပဋိကူလေ စ အပ္ပဋိကူလေ စ အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ? အနိဋ္ဌသ္မိဉ္စ ဣဋ္ဌသ္မိဉ္စ ဝတ္ထုသ္မိံ မေတ္တာယ ဝါ ဖရတိ၊ ဓာတုတော ဝါ ဥပသံဟရတိ. ဧဝံ ပဋိကူလေ စ အပ္ပဋိကူလေ စ အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ.

ကထံ အပ္ပဋိကူလေ စ ပဋိကူလေ စ ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ? ဣဋ္ဌသ္မိဉ္စ အနိဋ္ဌသ္မိဉ္စ ဝတ္ထုသ္မိံ အသုဘာယ ဝါ ဖရတိ၊ အနိစ္စတော ဝါ ဥပသံဟရတိ. ဧဝံ အပ္ပဋိကူလေ စ ပဋိကူလေ စ ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ.

ကထံ ပဋိကူလေ စ အပ္ပဋိကူလေ စ တဒုဘယံ အဘိနိဝဇ္ဇေတွာ ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော? ဣဓ ဘိက္ခု စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ နေဝ သုမနော ဟောတိ န ဒုမ္မနော၊ ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော. သောတေန သဒ္ဒံ သုတွာ။ပေ။ ဃာနေန ဂန္ဓံ ဃာယိတွာ။ ဇိဝှါယ ရသံ သာယိတွာ။ ကာယေန ဖောဋ္ဌဗ္ဗံ ဖုသိတွာ။ မနသာ ဓမ္မံ ဝိညာယ နေဝ သုမနော ဟောတိ န ဒုမ္မနော၊ ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော. ဧဝံ ပဋိကူလေ စ အပ္ပဋိကူလေ စ တဒုဘယံ အဘိနိဝဇ္ဇေတွာ ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော. အယံ အရိယာ ဣဒ္ဓိ.

၁၈. ကတမာ ကမ္မဝိပါကဇာ ဣဒ္ဓိ? သဗ္ဗေသံ ပက္ခီနံ၊ သဗ္ဗေသံ ဒေဝါနံ၊ ဧကစ္စာနံ မနုဿာနံ၊ ဧကစ္စာနံ ဝိနိပါတိကာနံ. အယံ ကမ္မဝိပါကဇာ ဣဒ္ဓိ.

ကတမာ ပုညဝတော ဣဒ္ဓိ? ရာဇာ စက္ကဝတ္တီ [စက္ကဝတ္တိ (သျာ.)] ဝေဟာသံ ဂစ္ဆတိ သဒ္ဓိံ စတုရင်္ဂိနိယာ သေနာယ၊ အန္တမသော အဿဗန္ဓဂေါပုရိသေ [အဿဗန္ဓဂေါပကေ ပုရိသေ (သျာ.)] ဥပါဒါယ. ဇောတိကဿ ဂဟပတိဿ ပုညဝတော ဣဒ္ဓိ၊ ဇဋိလဿ ဂဟပတိဿ ပုညဝတော ဣဒ္ဓိ၊ မေဏ္ဍကဿ ဂဟပတိဿ ပုညဝတော ဣဒ္ဓိ၊ ဃောသိတဿ ဂဟပတိဿ ပုညဝတော ဣဒ္ဓိ၊ ပဉ္စန္နံ မဟာပုညာနံ ပုညဝတော ဣဒ္ဓိ. အယံ ပုညဝတော ဣဒ္ဓိ.

ကတမာ ဝိဇ္ဇာမယာ ဣဒ္ဓိ? ဝိဇ္ဇာဓရာ ဝိဇ္ဇံ ပရိဇပ္ပေတွာ ဝေဟာသံ ဂစ္ဆန္တိ၊ အာကာသေ အန္တလိက္ခေ ဟတ္ထိမ္ပိ ဒဿေန္တိ၊ အဿမ္ပိ ဒဿေန္တိ၊ ရထမ္ပိ ဒဿေန္တိ၊ ပတ္တိမ္ပိ ဒဿေန္တိ၊ ဝိဝိဓမ္ပိ သေနာဗျူဟံ ဒဿေန္တိ. အယံ ဝိဇ္ဇာမယာ ဣဒ္ဓိ.

ကထံ တတ္ထ တတ္ထ သမ္မာ ပယောဂပစ္စယာ ဣဇ္ဈနဋ္ဌေန ဣဒ္ဓိ? နေက္ခမ္မေန ကာမစ္ဆန္ဒဿ ပဟာနဋ္ဌော ဣဇ္ဈတီတိ – တတ္ထ တတ္ထ သမ္မာ ပယောဂပစ္စယာ ဣဇ္ဈနဋ္ဌေန ဣဒ္ဓိ. အဗျာပါဒေန ဗျာပါဒဿ ပဟာနဋ္ဌော ဣဇ္ဈတီတိ – တတ္ထ တတ္ထ သမ္မာ ပယောဂပစ္စယာ ဣဇ္ဈနဋ္ဌေန ဣဒ္ဓိ။ပေ။ အရဟတ္တမဂ္ဂေန သဗ္ဗကိလေသာနံ ပဟာနဋ္ဌော ဣဇ္ဈတီတိ – တတ္ထ တတ္ထ သမ္မာ ပယောဂပစ္စယာ ဣဇ္ဈနဋ္ဌေန ဣဒ္ဓိ. ဧဝံ တတ္ထ တတ္ထ သမ္မာ ပယောဂပစ္စယာ ဣဇ္ဈနဋ္ဌေန ဣဒ္ဓိ. ဣမာ ဒသ ဣဒ္ဓိယော.

ဣဒ္ဓိကထာ နိဋ္ဌိတာ.