၃. တတိယဝဂ္ဂေါ

၁. ပသန္နစိတ္တသုတ္တံ

၂၁. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ၊ ဝုတ္တမရဟတာတိ မေ သုတံ –

‘‘ဣဓာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဧကစ္စံ ပုဂ္ဂလံ ပသန္နစိတ္တံ ဧဝံ စေတသာ စေတော ပရိစ္စ ပဇာနာမိ – ‘ဣမမှိ စာယံ သမယေ ပုဂ္ဂလော ကာလံ ကရေယျ ယထာဘတံ နိက္ခိတ္တော ဧဝံ သဂ္ဂေ’. တံ ကိဿ ဟေတု? စိတ္တံ ဟိဿ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပသန္နံ. စေတောပသာဒဟေတု ခေါ ပန၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဧဝမိဓေကစ္စေ သတ္တာ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သုဂတိံ သဂ္ဂံ လောကံ ဥပပဇ္ဇန္တီ’’တိ. ဧတမတ္ထံ ဘဂဝါ အဝေါစ. တတ္ထေတံ ဣတိ ဝုစ္စတိ –

‘‘ပသန္နစိတ္တံ ဉတွာန၊ ဧကစ္စံ ဣဓ ပုဂ္ဂလံ၊

ဧတမတ္ထဉ္စ ဗျာကာသိ၊ ဗုဒ္ဓေါ ဘိက္ခူန သန္တိကေ.

‘‘ဣမမှိ စာယံ သမယေ၊ ကာလံ ကယိရာထ ပုဂ္ဂလော၊

သုဂတိံ ဥပပဇ္ဇေယျ၊ စိတ္တံ ဟိဿ ပသာဒိတံ.

‘‘ယထာ ဟရိတွာ နိက္ခိပေယျ၊ ဧဝမေဝ တထာဝိဓော၊

စေတောပသာဒဟေတု ဟိ၊ သတ္တာ ဂစ္ဆန္တိ သုဂ္ဂတိ’’န္တိ.

အယမ္ပိ အတ္ထော ဝုတ္တော ဘဂဝတာ၊ ဣတိ မေ သုတန္တိ. ပဌမံ.

၂. မေတ္တသုတ္တံ

၂၂. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ၊ ဝုတ္တမရဟတာတိ မေ သုတံ –

‘‘မာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုညာနံ ဘာယိတ္ထ. သုခဿေတံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အဓိဝစနံ ဣဋ္ဌဿ ကန္တဿ ပိယဿ မနာပဿ ယဒိဒံ ပုညာနိ [ပုညာနန္တိ၊ (အ. နိ. ၇.၆၂)]. အဘိဇာနာမိ ခေါ ပနာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒီဃရတ္တံ ကတာနံ ပုညာနံ ဣဋ္ဌံ ကန္တံ ပိယံ မနာပံ ဝိပါကံ ပစ္စနုဘူတံ. သတ္တ ဝဿာနိ မေတ္တစိတ္တံ ဘာဝေတွာ သတ္တ သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋကပ္ပေ နယိမံ လောကံ ပုနရာဂမာသိံ. သံဝဋ္ဋမာနေ သုဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ကပ္ပေ အာဘဿရူပဂေါ ဟောမိ၊ ဝိဝဋ္ဋမာနေ ကပ္ပေ သုညံ ဗြဟ္မဝိမာနံ ဥပပဇ္ဇာမိ.

‘‘တတြ သုဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဗြဟ္မာ ဟောမိ မဟာဗြဟ္မာ အဘိဘူ အနဘိဘူတော အညဒတ္ထုဒသော ဝသဝတ္တီ. ဆတ္တိံသက္ခတ္တုံ ခေါ ပနာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သက္ကော အဟောသိံ ဒေဝါနမိန္ဒော၊ အနေကသတက္ခတ္တုံ ရာဇာ အဟောသိံ စက္ကဝတ္တီ ဓမ္မိကော ဓမ္မရာဇာ စာတုရန္တော ဝိဇိတာဝီ ဇနပဒတ္ထာဝရိယပ္ပတ္တော သတ္တရတနသမန္နာဂတော. ကော ပန ဝါဒေါ ပဒေသရဇ္ဇဿ!

‘‘တဿ မယှံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဧတဒဟောသိ – ‘ကိဿ နု ခေါ မေ ဣဒံ ကမ္မဿ ဖလံ၊ ကိဿ ကမ္မဿ ဝိပါကော၊ ယေနာဟံ ဧတရဟိ ဧဝံမဟိဒ္ဓိကော ဧဝံမဟာနုဘာဝေါ’တိ? တဿ မယှံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဧတဒဟောသိ – ‘တိဏ္ဏံ ခေါ မေ ဣဒံ ကမ္မာနံ ဖလံ၊ တိဏ္ဏံ ကမ္မာနံ ဝိပါကော၊ ယေနာဟံ ဧတရဟိ ဧဝံမဟိဒ္ဓိကော ဧဝံမဟာနုဘာဝေါတိ၊ သေယျထိဒံ [သေယျထီဒံ (သီ. သျာ. ကံ. ပီ.)] – ဒါနဿ၊ ဒမဿ၊ သညမဿာ’’’တိ. ဧတမတ္ထံ ဘဂဝါ အဝေါစ. တတ္ထေတံ ဣတိ ဝုစ္စတိ –

‘‘ပုညမေဝ သော သိက္ခေယျ၊ အာယတဂ္ဂံ သုခုဒြယံ၊

ဒါနဉ္စ သမစရိယဉ္စ၊ မေတ္တစိတ္တဉ္စ ဘာဝယေ.

‘‘ဧတေ ဓမ္မေ ဘာဝယိတွာ၊ တယော သုခသမုဒ္ဒယေ [သုခသမုဒြယေ (သီ. အဋ္ဌ.)]၊

အဗျာပဇ္ဈံ [အဗျာပဇ္ဇံ (သျာ. က.)၊ အဗျာဗဇ္ဈံ (?)] သုခံ လောကံ၊ ပဏ္ဍိတော ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ.

အယမ္ပိ အတ္ထော ဝုတ္တော ဘဂဝတာ၊ ဣတိ မေ သုတန္တိ. ဒုတိယံ.

၃. ဥဘယတ္ထသုတ္တံ

၂၃. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ၊ ဝုတ္တမရဟတာတိ မေ သုတံ –

‘‘ဧကဓမ္မော၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘာဝိတော ဗဟုလီကတော ဥဘော အတ္ထေ သမဓိဂယှ တိဋ္ဌတိ – ဒိဋ္ဌဓမ္မိကဉ္စေဝ အတ္ထံ သမ္ပရာယိကဉ္စ. ကတမော ဧကဓမ္မော? အပ္ပမာဒေါ ကုသလေသု ဓမ္မေသု. အယံ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဧကဓမ္မော ဘာဝိတော ဗဟုလီကတော ဥဘော အတ္ထေ သမဓိဂယှ တိဋ္ဌတိ – ဒိဋ္ဌဓမ္မိကဉ္စေဝ အတ္ထံ သမ္ပရာယိကဉ္စာ’’တိ. ဧတမတ္ထံ ဘဂဝါ အဝေါစ. တတ္ထေတံ ဣတိ ဝုစ္စတိ –

‘‘အပ္ပမာဒံ ပသံသန္တိ၊ ပုညကိရိယာသု ပဏ္ဍိတာ၊

အပ္ပမတ္တော ဥဘော အတ္ထေ၊ အဓိဂဏှာတိ ပဏ္ဍိတော.

‘‘ဒိဋ္ဌေ ဓမ္မေ စ ယော အတ္ထော၊ ယော စတ္ထော သမ္ပရာယိကော၊

အတ္ထာဘိသမယာ ဓီရော၊ ပဏ္ဍိတောတိ ပဝုစ္စတီ’’တိ.

အယမ္ပိ အတ္ထော ဝုတ္တော ဘဂဝတာ၊ ဣတိ မေ သုတန္တိ. တတိယံ.

၄. အဋ္ဌိပုဉ္ဇသုတ္တံ

၂၄. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ၊ ဝုတ္တမရဟတာတိ မေ သုတံ –

‘‘ဧကပုဂ္ဂလဿ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ကပ္ပံ သန္ဓာဝတော သံသရတော သိယာ ဧဝံ မဟာ အဋ္ဌိကင်္ကလော အဋ္ဌိပုဉ္ဇော အဋ္ဌိရာသိ ယထာယံ ဝေပုလ္လော ပဗ္ဗတောः သစေ သံဟာရကော အဿ၊ သမ္ဘတဉ္စ န ဝိနဿေယျာ’’တိ. ဧတမတ္ထံ ဘဂဝါ အဝေါစ. တတ္ထေတံ ဣတိ ဝုစ္စတိ –

‘‘ဧကဿေကေန ကပ္ပေန၊ ပုဂ္ဂလဿဋ္ဌိသဉ္စယော၊

သိယာ ပဗ္ဗတသမော ရာသိ၊ ဣတိ ဝုတ္တံ မဟေသိနာ.

‘‘သော ခေါ ပနာယံ အက္ခာတော၊ ဝေပုလ္လော ပဗ္ဗတော မဟာ၊

ဥတ္တရော ဂိဇ္ဈကူဋဿ၊ မဂဓာနံ ဂိရိဗ္ဗဇေ.

‘‘ယတော စ အရိယသစ္စာနိ၊ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ၊

ဒုက္ခံ ဒုက္ခသမုပ္ပါဒံ၊ ဒုက္ခဿ စ အတိက္ကမံ၊

အရိယဉ္စဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ၊ ဒုက္ခူပသမဂါမိနံ.

‘‘သ သတ္တက္ခတ္တုံ ပရမံ၊ သန္ဓာဝိတွာန ပုဂ္ဂလော၊

ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ၊ သဗ္ဗသံယောဇနက္ခယာ’’တိ.

အယမ္ပိ အတ္ထော ဝုတ္တော ဘဂဝတာ၊ ဣတိ မေ သုတန္တိ. စတုတ္ထံ.

၅. မုသာဝါဒသုတ္တံ

၂၅. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ၊ ဝုတ္တမရဟတာတိ မေ သုတံ –

‘‘ဧကဓမ္မံ အတီတဿ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုရိသပုဂ္ဂလဿ နာဟံ တဿ ကိဉ္စိ ပါပကမ္မံ အကရဏီယန္တိ ဝဒါမိ. ကတမံ ဧကဓမ္မံ? ယဒိဒံ [ယထယိဒံ (သီ. သျာ. က.)၊ ယထာယိဒံ (ပီ.)] ဘိက္ခဝေ၊ သမ္ပဇာနမုသာဝါဒေါ’’တိ. ဧတမတ္ထံ ဘဂဝါ အဝေါစ. တတ္ထေတံ ဣတိ ဝုစ္စတိ –

‘‘ဧကဓမ္မံ အတီတဿ၊ မုသာဝါဒိဿ ဇန္တုနော၊

ဝိတိဏ္ဏပရလောကဿ၊ နတ္ထိ ပါပံ အကာရိယ’’န္တိ.

အယမ္ပိ အတ္ထော ဝုတ္တော ဘဂဝတာ၊ ဣတိ မေ သုတန္တိ. ပဉ္စမံ.

၆. ဒါနသုတ္တံ

၂၆. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ၊ ဝုတ္တမရဟတာတိ မေ သုတံ –

‘‘ဧဝဉ္စေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သတ္တာ ဇာနေယျုံ ဒါနသံဝိဘာဂဿ ဝိပါကံ ယထာဟံ ဇာနာမိ၊ န အဒတွာ ဘုဉ္ဇေယျုံ၊ န စ နေသံ မစ္ဆေရမလံ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌေယျ. ယောပိ နေသံ အဿ စရိမော အာလောပေါ စရိမံ ကဗဠံ၊ တတောပိ န အသံဝိဘဇိတွာ ဘုဉ္ဇေယျုံ၊ သစေ နေသံ ပဋိဂ္ဂါဟကာ အဿု. ယသ္မာ စ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သတ္တာ န ဧဝံ ဇာနန္တိ ဒါနသံဝိဘာဂဿ ဝိပါကံ ယထာဟံ ဇာနာမိ၊ တသ္မာ အဒတွာ ဘုဉ္ဇန္တိ၊ မစ္ဆေရမလဉ္စ နေသံ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတီ’’တိ. ဧတမတ္ထံ ဘဂဝါ အဝေါစ. တတ္ထေတံ ဣတိ ဝုစ္စတိ –

‘‘ဧဝံ စေ သတ္တာ ဇာနေယျုံ၊ ယထာဝုတ္တံ မဟေသိနာ၊

ဝိပါကံ သံဝိဘာဂဿ၊ ယထာ ဟောတိ မဟပ္ဖလံ.

‘‘ဝိနေယျ မစ္ဆေရမလံ၊ ဝိပ္ပသန္နေန စေတသာ၊

ဒဇ္ဇုံ ကာလေန အရိယေသု၊ ယတ္ထ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလံ.

‘‘အန္နဉ္စ ဒတွာ [ဒတွာန (သျာ.)] ဗဟုနော၊ ဒက္ခိဏေယျေသု ဒက္ခိဏံ၊

ဣတော စုတာ မနုဿတ္တာ၊ သဂ္ဂံ ဂစ္ဆန္တိ ဒါယကာ.

‘‘တေ စ သဂ္ဂဂတာ [သဂ္ဂံ ဂတာ (သီ. ပီ. က.)] တတ္ထ၊ မောဒန္တိ ကာမကာမိနော၊

ဝိပါကံ သံဝိဘာဂဿ၊ အနုဘောန္တိ အမစ္ဆရာ’’တိ.

အယမ္ပိ အတ္ထော ဝုတ္တော ဘဂဝတာ၊ ဣတိ မေ သုတန္တိ. ဆဋ္ဌံ.

၇. မေတ္တာဘာဝနာသုတ္တံ

၂၇. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ၊ ဝုတ္တမရဟတာတိ မေ သုတံ –

‘‘ယာနိ ကာနိစိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဩပဓိကာနိ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ သဗ္ဗာနိ တာနိ မေတ္တာယ စေတောဝိမုတ္တိယာ ကလံ နာဂ္ဃန္တိ သောဠသိံ. မေတ္တာယေဝ တာနိ စေတောဝိမုတ္တိ အဓိဂ္ဂဟေတွာ ဘာသတေ စ တပတေ စ ဝိရောစတိ စ.

‘‘သေယျထာပိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ယာ ကာစိ တာရကရူပါနံ ပဘာ သဗ္ဗာ တာ စန္ဒိယာ ပဘာယ ကလံ နာဂ္ဃန္တိ သောဠသိံ၊ စန္ဒပဘာယေဝ တာ အဓိဂ္ဂဟေတွာ ဘာသတေ စ တပတေ စ ဝိရောစတိ စ၊ ဧဝမေဝ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ယာနိ ကာနိစိ ဩပဓိကာနိ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ သဗ္ဗာနိ တာနိ မေတ္တာယ စေတောဝိမုတ္တိယာ ကလံ နာဂ္ဃန္တိ သောဠသိံ၊ မေတ္တာယေဝ တာနိ စေတောဝိမုတ္တိ အဓိဂ္ဂဟေတွာ ဘာသတေ စ တပတေ စ ဝိရောစတိ စ.

‘‘သေယျထာပိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝဿာနံ ပစ္ဆိမေ မာသေ သရဒသမယေ ဝိဒ္ဓေ ဝိဂတဝလာဟကေ ဒေဝေ [နဘေ (သီ.)] အာဒိစ္စော နဘံ အဗ္ဘုဿက္ကမာနော [အဗ္ဘုဂ္ဂမမာနော (က. အဋ္ဌ.)] သဗ္ဗံ အာကာသဂတံ [အာကာသံ (သျာ.)] တမဂတံ အဘိဝိဟစ္စ [အဘိဟစ္စ (သျာ.)] ဘာသတေ စ တပတေ စ ဝိရောစတိ စ၊ ဧဝမေဝ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ယာနိ ကာနိစိ ဩပဓိကာနိ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ သဗ္ဗာနိ တာနိ မေတ္တာယ စေတောဝိမုတ္တိယာ ကလံ နာဂ္ဃန္တိ သောဠသိံ၊ မေတ္တာယေဝ တာနိ စေတောဝိမုတ္တိ အဓိဂ္ဂဟေတွာ ဘာသတေ စ တပတေ စ ဝိရောစတိ စ.

‘‘သေယျထာပိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ရတ္တိယာ ပစ္စူသသမယံ ဩသဓိတာရကာ ဘာသတေ စ တပတေ စ ဝိရောစတိ စ၊ ဧဝမေဝ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ယာနိ ကာနိစိ ဩပဓိကာနိ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ သဗ္ဗာနိ တာနိ မေတ္တာယ စေတောဝိမုတ္တိယာ ကလံ နာဂ္ဃန္တိ သောဠသိံ၊ မေတ္တာယေဝ တာနိ စေတောဝိမုတ္တိ အဓိဂ္ဂဟေတွာ ဘာသတေ စ တပတေ စ ဝိရောစတိ စာ’’တိ. ဧတမတ္ထံ ဘဂဝါ အဝေါစ. တတ္ထေတံ ဣတိ ဝုစ္စတိ –

‘‘ယော စ မေတ္တံ ဘာဝယတိ၊ အပ္ပမာဏံ ပဋိဿတော၊

တနူ [တနု (သီ.)] သံယောဇနာ ဟောန္တိ၊ ပဿတော ဥပဓိက္ခယံ.

‘‘ဧကမ္ပိ စေ ပါဏမဒုဋ္ဌစိတ္တော၊ မေတ္တာယတိ ကုသလော တေန ဟောတိ၊

သဗ္ဗေ စ ပါဏေ မနသာနုကမ္ပံ၊ ပဟူတမရိယော ပကရောတိ ပုညံ.

‘‘ယေ [ယော (သီ.)] သတ္တသဏ္ဍံ ပထဝိံ ဝိဇိတွာ၊ ရာဇိသယော [ရာဇီသယော (သီ.)] ယဇမာနာနုပရိယဂါ၊

အဿမေဓံ ပုရိသမေဓံ၊ သမ္မာပါသံ ဝါဇပေယျံ နိရဂ္ဂဠံ.

‘‘မေတ္တဿ စိတ္တဿ သုဘာဝိတဿ၊ ကလမ္ပိ တေ နာနုဘဝန္တိ သောဠသိံ၊

စန္ဒပ္ပဘာ တာရဂဏာဝ သဗ္ဗေ.

‘‘ယော န ဟန္တိ န ဃာတေတိ၊ န ဇိနာတိ န ဇာပယေ၊

မေတ္တံသော သဗ္ဗဘူတေသု၊ ဝေရံ တဿ န ကေနစီ’’တိ.

အယမ္ပိ အတ္ထော ဝုတ္တော ဘဂဝတာ၊ ဣတိ မေ သုတန္တိ. သတ္တမံ.

တတိယော ဝဂ္ဂေါ နိဋ္ဌိတော.

တဿုဒ္ဒါနံ –

စိတ္တံ မေတ္တံ [ဈာယီ (သီ. သျာ.)၊ ဈာယိ (ပီ. က.)] ဥဘော အတ္ထေ၊ ပုဉ္ဇံ ဝေပုလ္လပဗ္ဗတံ၊

သမ္ပဇာနမုသာဝါဒေါ၊ ဒါနဉ္စ မေတ္တဘာဝနာ [မေတ္တဘာဝဉ္စ (သီ. သျာ. ပီ.)၊ မေတ္တဝါစဉ္စ (က.)].

သတ္တိမာနိ စ [သတ္တိမာနိဓ (သီ. က.)] သုတ္တာနိ၊ ပုရိမာနိ စ ဝီသတိ၊

ဧကဓမ္မေသု သုတ္တန္တာ၊ သတ္တဝီသတိသင်္ဂဟာတိ.

ဧကကနိပါတော နိဋ္ဌိတော.