နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ခုဒ္ဒကနိကာယေ

သုတ္တနိပါတ-အဋ္ဌကထာ

(ပဌမော ဘာဂေါ)

ဂန္ထာရမ္ဘကထာ

ဥတ္တမံ ဝန္ဒနေယျာနံ၊ ဝန္ဒိတွာ ရတနတ္တယံ၊

ယော ခုဒ္ဒကနိကာယမှိ၊ ခုဒ္ဒါစာရပ္ပဟာယိနာ.

ဒေသိတော လောကနာထေန၊ လောကနိဿရဏေသိနာ၊

တဿ သုတ္တနိပါတဿ၊ ကရိဿာမတ္ထဝဏ္ဏနံ.

အယံ သုတ္တနိပါတော စ၊ ခုဒ္ဒကေသွေဝ ဩဂဓော၊

ယသ္မာ တသ္မာ ဣမဿာပိ၊ ကရိဿာမတ္ထဝဏ္ဏနံ.

ဂါထာသတသမာကိဏ္ဏော၊ ဂေယျဗျာကရဏင်္ကိတော၊

ကသ္မာ သုတ္တနိပါတောတိ၊ သင်္ခမေသ ဂတောတိ စေ.

သုဝုတ္တတော သဝနတော၊ အတ္ထာနံ သုဋ္ဌု တာဏတော၊

သူစနာ သူဒနာ စေဝ၊ ယသ္မာ သုတ္တံ ပဝုစ္စတိ.

တထာရူပါနိ သုတ္တာနိ၊ နိပါတေတွာ တတော တတော၊

သမူဟတော အယံ တသ္မာ၊ သင်္ခမေဝမုပါဂတော.

သဗ္ဗာနိ စာပိ သုတ္တာနိ၊ ပမာဏန္တေန တာဒိနော၊

ဝစနာနိ အယံ တေသံ၊ နိပါတော စ ယတော တတော.

အညသင်္ခါနိမိတ္တာနံ၊ ဝိသေသာနမဘာဝတော၊

သင်္ခံ သုတ္တနိပါတောတိ၊ ဧဝမေဝ သမဇ္ဈဂါတိ.

၁. ဥရဂဝဂ္ဂေါ

၁. ဥရဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

ဧဝံ သမဓိဂတသင်္ခေါ စ ယသ္မာ ဧသ ဝဂ္ဂတော ဥရဂဝဂ္ဂေါ၊ စူဠဝဂ္ဂေါ၊ မဟာဝဂ္ဂေါ၊ အဋ္ဌကဝဂ္ဂေါ၊ ပါရာယနဝဂ္ဂေါတိ ပဉ္စ ဝဂ္ဂါ ဟောန္တိ၊ တေသု ဥရဂဝဂ္ဂေါ အာဒိ. သုတ္တတော ဥရဂဝဂ္ဂေ ဒွါဒသ သုတ္တာနိ၊ စူဠဝဂ္ဂေ စုဒ္ဒသ၊ မဟာဝဂ္ဂေ ဒွါဒသ၊ အဋ္ဌကဝဂ္ဂေ သောဠသ၊ ပါရာယနဝဂ္ဂေ သောဠသာတိ သတ္တတိ သုတ္တာနိ. တေသံ ဥရဂသုတ္တံ အာဒိ. ပရိယတ္တိပမာဏတော အဋ္ဌ ဘာဏဝါရာ. ဧဝံ ဝဂ္ဂသုတ္တပရိယတ္တိပမာဏဝတော ပနဿ –

‘‘ယော ဥပ္ပတိတံ ဝိနေတိ ကောဓံ၊ ဝိသဋံ သပ္ပဝိသံဝ ဩသဓေဟိ၊

သော ဘိက္ခု ဇဟာတိ ဩရပါရံ၊ ဥရဂေါ ဇိဏ္ဏမိဝ တစံ ပုရာဏ’’န္တိ. –

အယံ ဂါထာ အာဒိ. တသ္မာ အဿာ ဣတော ပဘုတိ အတ္ထဝဏ္ဏနံ ကာတုံ ဣဒံ ဝုစ္စတိ –

‘‘ယေန ယတ္ထ ယဒါ ယသ္မာ၊ ဝုတ္တာ ဂါထာ အယံ ဣမံ၊

ဝိဓိံ ပကာသယိတွာဿာ၊ ကရိဿာမတ္ထဝဏ္ဏန’’န္တိ.

ကေန ပနာယံ ဂါထာ ဝုတ္တာ၊ ကတ္ထ၊ ကဒါ၊ ကသ္မာ စ ဝုတ္တာတိ? ဝုစ္စတေ – ယော သော ဘဂဝါ စတုဝီသတိဗုဒ္ဓသန္တိကေ လဒ္ဓဗျာကရဏော ယာဝ ဝေဿန္တရဇာတကံ၊ တာဝ ပါရမိယော ပူရေတွာ တုသိတဘဝနေ ဥပ္ပဇ္ဇိ၊ တတောပိ စဝိတွာ သကျရာဇကုလေ ဥပပတ္တိံ ဂဟေတွာ၊ အနုပုဗ္ဗေန ကတမဟာဘိနိက္ခမနော ဗောဓိရုက္ခမူလေ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိတွာ၊ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတွာ ဒေဝ-မနုဿာနံ ဟိတာယ ဓမ္မံ ဒေသေသိ၊ တေန ဘဂဝတာ သယမ္ဘုနာ အနာစရိယကေန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဝုတ္တာ. သာ စ ပန အာဠဝိယံ. ယဒါ စ ဘူတဂါမသိက္ခာပဒံ ပညတ္တံ၊ တဒါ တတ္ထ ဥပဂတာနံ ဓမ္မဒေသနတ္ထံ ဝုတ္တာတိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပဝိဿဇ္ဇနာ. ဝိတ္ထာရတော ပန ဒူရေနိဒါနအဝိဒူရေနိဒါနသန္တိကေနိဒါနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတ္ထ ဒူရေနိဒါနံ နာမ ဒီပင်္ကရတော ယာဝ ပစ္စုပ္ပန္နဝတ္ထုကထာ၊ အဝိဒူရေနိဒါနံ နာမ တုသိတဘဝနတော ယာဝ ပစ္စုပ္ပန္နဝတ္ထုကထာ၊ သန္တိကေနိဒါနံ နာမ ဗောဓိမဏ္ဍတော ယာဝ ပစ္စုပ္ပန္နဝတ္ထုကထာတိ.

တတ္ထ ယသ္မာ အဝိဒူရေနိဒါနံ သန္တိကေနိဒါနဉ္စ ဒူရေနိဒါနေယေဝ သမောဓာနံ ဂစ္ဆန္တိ၊ တသ္မာ ဒူရေနိဒါနဝသေနေဝေတ္ထ ဝိတ္ထာရတော ဝိဿဇ္ဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သာ ပနေသာ ဇာတကဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တာတိ ဣဓ န ဝိတ္ထာရိတာ. တတော တတ္ထ ဝိတ္ထာရိတနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယံ ပန ဝိသေသော – တတ္ထ ပဌမဂါထာယ သာဝတ္ထိယံ ဝတ္ထု ဥပ္ပန္နံ၊ ဣဓ အာဠဝိယံ. ယထာဟ –

‘‘တေန သမယေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ အာဠဝိယံ ဝိဟရတိ အဂ္ဂါဠဝေ စေတိယေ. တေန ခေါ ပန သမယေန အာဠဝကာ ဘိက္ခူ နဝကမ္မံ ကရောန္တာ ရုက္ခံ ဆိန္ဒန္တိပိ ဆေဒါပေန္တိပိ. အညတရောပိ အာဠဝကော ဘိက္ခု ရုက္ခံ ဆိန္ဒတိ. တသ္မိံ ရုက္ခေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ တံ ဘိက္ခုံ ဧတဒဝေါစ – ‘မာ၊ ဘန္တေ၊ အတ္တနော ဘဝနံ ကတ္တုကာမော မယှံ ဘဝနံ ဆိန္ဒီ’တိ. သော ဘိက္ခု အနာဒိယန္တော ဆိန္ဒိယေဝ. တဿာ စ ဒေဝတာယ ဒါရကဿ ဗာဟုံ အာကောဋေသိ. အထ ခေါ တဿာ ဒေဝတာယ ဧတဒဟောသိ – ‘ယံနူနာဟံ ဣမံ ဘိက္ခုံ ဣဓေဝ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျ’န္တိ. အထ ခေါ တဿာ ဒေဝတာယ ဧတဒဟောသိ – ‘န ခေါ မေတံ ပတိရူပံ၊ ယာဟံ ဣမံ ဘိက္ခုံ ဣဓေဝ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျံ၊ ယံနူနာဟံ ဘဂဝတော ဧတမတ္ထံ အာရောစေယျ’န္တိ. အထ ခေါ သာ ဒေဝတာ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ၊ ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝတော ဧတမတ္ထံ အာရောစေသိ. ‘သာဓု၊ သာဓု ဒေဝတေ၊ သာဓု ခေါ တွံ၊ ဒေဝတေ၊ တံ ဘိက္ခုံ ဇီဝိတာ န ဝေါရောပေသိ. သစဇ္ဇ တွံ၊ ဒေဝတေ၊ တံ ဘိက္ခုံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျာသိ၊ ဗဟုဉ္စ တွံ၊ ဒေဝတေ၊ အပုညံ ပသဝေယျာသိ. ဂစ္ဆ တွံ၊ ဒေဝတေ၊ အမုကသ္မိံ ဩကာသေ ရုက္ခော ဝိဝိတ္တော၊ တသ္မိံ ဥပဂစ္ဆာ’’’တိ (ပါစိ. ၈၉).

ဧဝဉ္စ ပန ဝတွာ ပုန ဘဂဝါ တဿာ ဒေဝတာယ ဥပ္ပန္နကောဓဝိနယနတ္ထံ –

‘‘ယော ဝေ ဥပ္ပတိတံ ကောဓံ၊ ရထံ ဘန္တံဝ ဝါရယေ’’တိ. (ဓ. ပ. ၂၂၂) –

ဣမံ ဂါထံ အဘာသိ. တတော ‘‘ကထဉှိ နာမ သမဏာ သကျပုတ္တိယာ ရုက္ခံ ဆိန္ဒိဿန္တိပိ၊ ဆေဒါပေဿန္တိပိ၊ ဧကိန္ဒြိယံ သမဏာ သကျပုတ္တိယာ ဇီဝံ ဝိဟေဌေန္တီ’’တိ ဧဝံ မနုဿာနံ ဥဇ္ဈာယိတံ သုတွာ ဘိက္ခူဟိ အာရောစိတော ဘဂဝါ – ‘‘ဘူတဂါမပါတဗျတာယ ပါစိတ္တိယ’’န္တိ (ပါစိ. ၉၀) ဣမံ သိက္ခာပဒံ ပညာပေတွာ တတ္ထ ဥပဂတာနံ ဓမ္မဒေသနတ္ထံ –

‘‘ယော ဥပ္ပတိတံ ဝိနေတိ ကောဓံ၊

ဝိသဋံ သပ္ပဝိသံဝ ဩသဓေဟီ’’တိ. –

ဣမံ ဂါထံ အဘာသိ. ဧဝမိဒံ ဧကံယေဝ ဝတ္ထု တီသု ဌာနေသု သင်္ဂဟံ ဂတံ – ဝိနယေ၊ ဓမ္မပဒေ၊ သုတ္တနိပါတေတိ. ဧတ္တာဝတာ စ ယာ သာ မာတိကာ ဌပိတာ –

‘‘ယေန ယတ္ထ ယဒါ ယသ္မာ၊ ဝုတ္တာ ဂါထာ အယံ ဣမံ၊

ဝိဓိ ပကာသယိတွာဿာ၊ ကရိဿာမတ္ထဝဏ္ဏန’’န္တိ. –

သာ သင်္ခေပတော ဝိတ္ထာရတော စ ပကာသိတာ ဟောတိ ဌပေတွာ အတ္ထဝဏ္ဏနံ.

၁. အယံ ပနေတ္ထ အတ္ထဝဏ္ဏနာ. ယောတိ ယော ယာဒိသော ခတ္တိယကုလာ ဝါ ပဗ္ဗဇိတော၊ ဗြာဟ္မဏကုလာ ဝါ ပဗ္ဗဇိတော၊ နဝေါ ဝါ မဇ္ဈိမော ဝါ ထေရော ဝါ. ဥပ္ပတိတန္တိ ဥဒ္ဓမုဒ္ဓံ ပတိတံ ဂတံ၊ ပဝတ္တန္တိ အတ္ထော၊ ဥပ္ပန္နန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဥပ္ပန္နဉ္စ နာမေတံ ဝတ္တမာနဘုတွာပဂတောကာသကတဘူမိလဒ္ဓဝသေန အနေကပ္ပဘေဒံ. တတ္ထ သဗ္ဗမ္ပိ သင်္ခတံ ဥပ္ပါဒါဒိသမင်္ဂိ ဝတ္တမာနုပ္ပန္နံ နာမ၊ ယံ သန္ဓာယ ‘‘ဥပ္ပန္နာ ဓမ္မာ၊ အနုပ္ပန္နာ ဓမ္မာ၊ ဥပ္ပါဒိနော ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. တိကမာတိကာ ၁၇) ဝုတ္တံ. အာရမ္မဏရသမနုဘဝိတွာ နိရုဒ္ဓံ အနုဘုတွာပဂတသင်္ခါတံ ကုသလာကုသလံ၊ ဥပ္ပါဒါဒိတ္တယမနုပ္ပတွာ နိရုဒ္ဓံ ဘုတွာပဂတသင်္ခါတံ သေသသင်္ခတဉ္စ ဘုတွာပဂတုပ္ပန္နံ နာမ. တဒေတံ ‘‘ဧဝရူပံ ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၃၄၊ ပါစိ. ၄၁၇) စ၊ ‘‘ယထာ စ ဥပ္ပန္နဿ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတီ’’တိ စ ဧဝမာဒီသု သုတ္တန္တေသု ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘ယာနိဿ တာနိ ပုဗ္ဗေ ကတာနိ ကမ္မာနီ’’တိ ဧဝမာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၂၄၈၊ နေတ္တိ. ၁၂၀) နယေန ဝုတ္တံ ကမ္မံ အတီတမ္ပိ သမာနံ အညဿ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟိတွာ အတ္တနော ဝိပါကဿောကာသံ ကတွာ ဌိတတ္တာ၊ တထာ ကတောကာသဉ္စ ဝိပါကံ အနုပ္ပန္နမ္ပိ ဧဝံ ကတေ ဩကာသေ အဝဿမုပ္ပတ္တိတော ဩကာသကတုပ္ပန္နံ နာမ. တာသု တာသု ဘူမီသု အသမူဟတမကုသလံ ဘူမိလဒ္ဓုပ္ပန္နံ နာမ.

ဧတ္ထ စ ဘူမိယာ ဘူမိလဒ္ဓဿ စ နာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သေယျထိဒံ – ဘူမိ နာမ ဝိပဿနာယ အာရမ္မဏဘူတာ တေဘူမကာ ပဉ္စက္ခန္ဓာ. ဘူမိလဒ္ဓံ နာမ တေသု ဥပ္ပတ္တာရဟံ ကိလေသဇာတံ. တေန ဟိ သာ ဘူမိလဒ္ဓါ နာမ ဟောတီတိ. တသ္မာ ‘‘ဘူမိလဒ္ဓ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. တဉ္စ ပန န အာရမ္မဏဝသေန. အာရမ္မဏဝသေန ဟိ သဗ္ဗေပိ အတီတာဒိဘေဒေ ပရိညာတေပိ စ ခီဏာသဝါနံ ခန္ဓေ အာရဗ္ဘ ကိလေသာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ မဟာကစ္စာယနဥပ္ပလဝဏ္ဏာဒီနံ ခန္ဓေ အာရဗ္ဘ သောရေယျသေဋ္ဌိပုတ္တနန္ဒမာဏဝကာဒီနံ ဝိယ. ယဒိ စေတံ ဘူမိလဒ္ဓံ နာမ သိယာ၊ တဿ အပ္ပဟေယျတော န ကောစိ ဘဝမူလံ ဇဟေယျ. ဝတ္ထုဝသေန ပန ဘူမိလဒ္ဓံ နာမ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယတ္ထ ယတ္ထ ဟိ ဝိပဿနာယ အပရိညာတာ ခန္ဓာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တတ္ထ တတ္ထ ဥပ္ပါဒတော ပဘုတိ တေသု ဝဋ္ဋမူလံ ကိလေသဇာတံ အနုသေတိ. တံ အပ္ပဟီနဋ္ဌေန ဘူမိလဒ္ဓုပ္ပန္နံ နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ စ ယဿ ခန္ဓေသု အပ္ပဟီနာနုသယိတာ ကိလေသာ၊ တဿ တေ ဧဝ ခန္ဓာ တေသံ ကိလေသာနံ ဝတ္ထု၊ န ဣတရေ ခန္ဓာ. အတီတက္ခန္ဓေသု စဿ အပ္ပဟီနာနုသယိတာနံ ကိလေသာနံ အတီတက္ခန္ဓာ ဧဝ ဝတ္ထု၊ န ဣတရေ. ဧသေဝ နယော အနာဂတာဒီသု. တထာ ကာမာဝစရက္ခန္ဓေသု အပ္ပဟီနာနုသယိတာနံ ကိလေသာနံ ကာမာဝစရက္ခန္ဓာ ဧဝ ဝတ္ထု၊ န ဣတရေ. ဧသ နယော ရူပါရူပါဝစရေသု.

သောတာပန္နာဒီနံ ပန ယဿ ယဿ အရိယပုဂ္ဂလဿ ခန္ဓေသု တံ တံ ဝဋ္ဋမူလံ ကိလေသဇာတံ တေန တေန မဂ္ဂေန ပဟီနံ၊ တဿ တဿ တေ တေ ခန္ဓာ ပဟီနာနံ တေသံ တေသံ ဝဋ္ဋမူလကိလေသာနံ အဝတ္ထုတော ဘူမီတိ သင်္ခံ န လဘန္တိ. ပုထုဇ္ဇနဿ ပန သဗ္ဗသော ဝဋ္ဋမူလာနံ ကိလေသာနံ အပ္ပဟီနတ္တာ ယံ ကိဉ္စိ ကရိယမာနံ ကမ္မံ ကုသလံ ဝါ အကုသလံ ဝါ ဟောတိ၊ ဣစ္စဿ ကိလေသပ္ပစ္စယာ ဝဋ္ဋံ ဝဍ္ဎတိ. တဿေတံ ဝဋ္ဋမူလံ ရူပက္ခန္ဓေ ဧဝ၊ န ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီသု။ပေ။ ဝိညာဏက္ခန္ဓေ ဧဝ ဝါ၊ န ရူပက္ခန္ဓာဒီသူတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ကသ္မာ? အဝိသေသေန ပဉ္စသု ခန္ဓေသု အနုသယိတတ္တာ. ကထံ? ပထဝီရသာဒိမိဝ ရုက္ခေ. ယထာ ဟိ မဟာရုက္ခေ ပထဝီတလံ အဓိဋ္ဌာယ ပထဝီရသဉ္စ အာပေါရသဉ္စ နိဿာယ တပ္ပစ္စယာ မူလခန္ဓသာခပသာခပတ္တပလ္လဝပလာသပုပ္ဖဖလေဟိ ဝဍ္ဎိတွာ နဘံ ပူရေတွာ ယာဝကပ္ပါဝသာနံ ဗီဇပရမ္ပရာယ ရုက္ခပဝေဏီသန္တာနေ ဌိတေ ‘‘တံ ပထဝီရသာဒိ မူလေ ဧဝ၊ န ခန္ဓာဒီသု၊ ဖလေ ဧဝ ဝါ၊ န မူလာဒီသူ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ကသ္မာ? အဝိသေသေန သဗ္ဗေသွေဝ မူလာဒီသု အနုဂတတ္တာ၊ ဧဝံ. ယထာ ပန တဿေဝ ရုက္ခဿ ပုပ္ဖဖလာဒီသု နိဗ္ဗိန္နော ကောစိ ပုရိသော စတူသု ဒိသာသု မဏ္ဍူကကဏ္ဋကံ နာမ ရုက္ခေ ဝိသံ ပယောဇေယျ၊ အထ သော ရုက္ခော တေန ဝိသသမ္ဖဿေန ဖုဋ္ဌော ပထဝီရသအာပေါရသပရိယာဒိန္နေန အပ္ပသဝနဓမ္မတံ အာဂမ္မ ပုန သန္တာနံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ သမတ္ထော န ဘဝေယျ၊ ဧဝမေဝံ ခန္ဓပ္ပဝတ္တိယံ နိဗ္ဗိန္နော ကုလပုတ္တော တဿ ပုရိသဿ စတူသု ဒိသာသု ရုက္ခေ ဝိသပ္ပယောဇနံ ဝိယ အတ္တနော သန္တာနေ စတုမဂ္ဂဘာဝနံ အာရဘတိ. အထဿ သော ခန္ဓသန္တာနော တေန စတုမဂ္ဂဝိသသမ္ဖဿေန သဗ္ဗသော ဝဋ္ဋမူလကိလေသာနံ ပရိယာဒိန္နတ္တာ ကိရိယဘာဝမတ္တမုပဂတကာယကမ္မာဒိ သဗ္ဗကမ္မပ္ပဘေဒေါ အာယတိံ ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တဓမ္မတမာဂမ္မ ဘဝန္တရသန္တာနံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ သမတ္ထော န ဟောတိ. ကေဝလံ ပန စရိမဝိညာဏနိရောဓေန နိရိန္ဓနော ဝိယ ဇာတဝေဒေါ အနုပါဒါနော ပရိနိဗ္ဗာတိ. ဧဝံ ဘူမိယာ ဘူမိလဒ္ဓဿ စ နာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

အပိစ အပရမ္ပိ သမုဒါစာရာရမ္မဏာဓိဂ္ဂဟိတာဝိက္ခမ္ဘိတာသမူဟတဝသေန စတုဗ္ဗိဓမုပ္ပန္နံ. တတ္ထ ဝတ္တမာနုပ္ပန္နမေဝ သမုဒါစာရုပ္ပန္နံ. စက္ခာဒီနံ ပန အာပါထဂတေ အာရမ္မဏေ ပုဗ္ဗဘာဂေ အနုပ္ပဇ္ဇမာနမ္ပိ ကိလေသဇာတံ အာရမ္မဏဿ အဓိဂ္ဂဟိတတ္တာ ဧဝ အပရဘာဂေ အဝဿမုပ္ပတ္တိတော အာရမ္မဏာဓိဂ္ဂဟိတုပ္ပန္နန္တိ ဝုစ္စတိ. ကလျာဏိဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရတော မဟာတိဿတ္ထေရဿ ဝိသဘာဂရူပဒဿနေန ဥပ္ပန္နကိလေသဇာတဉ္စေတ္ထ နိဒဿနံ. တဿ ‘‘ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္က’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၆၊ အ. နိ. ၆.၅၈) ပယောဂေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သမထဝိပဿနာနံ အညတရဝသေန အဝိက္ခမ္ဘိတကိလေသဇာတံ စိတ္တသန္တတိမနာရူဠှံ ဥပ္ပတ္တိနိဝါရကဿ ဟေတုနော အဘာဝါ အဝိက္ခမ္ဘိတုပ္ပန္နံ နာမ. တံ ‘‘အယမ္ပိ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အာနာပါနဿတိသမာဓိ ဘာဝိတော ဗဟုလီကတော သန္တော စေဝ ပဏီတော စ အသေစနကော စ သုခေါ စ ဝိဟာရော ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နေ ပါပကေ အကုသလေ ဓမ္မေ ဌာနသော အန္တရဓာပေတီ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၁၆၅) ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သမထဝိပဿနာဝသေန ဝိက္ခမ္ဘိတမ္ပိ ကိလေသဇာတံ အရိယမဂ္ဂေန အသမူဟတတ္တာ ဥပ္ပတ္တိဓမ္မတံ အနတီတန္တိ ကတွာ အသမူဟတုပ္ပန္နန္တိ ဝုစ္စတိ. အာကာသေန ဂစ္ဆန္တဿ အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘိနော ထေရဿ ကုသုမိတရုက္ခေ ဥပဝနေ ပုပ္ဖါနိ ဩစိနန္တဿ မဓုရဿရေန ဂါယတော မာတုဂါမဿ ဂီတဿရံ သုတဝတော ဥပ္ပန္နကိလေသဇာတဉ္စေတ္ထ နိဒဿနံ. တဿ ‘‘အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ဗဟုလီကရောန္တော ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နေ ပါပကေ အကုသလေ ဓမ္မေ အန္တရာယေဝ အန္တရဓာပေတီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၅.၁၅၇) ပယောဂေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တိဝိဓမ္ပိ စေတံ အာရမ္မဏာဓိဂ္ဂဟိတာဝိက္ခမ္ဘိတာသမူဟတုပ္ပန္နံ ဘူမိလဒ္ဓေနေဝ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ဧဝမေတသ္မိံ ယထာဝုတ္တပ္ပဘေဒေ ဥပ္ပန္နေ ဘူမိလဒ္ဓါရမ္မဏာဓိဂ္ဂဟိတာဝိက္ခမ္ဘိတာသမူဟတုပ္ပန္နဝသေနာယံ ကောဓော ဥပ္ပန္နောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ကသ္မာ? ဧဝံဝိဓဿ ဝိနေတဗ္ဗတော. ဧဝံဝိဓမေဝ ဟိ ဥပ္ပန္နံ ယေန ကေနစိ ဝိနယေန ဝိနေတုံ သက္ကာ ဟောတိ. ယံ ပနေတံ ဝတ္တမာနဘုတွာပဂတောကာသကတသမုဒါစာရသင်္ခါတံ ဥပ္ပန္နံ၊ ဧတ္ထ အဖလော စ အသကျော စ ဝါယာမော. အဖလော ဟိ ဘုတွာပဂတေ ဝါယာမော ဝါယာမန္တရေနာပိ တဿ နိရုဒ္ဓတ္တာ. တထာ ဩကာသကတေ. အသကျော စ ဝတ္တမာနသမုဒါစာရုပ္ပန္နေ ကိလေသဝေါဒါနာနံ ဧကဇ္ဈမနုပ္ပတ္တိတောတိ.

ဝိနေတီတိ ဧတ္ထ ပန –

‘‘ဒုဝိဓော ဝိနယော နာမ၊ ဧကမေကေတ္ထ ပဉ္စဓာ၊

တေသု အဋ္ဌဝိဓေနေသ၊ ဝိနေတီတိ ပဝုစ္စတိ’’.

အယဉှိ သံဝရဝိနယော၊ ပဟာနဝိနယောတိ ဒုဝိဓော ဝိနယော. ဧတ္ထ စ ဒုဝိဓေ ဝိနယေ ဧကမေကော ဝိနယော ပဉ္စဓာ ဘိဇ္ဇတိ. သံဝရဝိနယောပိ ဟိ သီလသံဝရော၊ သတိသံဝရော၊ ဉာဏသံဝရော၊ ခန္တိသံဝရော၊ ဝီရိယသံဝရောတိ ပဉ္စဝိဓော. ပဟာနဝိနယောပိ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ၊ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ၊ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ၊ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနံ၊ နိဿရဏပ္ပဟာနန္တိ ပဉ္စဝိဓော.

တတ္ထ ‘‘ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရေန ဥပေတော ဟောတိ သမုပေတော’’တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၅၁၁) သီလသံဝရော၊ ‘‘ရက္ခတိ စက္ခုန္ဒြိယံ၊ စက္ခုန္ဒြိယေ သံဝရံ အာပဇ္ဇတီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၁၃၊ မ. နိ. ၁.၂၉၅၊ သံ. နိ. ၄.၂၃၉၊ အ. နိ. ၃.၁၆) သတိသံဝရော.

‘‘ယာနိ သောတာနိ လောကသ္မိံ၊ (အဇိတာတိ ဘဂဝါ)

သတိ တေသံ နိဝါရဏံ၊

သောတာနံ သံဝရံ ဗြူမိ၊

ပညာယေတေ ပိဓီယရေ’’တိ. (သု. နိ. ၁၀၄၁) –

အာဒီသု ဉာဏသံဝရော၊ ‘‘ခမော ဟောတိ သီတဿ ဥဏှဿာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၄၊ အ. နိ. ၄.၁၁၄) ခန္တိသံဝရော၊ ‘‘ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတိ၊ ပဇဟတိ၊ ဝိနောဒေတီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၆၊ အ. နိ. ၄.၁၁၄) ဝီရိယသံဝရော ဝေဒိတဗ္ဗော. သဗ္ဗောပိ စာယံ သံဝရော ယထာသကံ သံဝရိတဗ္ဗာနံ ဝိနေတဗ္ဗာနဉ္စ ကာယဝစီဒုစ္စရိတာဒီနံ သံဝရဏတော သံဝရော၊ ဝိနယနတော ဝိနယောတိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ တာဝ သံဝရဝိနယော ပဉ္စဓာ ဘိဇ္ဇတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

တထာ ယံ နာမရူပပရိစ္ဆေဒါဒီသု ဝိပဿနင်္ဂေသု ယာဝ အတ္တနော အပရိဟာနဝသေန ပဝတ္တိ၊ တာဝ တေန တေန ဉာဏေန တဿ တဿ အနတ္ထသန္တာနဿ ပဟာနံ. သေယျထိဒံ – နာမရူပဝဝတ္ထာနေန သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ၊ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေန အဟေတုဝိသမဟေတုဒိဋ္ဌီနံ၊ တဿေဝ အပရဘာဂေန ကင်္ခါဝိတရဏေန ကထံကထီဘာဝဿ၊ ကလာပသမ္မသနေန ‘‘အဟံ မမာ’’တိ ဂါဟဿ၊ မဂ္ဂါမဂ္ဂဝဝတ္ထာနေန အမဂ္ဂေ မဂ္ဂသညာယ၊ ဥဒယဒဿနေန ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ၊ ဝယဒဿနေန သဿတဒိဋ္ဌိယာ၊ ဘယဒဿနေန သဘယေသု အဘယသညာယ၊ အာဒီနဝဒဿနေန အဿာဒသညာယ၊ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနေန အဘိရတိသညာယ၊ မုစ္စိတုကမျတာဉာဏေန အမုစ္စိတုကမျတာယ၊ ဥပေက္ခာဉာဏေန အနုပေက္ခာယ၊ အနုလောမေန ဓမ္မဋ္ဌိတိယံ နိဗ္ဗာနေ စ ပဋိလောမဘာဝဿ၊ ဂေါတြဘုနာ သင်္ခါရနိမိတ္တဂ္ဂါဟဿ ပဟာနံ၊ ဧတံ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ နာမ. ယံ ပန ဥပစာရပ္ပနာဘေဒဿ သမာဓိနော ယာဝ အတ္တနော အပရိဟာနိပဝတ္တိ၊ တာဝ တေနာဘိဟတာနံ နီဝရဏာနံ ယထာသကံ ဝိတက္ကာဒိပစ္စနီကဓမ္မာနဉ္စ အနုပ္ပတ္တိသင်္ခါတံ ပဟာနံ၊ ဧတံ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ နာမ. ယံ ပန စတုန္နံ အရိယမဂ္ဂါနံ ဘာဝိတတ္တာ တံတံမဂ္ဂဝတော အတ္တနော သန္တာနေ ယထာသကံ ‘‘ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ပဟာနာယာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၂၇၇) နယေန ဝုတ္တဿ သမုဒယပက္ခိကဿ ကိလေသဂဟနဿ ပုန အစ္စန္တအပ္ပဝတ္တိဘာဝေန သမုစ္ဆေဒသင်္ခါတံ ပဟာနံ၊ ဣဒံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ နာမ. ယံ ပန ဖလက္ခဏေ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓတ္တံ ကိလေသာနံ ပဟာနံ၊ ဣဒံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနံ နာမ. ယံ ပန သဗ္ဗသင်္ခတနိဿရဏတ္တာ ပဟီနသဗ္ဗသင်္ခတံ နိဗ္ဗာနံ၊ ဧတံ နိဿရဏပ္ပဟာနံ နာမ. သဗ္ဗမ္ပိ စေတံ ပဟာနံ ယသ္မာ စာဂဋ္ဌေန ပဟာနံ၊ ဝိနယနဋ္ဌေန ဝိနယော၊ တသ္မာ ‘‘ပဟာနဝိနယော’’တိ ဝုစ္စတိ၊ တံတံပဟာနဝတော ဝါ တဿ တဿ ဝိနယဿ သမ္ဘဝတောပေတံ ‘‘ပဟာနဝိနယော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ပဟာနဝိနယောပိ ပဉ္စဓာ ဘိဇ္ဇတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝမေကေကဿ ပဉ္စဓာ ဘိန္နတ္တာ ဒသေတေ ဝိနယာ ဟောန္တိ.

တေသု ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိနယံ နိဿရဏဝိနယဉ္စ ဌပေတွာ အဝသေသေန အဋ္ဌဝိဓေန ဝိနယေနေသ တေန တေန ပရိယာယေန ဝိနေတီတိ ပဝုစ္စတိ. ကထံ? သီလသံဝရေန ကာယဝစီဒုစ္စရိတာနိ ဝိနေန္တောပိ ဟိ တံသမ္ပယုတ္တံ ကောဓံ ဝိနေတိ၊ သတိပညာသံဝရေဟိ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿာဒီနိ ဝိနေန္တောပိ ဒေါမနဿသမ္ပယုတ္တံ ကောဓံ ဝိနေတိ၊ ခန္တိသံဝရေန သီတာဒီနိ ခမန္တောပိ တံတံအာဃာတဝတ္ထုသမ္ဘဝံ ကောဓံ ဝိနေတိ၊ ဝီရိယသံဝရေန ဗျာပါဒဝိတက္ကံ ဝိနေန္တောပိ တံသမ္ပယုတ္တံ ကောဓံ ဝိနေတိ. ယေဟိ ဓမ္မေဟိ တဒင်္ဂဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနာနိ ဟောန္တိ၊ တေသံ ဓမ္မာနံ အတ္တနိ နိဗ္ဗတ္တနေန တေ တေ ဓမ္မေ ပဇဟန္တောပိ တဒင်္ဂပ္ပဟာတဗ္ဗံ ဝိက္ခမ္ဘေတဗ္ဗံ သမုစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗဉ္စ ကောဓံ ဝိနေတိ. ကာမဉ္စေတ္ထ ပဟာနဝိနယေန ဝိနယော န သမ္ဘဝတိ. ယေဟိ ပန ဓမ္မေဟိ ပဟာနံ ဟောတိ၊ တေဟိ ဝိနေန္တောပိ ပရိယာယတော ‘‘ပဟာနဝိနယေန ဝိနေတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနကာလေ ပန ဝိနေတဗ္ဗာဘာဝတော နိဿရဏပ္ပဟာနဿ စ အနုပ္ပါဒေတဗ္ဗတော န တေဟိ ကိဉ္စိ ဝိနေတီတိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ တေသု ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိနယံ နိဿရဏဝိနယဉ္စ ဌပေတွာ အဝသေသေန အဋ္ဌဝိဓေန ဝိနယေနေသ တေန တေန ပရိယာယေန ဝိနေတီတိ ပဝုစ္စတီတိ. ယေ ဝါ –

‘‘ပဉ္စိမေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အာဃာတပဋိဝိနယာ၊ ယတ္ထ ဘိက္ခုနော ဥပ္ပန္နော အာဃာတော သဗ္ဗသော ပဋိဝိနေတဗ္ဗော. ကတမေ ပဉ္စ? ယသ္မိံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုဂ္ဂလေ အာဃာတော ဇာယေထ၊ မေတ္တာ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ဘာဝေတဗ္ဗာ။ပေ။ ကရုဏာ။ ဥပေက္ခာ။ အသတိ-အမနသိကာရော တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ အာပဇ္ဇိတဗ္ဗော၊ ဧဝံ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ အာဃာတော ပဋိဝိနေတဗ္ဗော. ကမ္မဿကတာ ဧဝ ဝါ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗာ ကမ္မဿကော အယမာယသ္မာ။ပေ။ ဒါယာဒေါ ဘဝိဿတီ’’တိ (အ. နိ. ၅.၁၆၁) –

ဧဝံ ပဉ္စ အာဃာတပဋိဝိနယာ ဝုတ္တာ. ယေ စ –

‘‘ပဉ္စိမေ၊ အာဝုသော၊ အာဃာတပဋိဝိနယာ၊ ယတ္ထ ဘိက္ခုနော ဥပ္ပန္နော အာဃာတော သဗ္ဗသော ပဋိဝိနေတဗ္ဗော. ကတမေ ပဉ္စ? ဣဓာဝုသော၊ ဧကစ္စော ပုဂ္ဂလော အပရိသုဒ္ဓကာယသမာစာရော ဟောတိ၊ ပရိသုဒ္ဓဝစီသမာစာရော၊ ဧဝရူပေပိ၊ အာဝုသော၊ ပုဂ္ဂလေ အာဃာတော ပဋိဝိနေတဗ္ဗော’’တိ (အ. နိ. ၅.၁၆၂) –

ဧဝမာဒိနာပိ နယေန ပဉ္စ အာဃာတပဋိဝိနယာ ဝုတ္တာ. တေသု ယေန ကေနစိ အာဃာတပဋိဝိနယေန ဝိနေန္တောပေသ ဝိနေတီတိ ပဝုစ္စတိ. အပိစ ယသ္မာ –

‘‘ဥဘတောဒဏ္ဍကေန စေပိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ကကစေန စောရာ ဩစရကာ အင်္ဂမင်္ဂါနိ ဩက္ကန္တေယျုံ၊ တတြာပိ ယော မနော ပဒေါသေယျ၊ န မေ သော တေန သာသနကရော’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၃၂) –-

ဧဝံ သတ္ထု ဩဝါဒံ၊

‘‘တဿေဝ တေန ပါပိယော၊ ယော ကုဒ္ဓံ ပဋိကုဇ္ဈတိ၊

ကုဒ္ဓံ အပ္ပဋိကုဇ္ဈန္တော၊ သင်္ဂါမံ ဇေတိ ဒုဇ္ဇယံ.

‘‘ဥဘိန္နမတ္ထံ စရတိ၊ အတ္တနော စ ပရဿ စ၊

ပရံ သင်္ကုပိတံ ဉတွာ၊ ယော သတော ဥပသမ္မတိ’’. (သံ. နိ. ၁.၁၈၈)၊

‘‘သတ္တိမေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဓမ္မာ သပတ္တကန္တာ သပတ္တကရဏာ ကောဓနံ အာဂစ္ဆန္တိ ဣတ္ထိံ ဝါ ပုရိသံ ဝါ. ကတမေ သတ္တ? ဣဓ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သပတ္တော သပတ္တဿ ဧဝံ ဣစ္ဆတိ – ‘အဟော၊ ဝတာယံ ဒုဗ္ဗဏ္ဏော အဿာ’တိ. တံ ကိဿ ဟေတု? န၊ ဘိက္ခဝေ၊ သပတ္တော သပတ္တဿ ဝဏ္ဏဝတာယ နန္ဒတိ. ကောဓနာယံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုရိသပုဂ္ဂလော ကောဓာဘိဘူတော ကောဓပရေတော ကိဉ္စာပိ သော ဟောတိ သုနှာတော သုဝိလိတ္တော ကပ္ပိတကေသမဿု ဩဒါတဝတ္ထဝသနော၊ အထ ခေါ သော ဒုဗ္ဗဏ္ဏောဝ ဟောတိ ကောဓာဘိဘူတော. အယံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပဌမော ဓမ္မော သပတ္တကန္တော သပတ္တကရဏော ကောဓနံ အာဂစ္ဆတိ ဣတ္ထိံ ဝါ ပုရိသံ ဝါ (အ. နိ. ၇.၆၄).

‘‘ပုန စပရံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သပတ္တော သပတ္တဿ ဧဝံ ဣစ္ဆတိ – ‘အဟော၊ ဝတာယံ ဒုက္ခံ သယေယျာ’တိ။ပေ။ ‘န ပစုရတ္ထော အဿာ’တိ။ပေ။ ‘န ဘောဂဝါ အဿာ’တိ။ပေ။ ‘န ယသဝါ အဿာ’တိ။ပေ။ ‘န မိတ္တဝါ အဿာ’တိ။ပေ။ ‘ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အပါယံ ဒုဂ္ဂတိံ ဝိနိပါတံ နိရယံ ဥပပဇ္ဇေယျာ’တိ. တံ ကိဿ ဟေတု? န၊ ဘိက္ခဝေ၊ သပတ္တော သပတ္တဿ သုဂတိဂမနေန နန္ဒတိ. ကောဓနာယံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုရိသပုဂ္ဂလော ကောဓာဘိဘူတော ကောဓပရေတော ကာယေန ဒုစ္စရိတံ စရတိ၊ ဝါစာယ။ မနသာ ဒုစ္စရိတံ စရတိ. သော ကာယေန ဒုစ္စရိတံ စရိတွာ။ပေ။ ဝါစာယ။ပေ။ မနသာ ဒုစ္စရိတံ စရိတွာ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ။ပေ။ နိရယံ ဥပပဇ္ဇတိ ကောဓာဘိဘူတော’’တိ (အ. နိ. ၇.၆၄).

‘‘ကုဒ္ဓေါ အတ္ထံ န ဇာနာတိ၊ ကုဒ္ဓေါ ဓမ္မံ န ပဿတိ။ပေ။. (အ. နိ. ၇.၆၄၊ မဟာနိ. ၅)၊

‘‘ယေန ကောဓေန ကုဒ္ဓါသေ၊ သတ္တာ ဂစ္ဆန္တိ ဒုဂ္ဂတိံ၊

တံ ကောဓံ သမ္မဒညာယ၊ ပဇဟန္တိ ဝိပဿိနော. (ဣတိဝု. ၄)၊

‘‘ကောဓံ ဇဟေ ဝိပ္ပဇဟေယျ မာနံ၊ သံယောဇနံ သဗ္ဗမတိက္ကမေယျ. (ဓ. ပ. ၂၂၁)၊

‘‘အနတ္ထဇနနော ကောဓော၊ ကောဓော စိတ္တပ္ပကောပနော. (အ. နိ. ၇.၆၄၊ ဣတိဝု. ၈၈)၊

‘‘ဧကာပရာဓံ ခမ ဘူရိပည၊ န ပဏ္ဍိတာ ကောဓဗလာ ဘဝန္တီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁၅.၁၉) –

ဧဝမာဒိနာ နယေန ကောဓေ အာဒီနဝဉ္စ ပစ္စဝေက္ခတောပိ ကောဓော ဝိနယံ ဥပေတိ. တသ္မာ ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ကောဓံ ဝိနေန္တောပိ ဧသ ဝိနေတီတိ ဝုစ္စတိ.

ကောဓန္တိ ‘‘အနတ္ထံ မေ အစရီတိ အာဃာတော ဇာယတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၃.၃၄၀၊ အ. နိ. ၉.၂၉) နယေန သုတ္တေ ဝုတ္တာနံ နဝန္နံ၊ ‘‘အတ္ထံ မေ န စရီ’’တိ အာဒီနဉ္စ တပ္ပဋိပက္ခတော သိဒ္ဓါနံ နဝန္နမေဝါတိ အဋ္ဌာရသန္နံ၊ ခါဏုကဏ္ဋကာဒိနာ အဋ္ဌာနေန သဒ္ဓိံ ဧကူနဝီသတိယာ အာဃာတဝတ္ထူနံ အညတရာဃာတဝတ္ထုသမ္ဘဝံ အာဃာတံ. ဝိသဋန္တိ ဝိတ္ထတံ. သပ္ပဝိသန္တိ သပ္ပဿ ဝိသံ. ဣဝါတိ ဩပမ္မဝစနံ၊ ဣ-ကာရ လောပံ ကတွာ ဝ-ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. ဩသဓေဟီတိ အဂဒေဟိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ ဝိသတိကိစ္ဆကော ဝေဇ္ဇော သပ္ပေန ဒဋ္ဌံ သဗ္ဗံ ကာယံ ဖရိတွာ ဌိတံ ဝိသဋံ သပ္ပဝိသံ မူလခန္ဓတစပတ္တပုပ္ဖါဒီနံ အညတရေဟိ နာနာဘေသဇ္ဇေဟိ ပယောဇေတွာ ကတေဟိ ဝါ ဩသဓေဟိ ခိပ္ပမေဝ ဝိနေယျ၊ ဧဝမေဝံ ယော ယထာဝုတ္တေနတ္ထေန ဥပ္ပတိတံ စိတ္တသန္တာနံ ဗျာပေတွာ ဌိတံ ကောဓံ ယထာဝုတ္တေသု ဝိနယနူပါယေသု ယေန ကေနစိ ဥပါယေန ဝိနေတိ နာဓိဝါသေတိ ပဇဟတိ ဝိနောဒေတိ ဗျန္တီကရောတီတိ.

သော ဘိက္ခု ဇဟာတိ ဩရပါရန္တိ သော ဧဝံ ကောဓံ ဝိနေန္တော ဘိက္ခု ယသ္မာ ကောဓော တတိယမဂ္ဂေန သဗ္ဗသော ပဟီယတိ၊ တသ္မာ ဩရပါရသညိတာနိ ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယသံယောဇနာနိ ဇဟာတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အဝိသေသေန ဟိ ပါရန္တိ တီရဿ နာမံ၊ တသ္မာ ဩရာနိ စ တာနိ သံသာရသာဂရဿ ပါရဘူတာနိ စာတိ ကတွာ ‘‘ဩရပါရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. အထ ဝါ ‘‘ယော ဥပ္ပတိတံ ဝိနေတိ ကောဓံ ဝိသဋံ သပ္ပဝိသံဝ ဩသဓေဟိ’’၊ သော တတိယမဂ္ဂေန သဗ္ဗသော ကောဓံ ဝိနေတွာ အနာဂါမိဖလေ ဌိတော ဘိက္ခု ဇဟာတိ ဩရပါရံ. တတ္ထ ဩရန္တိ သကတ္တဘာဝေါ၊ ပါရန္တိ ပရတ္တဘာဝေါ. ဩရံ ဝါ ဆ အဇ္ဈတ္တိကာနိ အာယတနာနိ၊ ပါရံ ဆ ဗာဟိရာယတနာနိ. တထာ ဩရံ မနုဿလောကော၊ ပါရံ ဒေဝလောကော. ဩရံ ကာမဓာတု၊ ပါရံ ရူပါရူပဓာတု. ဩရံ ကာမရူပဘဝေါ၊ ပါရံ အရူပဘဝေါ. ဩရံ အတ္တဘာဝေါ၊ ပါရံ အတ္တဘာဝသုခူပကရဏာနိ. ဧဝမေတသ္မိံ ဩရပါရေ စတုတ္ထမဂ္ဂေန ဆန္ဒရာဂံ ပဇဟန္တော ‘‘ဇဟာတိ ဩရပါရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဧတ္ထ စ ကိဉ္စာပိ အနာဂါမိနော ကာမရာဂဿ ပဟီနတ္တာ ဣဓတ္တဘာဝါဒီသု ဆန္ဒရာဂေါ ဧဝ နတ္ထိ၊ အပိစ ခေါ ပနဿ တတိယမဂ္ဂါဒီနံ ဝိယ ဝဏ္ဏပ္ပကာသနတ္ထံ သဗ္ဗမေတံ ဩရပါရဘေဒံ သင်္ဂဟေတွာ တတ္ထ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနေန ‘‘ဇဟာတိ ဩရပါရ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

ဣဒါနိ တဿတ္ထဿ ဝိဘာဝနတ္ထာယ ဥပမံ အာဟ ‘‘ဥရဂေါ ဇိဏ္ဏမိဝ တစံ ပုရာဏ’’န္တိ. တတ္ထ ဥရေန ဂစ္ဆတီတိ ဥရဂေါ၊ သပ္ပဿေတံ အဓိဝစနံ. သော ဒုဝိဓော – ကာမရူပီ စ အကာမရူပီ စ. ကာမရူပီပိ ဒုဝိဓော – ဇလဇော ထလဇော စ. ဇလဇော ဇလေ ဧဝ ကာမရူပံ လဘတိ၊ န ထလေ၊ သင်္ခပါလဇာတကေ သင်္ခပါလနာဂရာဇာ ဝိယ. ထလဇော ထလေ ဧဝ၊ န ဇလေ. သော ဇဇ္ဇရဘာဝေန ဇိဏ္ဏံ၊ စိရကာလတာယ ပုရာဏဉ္စာတိ သင်္ခံ ဂတံ. တစံ ဇဟန္တော စတုဗ္ဗိဓေန ဇဟာတိ – သဇာတိယံ ဌိတော၊ ဇိဂုစ္ဆန္တော၊ နိဿာယ၊ ထာမေနာတိ. သဇာတိ နာမ သပ္ပဇာတိ ဒီဃတ္တဘာဝေါ. ဥရဂါ ဟိ ပဉ္စသု ဌာနေသု သဇာတိံ နာတိဝတ္တန္တိ – ဥပပတ္တိယံ၊ စုတိယံ၊ ဝိဿဋ္ဌနိဒ္ဒေါက္ကမနေ၊ သမာနဇာတိယာ မေထုနပဋိသေဝနေ၊ ဇိဏ္ဏတစာပနယနေ စာတိ. သပ္ပေါ ဟိ ယဒါ တစံ ဇဟာတိ၊ တဒါ သဇာတိယံယေဝ ဌတွာ ဇဟာတိ. သဇာတိယံ ဌိတောပိ စ ဇိဂုစ္ဆန္တော ဇဟာတိ. ဇိဂုစ္ဆန္တော နာမ ယဒါ ဥပဍ္ဎဋ္ဌာနေ မုတ္တော ဟောတိ၊ ဥပဍ္ဎဋ္ဌာနေ အမုတ္တော ဩလမ္ဗတိ၊ တဒါ နံ အဋ္ဋီယန္တော ဇဟာတိ. ဧဝံ ဇိဂုစ္ဆန္တောပိ စ ဒဏ္ဍန္တရံ ဝါ မူလန္တရံ ဝါ ပါသာဏန္တရံ ဝါ နိဿာယ ဇဟာတိ. နိဿာယ ဇဟန္တောပိ စ ထာမံ ဇနေတွာ၊ ဥဿာဟံ ကတွာ၊ ဝီရိယေန ဝင်္ကံ နင်္ဂုဋ္ဌံ ကတွာ၊ ပဿသန္တောဝ ဖဏံ ကရိတွာ ဇဟာတိ. ဧဝံ ဇဟိတွာ ယေနကာမံ ပက္ကမတိ. ဧဝမေဝံ အယမ္ပိ ဘိက္ခု ဩရပါရံ ဇဟိတုကာမော စတုဗ္ဗိဓေန ဇဟာတိ – သဇာတိယံ ဌိတော၊ ဇိဂုစ္ဆန္တော၊ နိဿာယ၊ ထာမေနာတိ. သဇာတိ နာမ ဘိက္ခုနော ‘‘အရိယာယ ဇာတိယာ ဇာတော’’တိ (မ. နိ. ၂.၃၅၁) ဝစနတော သီလံ. တေနေဝါဟ ‘‘သီလေ ပတိဋ္ဌာယ နရော သပ္ပညော’’တိ (သံ. နိ. ၁.၂၃၊ ပေဋကော. ၂၂). ဧဝမေတိဿံ သဇာတိယံ ဌိတော ဘိက္ခု တံ သကတ္တဘာဝါဒိဘေဒံ ဩရပါရံ ဇိဏ္ဏပုရာဏတစမိဝ ဒုက္ခံ ဇနေန္တံ တတ္ထ တတ္ထ အာဒီနဝဒဿနေန ဇိဂုစ္ဆန္တော ကလျာဏမိတ္တေ နိဿာယ အဓိမတ္တဝါယာမသင်္ခါတံ ထာမံ ဇနေတွာ ‘‘ဒိဝသံ စင်္ကမေန နိသဇ္ဇာယ အာဝရဏီယေဟိ ဓမ္မေဟိ စိတ္တံ ပရိသောဓေတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၁၆၊ ဝိဘ. ၅၁၉) ဝုတ္တနယေန ရတ္တိန္ဒိဝံ ဆဓာ ဝိဘဇိတွာ ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော ဥရဂေါ ဝိယ၊ ဝင်္ကံ နင်္ဂုဋ္ဌံ ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ ဥရဂေါ ဝိယ ပဿသန္တော၊ အယမ္ပိ အသိထိလပရက္ကမတာယ ဝါယမန္တော ဥရဂေါ ဝိယ ဖဏံ ကရိတွာ၊ အယမ္ပိ ဉာဏဝိပ္ဖါရံ ဇနေတွာ ဥရဂေါဝ တစံ ဩရပါရံ ဇဟာတိ. ဇဟိတွာ စ ဥရဂေါ ဝိယ ဩဟိတတစော ယေနကာမံ အယမ္ပိ ဩဟိတဘာရော အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတုဒိသံ ပက္ကမတီတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ –

‘‘ယော ဥပ္ပတိတံ ဝိနေတိ ကောဓံ၊ ဝိသဋံ သပ္ပဝိသံဝ ဩသဓေဟိ၊

သော ဘိက္ခု ဇဟာတိ ဩရပါရံ၊ ဥရဂေါ ဇိဏ္ဏမိဝ တစံ ပုရာဏ’’န္တိ.

ဧဝမေသာ ဘဂဝတာ အရဟတ္တနိကူဋေန ပဌမဂါထာ ဒေသိတာတိ.

၂. ဣဒါနိ ဒုတိယဂါထာယ အတ္ထဝဏ္ဏနာက္ကမော အနုပ္ပတ္တော. တတြာပိ –

‘‘ယေန ယတ္ထ ယဒါ ယသ္မာ၊ ဝုတ္တာ ဂါထာ အယံ ဣမံ၊

ဝိဓိံ ပကာသယိတွာဿာ၊ ကရိဿာမတ္ထဝဏ္ဏန’’န္တိ. –

အယမေဝ မာတိကာ. တတော ပရဉ္စ သဗ္ဗဂါထာသု. အတိဝိတ္ထာရဘယေန ပန ဣတော ပဘုတိ မာတိကံ အနိက္ခိပိတွာ ဥပ္ပတ္တိဒဿနနယေနေဝ တဿာ တဿာ အတ္ထံ ဒဿေန္တော အတ္ထဝဏ္ဏနံ ကရိဿာမိ. သေယျထိဒံ ယော ရာဂမုဒစ္ဆိဒါ အသေသန္တိ အယံ ဒုတိယဂါထာ.

တဿုပ္ပတ္တိ – ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ. တေန ခေါ ပန သမယေန အာယသ္မတော သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ဥပဋ္ဌာကော အညတရော သုဝဏ္ဏကာရပုတ္တော ထေရဿ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတော. ထေရော တဿ ‘‘ဒဟရာနံ အသုဘံ သပ္ပါယ’’န္တိ မန္တွာ ရာဂဝိဃာတတ္ထံ အသုဘကမ္မဋ္ဌာနံ အဒါသိ. တဿ တသ္မိံ အာသေဝနမတ္တမ္ပိ စိတ္တံ န လဘတိ. သော ‘‘အနုပကာရံ မမေတ’’န္တိ ထေရဿ အာရောစေသိ. ထေရော ‘‘ဒဟရာနမေတံ သပ္ပါယ’’န္တိ မန္တွာ ပုနပိ တဒေဝါစိက္ခိ. ဧဝံ စတ္တာရော မာသာ အတီတာ၊ သော ကိဉ္စိမတ္တမ္ပိ ဝိသေသံ န လဘတိ. တတော နံ ထေရော ဘဂဝတော သန္တိကံ နေသိ. ဘဂဝါ ‘‘အဝိသယော၊ သာရိပုတ္တ၊ တုယှေတဿ သပ္ပါယံ ဇာနိတုံ၊ ဗုဒ္ဓဝေနေယျော ဧသော’’တိ ဝတွာ ပဘဿရဝဏ္ဏံ ပဒုမံ ဣဒ္ဓိယာ နိမ္မိနိတွာ တဿ ဟတ္ထေ ပါဒါသိ – ‘‘ဟန္ဒ၊ ဘိက္ခု၊ ဣမံ ဝိဟာရပစ္ဆာယာယံ ဝါလိကာတလေ နာဠေန ဝိဇ္ဈိတွာ ဌပေဟိ၊ အဘိမုခဉ္စဿ ပလ္လင်္ကေန နိသီဒ ‘လောဟိတံ လောဟိတ’န္တိ အာဝဇ္ဇေန္တော’’တိ. အယံ ကိရ ပဉ္စ ဇာတိသတာနိ သုဝဏ္ဏကာရောဝ အဟောသိ. တေနဿ ‘‘လောဟိတကနိမိတ္တံ သပ္ပါယ’’န္တိ ဉတွာ ဘဂဝါ လောဟိတကကမ္မဋ္ဌာနံ အဒါသိ. သော တထာ ကတွာ မုဟုတ္တေနေဝ ယထာက္ကမံ တတ္ထ စတ္တာရိပိ ဈာနာနိ အဓိဂန္တွာ အနုလောမပဋိလောမာဒိနာ နယေန ဈာနကီဠံ အာရဘိ. အထ ဘဂဝါ ‘တံ ပဒုမံ မိလာယတူ’တိ အဓိဋ္ဌာသိ. သော ဈာနာ ဝုဋ္ဌိတော တံ မိလာတံ ကာဠဝဏ္ဏံ ဒိသွာ ‘‘ပဘဿရရူပံ ဇရာယ ပရိမဒ္ဒိတ’’န္တိ အနိစ္စသညံ ပဋိလဘိ. တတော နံ အဇ္ဈတ္တမ္ပိ ဥပသံဟရိ. တတော ‘‘ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ၊ ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ’’တိ တယောပိ ဘဝေ အာဒိတ္တေ ဝိယ ပဿိ. ဧဝံ ပဿတော စဿာဝိဒူရေ ပဒုမဿရော အတ္ထိ. တတ္ထ ဒါရကာ ဩရောဟိတွာ ပဒုမာနိ ဘဉ္ဇိတွာ ဘဉ္ဇိတွာ ရာသိံ ကရောန္တိ. တဿ တာနိ ဥဒကေ ပဒုမာနိ နဠဝနေ အဂ္ဂိဇာလာ ဝိယ ခါယိံသု၊ ပတ္တာနိ ပတန္တာနိ ပပါတံ ပဝိသန္တာနိ ဝိယ ခါယိံသု၊ ထလေ နိက္ခိတ္တပဒုမာနံ အဂ္ဂါနိ မိလာတာနိ အဂ္ဂိဍဍ္ဎာနိ ဝိယ ခါယိံသု. အထဿ တဒနုသာရေန သဗ္ဗဓမ္မေ ဥပနိဇ္ဈာယတော ဘိယျောသောမတ္တာယ တယော ဘဝါ အာဒိတ္တမိဝ အဂါရံ အပ္ပဋိသရဏာ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌဟိံသု. တတော ဘဂဝါ ဂန္ဓကုဋိယံ နိသိန္နောဝ တဿ ဘိက္ခုနော ဥပရိ သရီရာဘံ မုဉ္စိ. သာ စဿ မုခံယေဝ အဇ္ဈောတ္ထရိ. တတော သော ‘‘ကိမေတ’’န္တိ အာဝဇ္ဇေန္တော ဘဂဝန္တံ အာဂန္တွာ သမီပေ ဌိတမိဝ ဒိသွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ အဉ္ဇလိံ ပဏာမေသိ. အထဿ ဘဂဝါ သပ္ပါယံ ဝိဒိတွာ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဣမံ ဩဘာသဂါထံ အဘာသိ ‘‘ယော ရာဂမုဒစ္ဆိဒါ အသေသ’’န္တိ.

တတ္ထ ရဉ္ဇနဝသေန ရာဂေါ၊ ပဉ္စကာမဂုဏရာဂဿေတံ အဓိဝစနံ. ဥဒစ္ဆိဒါတိ ဥစ္ဆိန္ဒတိ၊ ဘဉ္ဇတိ၊ ဝိနာသေတိ. အတီတကာလိကာနမ္ပိ ဟိ ဆန္ဒသိ ဝတ္တမာနဝစနံ အက္ခရစိန္တကာ ဣစ္ဆန္တိ. အသေသန္တိ သာနုသယံ. ဘိသပုပ္ဖံဝ သရောရုဟန္တိ သရေ ဝိရူဠှံ ပဒုမပုပ္ဖံ ဝိယ. ဝိဂယှာတိ ဩဂယှ၊ ပဝိသိတွာတိ အတ္ထော. သေသံ ပုဗ္ဗသဒိသမေဝ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယထာ နာမ ဧတေ ဒါရကာ သရံ ဩရုယှ ဘိသပုပ္ဖံ သရောရုဟံ ဆိန္ဒန္တိ၊ ဧဝမေဝံ ယော ဘိက္ခု ဣမံ တေဓာတုကလောကသန္နိဝါသံ ဩဂယှ –

‘‘နတ္ထိ ရာဂသမော အဂ္ဂိ’’၊ (ဓ. ပ. ၂၀၂)၊

‘‘ကာမရာဂေန ဒယှာမိ၊ စိတ္တံ မေ ပရိဒယှတိ’’၊ (သံ. နိ. ၁.၂၁၂)၊

‘‘ယေ ရာဂရတ္တာနုပတန္တိ သောတံ၊ သယံ ကတံ မက္ကဋကောဝ ဇာလံ’’. (ဓ. ပ. ၃၄၇)၊

‘‘ရတ္တော ခေါ၊ အာဝုသော၊ ရာဂေန အဘိဘူတော ပရိယာဒိန္နစိတ္တော ပါဏမ္ပိ ဟနတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၅၆၊ ၇၂) –

ဧဝမာဒိနယမနုဂန္တွာ ရာဂါဒီနဝပစ္စဝေက္ခဏေန ယထာဝုတ္တပ္ပကာရေဟိ သီလသံဝရာဒီဟိ သံဝရေဟိ သဝိညာဏကာဝိညာဏကေသု ဝတ္ထူသု အသုဘသညာယ စ ထောကံ ထောကံ ရာဂံ သမုစ္ဆိန္ဒန္တော အနာဂါမိမဂ္ဂေန အဝသေသံ အရဟတ္တမဂ္ဂေန စ တတော အနဝသေသမ္ပိ ဥစ္ဆိန္ဒတိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တပ္ပကာရေနေဝ သော ဘိက္ခု ဇဟာတိ ဩရပါရံ ဥရဂေါ ဇိဏ္ဏမိဝ တစံ ပုရာဏန္တိ. ဧဝမေသာ ဘဂဝတာ အရဟတ္တနိကူဋေန ဂါထာ ဒေသိတာ. ဒေသနာပရိယောသာနေ စ သော ဘိက္ခု အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌိတောတိ.

၃. ယော တဏှမုဒစ္ဆိဒါတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ. အညတရော ဘိက္ခု ဂဂ္ဂရာယ ပေါက္ခရဏိယာ တီရေ ဝိဟရန္တော တဏှာဝသေန အကုသလဝိတက္ကံ ဝိတက္ကေတိ. ဘဂဝါ တဿဇ္ဈာသယံ ဝိဒိတွာ ဣမံ ဩဘာသဂါထမဘာသိ.

တတ္ထ တဿတီတိ တဏှာ. ဝိသယေဟိ တိတ္တိံ န ဥပေတီတိ အတ္ထော. ကာမဘဝဝိဘဝတဏှာနမေတံ အဓိဝစနံ. သရိတန္တိ ဂတံ ပဝတ္တံ၊ ယာဝ ဘဝဂ္ဂါ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ ဌိတန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သီဃသရန္တိ သီဃဂါမိနိံ၊ သန္ဒိဋ္ဌိကသမ္ပရာယိကံ အာဒီနဝံ အဂဏေတွာ မုဟုတ္တေနေဝ ပရစက္ကဝါဠမ္ပိ ဘဝဂ္ဂမ္ပိ သမ္ပာပုဏိတုံ သမတ္ထန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝမေတံ သရိတံ သီဃသရံ သဗ္ဗပ္ပကာရမ္ပိ တဏှံ –

‘‘ဥပရိဝိသာလာ ဒုပ္ပူရာ၊ ဣစ္ဆာ ဝိသဋဂါမိနီ၊

ယေ စ တံ အနုဂိဇ္ဈန္တိ၊ တေ ဟောန္တိ စက္ကဓာရိနော’’တိ.

‘‘တဏှာဒုတိယော ပုရိသော၊ ဒီဃမဒ္ဓါနသံသရံ၊

ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝံ၊ သံသာရံ နာတိဝတ္တတီ’’တိ. (ဣတိဝု. ၁၅၊ ၁၀၅၊ မဟာနိ. ၁၉၁၊ စူဠနိ. ပါရာယနာနုဂီတိဂါထာနိဒ္ဒေသ ၁၀၇)၊

‘‘ဦနော လောကော အတိတ္တော တဏှာဒါသောတိ ခေါ၊ မဟာရာဇာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၃၀၅) စ –

ဧဝမာဒီနဝပစ္စဝေက္ခဏေန ဝုတ္တပ္ပကာရေဟိ သီလသံဝရာဒီဟိ စ ယော ထောကံ ထောကံ ဝိသောသယိတွာ အရဟတ္တမဂ္ဂေန အသေသံ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ၊ သော ဘိက္ခု တသ္မိံယေဝ ခဏေ သဗ္ဗပ္ပကာရမ္ပိ ဇဟာတိ ဩရပါရန္တိ. ဒေသနာပရိယောသာနေ သော ဘိက္ခု အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌိတောတိ.

၄. ယော မာနမုဒဗ္ဗဓီတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ. အညတရော ဘိက္ခု ဂင်္ဂါယ တီရေ ဝိဟရန္တော ဂိမှကာလေ အပ္ပေါဒကေ သောတေ ကတံ နဠသေတုံ ပစ္ဆာ အာဂတေန မဟောဃေန ဝုယှမာနံ ဒိသွာ ‘‘အနိစ္စာ သင်္ခါရာ’’တိ သံဝိဂ္ဂေါ အဋ္ဌာသိ. တဿဇ္ဈာသယံ ဝိဒိတွာ ဘဂဝါ ဣမံ ဩဘာသဂါထံ အဘာသိ.

တတ္ထ မာနောတိ ဇာတိအာဒိဝတ္ထုကော စေတသော ဥဏ္ဏာမော. သော ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိ မာနော၊ ‘‘သဒိသောဟမသ္မီ’’တိ မာနော၊ ‘‘ဟီနောဟမသ္မီ’’တိ မာနောတိ ဧဝံ တိဝိဓော ဟောတိ. ပုန ‘‘သေယျဿ သေယျောဟမသ္မီတိ၊ သေယျဿ သဒိသော၊ သေယျဿ ဟီနော၊ သဒိသဿ သေယျော၊ သဒိသဿ သဒိသော၊ သဒိသဿ ဟီနော၊ ဟီနဿ သေယျော၊ ဟီနဿ သဒိသော၊ ဟီနဿ ဟီနောဟမသ္မီ’’တိ မာနောတိ ဧဝံ နဝဝိဓော ဟောတိ. တံ သဗ္ဗပ္ပကာရမ္ပိ မာနံ –

‘‘ယေန မာနေန မတ္တာသေ၊ သတ္တာ ဂစ္ဆန္တိ ဒုဂ္ဂတိ’’န္တိ. (ဣတိဝု. ၆) –

အာဒိနာ နယေန တတ္ထ အာဒီနဝပစ္စဝေက္ခဏေန ဝုတ္တပ္ပကာရေဟိ သီလသံဝရာဒီဟိ စ ယော ထောကံ ထောကံ ဝဓေန္တော ကိလေသာနံ အဗလဒုဗ္ဗလတ္တာ နဠသေတုသဒိသံ လောကုတ္တရဓမ္မာနံ အတိဗလတ္တာ မဟောဃသဒိသေန အရဟတ္တမဂ္ဂေန အသေသံ ဥဒဗ္ဗဓိ၊ အနဝသေသပ္ပဟာနဝသေန ဥစ္ဆိန္ဒန္တော ဝဓေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သော ဘိက္ခု တသ္မိံယေဝ ခဏေ သဗ္ဗပ္ပကာရမ္ပိ ဇဟာတိ ဩရပါရန္တိ. ဒေသနာပရိယောသာနေ သော ဘိက္ခု အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌိတောတိ.

၅. တိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဣမိဿာ ဂါထာယ ဣတော ပရာနဉ္စ ဒွါဒသန္နံ ဧကာယေဝ ဥပ္ပတ္တိ. ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ. တေန ခေါ ပန သမယေန အညတရော ဗြာဟ္မဏော အတ္တနော ဓီတုယာ ဝါရေယျေ ပစ္စုပဋ္ဌိတေ စိန္တေသိ – ‘‘ကေနစိ ဝသလေန အပရိဘုတ္တပုဗ္ဗေဟိ ပုပ္ဖေဟိ ဒါရိကံ အလင်္ကရိတွာ ပတိကုလံ ပေသေဿာမီ’’တိ. သော သန္တရဗာဟိရံ သာဝတ္ထိံ ဝိစိနန္တော ကိဉ္စိ တိဏပုပ္ဖမ္ပိ အပရိဘုတ္တပုဗ္ဗံ နာဒ္ဒသ. အထ သမ္ဗဟုလေ ဓုတ္တကဇာတိကေ ဗြာဟ္မဏဒါရကေ သန္နိပတိတေ ဒိသွာ ‘‘ဧတေ ပုစ္ဆိဿာမိ၊ အဝဿံ သမ္ဗဟုလေသု ကောစိ ဇာနိဿတီ’’တိ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိ. တေ တံ ဗြာဟ္မဏံ ဥပ္ပဏ္ဍေန္တာ အာဟံသု – ‘‘ဥဒုမ္ဗရပုပ္ဖံ နာမ၊ ဗြာဟ္မဏ၊ လောကေ န ကေနစိ ပရိဘုတ္တပုဗ္ဗံ. တေန ဓီတရံ အလင်္ကရိတွာ ဒေဟီ’’တိ. သော ဒုတိယဒိဝသေ ကာလဿေဝ ဝုဋ္ဌာယ ဘတ္တဝိဿဂ္ဂံ ကတွာ အစိရဝတိယာ နဒိယာ တီရေ ဥဒုမ္ဗရဝနံ ဂန္တွာ ဧကမေကံ ရုက္ခံ ဝိစိနန္တော ပုပ္ဖဿ ဝဏ္ဋမတ္တမ္ပိ နာဒ္ဒသ. အထ ဝီတိဝတ္တေ မဇ္ဈနှိကေ ဒုတိယတီရံ အဂမာသိ. တတ္ထ စ အညတရော ဘိက္ခု အညတရသ္မိံ မနုညေ ရုက္ခမူလေ ဒိဝါဝိဟာရံ နိသိန္နော ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတိ. သော တတ္ထ ဥပသင်္ကမိတွာ အမနသိကရိတွာ၊ သကိံ နိသီဒိတွာ၊ သကိံ ဥက္ကုဋိကော ဟုတွာ၊ သကိံ ဌတွာ၊ တံ ရုက္ခံ သဗ္ဗသာခါဝိဋပပတ္တန္တရေသု ဝိစိနန္တော ကိလမတိ. တတော နံ သော ဘိက္ခု အာဟ – ‘‘ဗြာဟ္မဏ၊ ကိံ မဂ္ဂသီ’’တိ? ‘‘ဥဒုမ္ဗရပုပ္ဖံ၊ ဘော’’တိ. ‘‘ဥဒုမ္ဗရပုပ္ဖံ နာမ၊ ဗြာဟ္မဏ၊ လောကေ နတ္ထိ၊ မုသာ ဧတံ ဝစနံ၊ မာ ကိလမာ’’တိ. အထ ဘဂဝါ တဿ ဘိက္ခုနော အဇ္ဈာသယံ ဝိဒိတွာ ဩဘာသံ မုဉ္စိတွာ သမုပ္ပန္နသမန္နာဟာရဗဟုမာနဿ ဣမာ ဩဘာသဂါထာယော အဘာသိ ‘‘ယော နာဇ္ဈဂမာ ဘဝေသု သာရ’’န္တိ သဗ္ဗာ ဝတ္တဗ္ဗာ.

တတ္ထ ပဌမဂါထာယ တာဝ နာဇ္ဈဂမာတိ နာဓိဂစ္ဆိ၊ နာဓိဂစ္ဆတိ ဝါ. ဘဝေသူတိ ကာမရူပါရူပသညီအသညီနေဝသညီနာသညီဧကဝေါကာရစတုဝေါကာရပဉ္စဝေါကာရဘဝေသု. သာရန္တိ နိစ္စဘာဝံ အတ္တဘာဝံ ဝါ. ဝိစိနန္တိ ပညာယ ဂဝေသန္တော. ပုပ္ဖမိဝ ဥဒုမ္ဗရေသူတိ ယထာ ဥဒုမ္ဗရရုက္ခေသု ပုပ္ဖံ ဝိစိနန္တော ဧသ ဗြာဟ္မဏော နာဇ္ဈဂမာ၊ ဧဝံ ယော ယောဂါဝစရောပိ ပညာယ ဝိစိနန္တော သဗ္ဗဘဝေသု ကိဉ္စိ သာရံ နာဇ္ဈဂမာ. သော အသာရကဋ္ဌေန တေ ဓမ္မေ အနိစ္စတော အနတ္တတော စ ဝိပဿန္တော အနုပုဗ္ဗေန လောကုတ္တရဓမ္မေ အဓိဂစ္ဆန္တော ဇဟာတိ ဩရပါရံ ဥရဂေါ ဇိဏ္ဏမိဝ တစံ ပုရာဏန္တိ အယမတ္ထော ယောဇနာ စ. အဝသေသဂါထာသု ပနဿ ယောဇနံ အဝတွာ ဝိသေသတ္ထမတ္တမေဝ ဝက္ခာမ.

၆. ‘‘ယဿန္တရတော န သန္တိ ကောပါ၊

ဣတိဘဝါဘဝတဉ္စ ဝီတိဝတ္တော’’တိ. (ဥဒါ. ၂၀) –

ဧတ္ထ တာဝ အယံ ‘အန္တရသဒ္ဒေါ’ –

‘‘နဒီတီရေသု သဏ္ဌာနေ၊ သဘာသု ရထိယာသု စ၊

ဇနာ သင်္ဂမ္မ မန္တေန္တိ၊ မဉ္စ တဉ္စ ကိမန္တရ’’န္တိ. (သံ. နိ. ၁.၂၂၈)၊

‘‘အပ္ပမတ္တကေန ဝိသေသာဓိဂမေန အန္တရာ ဝေါသာနမာပါဒိ’’ (အ. နိ. ၁၀.၈၄)၊

‘‘အနတ္ထဇနနော ကောဓော၊ ကောဓော စိတ္တပ္ပကောပနော၊

ဘယမန္တရတော ဇာတံ၊ တံ ဇနော နာဝဗုဇ္ဈတီ’’တိ. (အ. နိ. ၇.၆၄၊ ဣတိဝု. ၈၈) –

ဧဝံ ကာရဏဝေမဇ္ဈစိတ္တာဒီသု သမ္ဗဟုလေသု အတ္ထေသု ဒိဿတိ. ဣဓ ပန စိတ္တေ. တတော ယဿန္တရတော န သန္တိ ကောပါတိ တတိယမဂ္ဂေန သမူဟတတ္တာ ယဿ စိတ္တေ န သန္တိ ကောပါတိ အတ္ထော. ယသ္မာ ပန ဘဝေါတိ သမ္ပတ္တိ၊ ဝိဘဝေါတိ ဝိပတ္တိ. တထာ ဘဝေါတိ ဝုဒ္ဓိ၊ ဝိဘဝေါတိ ဟာနိ. ဘဝေါတိ သဿတော၊ ဝိဘဝေါတိ ဥစ္ဆေဒေါ. ဘဝေါတိ ပုညံ၊ ဝိဘဝေါတိ ပါပံ. ဝိဘဝေါ အဘဝေါတိ စ အတ္ထတော ဧကမေဝ. တသ္မာ ဣတိဘဝါဘဝတဉ္စ ဝီတိဝတ္တောတိ ဧတ္ထ ယာ ဧသာ သမ္ပတ္တိဝိပတ္တိဝုဍ္ဎိဟာနိသဿတုစ္ဆေဒပုညပါပဝသေန ဣတိ အနေကပ္ပကာရာ ဘဝါဘဝတာ ဝုစ္စတိ. စတူဟိပိ မဂ္ဂေဟိ ယထာသမ္ဘဝံ တေန တေန နယေန တံ ဣတိဘဝါဘဝတဉ္စ ဝီတိဝတ္တောတိ ဧဝမတ္ထော ဉာတဗ္ဗော.

၇. ယဿ ဝိတက္ကာတိ ဧတ္ထ ပန ယဿ ဘိက္ခုနော တယော ကာမဗျာပါဒဝိဟိံသာဝိတက္ကာ၊ တယော ဉာတိဇနပဒါမရဝိတက္ကာ၊ တယော ပရာနုဒ္ဒယတာပဋိသံယုတ္တလာဘသက္ကာရသိလောကအနဝညတ္တိပဋိသံယုတ္တဝိတက္ကာတိ ဧတေ နဝ ဝိတက္ကာ သမန္တဘဒ္ဒကေ ဝုတ္တနယေန တတ္ထ တတ္ထ အာဒီနဝံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပဋိပက္ခဝဝတ္ထာနေန တဿ တဿ ပဟာနသမတ္ထေဟိ တီဟိ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂေဟိ စ ဝိဓူပိတာ ဘုသံ ဓူပိတာ သန္တာပိတာ ဒဍ္ဎာတိ အတ္ထော. ဧဝံ ဝိဓူပေတွာ စ အဇ္ဈတ္တံ သုဝိကပ္ပိတာ အသေသာ၊ နိယကဇ္ဈတ္တဘူတေ အတ္တနော ခန္ဓသန္တာနေ အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တဘူတေ စိတ္တေ စ ယထာ န ပုန သမ္ဘဝန္တိ၊ ဧဝံ အရဟတ္တမဂ္ဂေန အသေသာ ဆိန္နာ. ဆိန္နဉှိ ကပ္ပိတန္တိ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ ‘‘ကပ္ပိတကေသမဿူ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၂၂၊ ၄.၃၆၅). ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

၈. ဣဒါနိ ယော နာစ္စသာရီတိ ဧတ္ထ ယော နာစ္စသာရီတိ ယော နာတိဓာဝိ. န ပစ္စသာရီတိ န ဩဟီယိ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယေန ဟိ ဥဒ္ဓစ္စေ ပတန္တော အစ္စာသရတိ၊ အတိသိထိလေန ကောသဇ္ဇေ ပတန္တော ပစ္စာသရတိ. တထာ ဘဝတဏှာယ အတ္တာနံ ကိလမေန္တော အစ္စာသရတိ၊ ကာမတဏှာယ ကာမသုခမနုယုဉ္ဇန္တော ပစ္စာသရတိ. သဿတဒိဋ္ဌိယာ အစ္စာသရတိ၊ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ ပစ္စာသရတိ. အတီတံ အနုသောစန္တော အစ္စာသရတိ၊ အနာဂတ ပဋိကင်္ခန္တော ပစ္စာသရတိ. ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိယာ အစ္စာသရတိ၊ အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိယာ ပစ္စာသရတိ. တသ္မာ ယော ဧတေ ဥဘော အန္တေ ဝဇ္ဇေတွာ မဇ္ဈိမံ ပဋိပဒံ ပဋိပဇ္ဇန္တော နာစ္စသာရီ န ပစ္စသာရီတိ ဧဝံ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သဗ္ဗံ အစ္စဂမာ ဣမံ ပပဉ္စန္တိ တာယ စ ပန အရဟတ္တမဂ္ဂဝေါသာနာယ မဇ္ဈိမာယ ပဋိပဒါယ သဗ္ဗံ ဣမံ ဝေဒနာသညာဝိတက္ကပ္ပဘဝံ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိသင်္ခါတံ တိဝိဓံ ပပဉ္စံ အစ္စဂမာ အတိက္ကန္တော၊ သမတိက္ကန္တောတိ အတ္ထော.

၉. တဒနန္တရဂါထာယ ပန သဗ္ဗံ ဝိတထမိဒန္တိ ဉတွာ လောကေတိ အယမေဝ ဝိသေသော. တဿတ္ထော – သဗ္ဗန္တိ အနဝသေသံ၊ သကလမနူနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝံ သန္တေပိ ပန ဝိပဿနုပဂံ လောကိယခန္ဓာယတနဓာတုပ္ပဘေဒံ သင်္ခတမေဝ ဣဓာဓိပ္ပေတံ. ဝိတထန္တိ ဝိဂတတထဘာဝံ. နိစ္စန္တိ ဝါ သုခန္တိ ဝါ သုဘန္တိ ဝါ အတ္တာတိ ဝါ ယထာ ယထာ ကိလေသဝသေန ဗာလဇနေဟိ ဂယှတိ၊ တထာတထာဘာဝတော ဝိတထန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣဒန္တိ တမေဝ သဗ္ဗံ ပစ္စက္ခဘာဝေန ဒဿေန္တော အာဟ. ဉတွာတိ မဂ္ဂပညာယ ဇာနိတွာ၊ တဉ္စ ပန အသမ္မောဟတော၊ န ဝိသယတော. လောကေတိ ဩကာသလောကေ သဗ္ဗံ ခန္ဓာဒိဘေဒံ ဓမ္မဇာတံ ‘‘ဝိတထမိဒ’’န္တိ ဉတွာတိ သမ္ဗန္ဓော.

၁၀-၁၃. ဣဒါနိ ဣတော ပရာသု စတူသု ဂါထာသု ဝီတလောဘော ဝီတရာဂေါ ဝီတဒေါသော ဝီတမောဟောတိ ဧတေ ဝိသေသာ. ဧတ္ထ လုဗ္ဘနဝသေန လောဘော. သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကမေတံ ပဌမဿ အကုသလမူလဿ အဓိဝစနံ၊ ဝိသမလောဘဿ ဝါ. ယော သော ‘‘အပ္ပေကဒါ မာတုမတ္တီသုပိ လောဘဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ ဘဂိနိမတ္တီသုပိ လောဘဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ ဓီတုမတ္တီသုပိ လောဘဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၁၂၇) ဧဝံ ဝုတ္တော. ရဇ္ဇနဝသေန ရာဂေါ၊ ပဉ္စကာမဂုဏရာဂဿေတံ အဓိဝစနံ. ဒုဿနဝသေန ဒေါသော၊ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တကောဓဿေတံ အဓိဝစနံ. မုယှနဝသေန မောဟော၊ စတူသု အရိယသစ္စေသု အညာဏဿေတံ အဓိဝစနံ. တတ္ထ ယသ္မာ အယံ ဘိက္ခု လောဘံ ဇိဂုစ္ဆန္တော ဝိပဿနံ အာရဘိ ‘‘ကုဒါဿု နာမာဟံ လောဘံ ဝိနေတွာ ဝိဂတလောဘော ဝိဟရေယျ’’န္တိ၊ တသ္မာ တဿ လောဘပ္ပဟာနူပါယံ သဗ္ဗသင်္ခါရာနံ ဝိတထဘာဝဒဿနံ လောဘပ္ပဟာနာနိသံသဉ္စ ဩရပါရပ္ပဟာနံ ဒဿေန္တော ဣမံ ဂါထမာဟ. ဧသ နယော ဣတော ပရာသုပိ. ကေစိ ပနာဟု – ‘‘ယထာဝုတ္တေနေဝ နယေန ဧတေ ဓမ္မေ ဇိဂုစ္ဆိတွာ ဝိပဿနမာရဒ္ဓဿ တဿ တဿ ဘိက္ခုနော ဧကမေကာဝ ဧတ္ထ ဂါထာ ဝုတ္တာ’’တိ. ယံ ရုစ္စတိ၊ တံ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဧသ နယော ဣတော ပရာသု စတူသု ဂါထာသု.

၁၄. အယံ ပနေတ္ထ အတ္ထဝဏ္ဏနာ – အပ္ပဟီနဋ္ဌေန သန္တာနေ သယန္တီတိ အနုသယာ ကာမရာဂပဋိဃမာနဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာဘဝရာဂါဝိဇ္ဇာနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ အတ္တနော အာကာရာနုဝိဓာနဋ္ဌေန မူလာ၊ အခေမဋ္ဌေန အကုသလာ၊ ဓမ္မာနံ ပတိဋ္ဌာဘူတာတိပိ မူလာ၊ သာဝဇ္ဇဒုက္ခဝိပါကဋ္ဌေန အကုသလာ၊ ဥဘယမ္ပေတံ လောဘဒေါသမောဟာနံ အဓိဝစနံ. တေ ဟိ ‘‘လောဘော၊ ဘိက္ခဝေ၊ အကုသလဉ္စ အကုသလမူလဉ္စာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဧဝံ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ. ဧဝမေတေ အနုသယာ တေန တေန မဂ္ဂေန ပဟီနတ္တာ ယဿ ကေစိ န သန္တိ၊ ဧတေ စ အကုသလမူလာ တထေဝ သမူဟတာသေ၊ သမူဟတာ ဣစ္စေဝ အတ္ထော. ပစ္စတ္တဗဟုဝစနဿ ဟိ သေ-ကာရာဂမံ ဣစ္ဆန္တိ သဒ္ဒလက္ခဏကောဝိဒါ. အဋ္ဌကထာစရိယာ ပန ‘‘သေတိ နိပါတော’’တိ ဝဏ္ဏယန္တိ. ယံ ရုစ္စတိ၊ တံ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဧတ္ထ ပန ‘‘ကိဉ္စာပိ သော ဧဝံဝိဓော ဘိက္ခု ခီဏာသဝေါ ဟောတိ၊ ခီဏာသဝေါ စ နေဝ အာဒိယတိ၊ န ပဇဟတိ၊ ပဇဟိတွာ ဌိတော’’တိ ဝုတ္တော. တထာပိ ဝတ္တမာနသမီပေ ဝတ္တမာနဝစနလက္ခဏေန ‘‘ဇဟာတိ ဩရပါရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. အထ ဝါ အနုပါဒိသေသာယ စ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယန္တော အတ္တနော အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာယတနသင်္ခါတံ ဇဟာတိ ဩရပါရန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

တတ္ထ ကိလေသပဋိပါဋိယာ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ စာတိ ဒွိဓာ အနုသယာနံ အဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ကိလေသပဋိပါဋိယာ ဟိ ကာမရာဂါနုသယပဋိဃာနုသယာနံ တတိယမဂ္ဂေန အဘာဝေါ ဟောတိ၊ မာနာနုသယဿ စတုတ္ထမဂ္ဂေန၊ ဒိဋ္ဌာနုသယဝိစိကိစ္ဆာနုသယာနံ ပဌမမဂ္ဂေန၊ ဘဝရာဂါနုသယာဝိဇ္ဇာနုသယာနံ စတုတ္ထမဂ္ဂေနေဝ. မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ ပန ပဌမမဂ္ဂေန ဒိဋ္ဌာနုသယဝိစိကိစ္ဆာနုသယာနံ အဘာဝေါ ဟောတိ. ဒုတိယမဂ္ဂေန ကာမရာဂါနုသယပဋိဃာနုသယာနံ တနုဘာဝေါ၊ တတိယမဂ္ဂေန သဗ္ဗသော အဘာဝေါ၊ စတုတ္ထမဂ္ဂေန မာနာနုသယဘဝရာဂါနုသယာဝိဇ္ဇာနုသယာနံ အဘာဝေါ ဟောတိ. တတ္ထ ယသ္မာ န သဗ္ဗေ အနုသယာ အကုသလမူလာ၊ ကာမရာဂဘဝရာဂါနုသယာ ဧဝ ဟိ လောဘာကုသလမူလေန သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ. ပဋိဃာနုသယာဝိဇ္ဇာနုသယာ စ ‘‘ဒေါသော အကုသလမူလံ၊ မောဟော အကုသလမူလံ’’ ဣစ္စေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆန္တိ၊ ဒိဋ္ဌိမာနဝိစိကိစ္ဆာနုသယာ ပန န ကိဉ္စိ အကုသလမူလံ ဟောန္တိ၊ ယသ္မာ ဝါ အနုသယာဘာဝဝသေန စ အကုသလမူလသမုဂ္ဃါတဝသေန စ ကိလေသပ္ပဟာနံ ပဋ္ဌပေသိ၊ တသ္မာ –

‘‘ယဿာနုသယာ န သန္တိ ကေစိ၊ မူလာ စ အကုသလာ သမူဟတာသေ’’. –

ဣတိ ဘဂဝါ အာဟ.

၁၅. ယဿ ဒရထဇာတိ ဧတ္ထ ပန ပဌမုပ္ပန္နာ ကိလေသာ ပရိဠာဟဋ္ဌေန ဒရထာ နာမ၊ အပရာပရုပ္ပန္နာ ပန တေဟိ ဒရထေဟိ ဇာတတ္တာ ဒရထဇာ နာမ. ဩရန္တိ သက္ကာယော ဝုစ္စတိ. ယထာဟ – ‘‘ဩရိမံ တီရန္တိ ခေါ၊ ဘိက္ခု၊ သက္ကာယဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (သံ. နိ. ၄.၂၃၈). အာဂမနာယာတိ ဥပ္ပတ္တိယာ. ပစ္စယာသေတိ ပစ္စယာ ဧဝ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယဿ ပန ဥပါဒါနက္ခန္ဓဂ္ဂဟဏာယ ပစ္စယဘူတာ အရိယမဂ္ဂေန ပဟီနတ္တာ၊ ကေစိ ဒရထဇဝေဝစနာ ကိလေသာ န သန္တိ၊ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ သော ဘိက္ခု ဇဟာတိ ဩရပါရန္တိ.

၁၆. ယဿ ဝနထဇာတိ ဧတ္ထပိ ဒရထဇာ ဝိယ ဝနထဇာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝစနတ္ထေ ပန အယံ ဝိသေသော – ဝနုတေ၊ ဝနောတီတိ ဝါ ဝနံ ယာစတိ သေဝတိ ဘဇတီတိ အတ္ထော. တဏှာယေတံ အဓိဝစနံ. သာ ဟိ ဝိသယာနံ ပတ္ထနတော သေဝနတော စ ‘‘ဝန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. တံ ပရိယုဋ္ဌာနဝသေန ဝနံ ထရတိ တနောတီတိ ဝနထော၊ တဏှာနုသယဿေတံ အဓိဝစနံ. ဝနထာ ဇာတာတိ ဝနထဇာတိ. ကေစိ ပနာဟု ‘‘သဗ္ဗေပိ ကိလေသာ ဂဟနဋ္ဌေန ဝနထောတိ ဝုစ္စန္တိ၊ အပရာပရုပ္ပန္နာ ပန ဝနထဇာ’’တိ. အယမေဝ စေတ္ထ ဥရဂသုတ္တေ အတ္ထော အဓိပ္ပေတော၊ ဣတရော ပန ဓမ္မပဒဂါထာယံ. ဝိနိဗန္ဓာယ ဘဝါယာတိ ဘဝဝိနိဗန္ဓာယ. အထ ဝါ စိတ္တဿ ဝိသယေသု ဝိနိဗန္ဓာယ အာယတိံ ဥပ္ပတ္တိယာ စာတိ အတ္ထော. ဟေတုယေဝ ဟေတုကပ္ပါ.

၁၇. ယော နီဝရဏေတိ ဧတ္ထ နီဝရဏာတိ စိတ္တံ၊ ဟိတပဋိပတ္တိံ ဝါ နီဝရန္တီတိ နီဝရဏာ၊ ပဋိစ္ဆာဒေန္တီတိ အတ္ထော. ပဟာယာတိ ဆဍ္ဍေတွာ. ပဉ္စာတိ တေသံ သင်္ချာပရိစ္ဆေဒေါ. ဤဃာဘာဝတော အနီဃော. ကထံကထာယ တိဏ္ဏတ္တာ တိဏ္ဏကထံကထော. ဝိဂတသလ္လတ္တာ ဝိသလ္လော. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယော ဘိက္ခု ကာမစ္ဆန္ဒာဒီနိ ပဉ္စ နီဝရဏာနိ သမန္တဘဒ္ဒကေ ဝုတ္တနယေန သာမညတော ဝိသေသတော စ နီဝရဏေသု အာဒီနဝံ ဒိသွာ တေန တေန မဂ္ဂေန ပဟာယ တေသဉ္စ ပဟီနတ္တာ ဧဝ ကိလေသဒုက္ခသင်္ခါတဿ ဤဃဿာဘာဝေန အနီဃော၊ ‘‘အဟောသိံ နု ခေါ အဟံ အတီတမဒ္ဓါန’’န္တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၁၈၊ သံ. နိ. ၂.၂၀) နယေန ပဝတ္တာယ ကထံကထာယ တိဏ္ဏတ္တာ တိဏ္ဏကထံကထော၊ ‘‘တတ္ထ ကတမေ ပဉ္စ သလ္လာ? ရာဂသလ္လော၊ ဒေါသသလ္လော၊ မောဟသလ္လော၊ မာနသလ္လော၊ ဒိဋ္ဌိသလ္လော’’တိ ဝုတ္တာနံ ပဉ္စန္နံ သလ္လာနံ ဝိဂတတ္တာ ဝိသလ္လော. သော ဘိက္ခု ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဇဟာတိ ဩရပါရန္တိ.

အတြာပိ စ ကိလေသပဋိပါဋိယာ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ စာတိ ဒွိဓာ ဧဝ နီဝရဏပ္ပဟာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကိလေသပဋိပါဋိယာ ဟိ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏဿ ဗျာပါဒနီဝရဏဿ စ တတိယမဂ္ဂေန ပဟာနံ ဟောတိ၊ ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏဿ ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏဿ စ စတုတ္ထမဂ္ဂေန. ‘‘အကတံ ဝတ မေ ကုသလ’’န္တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၂၄၈၊ နေတ္တိ. ၁၂၀) နယေန ပဝတ္တဿ ဝိပ္ပဋိသာရသင်္ခါတဿ ကုက္ကုစ္စနီဝရဏဿ ဝိစိကိစ္ဆာနီဝရဏဿ စ ပဌမမဂ္ဂေန. မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ ပန ကုက္ကုစ္စနီဝရဏဿ ဝိစိကိစ္ဆာနီဝရဏဿ စ ပဌမမဂ္ဂေန ပဟာနံ ဟောတိ၊ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏဿ ဗျာပါဒနီဝရဏဿ စ ဒုတိယမဂ္ဂေန တနုဘာဝေါ ဟောတိ၊ တတိယေန အနဝသေသပ္ပဟာနံ. ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏဿ ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏဿ စ စတုတ္ထမဂ္ဂေန ပဟာနံ ဟောတီတိ. ဧဝံ –

‘‘ယော နီဝရဏေ ပဟာယ ပဉ္စ၊ အနီဃော တိဏ္ဏကထံကထော ဝိသလ္လော၊

သော ဘိက္ခု ဇဟာတိ ဩရပါရံ၊ ဥရဂေါ ဇိဏ္ဏမိဝတ္တစံ ပုရာဏ’’န္တိ. –

အရဟတ္တနိကူဋေနေဝ ဘဂဝါ ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ. ဒေသနာပရိယောသာနေ သော ဘိက္ခု အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌိတော. ‘‘ဧကစ္စေ ယေန ယေန တေသံ ဘိက္ခူနံ ယာ ယာ ဂါထာ ဒေသိတာ၊ တေန တေန တဿာ တဿာ ဂါထာယ ပရိယောသာနေ သော သော ဘိက္ခု အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌိတော’’တိ ဝဒန္တိ.

ပရမတ္ထဇောတိကာယ ခုဒ္ဒက-အဋ္ဌကထာယ

သုတ္တနိပါတ-အဋ္ဌကထာယ ဥရဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. ဓနိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၈. ပက္ကောဒနောတိ ဓနိယသုတ္တံ. ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ. တေန သမယေန ဓနိယော ဂေါပေါ မဟီတီရေ ပဋိဝသတိ. တဿာယံ ပုဗ္ဗယောဂေါ – ကဿပဿ ဘဂဝတော ပါဝစနေ ဒိဗ္ဗမာနေ ဝီသတိ ဝဿသဟဿာနိ ဒိဝသေ ဒိဝသေ သံဃဿ ဝီသတိ သလာကဘတ္တာနိ အဒါသိ. သော တတော စုတော ဒေဝေသု ဥပ္ပန္နော. ဧဝံ ဒေဝလောကေ ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရံ ခေပေတွာ အမှာကံ ဘဂဝတော ကာလေ ဝိဒေဟရဋ္ဌမဇ္ဈေ ပဗ္ဗတရဋ္ဌံ နာမ အတ္ထိ တတ္ထ ဓမ္မကောရဏ္ဍံ နာမ နဂရံ၊ တသ္မိံ နဂရေ သေဋ္ဌိပုတ္တော ဟုတွာ အဘိနိဗ္ဗတ္တော၊ ဂေါယူထံ နိဿာယ ဇီဝတိ. တဿ ဟိ တိံသမတ္တာနိ ဂေါသဟဿာနိ ဟောန္တိ၊ သတ္တဝီသသဟဿာ ဂါဝေါ ခီရံ ဒုယှန္တိ. ဂေါပါ နာမ နိဗဒ္ဓဝါသိနော န ဟောန္တိ. ဝဿိကေ စတ္တာရောမာသေ ထလေ ဝသန္တိ၊ အဝသေသေ အဋ္ဌမာသေ ယတ္ထ တိဏောဒကံ သုခံ လဗ္ဘတိ၊ တတ္ထ ဝသန္တိ. တဉ္စ နဒီတီရံ ဝါ ဇာတဿရတီရံ ဝါ ဟောတိ. အထာယမ္ပိ ဝဿကာလေ အတ္တနော ဝသိတဂါမတော နိက္ခမိတွာ ဂုန္နံ ဖာသုဝိဟာရတ္ထာယ ဩကာသံ ဂဝေသန္တော မဟာမဟီ ဘိဇ္ဇိတွာ ဧကတော ကာလမဟီ ဧကတော မဟာမဟိစ္စေဝ သင်္ခံ ဂန္တွာ သန္ဒမာနာ ပုန သမုဒ္ဒသမီပေ သမာဂန္တွာ ပဝတ္တာ. ယံ ဩကာသံ အန္တရဒီပံ အကာသိ၊ တံ ပဝိသိတွာ ဝစ္ဆာနံ သာလံ အတ္တနော စ နိဝေသနံ မာပေတွာ ဝါသံ ကပ္ပေသိ. တဿ သတ္တ ပုတ္တာ၊ သတ္တ ဓီတရော၊ သတ္တ သုဏိသာ၊ အနေကေ စ ကမ္မကာရာ ဟောန္တိ. ဂေါပါ နာမ ဝဿနိမိတ္တံ ဇာနန္တိ. ယဒါ သကုဏိကာ ကုလာဝကာနိ ရုက္ခဂ္ဂေ ကရောန္တိ၊ ကက္ကဋကာ ဥဒကသမီပေ ဒွါရံ ပိဒဟိတွာ ထလသမီပဒွါရေန ဝဠဉ္ဇေန္တိ၊ တဒါ သုဝုဋ္ဌိကာ ဘဝိဿတီတိ ဂဏှန္တိ. ယဒါ ပန သကုဏိကာ ကုလာဝကာနိ နီစဋ္ဌာနေ ဥဒကပိဋ္ဌေ ကရောန္တိ၊ ကက္ကဋကာ ထလသမီပေ ဒွါရံ ပိဒဟိတွာ ဥဒကသမီပဒွါရေန ဝဠဉ္ဇေန္တိ၊ တဒါ ဒုဗ္ဗုဋ္ဌိကာ ဘဝိဿတီတိ ဂဏှန္တိ.

အထ သော ဓနိယော သုဝုဋ္ဌိကနိမိတ္တာနိ ဥပသလ္လက္ခေတွာ ဥပကဋ္ဌေ ဝဿကာလေ အန္တရဒီပါ နိက္ခမိတွာ မဟာမဟိယာ ပရတီရေ သတ္တသတ္တာဟမ္ပိ ဒေဝေ ဝဿန္တေ ဥဒကေန အနဇ္ဈောတ္ထရဏောကာသေ အတ္တနော ဝသနောကာသံ ကတွာ သမန္တာ ပရိက္ခိပိတွာ၊ ဝစ္ဆသာလာယော မာပေတွာ၊ တတ္ထ နိဝါသံ ကပ္ပေသိ. အထဿ ဒါရုတိဏာဒိသင်္ဂဟေ ကတေ သဗ္ဗေသု ပုတ္တဒါရကမ္မကရပေါရိသေသု သမာနိယေသု ဇာတေသု နာနပ္ပကာရေ ခဇ္ဇဘောဇ္ဇေ ပဋိယတ္တေ သမန္တာ စတုဒ္ဒိသာ မေဃမဏ္ဍလာနိ ဥဋ္ဌဟိံသု. သော ဓေနုယော ဒုဟာပေတွာ၊ ဝစ္ဆသာလာသု ဝစ္ဆေ သဏ္ဌာပေတွာ၊ ဂုန္နံ စတုဒ္ဒိသာ ဓူမံ ကာရာပေတွာ၊ သဗ္ဗပရိဇနံ ဘောဇာပေတွာ၊ သဗ္ဗကိစ္စာနိ ကာရာပေတွာ တတ္ထ တတ္ထ ဒီပေ ဥဇ္ဇာလာပေတွာ၊ သယံ ခီရေန ဘတ္တံ ဘုဉ္ဇိတွာ၊ မဟာသယနေ သယန္တော အတ္တနော သိရိသမ္ပတ္တိံ ဒိသွာ၊ တုဋ္ဌစိတ္တော ဟုတွာ၊ အပရဒိသာယ မေဃတ္ထနိတသဒ္ဒံ သုတွာ နိပန္နော ဣမံ ဥဒါနံ ဥဒါနေသိ ‘‘ပက္ကောဒနော ဒုဒ္ဓခီရောဟမသ္မီ’’တိ.

တတြာယံ အတ္ထဝဏ္ဏနာ – ပက္ကောဒနောတိ သိဒ္ဓဘတ္တော. ဒုဒ္ဓခီရောတိ ဂါဝေါ ဒုဟိတွာ ဂဟိတခီရော. အဟန္တိ အတ္တာနံ နိဒဿေတိ၊ အသ္မီတိ အတ္တနော တထာဘာဝံ. ပက္ကောဒနော ဒုဒ္ဓခီရော စ အဟမသ္မိ ဘဝါမီတိ အတ္ထော. ဣတီတိ ဧဝမာဟာတိ အတ္ထော. နိဒ္ဒေသေ ပန ‘‘ဣတီတိ ပဒသန္ဓိ၊ ပဒသံသဂ္ဂေါ၊ ပဒပါရိပူရိ၊ အက္ခရသမဝါယော ဗျဉ္ဇနသိလိဋ္ဌတာ ပဒါနုပုဗ္ဗတာမေတ’’န္တိ (စူဠနိ. အဇိတမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၁) ဧဝမဿ အတ္ထော ဝဏ္ဏိတော. သောပိ ဣဒမေဝ သန္ဓာယာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယံ ယံ ဟိ ပဒံ ပုဗ္ဗပဒေန ဝုတ္တံ၊ တဿ တဿ ဧဝမာဟာတိ ဧတမတ္ထံ ပကာသေန္တောယေဝ ဣတိသဒ္ဒေါ ပစ္ဆိမေန ပဒေန မေတ္တေယျော ဣတိ ဝါ ဘဂဝါ ဣတိ ဝါ ဧဝမာဒိနာ ပဒသန္ဓိ ဟောတိ၊ နာညထာ.

ဓနိယော ဂေါပေါတိ တဿ သေဋ္ဌိပုတ္တဿ နာမသမောဓာနံ. သော ဟိ ယာနိမာနိ ထာဝရာဒီနိ ပဉ္စ ဓနာနိ၊ တေသု ဌပေတွာ ဒါနသီလာဒိအနုဂါမိကဓနံ၊ ခေတ္တဝတ္ထု-အာရာမာဒိတော ထာဝရဓနတောပိ၊ ဂဝဿာဒိတော ဇင်္ဂမဓနတောပိ ဟိရညသုဝဏ္ဏာဒိတော သံဟာရိမဓနတောပိ၊ သိပ္ပါယတနာဒိတော အင်္ဂသမဓနတောပိ ယံ တံ လောကဿ ပဉ္စဂေါရသာနုပ္ပဒါနေန ဗဟူပကာရံ တံ သန္ဓာယ ‘‘နတ္ထိ ဂေါသမိတံ ဓန’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၁၃၊ နေတ္တိ. ၁၂၃) ဧဝံ ဝိသေသိတံ ဂေါဓနံ၊ တေန သမန္နာဂတတ္တာ ဓနိယော၊ ဂုန္နံ ပါလနတော ဂေါပေါ. ယော ဟိ အတ္တနော ဂါဝေါ ပါလေတိ၊ သော ‘‘ဂေါပေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. ယော ပရေသံ ဝေတနေန ဘဋော ဟုတွာ၊ သော ဂေါပါလကော. အယံ ပန အတ္တနောယေဝ၊ တေန ဂေါပေါတိ ဝုတ္တော.

အနုတီရေတိ တီရဿ သမီပေ. မဟိယာတိ မဟာမဟီနာမိကာယ နဒိယာ. သမာနေန အနုကူလဝတ္တိနာ ပရိဇနေန သဒ္ဓိံ ဝါသော ယဿ သော သမာနဝါသော၊ အယဉ္စ တထာဝိဓော. တေနာဟ ‘‘သမာနဝါသော’’တိ. ဆန္နာတိ တိဏပဏ္ဏစ္ဆဒနေဟိ အနောဝဿကာ ကတာ. ကုဋီတိ ဝသနဃရဿေတံ အဓိဝစနံ. အာဟိတောတိ အာဘတော၊ ဇာလိတော ဝါ. ဂိနီတိ အဂ္ဂိ. တေသု တေသု ဌာနေသု အဂ္ဂိ ‘‘ဂိနီ’’တိ ဝေါဟရီယတိ. အထ စေ ပတ္ထယသီတိ ဣဒါနိ ယဒိ ဣစ္ဆသီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပဝဿာတိ သိဉ္စ၊ ပဂ္ဃရ၊ ဥဒကံ မုဉ္စာတိ အတ္ထော. ဒေဝါတိ မေဃံ အာလပတိ. အယံ တာဝေတ္ထ ပဒဝဏ္ဏနာ.

အယံ ပန အတ္ထဝဏ္ဏနာ – ဧဝမယံ ဓနိယော ဂေါပေါ အတ္တနော သယနဃရေ မဟာသယနေ နိပန္နော မေဃတ္ထနိတံ သုတွာ ‘‘ပက္ကောဒနောဟမသ္မီ’’တိ ဘဏန္တော ကာယဒုက္ခဝူပသမူပါယံ ကာယသုခဟေတုဉ္စ အတ္တနော သန္နိဟိတံ ဒီပေတိ. ‘‘ဒုဒ္ဓခီရောဟမသ္မီ’’တိ ဘဏန္တော စိတ္တဒုက္ခဝူပသမူပါယံ စိတ္တသုခဟေတုဉ္စ. ‘‘အနုတီရေ မဟိယာ’’တိ နိဝါသဋ္ဌာနသမ္ပတ္တိံ၊ ‘‘သမာနဝါသော’’တိ တာဒိသေ ကာလေ ပိယဝိပ္ပယောဂပဒဋ္ဌာနဿ သောကဿာဘာဝံ. ‘‘ဆန္နာ ကုဋီ’’တိ ကာယဒုက္ခာပဂမပဋိဃာတံ. ‘‘အာဟိတော ဂိနီ’’တိ ယသ္မာ ဂေါပါလကာ ပရိက္ခေပဓူမဒါရုအဂ္ဂိဝသေန တယော အဂ္ဂီ ကရောန္တိ. တေ စ တဿ ဂေဟေ သဗ္ဗေ ကတာ၊ တသ္မာ သဗ္ဗဒိသာသု ပရိက္ခေပဂ္ဂိံ သန္ဓာယ ‘‘အာဟိတော ဂိနီ’’တိ ဘဏန္တော ဝါဠမိဂါဂမနနိဝါရဏံ ဒီပေတိ၊ ဂုန္နံ မဇ္ဈေ ဂေါမယာဒီဟိ ဓူမဂ္ဂိံ သန္ဓာယ ဍံသမကသာဒီဟိ ဂုန္နံ အနာဗာဓံ၊ ဂေါပါလကာနံ သယနဋ္ဌာနေ ဒါရုအဂ္ဂိံ သန္ဓာယ ဂေါပါလကာနံ သီတာဗာဓပဋိဃာတံ. သော ဧဝံ ဒီပေန္တော အတ္တနော ဝါ ဂုန္နံ ဝါ ပရိဇနဿ ဝါ ဝုဋ္ဌိပစ္စယဿ ကဿစိ အာဗာဓဿ အဘာဝတော ပီတိသောမနဿဇာတော အာဟ – ‘‘အထ စေ ပတ္ထယသီ ပဝဿ ဒေဝါ’’တိ.

၁၉. ဧဝံ ဓနိယဿ ဣမံ ဂါထံ ဘာသမာနဿ အဿောသိ ဘဂဝါ ဒိဗ္ဗာယ သောတဓာတုယာ ဝိသုဒ္ဓါယ အတိက္ကန္တမာနုသိကာယ ဇေတဝနမဟာဝိဟာရေ ဂန္ဓကုဋိယံ ဝိဟရန္တော. သုတွာ စ ပန ဗုဒ္ဓစက္ခုနာ လောကံ ဝေါလောကေန္တော အဒ္ဒသ ဓနိယဉ္စ ပဇာပတိဉ္စဿ ‘‘ဣမေ ဥဘောပိ ဟေတုသမ္ပန္နာ. သစေ အဟံ ဂန္တွာ ဓမ္မံ ဒေသေဿာမိ၊ ဥဘောပိ ပဗ္ဗဇိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိဿန္တိ. နော စေ ဂမိဿာမိ၊ သွေ ဥဒကောဃေန ဝိနဿိဿန္တီ’’တိ တံ ခဏေယေဝ သာဝတ္ထိတော သတ္တ ယောဇနသတာနိ ဓနိယဿ နိဝါသဋ္ဌာနံ အာကာသေန ဂန္တွာ တဿ ကုဋိယာ ဥပရိ အဋ္ဌာသိ. ဓနိယော တံ ဂါထံ ပုနပ္ပုနံ ဘာသတိယေဝ၊ န နိဋ္ဌာပေတိ၊ ဘဂဝတိ ဂတေပိ ဘာသတိ. ဘဂဝါ စ တံ သုတွာ ‘‘န ဧတ္တကေန သန္တုဋ္ဌာ ဝါ ဝိဿတ္ထာ ဝါ ဟောန္တိ၊ ဧဝံ ပန ဟောန္တီ’’တိ ဒဿေတုံ –

‘‘အက္ကောဓနော ဝိဂတခိလောဟမသ္မိ၊အနုတီရေ မဟိယေကရတ္တိဝါသော၊

ဝိဝဋာ ကုဋိ နိဗ္ဗုတော ဂိနိ၊အထ စေ ပတ္ထယသီ ပဝဿ ဒေဝါ’’တိ. –

ဣမံ ပဋိဂါထံ အဘာသိ ဗျဉ္ဇနသဘာဂံ နော အတ္ထသဘာဂံ. န ဟိ ‘‘ပက္ကောဒနော’’တိ၊ ‘‘အက္ကောဓနော’’တိ စ အာဒီနိ ပဒါနိ အတ္ထတော သမေန္တိ မဟာသမုဒ္ဒဿ ဩရိမပါရိမတီရာနိ ဝိယ၊ ဗျဉ္ဇနံ ပနေတ္ထ ကိဉ္စိ ကိဉ္စိ သမေတီတိ ဗျဉ္ဇနသဘာဂါနိ ဟောန္တိ. တတ္ထ ပုရိမဂါထာယ သဒိသပဒါနံ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဝိသေသပဒါနံ ပနာယံ ပဒတော အတ္ထတော စ ဝဏ္ဏနာ – အက္ကောဓနောတိ အကုဇ္ဈနသဘာဝေါ. ယော ဟိ သော ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တပ္ပကာရအာဃာတဝတ္ထုသမ္ဘဝေါ ကောဓော ဧကစ္စဿ သုပရိတ္တောပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဟဒယံ သန္တာပေတွာ ဝူပသမ္မတိ၊ ယေန စ တတော ဗလဝတရုပ္ပန္နေန ဧကစ္စော မုခဝိကုဏနမတ္တံ ကရောတိ၊ တတော ဗလဝတရေန ဧကစ္စော ဖရုသံ ဝတ္တုကာမော ဟနုသဉ္စလနမတ္တံ ကရောတိ၊ အပရော တတော ဗလဝတရေန ဖရုသံ ဘဏတိ၊ အပရော တတော ဗလဝတရေန ဒဏ္ဍံ ဝါ သတ္ထံ ဝါ ဂဝေသန္တော ဒိသာ ဝိလောကေတိ၊ အပရော တတော ဗလဝတရေန ဒဏ္ဍံ ဝါ သတ္ထံ ဝါ အာမသတိ၊ အပရော တတော ဗလဝတရေန ဒဏ္ဍာဒီနိ ဂဟေတွာ ဥပဓာဝတိ၊ အပရော တတော ဗလဝတရေန ဧကံ ဝါ ဒွေ ဝါ ပဟာရေ ဒေတိ၊ အပရော တတော ဗလဝတရေန အပိ ဉာတိသာလောဟိတံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေတိ၊ ဧကစ္စော တတော ဗလဝတရေန ပစ္ဆာ ဝိပ္ပဋိသာရီ အတ္တာနမ္ပိ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေတိ သီဟဠဒီပေ ကာလဂါမဝါသီ အမစ္စော ဝိယ. ဧတ္တာဝတာ စ ကောဓော ပရမဝေပုလ္လပ္ပတ္တော ဟောတိ. သော ဘဂဝတာ ဗောဓိမဏ္ဍေယေဝ သဗ္ဗသော ပဟီနော ဥစ္ဆိန္နမူလော တာလာဝတ္ထုကတော၊ တသ္မာ ဘဂဝါ ‘‘အက္ကောဓနောဟမသ္မီ’’တိ အာဟ.

ဝိဂတခိလောတိ အပဂတခိလော. ယေ ဟိ တေ စိတ္တဗန္ဓဘာဝေန ပဉ္စ စေတောခိလာ ဝုတ္တာ၊ ယေ ဟိ စ ခိလဘူတေ စိတ္တေ သေယျထာပိ နာမ ခိလေ ဘူမိဘာဂေ စတ္တာရော မာသေ ဝဿန္တေပိ ဒေဝေ သဿာနိ န ရုဟန္တိ၊ ဧဝမေဝံ သဒ္ဓမ္မဿဝနာဒိကုသလဟေတုဝဿေ ဝဿန္တေပိ ကုသလံ န ရုဟတိ တေ စ ဘဂဝတာ ဗောဓိမဏ္ဍေယေဝ သဗ္ဗသော ပဟီနာ၊ တသ္မာ ဘဂဝါ ‘‘ဝိဂတခိလောဟမသ္မီ’’တိ အာဟ.

ဧကရတ္တိံ ဝါသော အဿာတိ ဧကရတ္တိဝါသော. ယထာ ဟိ ဓနိယော တတ္ထ စတ္တာရော ဝဿိကေ မာသေ နိဗဒ္ဓဝါသံ ဥပဂတော၊ န တထာ ဘဂဝါ. ဘဂဝါ ဟိ တံယေဝ ရတ္တိံ တဿ အတ္ထကာမတာယ တတ္ထ ဝါသံ ဥပဂတော. တသ္မာ ‘‘ဧကရတ္တိဝါသော’’တိ အာဟ. ဝိဝဋာတိ အပနီတစ္ဆဒနာ. ကုဋီတိ အတ္တဘာဝေါ. အတ္တဘာဝေါ ဟိ တံ တံ အတ္ထဝသံ ပဋိစ္စ ကာယောတိပိ ဂုဟာတိပိ ဒေဟောတိပိ သန္ဒေဟောတိပိ နာဝါတိပိ ရထောတိပိ ဝဏောတိပိ ဓဇောတိပိ ဝမ္မိကောတိပိ ကုဋီတိပိ ကုဋိကာတိပိ ဝုစ္စတိ. ဣဓ ပန ကဋ္ဌာဒီနိ ပဋိစ္စ ဂေဟနာမိကာ ကုဋိ ဝိယ အဋ္ဌိအာဒီနိ ပဋိစ္စ သင်္ချံ ဂတတ္တာ ‘‘ကုဋီ’’တိ ဝုတ္တော. ယထာဟ –

‘‘သေယျထာပိ၊ အာဝုသော၊ ကဋ္ဌဉ္စ ပဋိစ္စ၊ ဝလ္လိဉ္စ ပဋိစ္စ၊ မတ္တိကဉ္စ ပဋိစ္စ၊ တိဏဉ္စ ပဋိစ္စ၊ အာကာသော ပရိဝါရိတော အဂါရံတွေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ၊ ဧဝမေဝ ခေါ၊ အာဝုသော၊ အဋ္ဌိဉ္စ ပဋိစ္စ၊ နှာရုဉ္စ ပဋိစ္စ၊ မံသဉ္စ ပဋိစ္စ၊ စမ္မဉ္စ ပဋိစ္စ၊ အာကာသော ပရိဝါရိတော ရူပန္တွေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၀၆).

စိတ္တမက္ကဋဿ နိဝါသတော ဝါ ကုဋိ. ယထာဟ –