၄. ဝေါဒါနဉာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ
၁၅၈. ဝေါဒါနေ ဉာဏာနီတိ ဝိသုဒ္ဓဉာဏာနိ. တံ ဝိဝဇ္ဇယိတွာတိ ယံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ အတီတာနုဓာဝနံ စိတ္တံ ဝိက္ခေပါနုပတိတံ၊ တံ ဝိဝဇ္ဇယိတွာတိ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. ဧကဋ္ဌာနေ သမာဒဟတီတိ အဿာသပဿာသာနံ ဖုသနဋ္ဌာနေ သမံ အာဒဟတိ ပတိဋ္ဌာပေတိ. တတ္ထေဝ အဓိမောစေတီတိ ဧကဋ္ဌာနေတိ ဝုတ္တေ အဿာသပဿာသာနံ ဖုသနဋ္ဌာနေယေဝ သန္နိဋ္ဌပေတိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကရောတိ. ပဂ္ဂဏှိတွာတိ ဓမ္မဝိစယပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝနာယ ပဂ္ဂဟေတွာ. ဝိနိဂ္ဂဏှိတွာတိ ပဿဒ္ဓိသမာဓိဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝနာယ ဝိနိဂ္ဂဏှိတွာ. ‘‘သတိန္ဒြိယဝီရိယိန္ဒြိယေဟိ ပဂ္ဂဟေတွာ၊ သတိန္ဒြိယသမာဓိန္ဒြိယေဟိ ဝိနိဂ္ဂဟေတွာ’’တိပိ ဝဒန္တိ. သမ္ပဇာနော ဟုတွာတိ အသုဘဘာဝနာဒီဟိ. ပုန သမ္ပဇာနော ဟုတွာတိ မေတ္တာဘာဝနာဒီဟိ. ယေန ရာဂေန အနုပတိတံ၊ ယေန ဗျာပါဒေန အနုပတိတံ၊ တံ ပဇဟတီတိ သမ္ဗန္ဓော. တံ စိတ္တံ ဤဒိသန္တိ သမ္ပဇာနန္တော တပ္ပဋိပက္ခေန ရာဂံ ပဇဟတိ၊ ဗျာပါဒံ ပဇဟတီတိ ဝါ အတ္ထော. ပရိသုဒ္ဓန္တိ နိရုပက္ကိလေသံ. ပရိယောဒါတန္တိ ပဘဿရံ. ဧကတ္တဂတံ ဟောတီတိ တံ တံ ဝိသေသံ ပတ္တဿ တံ တံ ဧကတ္တံ ဂတံ ဟောတိ.
ကတမေ တေ ဧကတ္တာတိ ဣဓ ယုဇ္ဇမာနာယုဇ္ဇမာနေပိ ဧကတ္တေ ဧကတော ကတွာ ပုစ္ဆတိ. ဒါနူပသဂ္ဂုပဋ္ဌာနေကတ္တန္တိ ဒါနဝတ္ထုသင်္ခါတဿ ဒါနဿ ဥပသဂ္ဂေါ ဝေါသဇ္ဇနံ ဒါနူပသဂ္ဂေါ၊ ဒါနဝတ္ထုပရိစ္စာဂစေတနာ. တဿ ဥပဋ္ဌာနံ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဥပဂန္တွာ ဌာနံ ဒါနူပသဂ္ဂုပဋ္ဌာနံ၊ တဒေဝ ဧကတ္တံ၊ တေန ဝါ ဧကတ္တံ ဧကဂ္ဂဘာဝေါ ဒါနူပသဂ္ဂုပဋ္ဌာနေကတ္တံ. ဒါနဝေါသဂ္ဂုပဋ္ဌာနေကတ္တန္တိ ပါဌော သုန္ဒရတရော၊ သော ဧဝတ္ထော. ဧတေန ပဒုဒ္ဓါရဝသေန စာဂါနုဿတိသမာဓိ ဝုတ္တော. ပဒုဒ္ဓါရဝသေန ဝုတ္တောပိ စေသ ဣတရေသံ တိဏ္ဏမ္ပိ ဧကတ္တာနံ ဥပနိဿယပစ္စယော ဟောတိ၊ တသ္မာ ဣဓ နိဒ္ဒိဋ္ဌန္တိ ဝဒန္တိ. ဝိသာခါပိ ဟိ မဟာဥပါသိကာ အာဟ – ‘‘ဣဓ၊ ဘန္တေ၊ ဒိသာသု ဝဿံဝုဋ္ဌာ ဘိက္ခူ သာဝတ္ထိံ အာဂစ္ဆိဿန္တိ ဘဂဝန္တံ ဒဿနာယ၊ တေ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိဿန္တိ ‘ဣတ္ထန္နာမော၊ ဘန္တေ၊ ဘိက္ခု ကာလင်္ကတော၊ တဿ ကာ ဂတိ၊ ကော အဘိသမ္ပရာယော’တိ? တံ ဘဂဝါ ဗျာကရိဿတိ သောတာပတ္တိဖလေ ဝါ သကဒါဂါမိဖလေ ဝါ အနာဂါမိဖလေ ဝါ အရဟတ္တေ ဝါ. တျာဟံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိဿာမိ ‘အာဂတပုဗ္ဗာ နု ခေါ၊ ဘန္တေ၊ တေန အယျေန သာဝတ္ထီ’တိ? သစေ မေ ဝက္ခန္တိ ‘အာဂတပုဗ္ဗာ တေန ဘိက္ခုနာ သာဝတ္ထီ’တိ. နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂစ္ဆိဿာမိ နိဿံသယံ ပရိဘုတ္တံ တေန အယျေန ဝဿိကသာဋိကာ ဝါ အာဂန္တုကဘတ္တံ ဝါ ဂမိကဘတ္တံ ဝါ ဂိလာနဘတ္တံ ဝါ ဂိလာနုပဋ္ဌာကဘတ္တံ ဝါ ဂိလာနဘေသဇ္ဇံ ဝါ ဓုဝယာဂု ဝါတိ. တဿာ မေ တဒနုဿရန္တိယာ ပါမောဇ္ဇံ ဇာယိဿတိ၊ ပမုဒိတာယ ပီတိ ဇာယိဿတိ၊ ပီတိမနာယ ကာယော ပဿမ္ဘိဿတိ၊ ပဿဒ္ဓကာယာ သုခံ ဝေဒယိဿာမိ၊ သုခိနိယာ စိတ္တံ သမာဓိယိဿတိ၊ သာ မေ ဘဝိဿတိ ဣန္ဒြိယဘာဝနာ ဗလဘာဝနာ ဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝနာ’’တိ (မဟာဝ. ၃၅၁). အထ ဝါ ဧကတ္တေသု ပဌမံ ဥပစာရသမာဓိဝသေန ဝုတ္တံ၊ ဒုတိယံ အပ္ပနာသမာဓိဝသေန၊ တတိယံ ဝိပဿနာဝသေန၊ စတုတ္ထံ မဂ္ဂဖလဝသေနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သမထဿ နိမိတ္တံ သမထနိမိတ္တံ. ဝယော ဘင်္ဂေါ ဧဝ လက္ခဏံ ဝယလက္ခဏံ. နိရောဓော နိဗ္ဗာနံ. သေသမေတေသု တီသု ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ.
စာဂါဓိမုတ္တာနန္တိ ဒါနေ အဓိမုတ္တာနံ. အဓိစိတ္တန္တိ ဝိပဿနာပါဒကသမာဓိ. ဝိပဿကာနန္တိ ဘင်္ဂါနုပဿနတော ပဋ္ဌာယ တီဟိ အနုပဿနာဟိ သင်္ခါရေ ဝိပဿန္တာနံ. အရိယပုဂ္ဂလာနန္တိ အဋ္ဌန္နံ. ဒုတိယာဒီနိ တီဏိ ဧကတ္တာနိ အာနာပါနဿတိဝသေန သေသကမ္မဋ္ဌာနဝသေန စ ယုဇ္ဇန္တိ. စတူဟိ ဌာနေဟီတိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ. သမာဓိဝိပဿနာမဂ္ဂဖလာနံ ဝသေန ‘‘ဧကတ္တဂတံ စိတ္တံ ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိပက္ခန္ဒဉ္စေဝ ဟောတိ ဥပေက္ခာနုဗြူဟိတဉ္စ ဉာဏေန စ သမ္ပဟံသိတ’’န္တိ ဥဒ္ဒေသပဒါနိ. ‘‘ပဌမဿ ဈာနဿ ကော အာဒီ’’တိအာဒီနိ တေသံ ဥဒ္ဒေသပဒါနံ ဝိတ္ထာရေတုကမျတာပုစ္ဆာပုဗ္ဗင်္ဂမာနိ နိဒ္ဒေသပဒါနိ. တတ္ထ ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိပက္ခန္ဒန္တိ ပဋိပဒါ ဧဝ နီဝရဏမလဝိသောဓနတော ဝိသုဒ္ဓိ၊ တံ ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိံ ပက္ခန္ဒံ ပဝိဋ္ဌံ. ဥပေက္ခာနုဗြူဟိတန္တိ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာယ ဗြူဟိတံ ဝဍ္ဎိတံ. ဉာဏေန စ သမ္ပဟံသိတန္တိ ပရိယောဒါပကေန ဉာဏေန သမ္ပဟံသိတံ ပရိယောဒါပိတံ ဝိသောဓိတံ. ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိ နာမ သသမ္ဘာရိကော ဥပစာရော၊ ဥပေက္ခာနုဗြူဟနာ နာမ အပ္ပနာ၊ သမ္ပဟံသနာ နာမ ပစ္စဝေက္ခဏာတိ ဧဝမေကေ ဝဏ္ဏယန္တိ. ယသ္မာ ပန ‘‘ဧကတ္တဂတံ စိတ္တံ ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိပက္ခန္ဒဉ္စေဝ ဟောတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ အန္တောအပ္ပနာယမေဝ အာဂမနဝသေန ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိ၊ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာယ ကိစ္စဝသေန ဥပေက္ခာနုဗြူဟနာ၊ ဓမ္မာနံ အနတိဝတ္တနာဒိဘာဝသာဓနေန ပရိယောဒါပကဿ ဉာဏဿ ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိဝသေန သမ္ပဟံသနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကထံ? ယသ္မိဉှိ ဝါရေ အပ္ပနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တသ္မိံ ယော နီဝရဏသင်္ခါတော ကိလေသဂဏော တဿ ဈာနဿ ပရိပန္ထော၊ တတော စိတ္တံ ဝိသုဇ္ဈတိ၊ ဝိသုဒ္ဓတ္တာ အာဝရဏဝိရဟိတံ ဟုတွာ မဇ္ဈိမံ သမထနိမိတ္တံ ပဋိပဇ္ဇတိ. မဇ္ဈိမံ သမထနိမိတ္တံ နာမ သမပ္ပဝတ္တော အပ္ပနာသမာဓိယေဝ. တဒနန္တရံ ပန ပုရိမစိတ္တံ ဧကသန္တတိပရိဏာမနယေန တထတ္တံ ဥပဂစ္ဆမာနံ မဇ္ဈိမံ သမထနိမိတ္တံ ပဋိပဇ္ဇတိ နာမ. ဧဝံ ပဋိပန္နတ္တာ တထတ္တုပဂမနေန တတ္ထ ပက္ခန္ဒတိ နာမ. ဧဝံ တာဝ ပုရိမစိတ္တေ ဝိဇ္ဇမာနာကာရနိပ္ဖါဒိကာ ပဌမဿ ဈာနဿ ဥပ္ပါဒက္ခဏေယေဝ အာဂမနဝသေန ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝံ ဝိသုဒ္ဓဿ ပန တဿ ပုန ဝိသောဓေတဗ္ဗာဘာဝတော ဝိသောဓနေ ဗျာပါရံ အကရောန္တော ဝိသုဒ္ဓံ စိတ္တံ အဇ္ဈုပေက္ခတိ နာမ. သမထဘာဝူပဂမနေန သမထပဋိပန္နဿ ပုန သမာဒါနေ ဗျာပါရံ အကရောန္တော သမထပဋိပန္နံ အဇ္ဈုပေက္ခတိ နာမ. သမထပဋိပန္နဘာဝတော ဧဝ စဿ ကိလေသသံသဂ္ဂံ ပဟာယ ဧကတ္တေန ဥပဋ္ဌိတဿ ပုန ဧကတ္တုပဋ္ဌာနေ ဗျာပါရံ အကရောန္တော ဧကတ္တုပဋ္ဌာနံ အဇ္ဈုပေက္ခတိ နာမ. ဧဝံ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာယ ကိစ္စဝသေန ဥပေက္ခာနုဗြူဟနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.
ယေ ပနေတေ ဧဝံ ဥပေက္ခာနုဗြူဟိတေ တတ္ထ ဇာတာ သမာဓိပညာသင်္ခါတာ ယုဂနဒ္ဓဓမ္မာ အညမညံ အနတိဝတ္တမာနာ ဟုတွာ ပဝတ္တာ၊ ယာနိ စ သဒ္ဓါဒီနိ ဣန္ဒြိယာနိ နာနာကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ ဝိမုတ္တိရသေန ဧကရသာနိ ဟုတွာ ပဝတ္တာနိ၊ ယံ စေသ တဒုပဂံ တေသံ အနတိဝတ္တနဧကရသဘာဝါနံ အနုစ္ဆဝိကံ ဝီရိယံ ဝါဟယတိ၊ ယာ စဿ တသ္မိံ ခဏေ ပဝတ္တာ အာသေဝနာ၊ သဗ္ဗေပိ တေ အာကာရာ ယသ္မာ ဉာဏေန သံကိလေသဝေါဒါနေသု တံ တံ အာဒီနဝဉ္စ အာနိသံသဉ္စ ဒိသွာ တထာ တထာ သမ္ပဟံသိတတ္တာ ဝိသောဓိတတ္တာ ပရိယောဒါပိတတ္တာ နိပ္ဖန္နာ၊ တသ္မာ ဓမ္မာနံ အနတိဝတ္တနာဒိဘာဝသာဓနေန ပရိယောဒါပကဿ ဉာဏဿ ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိဝသေန သမ္ပဟံသနာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယသ္မာ ဥပေက္ခာဝသေန ဉာဏံ ပါကဋံ ဟောတိ၊ ယထာဟ – ‘‘တထာပဂ္ဂဟိတံ စိတ္တံ သာဓုကံ အဇ္ဈုပေက္ခတိ၊ ဥပေက္ခာဝသေန ပညာဝသေန ပညိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတိ. ဥပေက္ခာဝသေန နာနတ္တကိလေသေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတိ၊ ဝိမောက္ခဝသေန ပညာဝသေန ပညိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတိ. ဝိမုတ္တတ္တာ တေ ဓမ္မာ ဧကရသာ ဟောန္တိ၊ ဧကရသဋ္ဌေန ဘာဝနာ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၀၁). တသ္မာ ဉာဏကိစ္စဘူတာ သမ္ပဟံသနာ ပရိယောသာနန္တိ ဝုတ္တာ.
ဧဝံ တိဝတ္တဂတန္တိအာဒီနိ တဿေဝ စိတ္တဿ ထောမနဝစနာနိ. တတ္ထ ဧဝံ တိဝတ္တဂတန္တိ ဧဝံ ယထာဝုတ္တေန ဝိဓိနာ ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိပက္ခန္ဒနဥပေက္ခာနုဗြူဟနာဉာဏသမ္ပဟံသနာဝသေန တိဝိဓဘာဝံ ဂတံ. ဝိတက္ကသမ္ပန္နန္တိ ကိလေသက္ခောဘဝိရဟိတတ္တာ ဝိတက္ကေန သုန္ဒရဘာဝံ ပန္နံ ဂတံ. စိတ္တဿ အဓိဋ္ဌာနသမ္ပန္နန္တိ တသ္မိံယေဝ အာရမ္မဏေ စိတ္တဿ နိရန္တရပ္ပဝတ္တိသင်္ခါတေန အဓိဋ္ဌာနေန သမ္ပန္နံ အနူနံ. ယထာ အဓိဋ္ဌာနဝသိယံ အဓိဋ္ဌာနန္တိ ဈာနပ္ပဝတ္တိ၊ တထာ ဣဓာပိ စိတ္တဿ အဓိဋ္ဌာနန္တိ စိတ္တေကဂ္ဂတာပိ ယုဇ္ဇတိ. တေန ဟိ ဧကသ္မိံယေဝ အာရမ္မဏေ စိတ္တံ အဓိဋ္ဌာတိ၊ န ဧတ္ထ ဝိက္ခိပတီတိ. ‘‘သမာဓိသမ္ပန္န’’န္တိ ဝိသုံ ဝုတ္တတ္တာ ပန ဝုတ္တနယေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ. အထ ဝါ သမာဓိဿေဝ ဈာနသင်္ဂဟိတတ္တာ စိတ္တဿ အဓိဋ္ဌာနသမ္ပန္နန္တိ ဈာနင်္ဂပဉ္စကဝသေန ဝုတ္တံ. သမာဓိသမ္ပန္နန္တိ ဣန္ဒြိယသင်္ဂဟိတတ္တာ ဣန္ဒြိယပဉ္စကဝသေန၊ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီသု ပန အလဗ္ဘမာနာနိ ပဒါနိ ပဟာယ လဗ္ဘမာနကဝသေန ပီတိသမ္ပန္နန္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.
အနိစ္စာနုပဿနာဒီသု အဋ္ဌာရသသု မဟာဝိပဿနာသု ဝိတက္ကာဒယော ပရိပုဏ္ဏာယေဝ တာသံ ကာမာဝစရတ္တာ. ဧတာသု စ အပ္ပနာယ အဘာဝတော ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိအာဒယော ခဏိကသမာဓိဝသေန ယောဇေတဗ္ဗာ. စတူသု မဂ္ဂေသု ပဌမဇ္ဈာနိကဝသေန ဝိတက္ကာဒီနံ လဗ္ဘနတော လဗ္ဘမာနကဝသေနေဝ ဝိတက္ကာဒယော ပရိပုဏ္ဏာ ဝုတ္တာ. ဒုတိယဇ္ဈာနိကာဒီသု ဟိ မဂ္ဂေသု ဝိတက္ကာဒယော ဈာနေသု ဝိယ ပရိဟာယန္တီတိ. ဧတ္တာဝတာ တေရသ ဝေါဒါနဉာဏာနိ ဝိတ္ထာရတော နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ ဟောန္တိ. ကထံ? ဧကဋ္ဌာနေ သမာဒဟနေန တတ္ထေဝ အဓိမုစ္စနေန ကောသဇ္ဇပ္ပဇဟနေန ဥဒ္ဓစ္စပ္ပဇဟနေန ရာဂပ္ပဇဟနေန ဗျာပါဒပ္ပဇဟနေန သမ္ပယုတ္တာနိ ဆ ဉာဏာနိ၊ စတူဟိ ဧကတ္တေဟိ သမ္ပယုတ္တာနိ စတ္တာရိ ဉာဏာနိ၊ ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိဥပေက္ခာနုဗြူဟနာသမ္ပဟံသနာဟိ သမ္ပယုတ္တာနိ တီဏိ ဉာဏာနီတိ ဧဝံ တေရသ ဉာဏာနိ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ.
၁၅၉. ဧဝံ သန္တေပိ အာနာပါနဿတိသမာဓိဘာဝနာဝသေန တေသံ နိပ္ဖတ္တိံ ဒဿေတုကာမော တာနိ ဉာဏာနိ အနိဂမေတွာဝ နိမိတ္တံ အဿာသပဿာသာတိအာဒိနာ နယေန စောဒနာပုဗ္ဗင်္ဂမံ အာနာပါနဿတိသမာဓိဘာဝနာဝိဓိံ ဒဿေတွာ အန္တေ တာနိ ဉာဏာနိ နိဂမေတွာ ဒဿေသိ. တတ္ထ နိမိတ္တံ ဝုတ္တမေဝ. အနာရမ္မဏာမေကစိတ္တဿာတိ အနာရမ္မဏာ ဧကစိတ္တဿ. မ-ကာရော ပနေတ္ထ ပဒသန္ဓိကရော. အနာရမ္မဏမေကစိတ္တဿာတိပိ ပါဌော၊ ဧကဿ စိတ္တဿ အာရမ္မဏံ န ဘဝန္တီတိ အတ္ထော. တယော ဓမ္မေတိ နိမိတ္တာဒယော တယော ဓမ္မေ. ဘာဝနာတိ အာနာပါနဿတိသမာဓိဘာဝနာ. ကထန္တိ ပဌမံ ဝုတ္တာယ စောဒနာဂါထာယ အနန္တရံ ဝုတ္တာယ ပရိဟာရဂါထာယ အတ္ထံ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ. န စိမေတိ န စ ဣမေ. န စမေတိပိ ပါဌော၊ သောယေဝ ပဒစ္ဆေဒေါ. ကထံ န စ အဝိဒိတာ ဟောန္တိ၊ ကထံ န စ စိတ္တံ ဝိက္ခေပံ ဂစ္ဆတီတိ ဧဝံ ကထံ သဒ္ဒေါ သေသေဟိ ပဉ္စဟိ ယောဇေတဗ္ဗော. ပဓာနဉ္စ ပညာယတီတိ အာနာပါနဿတိသမာဓိဘာဝနာရမ္ဘကံ ဝီရိယံ သန္ဒိဿတိ. ဝီရိယဉှိ ပဒဟန္တိ တေနာတိ ပဓာနန္တိ ဝုစ္စတိ. ပယောဂဉ္စ သာဓေတီတိ နီဝရဏဝိက္ခမ္ဘကံ ဈာနဉ္စ ယောဂီ နိပ္ဖါဒေတိ. ဈာနဉှိ နီဝရဏဝိက္ခမ္ဘနာယ ပယုဉ္ဇီယတီတိ ပယောဂေါတိ ဝုတ္တံ. ဝိသေသမဓိဂစ္ဆတီတိ သံယောဇနပ္ပဟာနကရံ မဂ္ဂဉ္စ ပဋိလဘတိ. မဂ္ဂေါ ဟိ သမထဝိပဿနာနံ အာနိသံသတ္တာ ဝိသေသောတိ ဝုတ္တော. ဝိသေသဿ စ ပမုခဘူတတ္တာ စ-ကာရေန သမုစ္စယော န ကတော.
ဣဒါနိ တံ ပုစ္ဆိတမတ္ထံ ဥပမာယ သာဓေန္တော သေယျထာပိ ရုက္ခောတိအာဒိမာဟ. တဿတ္ထော – ယထာ နာမ ကကစေန ဖာလနတ္ထံ ဝါသိယာ တစ္ဆိတွာ ရုက္ခော ဖာလနကာလေ နိစ္စလဘာဝတ္ထံ သမေ ဘူမိပဒေသေ ပယောဂက္ခမံ ကတွာ ဌပိတော. ကကစေနာတိ ဟတ္ထကကစေန. အာဂတေတိ ရုက္ခံ ဖုသိတွာ အတ္တနော သမီပဘာဂံ အာဂတေ. ဂတေတိ ရုက္ခံ ဖုသိတွာ ပရဘာဂံ ဂတေ. ဝါ-သဒ္ဒေါ သမုစ္စယတ္ထော. န အဝိဒိတာ ဟောန္တီတိ ရုက္ခေ ကကစဒန္တေဟိ ဖုဋ္ဌံ ပုရိသေန ပေက္ခမာနံ ဌာနံ အပ္ပတွာ တေသံ အာဂမနဂမနာဘာဝတော သဗ္ဗေပိ ကကစဒန္တာ ဝိဒိတာဝ ဟောန္တိ. ပဓာနန္တိ ရုက္ခစ္ဆေဒနဝီရိယံ. ပယောဂန္တိ ရုက္ခစ္ဆေဒနကိရိယံ. ‘‘ဝိသေသမဓိဂစ္ဆတီ’’တိ ဝစနံ ဥပမာယ နတ္ထိ. ဥပနိဗန္ဓနာ နိမိတ္တန္တိ ဥပနိဗန္ဓနာယ သတိယာ နိမိတ္တဘူတံ ကာရဏဘူတံ နာသိကဂ္ဂံ ဝါ မုခနိမိတ္တံ ဝါ. ဥပနိဗန္ဓတိ ဧတာယ အာရမ္မဏေ စိတ္တန္တိ ဥပနိဗန္ဓနာ နာမ သတိ. နာသိကဂ္ဂေ ဝါတိ ဒီဃနာသိကော နာသိကဂ္ဂေ. မုခနိမိတ္တေ ဝါတိ ရဿနာသိကော ဥတ္တရောဋ္ဌေ. ဥတ္တရောဋ္ဌော ဟိ မုခေ သတိယာ နိမိတ္တန္တိ မုခနိမိတ္တန္တိ ဝုတ္တော. အာဂတေတိ ဖုဋ္ဌဋ္ဌာနတော အဗ္ဘန္တရံ အာဂတေ. ဂတေတိ ဖုဋ္ဌဋ္ဌာနတော ဗဟိဒ္ဓါ ဂတေ. န အဝိဒိတာ ဟောန္တီတိ ဖုသနဋ္ဌာနံ အပ္ပတွာ အဿာသပဿာသာနံ အာဂမနဂမနာဘာဝတော သဗ္ဗေပိ တေ ဝိဒိတာ ဧဝ ဟောန္တိ. ကမ္မနိယံ ဟောတီတိ ယေန ဝီရိယေန ကာယောပိ စိတ္တမ္ပိ ကမ္မနိယံ ဘာဝနာကမ္မက္ခမံ ဘာဝနာကမ္မယောဂ္ဂံ ဟောတိ. ဣဒံ ဝီရိယံ ပဓာနံ နာမာတိ ဖလေန ကာရဏံ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဥပက္ကိလေသာ ပဟီယန္တီတိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန နီဝရဏာနိ ပဟီယန္တိ. ဝိတက္ကာ ဝူပသမ္မန္တီတိ နာနာရမ္မဏစာရိနော အနဝဋ္ဌိတာ ဝိတက္ကာ ဥပသမံ ဂစ္ဆန္တိ. ယေန ဈာနေန ဥပက္ကိလေသာ ပဟီယန္တိ၊ ဝိတက္ကာ ဝူပသမ္မန္တိ. အယံ ပယောဂေါတိ ပယောဂမပေက္ခိတွာ ပုလ္လိင်္ဂနိဒ္ဒေသော ကတော. သညောဇနာ ပဟီယန္တီတိ တံတံမဂ္ဂဝဇ္ဈာ သညောဇနာ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနေန ပဟီယန္တိ. အနုသယာ ဗျန္တီဟောန္တီတိ ပဟီနာနံ ပုန အနုပ္ပတ္တိဓမ္မကတ္တာ ဝိဂတော ဥပ္ပါဒန္တော ဝါ ဝယန္တော ဝါ ဧတေသန္တိ ဗျန္တာ၊ ပုဗ္ဗေ အဗျန္တာ ဗျန္တာ ဟောန္တီတိ ဗျန္တီဟောန္တိ၊ ဝိနဿန္တီတိ အတ္ထော. သညောဇနပ္ပဟာနံ အနုသယပ္ပဟာနေန ဟောတိ၊ န အညထာတိ ဒဿနတ္ထံ အနုသယပ္ပဟာနမာဟ. ယေန မဂ္ဂေန သညောဇနာ ပဟီယန္တိ အနုသယာ ဗျန္တီဟောန္တိ၊ အယံ ဝိသေသောတိ အတ္ထော. စတုတ္ထစတုက္ကေ အရိယမဂ္ဂဿာပိ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ ဣဓ အရိယမဂ္ဂေါ ဝုတ္တော. ဧကစိတ္တဿ အာရမ္မဏဒွယာဘာဝဿ အဝုတ္တေပိ သိဒ္ဓတ္တာ တံ အဝိဿဇ္ဇေတွာဝ ဧဝံ ဣမေ တယော ဓမ္မာ ဧကစိတ္တဿ အာရမ္မဏာ န ဟောန္တီတိ နိဂမနံ ကတံ.
၁၆၀. ဣဒါနိ တံ ဘာဝနာသိဒ္ဓိသာဓကံ ယောဂါဝစရံ ထုနန္တော အာနာပါနဿတိ ယဿာတိ ဂါထံ ဝတွာ တဿာ နိဒ္ဒေသမာဟ. တတ္ထ အာနာပါနဿတိယော ယထာ ဗုဒ္ဓေန ဒေသိတာ၊ တထာ ပရိပုဏ္ဏာ သုဘာဝိတာ အနုပုဗ္ဗံ ပရိစိတာ ယဿ အတ္ထိ သံဝိဇ္ဇန္တိ. သော ဣမံ လောကံ ပဘာသေတိ. ကိံ ဝိယ? အဗ္ဘာ မုတ္တောဝ စန္ဒိမာ ယထာ အဗ္ဘာဒီဟိ မုတ္တော စန္ဒိမာ ဣမံ ဩကာသလောကံ ပဘာသေတိ၊ တထာ သော ယောဂါဝစရော ဣမံ ခန္ဓာဒိလောကံ ပဘာသေတီတိ ဂါထာယ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘အဗ္ဘာ မုတ္တောဝ စန္ဒိမာ’’တိ စ ပဒဿ နိဒ္ဒေသေ မဟိကာဒီနမ္ပိ ဝုတ္တတ္တာ ဧတ္ထ အာဒိသဒ္ဒလောပေါ ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဂါထာနိဒ္ဒေသေ နော ပဿာသော နော အဿာသောတိ သော သောယေဝ အတ္ထော ပဋိသေဓေန ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တော. ဥပဋ္ဌာနံ သတီတိ အသမ္မုဿနတာယ တမေဝ အဿာသံ ဥပဂန္တွာ ဌာနံ သတိ နာမာတိ အတ္ထော. တထာ ပဿာသံ. ဧတ္တာဝတာ အာနာပါနေသု သတိ အာနာပါနဿတီတိ အတ္ထော ဝုတ္တော ဟောတိ.
ဣဒါနိ သတိဝသေနေဝ ‘‘ယဿာ’’တိ ဝုတ္တံ ပုဂ္ဂလံ နိဒ္ဒိသိတုကာမော ယော အဿသတိ၊ တဿုပဋ္ဌာတိ. ယော ပဿသတိ၊ တဿုပဋ္ဌာတီတိ ဝုတ္တံ. ယော အဿသတိ၊ တဿ သတိ အဿာသံ ဥပဂန္တွာ တိဋ္ဌတိ. ယော ပဿသတိ၊ တဿ သတိ ပဿာသံ ဥပဂန္တွာ တိဋ္ဌတီတိ အတ္ထော. ပရိပုဏ္ဏာတိ ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂပရမ္ပရာယ အရဟတ္တမဂ္ဂပ္ပတ္တိယာ ပရိပုဏ္ဏာ. တေယေဝ ဟိ ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂဓမ္မေ သန္ဓာယ ပရိဂ္ဂဟဋ္ဌေနာတိအာဒိမာဟ. တေ ဟိ ဓမ္မာ ဣမိနာ ယောဂိနာ ပရိဂ္ဂယှမာနတ္တာ ပရိဂ္ဂဟာ၊ တေန ပရိဂ္ဂဟဋ္ဌေန ပရိပုဏ္ဏာ. တတ္ထ သဗ္ဗေသံ စိတ္တစေတသိကာနံ အညမညပရိဝါရတ္တာ ပရိဝါရဋ္ဌေန ပရိပုဏ္ဏာ. ဘာဝနာပါရိပူရိဝသေန ပရိပူရဋ္ဌေန ပရိပုဏ္ဏာ. စတဿော ဘာဝနာတိအာဒီနိ သုဘာဝိတာတိ ဝုတ္တပဒဿ အတ္ထဝသေန ဝုတ္တာနိ. စတဿော ဘာဝနာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာယေဝ. ယာနီကတာတိ ယုတ္တယာနသဒိသာ ကတာ. ဝတ္ထုကတာတိ ပတိဋ္ဌဋ္ဌေန ဝတ္ထုသဒိသာ ကတာ. အနုဋ္ဌိတာတိ ပစ္စုပဋ္ဌိတာ. ပရိစိတာတိ သမန္တတော စိတာ ဥပစိတာ. သုသမာရဒ္ဓါတိ သုဋ္ဌု သမာရဒ္ဓါ သုကတာ. ယတ္ထ ယတ္ထ အာကင်္ခတီတိ ယေသု ယေသု ဈာနေသု ယာသု ယာသု ဝိပဿနာသု သစေ ဣစ္ဆတိ. တတ္ထ တတ္ထာတိ တေသု တေသု ဈာနေသု တာသု တာသု ဝိပဿနာသု. ဝသိပ္ပတ္တောတိ ဝသီဘာဝံ ဗဟုဘာဝံ ပတ္တော. ဗလပ္ပတ္တောတိ သမထဝိပဿနာဗလပ္ပတ္တော. ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တောတိ ဝိသာရဒဘာဝံ ပဋုဘာဝံ ပတ္တော. တေ ဓမ္မာတိ သမထဝိပဿနာ ဓမ္မာ. အာဝဇ္ဇနပဋိဗဒ္ဓါတိ အာဝဇ္ဇနာယတ္တာ၊ အာဝဇ္ဇိတမတ္တေယေဝ တဿ သန္တာနေန၊ ဉာဏေန ဝါ သမ္ပယောဂံ ဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. အာကင်္ခပဋိဗဒ္ဓါတိ ရုစိအာယတ္တာ၊ ရောစိတမတ္တေယေဝ ဝုတ္တနယေန သမ္ပယောဂံ ဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. မနသိကာရော ပနေတ္ထ အာဝဇ္ဇနာယ စိတ္တုပ္ပါဒေါ. အာကင်္ခနာယ ဝေဝစနဝသေန အတ္ထဝိဝရဏတ္ထံ ဝုတ္တော. တေန ဝုစ္စတိ ယာနီကတာတိ ဧဝံ ကတတ္တာယေဝ တေ ယုတ္တယာနသဒိသာ ကတာ ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.
ယသ္မိံ ယသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိန္တိ သောဠသသု ဝတ္ထူသု ဧကေကသ္မိံ. သွာဓိဋ္ဌိတန္တိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတံ. သူပဋ္ဌိတာတိ သုဋ္ဌု ဥပဋ္ဌိတာ. သမ္ပယုတ္တစိတ္တသတီနံ သဟေဝ သကသကကိစ္စကရဏတော အနုလောမပဋိလောမဝသေန ယောဇေတွာ တေ ဒွေ ဓမ္မာ ဒဿိတာ. တေန ဝုစ္စတိ ဝတ္ထုကတာတိ ဧဝံ ဘူတတ္တာယေဝ ကတပတိဋ္ဌာ ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယေန ယေန စိတ္တံ အဘိနီဟရတီတိ ပုဗ္ဗပ္ပဝတ္တိတော အပနေတွာ ယတ္ထ ယတ္ထ ဘာဝနာဝိသေသေ စိတ္တံ ဥပနေတိ. တေန တေန သတိ အနုပရိဝတ္တတီတိ တသ္မိံ တသ္မိံယေဝ ဘာဝနာဝိသေသေ သတိ အနုကူလာ ဟုတွာ ပုဗ္ဗပ္ပဝတ္တိတော နိဝတ္တိတွာ ပဝတ္တတိ. ‘‘ယေန၊ တေနာ’’တိ စေတ္ထ ‘‘ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမီ’’တိအာဒီသု (ခု. ပါ. ၅.၁၊ သု. နိ. မင်္ဂလသုတ္တ) ဝိယ ဘုမ္မတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တေန ဝုစ္စတိ အနုဋ္ဌိတာတိ ဧဝံ ကရဏတောယေဝ တံ တံ ဘာဝနံ အနုဂန္တွာ ဌိတာ ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အာနာပါနဿတိယာ သတိပဓာနတ္တာ ဝတ္ထုကတာနုဋ္ဌိတပဒေသု သတိယာ သဟ ယောဇနာ ကတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.
ယသ္မာ ပန ပရိပုဏ္ဏာယေဝ ပရိစိတာ ဟောန္တိ ဝဍ္ဎိတာ လဒ္ဓါသေဝနာ၊ တသ္မာ ‘‘ပရိပုဏ္ဏာ’’တိပဒေ ဝုတ္တာ တယော အတ္ထာ ‘‘ပရိစိတာ’’တိပဒေပိ ဝုတ္တာ၊ စတုတ္ထော ဝိသေသတ္ထောပိ ဝုတ္တော. တတ္ထ သတိယာ ပရိဂ္ဂဏှန္တောတိ သမ္ပယုတ္တာယ၊ ပုဗ္ဗဘာဂါယ ဝါ သတိယာ ပရိဂ္ဂဟေတဗ္ဗေ ပရိဂ္ဂဏှန္တော ယောဂီ. ဇိနာတိ ပါပကေ အကုသလေ ဓမ္မေတိ သမုစ္ဆေဒဝသေန လာမကေ ကိလေသေ ဇိနာတိ အဘိဘဝတိ. အယဉ္စ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာ ဓမ္မဒေသနာ. ဓမ္မေသု ဟိ ဇိနန္တေသု တံဓမ္မသမင်္ဂီပုဂ္ဂလောပိ ဇိနာတိ နာမ. တေ စ ဓမ္မာ သတိံ အဝိဟာယ အတ္တနော ပဝတ္တိက္ခဏေ ဇိနိတုမာရဒ္ဓါ ဇိတာတိ ဝုစ္စန္တိ ယထာ ‘‘ဘုဉ္ဇိတုမာရဒ္ဓေါ ဘုတ္တော’’တိ ဝုစ္စတိ. လက္ခဏံ ပနေတ္ထ သဒ္ဒသတ္ထတော ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝံ သန္တေပိ ‘‘ပရိဇိတာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဇ-ကာရဿ စ-ကာရံ ကတွာ ‘‘ပရိစိတာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ယထာ သမ္မာ ဂဒေါ အဿာတိ သုဂတောတိ အတ္ထဝိကပ္ပေ ဒ-ကာရဿ တ-ကာရော နိရုတ္တိလက္ခဏေန ကတော၊ ဧဝမိဓာပိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမသ္မိံ အတ္ထဝိကပ္ပေ ပရိစိတာတိ ပဒံ ကတ္တုသာဓနံ၊ ပုရိမာနိ တီဏိ ကမ္မသာဓနာနိ.
စတ္တာရော သုသမာရဒ္ဓါတိ စတ္တာရော သုသမာရဒ္ဓတ္ထာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ၊ အတ္ထသဒ္ဒဿ လောပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သုသမာရဒ္ဓါတိ ပဒဿ အတ္ထာပိ ဟိ ဣဓ သုသမာရဒ္ဓါတိ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ သုသမာရဒ္ဓဓမ္မာ ဝါ. စတုရတ္ထဘေဒတော စတ္တာရောတိ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ န ဓမ္မဘေဒတော. ယသ္မာ ပန သုဘာဝိတာယေဝ သုသမာရဒ္ဓါ ဟောန္တိ၊ န အညေ၊ တသ္မာ တယော ဘာဝနတ္ထာ ဣဓာပိ ဝုတ္တာ. အာသေဝနတ္ထောပိ တီသု ဝုတ္တေသု ဝုတ္တောယေဝ ဟောတိ၊ တသ္မာ တံ အဝတွာ တပ္ပစ္စနီကာနံ သုသမူဟတတ္ထော ဝုတ္တော. ပစ္စနီကသမုဂ္ဃါတေန ဟိ အာရဒ္ဓပရိယောသာနံ ပညာယတိ၊ တေန သုသမာရဒ္ဓဿ သိခါပ္ပတ္တော အတ္ထော ဝုတ္တော ဟောတိ. တတ္ထ တပ္ပစ္စနီကာနန္တိ တေသံ ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂါနံ ပဋိပက္ခဘူတာနံ. ကိလေသာနန္တိ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီနံ နိစ္စသညာဒိသမ္ပယုတ္တာနံ သက္ကာယဒိဋ္ဌာဒီနဉ္စ. သုသမူဟတတ္တာတိ ဝိက္ခမ္ဘနတဒင်္ဂသမုစ္ဆေဒဝသေန သုဋ္ဌု သမူဟတတ္တာ နာသိတတ္တာ. ပေါတ္ထကေသု ပန ‘‘သုသမုဂ္ဃါတတ္တာ’’တိ လိခန္တိ၊ တံ န သုန္ဒရံ.
၁၆၁. ပုန တဿေဝ ပဒဿ အညမ္ပိ အတ္ထဝိကပ္ပံ ဒဿေန္တော သုသမန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တတ္ထ ဇာတာတိ တသ္မိံ သိခါပ္ပတ္တဘာဝနာဝိသေသေ ဇာတာ. အနဝဇ္ဇာတိ ကိလေသာနံ အာရမ္မဏဘာဝါနုပဂမနေန ကိလေသဒေါသဝိရဟိတာ. ကုသလာတိ ဇာတိဝသေန ကုသလာ. ဗောဓိပက္ခိယာတိ ဗုဇ္ဈနဋ္ဌေန ဗောဓီတိ လဒ္ဓနာမဿ အရိယဿ ပက္ခေ ဘဝတ္တာ ဗောဓိပက္ခိယာ. ပက္ခေ ဘဝတ္တာတိ ဟိ ဥပကာရဘာဝေ ဌိတတ္တာ. တေ စ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ၊ စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ၊ စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ၊ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ၊ ပဉ္စ ဗလာနိ၊ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ၊ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၅၊ စူဠနိ. မေတ္တဂူမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၂၂၊ မိ. ပ. ၅.၄.၁) သတ္တတိံသ ဓမ္မာ. ဣဒံ သမန္တိ ဣဒံ မဂ္ဂက္ခဏေ ဓမ္မဇာတံ သမုစ္ဆေဒဝသေန ကိလေသေ သမေတိ ဝိနာသေတီတိ သမံ နာမ. နိရောဓော နိဗ္ဗာနန္တိ ဒုက္ခနိရောဓတ္တာ နိရောဓော၊ ဝါနသင်္ခါတာယ တဏှာယ အဘာဝါ နိဗ္ဗာနံ. ဣဒံ သုသမန္တိ ဣဒံ နိဗ္ဗာနံ သဗ္ဗသင်္ခတဝိသမာပဂတတ္တာ သုဋ္ဌု သမန္တိ သုသမံ နာမ. ဉာတန္တိ ဗောဓိပက္ခိယသင်္ခါတံ သမံ အသမ္မောဟတော ဉာဏေန ဉာတံ၊ နိဗ္ဗာနသင်္ခါတံ သုသမံ အာရမ္မဏတော ဉာဏေန ဉာတံ. တဒေဝ ဒွယံ တေနေဝ စက္ခုနာ ဝိယ ဒိဋ္ဌံ. ဝိဒိတန္တိ တဒေဝ ဒွယံ သန္တာနေ ဥပ္ပါဒနေန အာရမ္မဏကရဏေန စ ပဋိလဒ္ဓံ. ဉာတံ ဝိယ ပညာယ သစ္ဆိကတံ ဖဿိတဉ္စ. ‘‘အသလ္လီနံ အသမ္မုဋ္ဌာ အသာရဒ္ဓေါ ဧကဂ္ဂ’’န္တိ ပုရိမဿ ပုရိမဿ ပဒဿ အတ္ထပ္ပကာသနံ. တတ္ထ အာရဒ္ဓန္တိ ပဋ္ဌပိတံ. အသလ္လီနန္တိ အသင်္ကုစိတံ. ဥပဋ္ဌိတာတိ ဥပဂန္တွာ ဌိတာ. အသမ္မုဋ္ဌာတိ အဝိနဋ္ဌာ. ပဿဒ္ဓေါတိ နိဗ္ဗုတော. အသာရဒ္ဓေါတိ နိဒ္ဒရထော. သမာဟိတန္တိ သမံ ဌပိတံ. ဧကဂ္ဂန္တိ အဝိက္ခိတ္တံ.
‘‘စတ္တာရော သုသမာရဒ္ဓါ’’တိအာဒိ သကလဿ သုသမာရဒ္ဓဝစနဿ မူလတ္ထော. ‘‘အတ္ထိ သမ’’န္တိအာဒိ ပန သုသမဝစနဿ၊ ‘‘ဉာတ’’န္တိအာဒိ အာရဒ္ဓဝစနဿ ဝိကပ္ပတ္ထာ. တတ္ထာယံ ပဒတ္ထသံသန္ဒနာ – ‘‘သမာ စ သုသမာ စ သမသုသမာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဧကဒေသသရူပေကသေသံ ကတွာ ‘‘သုသမာ’’ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တာ ယထာ နာမဉ္စ ရူပဉ္စ နာမရူပဉ္စ နာမရူပန္တိ. ‘‘ဣဒံ သမံ၊ ဣဒံ သုသမ’’န္တိ ပန အနညာပေက္ခံ ကတွာ နပုံသကဝစနံ ကတံ. ယသ္မာ ပန ဉာတမ္ပိ ဒိဋ္ဌန္တိ ဝုစ္စတိ၊ ဒိဋ္ဌဉ္စ အာရဒ္ဓဉ္စ အတ္ထတော ဧကံ. ဝိဒိတသစ္ဆိကတဖဿိတာနိ ပန ဉာတဝေဝစနာနိ၊ တသ္မာ ဉာတန္တိ အာရဒ္ဓတ္ထောယေဝ ဝုတ္တော ဟောတိ.
အာရဒ္ဓံ ဟောတိ ဝီရိယံ အသလ္လီနန္တိ အယံ ပန အာရဒ္ဓဝစနဿ ဥဇုကတ္ထောယေဝ. ဥပဋ္ဌိတာ သတီတိအာဒီနိ ပန သမ္ပယုတ္တဝီရိယဿ ဥပကာရကဓမ္မဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တာနိ၊ န အာရဒ္ဓဝစနဿ အတ္ထဒဿနတ္ထံ. ပုရိမေန အတ္ထေန သုဋ္ဌု သမာရဒ္ဓါတိ သုသမာရဒ္ဓါ စ၊ ဣမိနာ အတ္ထေန သုသမာ အာရဒ္ဓါတိ သုသမာရဒ္ဓါ စ ဧကသေသေ ကတေ ‘‘သုသမာရဒ္ဓါ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ဣမမတ္ထံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ‘‘တေန ဝုစ္စတိ သုသမာရဒ္ဓါ’’တိ ဝုတ္တံ.
အနုပုဗ္ဗန္တိ ယထာနုက္ကမေနာတိ အတ္ထော၊ ပုဗ္ဗံ ပုဗ္ဗံ အနူတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဒီဃံ အဿာသဝသေနာတိ ဒီဃန္တိ ဝုတ္တအဿာသဝသေန. ပုရိမာ ပုရိမာတိ ပုရိမာ ပုရိမာ သတိ. ဧတေန ပုဗ္ဗန္တိပဒဿ အတ္ထော ဝုတ္တော ဟောတိ. ပစ္ဆိမာ ပစ္ဆိမာတိ သတိယေဝ. ဧတေန အနူတိပဒဿ အတ္ထော ဝုတ္တော ဟောတိ. ဥဘယေန ပုဗ္ဗဉ္စ အနု စ ပရိစိတာတိ အတ္ထော ဝုတ္တော ဟောတိ. ဥပရိ သောဠသ ဝတ္ထူနိ ဝိတ္ထာရေတွာ ဝစနတော ဣဓ သင်္ခိပိတွာ ‘‘ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီ’’တိ အန္တိမမေဝ ဒဿိတံ. ယသ္မာ သိခါပ္ပတ္တဘာဝနဿ သဗ္ဗာပိ အာနာပါနဿတိယော ပုနပ္ပုနံ ယထာရုစိ ပဝတ္တနတော အနုပရိစိတာပိ ဟောန္တိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အညမညံ ပရိစိတာ စေဝ ဟောန္တိ အနုပရိစိတာ စာ’’တိ.
ယထတ္ထာတိ ယထာသဘာဝတ္ထာ. အတ္တဒမထတ္ထောတိ အရဟတ္တမဂ္ဂက္ခဏေ အတ္တနော နိဗ္ဗိသေဝနတ္ထော. သမထတ္ထောတိ သီတိဘာဝတ္ထော. ပရိနိဗ္ဗာပနတ္ထောတိ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန. အဘိညတ္ထောတိ သဗ္ဗဓမ္မဝသေန. ပရိညတ္ထာဒယော မဂ္ဂဉာဏကိစ္စဝသေန. သစ္စာဘိသမယတ္ထော စတုန္နံ သစ္စာနံ ဧကပဋိဝေဓဒဿနဝသေန. နိရောဓေ ပတိဋ္ဌာပကတ္ထော အာရမ္မဏကရဏဝသေန.
ဗုဒ္ဓေါတိပဒဿ အဘာဝေပိ ဗုဒ္ဓေနာတိပဒေ ယော သော ဗုဒ္ဓေါ၊ တံ နိဒ္ဒိသိတုကာမေန ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တံ. သယမ္ဘူတိ ဥပဒေသံ ဝိနာ သယမေဝ ဘူတော. အနာစရိယကောတိ သယမ္ဘူပဒဿ အတ္ထဝိဝရဏံ. ယော ဟိ အာစရိယံ ဝိနာ သစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈတိ၊ သော သယမ္ဘူ နာမ ဟောတိ. ပုဗ္ဗေ အနနုဿုတေသူတိအာဒိ အနာစရိယကဘာဝဿ အတ္ထပ္ပကာသနံ. အနနုဿုတေသူတိ အာစရိယံ အနနုဿုတေသု. သာမန္တိ သယမေဝ. အဘိသမ္ဗုဇ္ဈီတိ ဘုသံ သမ္မာ ပဋိဝိဇ္ဈိ. တတ္ထ စ သဗ္ဗညုတံ ပါပုဏီတိ တေသု စ သစ္စေသု သဗ္ဗညုဘာဝံ ပါပုဏိ. ယထာ သစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈန္တာ သဗ္ဗညုနော ဟောန္တိ၊ တထာ သစ္စာနံ ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗညုတံ ပတ္တောတိပိ ပါဌော. ဗလေသု စ ဝသီဘာဝန္တိ ဒသသု စ တထာဂတဗလေသု ဣဿရဘာဝံ ပါပုဏိ. ယော သော ဧဝံ ဘူတော၊ သော ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ သဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏနိမိတ္တာနုတ္တရဝိမောက္ခာဓိဂမပရိဘာဝိတံ ခန္ဓသန္တာနံ ဥပါဒါယ ပဏ္ဏတ္တိကော၊ သဗ္ဗညုတပဒဋ္ဌာနံ ဝါ သစ္စာဘိသမ္ဗောဓိမုပါဒါယ ပဏ္ဏတ္တိကော သတ္တဝိသေသော ဗုဒ္ဓေါ. ဧတ္တာဝတာ အတ္ထတော ဗုဒ္ဓဝိဘာဝနာ ကတာ ဟောတိ.
၁၆၂. ဣဒါနိ ဗျဉ္ဇနတော ဝိဘာဝေန္တော ဗုဒ္ဓေါတိ ကေနဋ္ဌေန ဗုဒ္ဓေါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယထာ လောကေ အဝဂန္တာ အဝဂတောတိ ဝုစ္စတိ၊ ဧဝံ ဗုဇ္ဈိတာ သစ္စာနီတိ ဗုဒ္ဓေါ. ယထာ ပဏ္ဏသောသာ ဝါတာ ပဏ္ဏသုသာတိ ဝုစ္စန္တိ၊ ဧဝံ ဗောဓေတာ ပဇာယာတိ ဗုဒ္ဓေါ. သဗ္ဗညုတာယ ဗုဒ္ဓေါတိ သဗ္ဗဓမ္မဗုဇ္ဈနသမတ္ထာယ ဗုဒ္ဓိယာ ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သဗ္ဗဒဿာဝိတာယ ဗုဒ္ဓေါတိ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ဉာဏစက္ခုနာ ဒိဋ္ဌတ္တာ ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနညနေယျတာယ ဗုဒ္ဓေါတိ အညေန အဗောဓနီယတော သယမေဝ ဗုဒ္ဓတ္တာ ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝိသဝိတာယ ဗုဒ္ဓေါတိ နာနာဂုဏဝိသဝနတော ပဒုမမိဝ ဝိကသနဋ္ဌေန ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ခီဏာသဝသင်္ခါတေန ဗုဒ္ဓေါတိအာဒီဟိ ဆဟိ ပရိယာယေဟိ စိတ္တသင်္ကောစကရဓမ္မပ္ပဟာနေန နိဒ္ဒက္ခယဝိဗုဒ္ဓေါ ပုရိသော ဝိယ သဗ္ဗကိလေသနိဒ္ဒက္ခယဝိဗုဒ္ဓတ္တာ ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သင်္ခါ သင်္ခါတန္တိ အတ္ထတော ဧကတ္တာ သင်္ခါတေနာတိ ဝစနဿ ကောဋ္ဌာသေနာတိ အတ္ထော. တဏှာလေပဒိဋ္ဌိလေပါဘာဝေန နိရုပလေပသင်္ခါတေန. သဝါသနာနံ သဗ္ဗကိလေသာနံ ပဟီနတ္တာ ဧကန္တဝစနေန ဝိသေသေတွာ ဧကန္တဝီတရာဂေါတိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧကန္တနိက္ကိလေသောတိ ရာဂဒေါသမောဟာဝသေသေဟိ သဗ္ဗကိလေသေဟိ နိက္ကိလေသော. ဧကာယနမဂ္ဂံ ဂတောတိ ဗုဒ္ဓေါတိ ဂမနတ္ထာနံ ဓာတူနံ ဗုဇ္ဈနတ္ထတ္တာ ဗုဇ္ဈနတ္ထာပိ ဓာတုယော ဂမနတ္ထာ ဟောန္တိ၊ တသ္မာ ဧကာယနမဂ္ဂံ ဂတတ္တာ ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧကာယနမဂ္ဂေါတိ စေတ္ထ –
‘‘မဂ္ဂေါ ပန္ထော ပထော ပဇ္ဇော၊ အဉ္ဇသံ ဝဋုမာယနံ၊
နာဝါ ဥတ္တရသေတု စ၊ ကုလ္လော စ ဘိသိ သင်္ကမော’’တိ . (စူဠနိ. ပါရာယနတ္ထုတိဂါထာနိဒ္ဒေသ ၁၀၁) –
မဂ္ဂဿ ဗဟူသု နာမေသု အယနနာမေန ဝုတ္တော. တသ္မာ ဧကမဂ္ဂဘူတော မဂ္ဂေါ၊ န ဒွေဓာပထဘူတောတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဧကေန အယိတဗ္ဗော မဂ္ဂေါတိ ဧကာယနမဂ္ဂေါ. ဧကေနာတိ ဂဏသင်္ဂဏိကံ ပဟာယ ပဝိဝေကေန စိတ္တေန. အယိတဗ္ဗောတိ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗော. အယန္တိ ဝါ ဧတေနာတိ အယနော၊ သံသာရတော နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. ဧကေသံ အယနော ဧကာယနော. ဧကေတိ သေဋ္ဌာ၊ သဗ္ဗသတ္တသေဋ္ဌာ စ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ၊ တသ္မာ ဧကာယနမဂ္ဂေါတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ အယနဘူတော မဂ္ဂေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အယတီတိ ဝါ အယနော၊ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော. ဧကသ္မိံ အယနော မဂ္ဂေါတိ ဧကာယနမဂ္ဂေါ၊ ဧကသ္မိံယေဝ ဗုဒ္ဓသာသနေ ပဝတ္တမာနော မဂ္ဂေါ၊ န အညတ္ထာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အပိ စ ဧကံ အယတီတိ ဧကာယနော၊ ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနာမုခဘာဝနာနယပ္ပဝတ္တောပိ အပရဘာဂေ ဧကံ နိဗ္ဗာနမေဝ ဂစ္ဆတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဧကာယနမဂ္ဂေါတိ ဧကနိဗ္ဗာနဂမနမဂ္ဂေါတိ အတ္ထော. ဧကော အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဗုဒ္ဓေါတိ န ပရေဟိ ဗုဒ္ဓတ္တာ ဗုဒ္ဓေါ၊ ကိံ ပန သယမေဝ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓတ္တာ ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဗုဒ္ဓိဝိဟတတ္တာ ဗုဒ္ဓိပဋိလာဘာ ဗုဒ္ဓေါတိ ဗုဒ္ဓိ ဗုဒ္ဓံ ဗောဓောတိ ပရိယာယဝစနမေတံ. တတ္ထ ယထာ နီလရတ္တဂုဏယောဂါ နီလော ပဋော ရတ္တော ပဋောတိ ဝုစ္စတိ၊ ဧဝံ ဗုဒ္ဓဂုဏယောဂါ ဗုဒ္ဓေါတိ ဉာပေတုံ ဝုတ္တံ.
တတော ပရံ ဗုဒ္ဓေါတိ နေတံ နာမန္တိအာဒိ ‘‘အတ္ထမနုဂတာ အယံ ပညတ္တီ’’တိ ဉာပနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တတ္ထ မိတ္တာ သဟာယာ. အမစ္စာ ဘစ္စာ. ဉာတီ ပိတုပက္ခိကာ. သာလောဟိတာ မာတုပက္ခိကာ. သမဏာ ပဗ္ဗဇ္ဇူပဂတာ. ဗြာဟ္မဏာ ဘောဝါဒိနော၊ သမိတပါပဗာဟိတပါပါ ဝါ. ဒေဝတာ သက္ကာဒယော ဗြဟ္မာနော စ. ဝိမောက္ခန္တိကန္တိ ဝိမောက္ခော အရဟတ္တမဂ္ဂေါ၊ ဝိမောက္ခဿ အန္တော အရဟတ္တဖလံ၊ တသ္မိံ ဝိမောက္ခန္တေ ဘဝံ ဝိမောက္ခန္တိကံ နာမ. သဗ္ဗညုဘာဝေါ ဟိ အရဟတ္တမဂ္ဂေန သိဇ္ဈတိ၊ အရဟတ္တဖလောဒယေ သိဒ္ဓေါ ဟောတိ၊ တသ္မာ သဗ္ဗညုဘာဝေါ ဝိမောက္ခန္တေ ဘဝေါ ဟောတိ. တံ နေမိတ္တိကမ္ပိ နာမံ ဝိမောက္ခန္တေ ဘဝံ နာမ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဝိမောက္ခန္တိကမေတံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာန’’န္တိ. ဗောဓိယာ မူလေ သဟ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပဋိလာဘာတိ မဟာဗောဓိရုက္ခမူလေ ယထာဝုတ္တက္ခဏေ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပဋိလာဘေန သဟ. သစ္ဆိကာ ပညတ္တီတိ အရဟတ္တဖလသစ္ဆိကိရိယာယ၊ သဗ္ဗဓမ္မသစ္ဆိကိရိယာယ ဝါ ဇာတာ ပညတ္တိ. ယဒိဒံ ဗုဒ္ဓေါတိ ယာ အယံ ဗုဒ္ဓေါတိ ပညတ္တိ၊ အယံ ဗျဉ္ဇနတော ဗုဒ္ဓဝိဘာဝနာ.
‘‘ယထာ ဗုဒ္ဓေန ဒေသိတာ’’တိဂါထာပါဒဿ ပန ဣမိနာ ပဒဘာဇနီယေ ဝုတ္တတ္ထေန အယံ သံသန္ဒနာ – အာနာပါနဿတိယော စ ယထာ ဗုဒ္ဓေန ဒေသိတာ၊ ယေန ပကာရေန ဒေသိတာ. ယထာသဒ္ဒေန သင်္ဂဟိတာ ဒသ ယထတ္ထာ စ ယထာ ဗုဒ္ဓေန ဒေသိတာ၊ ယေန ပကာရေန ဒေသိတာတိ ပကာရတ္ထဿ စ ယထာသဒ္ဒဿ၊ သဘာဝတ္ထဿ စ ယထာသဒ္ဒဿ သရူပေကသေသဝသေန ဧကသေသံ ကတွာ ‘‘ယထာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပဒဘာဇနီယေ ပနဿ ယထတ္ထေသု ဧကေကဿ ယောဇနာဝသေန ‘‘ဒေသိတော’’တိ ဧကဝစနံ ကတံ.
‘‘သောတိ ဂဟဋ္ဌော ဝါ ဟောတိ ပဗ္ဗဇိတော ဝါ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ အာဒိပဒေပိ ယဿ ဂဟဋ္ဌဿ ဝါ ပဗ္ဗဇိတဿ ဝါတိ ဝုတ္တမေဝ ဟောတိ. လောကတ္ထော ဝုတ္တောယေဝ. ပဘာသေတီတိ အတ္တနော ဉာဏဿ ပါကဋံ ကရောတီတိ အတ္ထော. အဘိသမ္ဗုဒ္ဓတ္တာတိ သာဝကပါရမိဉာဏေနပိ ပဋိဝိဒ္ဓဘာဝေန. ဩဘာသေတီတိ ကာမာဝစရဘူတံ လောကံ. ဘာသေတီတိ ရူပါဝစရဘူတံ လောကံ. ပဘာသေတီတိ အရူပါဝစရဘူတံ လောကံ.
အရိယဉာဏန္တိ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏံ. မဟိကာ မုတ္တောတိ မဟိကာယ မုတ္တော. မဟိကာတိ နီဟာရော ဝုစ္စတိ. မဟိယာ မုတ္တောတိပိ ပါဌော. ဓူမရဇာ မုတ္တောတိ ဓူမတော စ ရဇတော စ မုတ္တော. ရာဟုဂဟဏာ ဝိပ္ပမုတ္တောတိ ရာဟုနော စန္ဒဿ အာသန္နုပက္ကိလေသတ္တာ ဒွီဟိ ဥပသဂ္ဂေဟိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ. ဘာသတေ ဣတိ သဩဘာသဋ္ဌေန. တပတေ ဣတိ သတေဇဋ္ဌေန. ဝိရောစတေ ဣတိ ရုစိရဋ္ဌေန. ဧဝမေဝန္တိ ဧဝံ ဧဝံ. ယသ္မာ ပန စန္ဒောပိ သယံ ဘာသန္တော တပန္တော ဝိရောစန္တော ဣမံ ဩကာသလောကံ ဩဘာသေတိ၊ ဘိက္ခု စ ပညာယ ဘာသန္တော တပန္တော ဝိရောစန္တော ဣမံ ခန္ဓာဒိလောကံ ပညာယ ဩဘာသေတိ၊ တသ္မာ ဥဘယတြာပိ ‘‘ဘာသေတီ’’တိ အဝတွာ ‘‘ဘာသတေ’’ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. ဧဝဉှိ ဝုတ္တေ ဟေတုအတ္ထောပိ ဝုတ္တော ဟောတိ. အတိဝိသဒတရာဘသူရိယောပမံ အဂ္ဂဟေတွာ ကသ္မာ စန္ဒောပမာ ဂဟိတာတိ စေ? သဗ္ဗကိလေသပရိဠာဟဝူပသမေန သန္တဿ ဘိက္ခုနော သန္တဂုဏယုတ္တစန္ဒောပမာ အနုစ္ဆဝိကာတိ ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝံ အာနာပါနဿတိဘာဝနာသိဒ္ဓိသာဓကံ ယောဂါဝစရံ ထုနိတွာ ဣမာနိ တေရသ ဝေါဒါနေ ဉာဏာနီတိ တာနိ ဉာဏာနိ နိဂမေတွာ ဒဿေတီတိ.
ဝေါဒါနဉာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.