၁. အဿာဒဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

၁၂၂. ဣဒါနိ ဉာဏကထာနန္တရံ ကထိတာယ ဒိဋ္ဌိကထာယ အနုပုဗ္ဗအနုဝဏ္ဏနာ အနုပ္ပတ္တာ. အယဉှိ ဒိဋ္ဌိကထာ ဉာဏကထာယ ကတဉာဏပရိစယဿ သမဓိဂတသမ္မာဒိဋ္ဌိဿ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိမလဝိသောဓနာ သုကရာ ဟောတိ၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိ စ သုပရိသုဒ္ဓါ ဟောတီတိ ဉာဏကထာနန္တရံ ကထိတာ. တတ္ထ ကာ ဒိဋ္ဌီတိအာဒိကာ ပုစ္ဆာ. ကာ ဒိဋ္ဌီတိ အဘိနိဝေသပရာမာသော ဒိဋ္ဌီတိအာဒိကံ ပုစ္ဆိတပုစ္ဆာယ ဝိဿဇ္ဇနံ. ကထံ အဘိနိဝေသပရာမာသော ဒိဋ္ဌီတိအာဒိကော ဝိဿဇ္ဇိတဝိဿဇ္ဇနဿ ဝိတ္ထာရနိဒ္ဒေသော၊ သဗ္ဗာဝ တာ ဒိဋ္ဌိယော အဿာဒဒိဋ္ဌိယောတိအာဒိကာ ဒိဋ္ဌိသုတ္တသံသန္ဒနာတိ ဧဝမိမေ စတ္တာရော ပရိစ္ဆေဒါ. တတ္ထ ပုစ္ဆာပရိစ္ဆေဒေ တာဝ ကာ ဒိဋ္ဌီတိ ဓမ္မပုစ္ဆာ၊ သဘာဝပုစ္ဆာ. ကတိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာနီတိ ဟေတုပုစ္ဆာ ပစ္စယပုစ္ဆာ၊ ကိတ္တကာနိ ဒိဋ္ဌီနံ ကာရဏာနီတိ အတ္ထော. ကတိ ဒိဋ္ဌိပရိယုဋ္ဌာနာနီတိ သမုဒါစာရပုစ္ဆာ ဝိကာရပုစ္ဆာ. ဒိဋ္ဌိယော ဧဝ ဟိ သမုဒါစာရဝသေန စိတ္တံ ပရိယောနန္ဓန္တိယော ဥဋ္ဌဟန္တီတိ ဒိဋ္ဌိပရိယုဋ္ဌာနာနိ နာမ ဟောန္တိ. ကတိ ဒိဋ္ဌိယောတိ ဒိဋ္ဌီနံ သင်္ခါပုစ္ဆာ ဂဏနာပုစ္ဆာ. ကတိ ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသာတိ ဝတ္ထုပ္ပဘေဒဝသေန အာရမ္မဏနာနတ္တဝသေန ဒိဋ္ဌိပ္ပဘေဒပုစ္ဆာ. ဒိဋ္ဌိယော ဧဝ ဟိ တံ တံ ဝတ္ထုံ တံ တံ အာရမ္မဏံ အဘိနိဝိသန္တိ ပရာမသန္တီတိ ဒိဋ္ဌိပရာမာသာတိ ဝုစ္စန္တိ. ကတမော ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနသမုဂ္ဃါတောတိ ဒိဋ္ဌီနံ ပဋိပက္ခပုစ္ဆာ ပဟာနူပါယပုစ္ဆာ. ဒိဋ္ဌိကာရဏာနိ ဟိ ခန္ဓာဒီနိ ဒိဋ္ဌိသမုဂ္ဃါတေန တာသံ ကာရဏာနိ န ဟောန္တီတိ တာနိ စ ကာရဏာနိ သမုဂ္ဃါတိတာနိ နာမ ဟောန္တိ. တသ္မာ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာနိ သမ္မာ ဘုသံ ဟညန္တိ ဧတေနာတိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနသမုဂ္ဃါတောတိ ဝုစ္စတိ.

ဣဒါနိ ဧတာသံ ဆန္နံ ပုစ္ဆာနံ ကာ ဒိဋ္ဌီတိအာဒီနိ ဆ ဝိဿဇ္ဇနာနိ. တတ္ထ ကာ ဒိဋ္ဌီတိ ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗပုစ္ဆာ. အဘိနိဝေသပရာမာသော ဒိဋ္ဌီတိ ဝိဿဇ္ဇနံ. သာ ပန အနိစ္စာဒိကေ ဝတ္ထုသ္မိံ နိစ္စာဒိဝသေန အဘိနိဝိသတိ ပတိဋ္ဌဟတိ ဒဠှံ ဂဏှာတီတိ အဘိနိဝေသော. အနိစ္စာဒိအာကာရံ အတိက္ကမိတွာ နိစ္စန္တိအာဒိဝသေန ဝတ္တမာနော ပရတော အာမသတိ ဂဏှာတီတိ ပရာမာသော. အထ ဝါ နိစ္စန္တိအာဒိကံ ပရံ ဥတ္တမံ သစ္စန္တိ အာမသတိ ဂဏှာတီတိ ပရာမာသော၊ အဘိနိဝေသော စ သော ပရာမာသော စာတိ အဘိနိဝေသပရာမာသော. ဧဝံပကာရော ဒိဋ္ဌီတိ ကိစ္စတော ဒိဋ္ဌိသဘာဝံ ဝိဿဇ္ဇေတိ. တီဏိ သတန္တိ တီဏိ သတာနိ၊ ဝစနဝိပလ္လာသော ကတော. ကတမော ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနသမုဂ္ဃါတောတိ ပုစ္ဆံ အနုဒ္ဓရိတွာဝ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနသမုဂ္ဃါတောတိ ဝိဿဇ္ဇနံ ကတံ.

၁၂၃. ဣဒါနိ ကထံ အဘိနိဝေသပရာမာသောတိအာဒိ ဝိတ္ထာရနိဒ္ဒေသော. တတ္ထ ရူပန္တိ ဥပယောဂဝစနံ. ရူပံ အဘိနိဝေသပရာမာသောတိ သမ္ဗန္ဓော. ရူပန္တိ စေတ္ထ ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော ကသိဏရူပဉ္စ. ‘‘ဧတံ မမာ’’တိ အဘိနိဝေသပရာမာသော ဒိဋ္ဌိ၊ ‘‘ဧသောဟမသ္မီ’’တိ အဘိနိဝေသပရာမာသော ဒိဋ္ဌိ၊ ‘‘ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ အဘိနိဝေသပရာမာသော ဒိဋ္ဌီတိ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧတန္တိ သာမညဝစနံ. တေနေဝ ‘‘ဝေဒနံ ဧတံ မမ၊ သင်္ခါရေ ဧတံ မမာ’’တိ နပုံသကဝစနံ ဧကဝစနဉ္စ ကတံ. ဧသောတိ ပန ဝတ္တဗ္ဗမပေက္ခိတွာ ပုလ္လိင်္ဂေကဝစနံ ကတံ. ဧတံ မမာတိ တဏှာမညနာမူလိကာ ဒိဋ္ဌိ. ဧသောဟမသ္မီတိ မာနမညနာမူလိကာ ဒိဋ္ဌိ. ဧသော မေ အတ္တာတိ ဒိဋ္ဌိမညနာ ဧဝ. ကေစိ ပန ‘‘ဧတံ မမာတိ မမံကာရကပ္ပနာ၊ ဧသောဟမသ္မီတိ အဟံကာရကပ္ပနာ၊ ဧသော မေ အတ္တာတိ အဟံကာရမမံကာရကပ္ပိတော အတ္တာဘိနိဝေသောတိ စ၊ တထာ ယထာက္ကမေနေဝ တဏှာမူလနိဝေသော မာနပဂ္ဂါဟော၊ တဏှာမူလနိဝိဋ္ဌော မာနပဂ္ဂဟိတော၊ အတ္တာဘိနိဝေသောတိ စ၊ သင်္ခါရာနံ ဒုက္ခလက္ခဏာဒဿနံ၊ သင်္ခါရာနံ အနိစ္စလက္ခဏာဒဿနံ၊ သင်္ခါရာနံ တိလက္ခဏာဒဿနဟေတုကော အတ္တာဘိနိဝေသောတိ စ၊ ဒုက္ခေ အသုဘေ စ သုခံ သုဘန္တိ ဝိပလ္လာသဂတဿ၊ အနိစ္စေ နိစ္စန္တိ ဝိပလ္လာသဂတဿ၊ စတုဗ္ဗိဓဝိပလ္လာသဂတဿ စ အတ္တာဘိနိဝေသောတိ စ၊ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏဿ အာကာရကပ္ပနာ၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏဿ အနာဂတပဋိလာဘကပ္ပနာ၊ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တဣဒပ္ပစ္စယတာပဋိစ္စသမုပ္ပန္နေသု ဓမ္မေသု ကပ္ပနိဿိတဿ အတ္တာဘိနိဝေသောတိ စ၊ နန္ဒိယာ အတီတမနွာဂမေတိ၊ နန္ဒိယာ အနာဂတံ ပဋိကင်္ခတိ၊ ပစ္စုပ္ပန္နေသု ဓမ္မေသု သံဟီရတိ အတ္တာဘိနိဝေသောတိ စ၊ ပုဗ္ဗန္တေ အညာဏဟေတုကာ ဒိဋ္ဌိ၊ အပရန္တေ အညာဏဟေတုကာ ဒိဋ္ဌိ၊ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တေ ဣဒပ္ပစ္စယတာပဋိစ္စသမုပ္ပန္နေသု ဓမ္မေသု အညာဏဟေတုကော အတ္တာဘိနိဝေသော’’တိ စ ဧတေသံ တိဏ္ဏံ ဝစနာနံ အတ္ထံ ဝဏ္ဏယန္တိ.

ဒိဋ္ဌိယော ပနေတ္ထ ပဌမံ ပဉ္စက္ခန္ဓဝတ္ထုကာ. တတော ဆအဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာယတနဝိညာဏ- ကာယသမ္ဖဿကာယဝေဒနာကာယသညာကာယစေတနာကာယတဏှာကာယဝိတက္ကဝိစာရဓာတုဒသကသိဏ- ဒွတ္တိံသာကာရဝတ္ထုကာ ဒိဋ္ဌိယော ဝုတ္တာ. ဒွတ္တိံသာကာရေသု စ ယတ္ထ ဝိသုံ အဘိနိဝေသော န ယုဇ္ဇတိ၊ တတ္ထ သကလသရီရာဘိနိဝေသဝသေနေဝ ဝိသုံ အဘိနိဝေသော ဝိယ ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတော ဒွါဒသာယတနအဋ္ဌာရသဓာတုဧကူနဝီသတိဣန္ဒြိယဝသေန ယောဇနာ ကတာ. တီဏိ ဧကန္တလောကုတ္တရိန္ဒြိယာနိ န ယောဇိတာနိ. န ဟိ လောကုတ္တရဝတ္ထုကာ ဒိဋ္ဌိယော ဟောန္တိ. သဗ္ဗတ္ထာပိ စ လောကိယလောကုတ္တရမိဿေသု ဓမ္မေသု လောကုတ္တရေ ဌပေတွာ လောကိယာ ဧဝ ဂဟေတဗ္ဗာ. အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓရူပဉ္စ န ဂဟေတဗ္ဗမေဝ. တတော တေဓာတုကဝသေန နဝဝိဓဘဝဝသေန ဈာနဗြဟ္မဝိဟာရသမာပတ္တိဝသေန ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒင်္ဂဝသေန စ ယောဇနာ ကတာ. ဇာတိဇရာမရဏာနံ ဝိသုံ ဂဟဏေ ပရိဟာရော ဝုတ္တနယော ဧဝ. သဗ္ဗာနိ စေတာနိ ရူပါဒိကာနိ ဇရာမရဏန္တာနိ အဋ္ဌနဝုတိသတံ ပဒါနိ ဘဝန္တိ.

၁၂၄. ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနေသု ခန္ဓာပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနန္တိ ဝီသတိဝတ္ထုကာယပိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံယေဝ ဝတ္ထုတ္တာ ‘‘ယေ ဟိ ကေစိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ အတ္တာနံ သမနုပဿမာနာ သမနုပဿန္တိ၊ သဗ္ဗေ တေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေသုယေဝ သမနုပဿန္တိ၊ ဧတေသံ ဝါ အညတရ’’န္တိ (သံ. နိ. ၃.၄၇) ဝုတ္တတ္တာ စ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဒိဋ္ဌီနံ ကာရဏံ. အဝိဇ္ဇာပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနန္တိ အဝိဇ္ဇာယ အန္ဓီကတာနံ ဒိဋ္ဌိဥပ္ပတ္တိတော ‘‘ယာယံ၊ ဘန္တေ၊ ဒိဋ္ဌိ ‘အသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေသု သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ’တိ၊ အယံ နု ခေါ၊ ဘန္တေ၊ ဒိဋ္ဌိ ကိံ ပဋိစ္စ ပညာယတီတိ? မဟတီ ခေါ ဧသာ၊ ကစ္စာန၊ ဓာတု၊ ယဒိဒံ အဝိဇ္ဇာဓာတု. ဟီနံ၊ ကစ္စာန၊ ဓာတုံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဟီနာ သညာ ဟီနာ ဒိဋ္ဌီ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၉၇) ဝစနတော စ အဝိဇ္ဇာ ဒိဋ္ဌီနံ ကာရဏံ. ဖဿောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနန္တိ တေန ဖဿေန ဖုဋ္ဌဿ ဒိဋ္ဌိဥပ္ပတ္တိတော ‘‘ယေ တေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သမဏဗြာဟ္မဏာ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကာ ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိနော ပုဗ္ဗန္တံ အာရဗ္ဘ အနေကဝိဟိတာနိ အဓိဝုတ္တိပဒါနိ အဘိဝဒန္တိ၊ တဒပိ ဖဿပစ္စယာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၂၃) ဝစနတော စ ဖဿော ဒိဋ္ဌီနံ ကာရဏံ. သညာပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနန္တိ အာကာရမတ္တဂ္ဂဟဏေန အယာထာဝသဘာဝဂါဟဟေတုတ္တာ သညာယ –

‘‘ယာနိ စ တီဏိ ယာနိ စ သဋ္ဌိ၊ သမဏပ္ပဝါဒသိတာနိ ဘူရိပည၊

သညက္ခရသညနိဿိတာနိ၊ ဩသရဏာနိ ဝိနေယျ ဩဃတမဂါ’’တိ. (သု. နိ. ၅၄၃) –

ဝစနတော ‘‘သညာနိဒါနာ ဟိ ပပဉ္စသင်္ခါ’’တိ (သု. နိ. ၈၈၀၊ မဟာနိ. ၁၀၉) ဝစနတော စ သညာ ဒိဋ္ဌီနံ ကာရဏံ. ဝိတက္ကောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနန္တိ အာကာရပရိဝိတက္ကေန ဒိဋ္ဌိဥပ္ပတ္တိတော –

‘‘နဟေဝ သစ္စာနိ ဗဟူနိ နာနာ၊ အညတြ သညာယ နိစ္စာနိ လောကေ၊

တက္ကဉ္စ ဒိဋ္ဌီသု ပကပ္ပယိတွာ၊ သစ္စံ မုသာတိ ဒွယဓမ္မမာဟူ’’တိ. (သု. နိ. ၈၉၂) –

ဝစနတော စ ဝိတက္ကော ဒိဋ္ဌီနံ ကာရဏံ. အယောနိသောမနသိကာရောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနန္တိ အယောနိသော မနသိကာရဿ အကုသလာနံ အသာဓာရဏဟေတုတ္တာ ‘‘တဿေဝံ အယောနိသော မနသိကရောတော ဆန္နံ ဒိဋ္ဌီနံ အညတရာ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၉) ဝစနတော စ အယောနိသော မနသိကာရော ဒိဋ္ဌီနံ ကာရဏံ. ပါပမိတ္တောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနန္တိ ပါပမိတ္တဿ ဒိဋ္ဌာနုဂတိအာပဇ္ဇနေန ဒိဋ္ဌိဥပ္ပတ္တိတော ‘‘ဗာဟိရံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အင်္ဂန္တိ ကရိတွာ န အညံ ဧကင်္ဂမ္ပိ သမနုပဿာမိ၊ ယံ ဧဝံ မဟတော အနတ္ထာယ သံဝတ္တတိ. ယထယိဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပါပမိတ္တတာ’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၁၀) ဝစနတော စ ပါပမိတ္တော ဒိဋ္ဌီနံ ကာရဏံ. ပရတောပိ ဃောသော ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနန္တိ ဒုရက္ခာတဓမ္မဿဝနေန ဒိဋ္ဌိဥပ္ပတ္တိတော ‘‘ဒွေမေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဟေတူ ဒွေ ပစ္စယာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ ဥပ္ပါဒါယ ပရတော စ ဃောသော အယောနိသော စ မနသိကာရော’’တိ (အ. နိ. ၂.၁၂၆) ဝစနတော စ ပရတော ဃောသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကတော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပဋိသညုတ္တကထာ ဒိဋ္ဌီနံ ကာရဏံ.

ဣဒါနိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနန္တိ ပဒဿ အတ္ထံ ဝိဝရန္တော ခန္ဓာ ဟေတု ခန္ဓာ ပစ္စယောတိအာဒိမာဟ. ခန္ဓာ ဧဝ ဒိဋ္ဌီနံ ဥပါဒါယ၊ ဇနကဟေတု စေဝ ဥပတ္ထမ္ဘကပစ္စယော စာတိ အတ္ထော. သမုဋ္ဌာနဋ္ဌေနာတိ သမုဋ္ဌဟန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ဧတေနာတိ သမုဋ္ဌာနံ၊ ကာရဏန္တိ အတ္ထော. တေန သမုဋ္ဌာနဋ္ဌေန၊ ဒိဋ္ဌိကာရဏဘာဝေနာတိ အတ္ထော.

၁၂၅. ဣဒါနိ ကိစ္စဘေဒေန ဒိဋ္ဌိဘေဒံ ဒဿေန္တော ကတမာနိ အဋ္ဌာရသ ဒိဋ္ဌိပရိယုဋ္ဌာနာနီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယာ ဒိဋ္ဌီတိ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနာနံ အဋ္ဌာရသန္နံ ပဒါနံ သာဓာရဏံ မူလပဒံ. ယာ ဒိဋ္ဌိ၊ တဒေဝ ဒိဋ္ဌိဂတံ၊ ယာ ဒိဋ္ဌိ၊ တဒေဝ ဒိဋ္ဌိဂဟနန္တိ သဗ္ဗေဟိ သမ္ဗန္ဓော ကာတဗ္ဗော. အယာထာဝဒဿနဋ္ဌေန ဒိဋ္ဌိ၊ တဒေဝ ဒိဋ္ဌီသု ဂတံ ဒဿနံ ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိအန္တောဂဓတ္တာတိ ဒိဋ္ဌိဂတံ. ဟေဋ္ဌာပိဿ အတ္ထော ဝုတ္တောယေဝ. ဒွိန္နံ အန္တာနံ ဧကန္တဂတတ္တာပိ ဒိဋ္ဌိဂတံ. သာ ဧဝ ဒိဋ္ဌိ ဒုရတိက္ကမနဋ္ဌေန ဒိဋ္ဌိဂဟနံ တိဏဂဟနဝနဂဟနပဗ္ဗတဂဟနာနိ ဝိယ. သာသင်္ကသပ္ပဋိဘယဋ္ဌေန ဒိဋ္ဌိကန္တာရံ စောရကန္တာရဝါဠကန္တာရနိရုဒကကန္တာရဒုဗ္ဘိက္ခကန္တာရာ ဝိယ. ဓမ္မသင်္ဂဏိယံ ‘‘ဒိဋ္ဌိကန္တာရော’’တိ သကလိင်္ဂေနေဝ အာဂတံ. သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဝိနိဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန ပဋိလောမဋ္ဌေန စ ဒိဋ္ဌိဝိသူကံ. မိစ္ဆာဒဿနဉှိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ သမ္မာဒဿနံ ဝိနိဝိဇ္ဈတိ စေဝ ဝိလောမေတိ စ. ဓမ္မသင်္ဂဏိယံ (ဓ. သ. ၃၉၂၊ ၁၁၀၅) ‘‘ဒိဋ္ဌိဝိသူကာယိက’’န္တိ အာဂတံ. ကဒါစိ သဿတဿ၊ ကဒါစိ ဥစ္ဆေဒဿ ဂဟဏတော ဒိဋ္ဌိယာ ဝိရူပံ ဖန္ဒိတန္တိ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ဖန္ဒိတံ. ဒိဋ္ဌိဂတိကော ဟိ ဧကသ္မိံ ပတိဋ္ဌာတုံ န သက္ကောတိ၊ ကဒါစိ သဿတံ အနုဿရတိ၊ ကဒါစိ ဥစ္ဆေဒံ. ဒိဋ္ဌိယေဝ အနတ္ထေ သံယောဇေတီတိ ဒိဋ္ဌိသညောဇနံ. ဒိဋ္ဌိယေဝ အန္တောတုဒနဋ္ဌေန ဒုန္နီဟရဏီယဋ္ဌေန စ သလ္လန္တိ ဒိဋ္ဌိသလ္လံ. ဒိဋ္ဌိယေဝ ပီဠာကရဏဋ္ဌေန သမ္ဗာဓောတိ ဒိဋ္ဌိသမ္ဗာဓော. ဒိဋ္ဌိယေဝ မောက္ခာဝရဏဋ္ဌေန ပလိဗောဓောတိ ဒိဋ္ဌိပလိဗောဓော. ဒိဋ္ဌိယေဝ ဒုမ္မောစနီယဋ္ဌေန ဗန္ဓနန္တိ ဒိဋ္ဌိဗန္ဓနံ. ဒိဋ္ဌိယေဝ ဒုရုတ္တရဋ္ဌေန ပပါတောတိ ဒိဋ္ဌိပပါတော. ဒိဋ္ဌိယေဝ ထာမဂတဋ္ဌေန အနုသယောတိ ဒိဋ္ဌာနုသယော. ဒိဋ္ဌိယေဝ အတ္တာနံ သန္တာပေတီတိ ဒိဋ္ဌိသန္တာပေါ. ဒိဋ္ဌိယေဝ အတ္တာနံ အနုဒဟတီတိ ဒိဋ္ဌိပရိဠာဟော. ဒိဋ္ဌိယေဝ ကိလေသကာယံ ဂန္ထေတီတိ ဒိဋ္ဌိဂန္ထော. ဒိဋ္ဌိယေဝ ဘုသံ အာဒိယတီတိ ဒိဋ္ဌုပါဒါနံ. ဒိဋ္ဌိယေဝ ‘‘သစ္စ’’န္တိအာဒိဝသေန အဘိနိဝိသတီတိ ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသော. ဒိဋ္ဌိယေဝ ဣဒံ ပရန္တိ အာမသတိ၊ ပရတော ဝါ အာမသတီတိ ဒိဋ္ဌိပရာမာသော.

၁၂၆. ဣဒါနိ ရာသိဝသေန သောဠသ ဒိဋ္ဌိယော ဥဒ္ဒိသန္တော ကတမာ သောဠသ ဒိဋ္ဌိယောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သုခသောမနဿသင်္ခါတေ အဿာဒေ ဒိဋ္ဌိ အဿာဒဒိဋ္ဌိ. အတ္တာနံ အနုဂတာ ဒိဋ္ဌိ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိ. နတ္ထီတိ ပဝတ္တတ္တာ ဝိပရီတာ ဒိဋ္ဌိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ. သတိ ကာယေ ဒိဋ္ဌိ၊ သန္တီ ဝါ ကာယေ ဒိဋ္ဌိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ. ကာယောတိ စေတ္ထ ခန္ဓပဉ္စကံ၊ ခန္ဓပဉ္စကသင်္ခါတော သက္ကာယော ဝတ္ထု ပတိဋ္ဌာ ဧတိဿာတိ သက္ကာယဝတ္ထုကာ. သဿတန္တိ ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိ သဿတဒိဋ္ဌိ. ဥစ္ဆေဒေါတိ ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ. သဿတာဒိအန္တံ ဂဏှာတီတိ အန္တဂ္ဂါဟိကာ၊ အန္တဂ္ဂါဟော ဝါ အဿာ အတ္ထီတိ အန္တဂ္ဂါဟိကာ. အတီတသင်္ခါတံ ပုဗ္ဗန္တံ အနုဂတာ ဒိဋ္ဌိ ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ. အနာဂတသင်္ခါတံ အပရန္တံ အနုဂတာ ဒိဋ္ဌိ အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ. အနတ္ထေ သံယောဇေတီတိ သညောဇနိကာ. အဟင်္ကာရဝသေန အဟန္တိ ဥပ္ပန္နေန မာနေန ဒိဋ္ဌိယာ မူလဘူတေန ဝိနိဗန္ဓာ ဃဋိတာ ဥပ္ပါဒိတာ ဒိဋ္ဌိ အဟန္တိ မာနဝိနိဗန္ဓာ ဒိဋ္ဌိ. တထာ မမင်္ကာရဝသေန မမန္တိ ဥပ္ပန္နေန မာနေန ဝိနိဗန္ဓာ ဒိဋ္ဌိ မမန္တိ မာနဝိနိဗန္ဓာ ဒိဋ္ဌိ. အတ္တနော ဝဒနံ ကထနံ အတ္တဝါဒေါ၊ တေန ပဋိသညုတ္တာ ဗဒ္ဓါ ဒိဋ္ဌိ အတ္တဝါဒပဋိသံယုတ္တာ ဒိဋ္ဌိ. အတ္တာနံ လောကောတိ ဝဒနံ ကထနံ လောကဝါဒေါ၊ တေန ပဋိသညုတ္တာ ဒိဋ္ဌိ လောကဝါဒပဋိသံယုတ္တာ ဒိဋ္ဌိ. ဘဝေါ ဝုစ္စတိ သဿတံ၊ သဿတဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇနဒိဋ္ဌိ ဘဝဒိဋ္ဌိ. ဝိဘဝေါ ဝုစ္စတိ ဥစ္ဆေဒေါ၊ ဥစ္ဆေဒဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇနဒိဋ္ဌိ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိ.

၁၂၇-၁၂၈. ဣဒါနိ တီဏိ သတံ ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသေ နိဒ္ဒိသိတုကာမော ကတမေ တီဏိ သတံ ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသာတိ ပုစ္ဆိတွာ တေ အဝိဿဇ္ဇေတွာဝ ဝိသုံ ဝိသုံ အဘိနိဝေသဝိဿဇ္ဇနေနေဝ တေ ဝိဿဇ္ဇေတုကာမော အဿာဒဒိဋ္ဌိယာ၊ ကတိဟာကာရေဟိ အဘိနိဝေသော ဟောတီတိအာဒိနာ နယေန သောဠသန္နံ ဒိဋ္ဌီနံ အဘိနိဝေသာကာရဂဏနံ ပုစ္ဆိတွာ ပုန အဿာဒဒိဋ္ဌိယာ ပဉ္စတိံသာယ အာကာရေဟိ အဘိနိဝေသော ဟောတီတိ တာသံ သောဠသန္နံ ဒိဋ္ဌီနံ အဘိနိဝေသာကာရဂဏနံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ပုန တာနိ ဂဏနာနိ ဝိဿဇ္ဇေန္တော အဿာဒဒိဋ္ဌိယာ ကတမေဟိ ပဉ္စတိံသာယ အာကာရေဟိ အဘိနိဝေသော ဟောတီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ရူပံ ပဋိစ္စာတိ ရူပက္ခန္ဓံ ပဋိစ္စ. ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿန္တိ ‘‘အယံ မေ ကာယော ဤဒိသော’’တိ ရူပသမ္ပဒံ နိဿာယ ဂေဟသိတံ ရာဂသမ္ပယုတ္တံ သုခံ သောမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တေနဋ္ဌေန သုခဉ္စ သောမနဿဉ္စ. တံယေဝ ရူပဿ အဿာဒေါတိ ရူပနိဿယော အဿာဒေါ. တဉှိ သုခံ တဏှာဝသေန အဿာဒီယတိ ဥပဘုဉ္ဇီယတီတိ အဿာဒေါ. အဘိနိဝေသပရာမာသော ဒိဋ္ဌီတိ သော အဿာဒေါ သဿတောတိ ဝါ ဥစ္ဆိဇ္ဇိဿတီတိ ဝါ သဿတံ ဝါ ဥစ္ဆိဇ္ဇမာနံ ဝါ အတ္တာနံ သုခိတံ ကရောတီတိ ဝါ အဘိနိဝေသပရာမာသော ဟောတိ. တသ္မာ ယာ စ ဒိဋ္ဌိ ယော စ အဿာဒေါတိ အဿာဒဿ ဒိဋ္ဌိဘာဝါဘာဝေပိ အဿာဒံ ဝိနာ သာ ဒိဋ္ဌိ န ဟောတီတိ ကတွာ ဥဘယမ္ပိ သမုစ္စိတံ. အဿာဒဒိဋ္ဌီတိ အဿာဒေ ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ဣဒါနိ နာနာသုတ္တေဟိ သံသန္ဒေတွာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကဉ္စ ဂရဟိတုကာမော အဿာဒဒိဋ္ဌိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌိဝိပတ္တီတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိဝိနာသကမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသင်္ခါတဒိဋ္ဌိယာ ဝိပတ္တိ. ဒိဋ္ဌိဝိပန္နောတိ ဝိပန္နာ ဝိနဋ္ဌာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ အဿာတိ ဒိဋ္ဌိဝိပန္နော၊ ဝိပန္နဒိဋ္ဌီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ ဝါ ဝိပန္နော ဝိနဋ္ဌောတိ ဒိဋ္ဌိဝိပန္နော. န သေဝိတဗ္ဗော ဥပသင်္ကမနေန. န ဘဇိတဗ္ဗော စိတ္တေန. န ပယိရုပါသိတဗ္ဗော ဥပသင်္ကမိတွာ နိသီဒနေန. တံ ကိဿ ဟေတူတိ ‘‘တံ သေဝနာဒိကံ ကေန ကာရဏေန န ကာတဗ္ဗ’’န္တိ တဿ ကာရဏပုစ္ဆာ. ဒိဋ္ဌိ ဟိဿ ပါပိကာတိ ကာရဏဝိဿဇ္ဇနံ. ယသ္မာ အဿ ပုဂ္ဂလဿ ဒိဋ္ဌိ ပါပိကာ၊ တသ္မာ တံ သေဝနာဒိကံ န ကာတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ဒိဋ္ဌိယာ ရာဂေါတိ ‘‘သုန္ဒရာ မေ ဒိဋ္ဌီ’’တိ ဒိဋ္ဌိံ အာရဗ္ဘ ဒိဋ္ဌိယာ ဥပ္ပဇ္ဇနရာဂေါ. ဒိဋ္ဌိရာဂရတ္တောတိ တေန ဒိဋ္ဌိရာဂေန ရင်္ဂေန ရတ္တံ ဝတ္ထံ ဝိယ ရတ္တော. န မဟပ္ဖလန္တိ ဝိပါကဖလေန. န မဟာနိသံသန္တိ နိဿန္ဒဖလေန.

ပုရိသပုဂ္ဂလဿာတိ ပုရိသသင်္ခါတဿ ပုဂ္ဂလဿ. လောကိယဝေါဟာရေန ဟိ ပုရိ ဝုစ္စတိ သရီရံ၊ တသ္မိံ ပုရိသ္မိံ သေတိ ပဝတ္တတီတိ ပုရိသော၊ ပုံ ဝုစ္စတိ နိရယော၊ တံ ပုံ ဂလတိ ဂစ္ဆတီတိ ပုဂ္ဂလော. ယေဘုယျေန ဟိ သတ္တာ သုဂတိတော စုတာ ဒုဂ္ဂတိယံယေဝ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. တံ ကိဿ ဟေတူတိ တံ န မဟပ္ဖလတ္တံ ကေန ကာရဏေန ဟောတိ. ဒိဋ္ဌိ ဟိဿ ပါပိကာတိ ယသ္မာ အဿ ပုဂ္ဂလဿ ဒိဋ္ဌိ ပါပိကာ၊ တသ္မာ န မဟပ္ဖလံ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဒွေဝ ဂတိယောတိ ပဉ္စသု ဂတီသု ဒွေဝ ဂတိယော. ဝိပဇ္ဇမာနာယ ဒိဋ္ဌိယာ နိရယော. သမ္ပဇ္ဇမာနာယ တိရစ္ဆာနယောနိ. ယဉ္စေဝ ကာယကမ္မန္တိ သကလိင်္ဂဓာရဏပဋိပဒါနုယောဂအဘိဝါဒနပစ္စုဋ္ဌာနအဉ္ဇလိကမ္မာဒိ ကာယကမ္မံ. ယဉ္စ ဝစီကမ္မန္တိ သကသမယပရိယာပုဏနသဇ္ဈာယနဒေသနာသမာဒပနာဒိ ဝစီကမ္မံ. ယဉ္စ မနောကမ္မန္တိ ဣဓလောကစိန္တာပဋိသံယုတ္တဉ္စ ပရလောကစိန္တာပဋိသံယုတ္တဉ္စ ကတာကတစိန္တာပဋိသံယုတ္တဉ္စ မနောကမ္မံ. တိဏကဋ္ဌဓညဗီဇေသု သတ္တဒိဋ္ဌိဿ ဒါနာနုပ္ပဒါနပဋိဂ္ဂဟဏပရိဘောဂေသု စ ကာယဝစီမနောကမ္မာနိ. ယထာဒိဋ္ဌီတိ ယာ အယံ ဒိဋ္ဌိ၊ တဿာနုရူပံ. သမတ္တန္တိ ပရိပုဏ္ဏံ. သမာဒိန္နန္တိ ဂဟိတံ.

အဋ္ဌကထာယံ ပန ဝုတ္တံ – တဒေတံ ယထာဒိဋ္ဌိယံ ဌိတကာယကမ္မံ၊ ဒိဋ္ဌိသဟဇာတကာယကမ္မံ၊ ဒိဋ္ဌာနုလောမိကကာယကမ္မန္တိ တိဝိဓံ ဟောတိ. တတ္ထ ‘‘ပါဏံ ဟနတော အဒိန္နံ အာဒိယတော မိစ္ဆာစရတော နတ္ထိ တတောနိဒါနံ ပါပံ၊ နတ္ထိ ပါပဿ အာဂမော’’တိ ယံ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိကဿ သတော ပါဏာတိပါတအဒိန္နာဒါနမိစ္ဆာစာရသင်္ခါတံ ကာယကမ္မံ၊ ဣဒံ ယထာဒိဋ္ဌိယံ ဌိတကာယကမ္မံ နာမ. ‘‘ပါဏံ ဟနတော အဒိန္နံ အာဒိယတော မိစ္ဆာစရတော နတ္ထိ တတောနိဒါနံ ပါပံ၊ နတ္ထိ ပါပဿ အာဂမော’’တိ ယံ ဣမာယ ဒိဋ္ဌိယာ ဣမိနာ ဒဿနေန သဟဇာတံ ကာယကမ္မံ၊ ဣဒံ ဒိဋ္ဌိသဟဇာတကာယကမ္မံ နာမ. တဒေဝ ပန သမတ္တံ သမာဒိန္နံ ဂဟိတံ ပရာမဋ္ဌံ ဒိဋ္ဌာနုလောမိကကာယကမ္မံ နာမ. ဝစီကမ္မမနောကမ္မေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ ပန မုသာ ဘဏတော ပိသုဏံ ဘဏတော ဖရုသံ ဘဏတော သမ္ဖံ ပလပတော အဘိဇ္ဈာလုနော ဗျာပန္နစိတ္တဿ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကဿ သတော နတ္ထိ တတောနိဒါနံ ပါပံ၊ နတ္ထိ ပါပဿ အာဂမောတိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. လိင်္ဂဓာရဏာဒိပရိယာပုဏနာဒိလောကစိန္တာဒိဝသေန ဝုတ္တနယော စေတ္ထ သုန္ဒရော.

စေတနာဒီသု ဒိဋ္ဌိသဟဇာတာ စေတနာ စေတနာ နာမ. ဒိဋ္ဌိသဟဇာတာ ပတ္ထနာ ပတ္ထနာ နာမ. စေတနာပတ္ထနာနံ ဝသေန စိတ္တဋ္ဌပနာ ပဏိဓိ နာမ. တေဟိ ပန စေတနာဒီဟိ သမ္ပယုတ္တာ ဖဿာဒယော သင်္ခါရက္ခန္ဓပရိယာပန္နာ ဓမ္မာ သင်္ခါရာ နာမ. အနိဋ္ဌာယာတိအာဒီဟိ ဒုက္ခမေဝ ဝုတ္တံ. ဒုက္ခဉှိ သုခကာမေဟိ သတ္တေဟိ န ဧသိတတ္တာ အနိဋ္ဌံ. အပ္ပိယတ္တာ အကန္တံ. မနဿ အဝဍ္ဎနတော၊ မနသိ အဝိသပ္ပနတော စ အမနာပံ. အာယတိံ အဘဒ္ဒတာယ အဟိတံ. ပီဠနတော ဒုက္ခန္တိ. တံ ကိဿ ဟေတူတိ တံ ဧဝံ သံဝတ္တနံ ကေန ကာရဏေန ဟောတီတိ အတ္ထော. ဣဒါနိဿ ကာရဏံ ဒိဋ္ဌိ ဟိဿ ပါပိကာတိ. ယသ္မာ တဿ ပုဂ္ဂလဿ ဒိဋ္ဌိ ပါပိကာ လာမကာ၊ တသ္မာ ဧဝံ သံဝတ္တတီတိ အတ္ထော. အလ္လာယ ပထဝိယာ နိက္ခိတ္တန္တိ ဥဒကေန တိန္တာယ ဘူမိယာ ရောပိတံ. ပထဝီရသံ အာပေါရသန္တိ တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနေ ပထဝိယာ စ သမ္ပဒံ အာပဿ စ သမ္ပဒံ. ဗီဇနိက္ခိတ္တဋ္ဌာနေ ဟိ န သဗ္ဗာ ပထဝီ န သဗ္ဗော အာပေါ စ ဗီဇံ ဖလံ ဂဏှာပေတိ. ယော ပန တေသံ ပဒေသော ဗီဇံ ဖုသတိ၊ သောယေဝ ဗီဇံ ဖလံ ဂဏှာပေတိ. တသ္မာ ဗီဇပေါသနာယ ပစ္စယဘူတောယေဝ သော ပဒေသော ပထဝီရသော အာပေါရသောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ရသသဒ္ဒဿ ဟိ သမ္ပတ္တိ စ အတ္ထော. ယထာဟ ‘‘ကိစ္စသမ္ပတ္တိအတ္ထေန ရသော နာမ ပဝုစ္စတီ’’တိ. လောကေ စ ‘‘သုရသော ဂန္ဓဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တေ သုသမ္ပန္နော ဂန္ဓဗ္ဗောတိ အတ္ထော ဉာယတိ. ဥပါဒိယတီတိ ဂဏှာတိ. ယော ဟိ ပဒေသော ပစ္စယော ဟောတိ၊ တံ ပစ္စယံ လဘမာနံ ဗီဇံ တံ ဂဏှာတိ နာမ. သဗ္ဗံ တန္တိ သဗ္ဗံ တံ ရသဇာတံ. တိတ္တကတ္တာယာတိ သော ပထဝီရသော အာပေါရသော စ အတိတ္တကော သမာနောပိ တိတ္တကံ ဗီဇံ နိဿာယ နိမ္ဗရုက္ခာဒီနံ တေသံ ဖလာနဉ္စ တိတ္တကဘာဝါယ သံဝတ္တတိ. ကဋုကတ္တာယာတိ ဣဒံ ပုရိမဿေဝ ဝေဝစနံ.

‘‘ဝဏ္ဏဂန္ဓရသူပေတော၊ အမ္ဗောယံ အဟုဝါ ပုရေ၊

တမေဝ ပူဇံ လဘမာနော၊ ကေနမ္ဗော ကဋုကပ္ဖလော’’တိ. (ဇာ. ၁.၂.၇၁) –

အာဂတဋ္ဌာနေ ဝိယ ဟိ ဣဓာပိ တိတ္တကမေဝ အပ္ပိယဋ္ဌေန ကဋုကန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အသာတတ္တာယာတိ အမဓုရဘာဝါယ. အသာဒုတ္တာယာတိပိ ပါဌော၊ အသာဒုဘာဝါယာတိ အတ္ထော. သာဒူတိ ဟိ မဓုရံ. ဗီဇံ ဟိဿာတိ အဿ နိမ္ဗာဒိကဿ ဗီဇံ. ဧဝမေဝန္တိ ဧဝံ ဧဝံ. ယသ္မာ သုခါ ဝေဒနာ ပရမော အဿာဒေါ၊ တသ္မာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ ဒုက္ခဝေဒနာဝသေန အာဒီနဝေါ ဒဿိတောတိ. ပုန အဋ္ဌာရသဘေဒေန ဒိဋ္ဌိယာ အာဒီနဝံ ဒဿေတုံ အဿာဒဒိဋ္ဌိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိအာဒိမာဟ. တံ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. ဣမေဟိ အဋ္ဌာရသဟိ အာကာရေဟိ ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တဿ သညောဂေါတိ ဒိဋ္ဌိယာ ဧဝ သံသာရေ ဗန္ဓနံ ဒဿေတိ.

၁၂၉. ယသ္မာ ပန ဒိဋ္ဌိဘူတာနိပိ သညောဇနာနိ အတ္ထိ အဒိဋ္ဌိဘူတာနိပိ၊ တသ္မာ တံ ပဘေဒံ ဒဿေန္တော အတ္ထိ သညောဇနာနိ စေဝါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယသ္မာ ကာမရာဂသညောဇနဿေဝ အနုနယသညောဇနန္တိ အာဂတဋ္ဌာနမ္ပိ အတ္ထိ၊ တသ္မာ အနုနယသညောဇနန္တိ ဝုတ္တံ. ကာမရာဂဘာဝံ အပ္ပတွာ ပဝတ္တံ လောဘံ သန္ဓာယ ဧတံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သေသခန္ဓာယတနာဒိမူလကေသုပိ ဝါရေသု ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝေဒနာပရမတ္တာ စ အဿာဒဿ ဝေဒနာပရိယောသာနာ ဧဝ ဒေသနာ ကတာ. သညာဒယော န ဂဟိတာ. ဣမေဟိ ပဉ္စတိံသာယ အာကာရေဟီတိ ပဉ္စက္ခန္ဓာ အဇ္ဈတ္တိကာယတနာဒီနိ ပဉ္စ ဆက္ကာနိ စာတိ ဣမာနိ ပဉ္စတိံသ ဝတ္ထူနိ နိဿာယ ဥပ္ပန္နအဿာဒါရမ္မဏဝသေန ပဉ္စတိံသာယ အာကာရေဟိ.

အဿာဒဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.